praca magisterska - 0817212256

advertisement
x60„Ludwik
Krzywicki – teoretyk rozwoju społecznego” Dzieje życia Ludwika
Krzywickiego można by ¶miało wpisać w kilka różnych epok, z których każda pełna
była istotnych wydarzeń polityczno-społecznych i naukowych.. Należał do pokolenia
urodzonego pod carsk± niewol±, aktywnie uczestniczył w od samego pocz±tku w
tworzeniu się i stopniowym rozwoju polskiego ruchu robotniczego, był ¶wiadkiem
odzyskania przez Polskę niepodległo¶ci w 1918r. i upadku państwa po tragicznej
klęsce wrze¶nia 1939 roku. Zaczynał pracę naukow±, gdy nauki społeczne dopiero
torowały sobie drogę do miana równorzędnych z innymi, od dawna uznawanymi
dyscyplinami. U kresu jego życia socjologia miała już ugruntowan± pozycję, okrzepła
teoretycznie, uszczegółowiono jej zakres zainteresowań oraz zebrano ogromny
materiał empiryczny.W dziejach polskiej socjologii Ludwik Krzywicki zajmuje
szczególn± rolę. Odegrał bowiem olbrzymi± rolę w umacnianiu pozycji socjologii w
Polsce, a jego działalno¶ć badawcza, publicystyczna i pedagogiczna sprawiły, że
nadał wielu dziedzinom nauki wysok± rangę i zjednał liczne rzesze entuzjastów, za¶
publikacje jego autorstwa obejmuj±ce bardzo szeroki obszar zjawisk społecznych
znajduj± się we wszystkich niemal pismach naukowych jakie wydawano w naszym
kraju do chwili wybuchu II Wojny ¦wiatowej.
Ludwik Krzywicki urodził się 21
sierpnia 1859 roku w Płocku na terenie ówczesnego Królestwa Polskiego. Pochodził
ze ¶rednio zamożnej rodziny ziemiańskiej. Kiedy miał dwa lata, zmarł jego ojciec
Tadeusz i od tej pory Ludwik wychowywał się w domu swojego dziadka Franciszka
Iwanickiego. Było to w jego życiorysie wydarzenie o tyle ważne, że kontakt z
dziadkiem – powstańcem listopadowym, odegrał znaczn± rolę w
kształtowaniu się osobowo¶ci oraz postawy obywatelskiej Krzywickiego, a także jego
podej¶cia do nauki. Patriotyzm i postępowo¶ć Iwanickiego, jego brak uprzedzeń oraz
liberalne podej¶cie wychowawcze wpłynęły silnie na przyszłe przekonania i postawę
zaangażowania społecznego wnuka.Pocz±tkowo Krzywicki pobierał edukację w
domu, póĽniej za¶ uczył się w płockim gimnazjum gubernialnym. Nie brakowało mu
ani zdolno¶ci, ani wytrwało¶ci, za¶ lektura, któr± wówczas pochłaniał daleko
wykraczał poza szkolny program. W gimnazjum wła¶nie zainteresowały Krzywickiego
modne wówczas idee pozytywistów, który to rys pozostał w pewnych fragmentach
jego twórczo¶ci na bardzo długo. Maj±c lat kilkana¶cie podj±ł się tłumaczenia
„Filozofii pozytywnej” Comte’a, zacz±ł też publikować krótkie
prace w szkolnych pisemkach. Jednocze¶nie powoli zaczęły kształtować się jego
ideały społeczno polityczne wi±ż±ce go w znacznym stopniu z socjalizmem i ruchem
robotniczym. Wyniesiona z młodzieńczego okresu zdolno¶ć do samokształcenia oraz
zainteresowanie nie tylko naukami o ugruntowanym statusie, lecz również nowymi
lub będ±cymi dopiero w fazie kształtowania się umożliwiła Krzywickiemu zdobycie
szerokiej wiedzy w wielu różnorodnych dziedzinach. W roku 1878 podj±ł on studia
matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim za¶ cztery lata póĽniej rozpocz±ł tam
studiowanie medycyny. W międzyczasie na skutek zetknięcia się ze Stanisławem
Krusińskim oraz Bronisławem Białobłockim zbliżył się do kręgów socjalistycznych i
rozpocz±ł działalno¶ć w socjalistycznej organizacji studenckiej znanej jako
„Krusińczycy”. Postawa politycznego zaangażowania spowodowała w
konsekwencji wydalenie z uczelni i ucieczkę z terenów Królestwa w obawie przed
aresztowaniem. Kilkuletni okres emigracji Krzywicki wykorzystał na kolejne studia
m.in. w Lipsku gdzie rozpocz±ł studiowanie filozofii i równocze¶nie zaj±ł się
przygotowywaniem wydania w języku polskim „Kapitału” Marksa, a
następnie w Szwajcarii i Francji. Jego zaangażowanie polityczne rosło –
nawi±zał kontakty z polsk± i niemieck± emigracj± socjalistyczn±, nie zaniedbał
jednak kształcenia – podj±ł studia z zakresu antropologii, etnologii i
archeologii. W Zurichu poznał też swoj± przyszł± żonę Rachelę Ludwikę Feldberg,
któr± w 1886 roku po¶lubił.W 1888 zakończył się dla Krzywickiego okres
przymusowej emigracji – powrócił zatem do Królestwa i pocz±tkowo
zamieszkał w Płocku, potem za¶ w Warszawie, gdzie pozostał do 1891r. Czas ten
wypełnił intensywn± prac± naukow± oraz działalno¶ci± o¶wiatow±, publicystyczn± i
polityczn±. Prowadził wówczas wykłady na tzw. Lataj±cym Uniwersytecie, dotycz±ce
etnologii, ekonomii, historii, historii kultury i gospodarki, a wreszcie socjologii. Ta
mnogo¶ć dziedzin najlepiej chyba ¶wiadczy o jego wielkiej erudycji i wszechstronnej
wiedzy.Z rocznym okresem przerwy wywołanym konieczno¶ci± ucieczki przed
carskimi represjami uczestniczył Krzywicki w nurcie życia naukowego i politycznego
Warszawy będ±c znanym publicyst± i popularyzatorem nauki do roku 1899. Wtedy
bowiem został na okres pół roku osadzony w carskim więzieniu, po którym to
wydarzeniu na pewien czas wycofał się z aktywnej działalno¶ci.Do wybuchu I Wojny
¦wiatowej jego życie wi±zało się nieodł±cznie ze współprac± z organizacjami
lewicowymi oraz z publikacjami wydawanymi m.in. w tygodniku
„Ogniwo” czy „Poradniku dla czytaj±cych ksi±żki”. W
latach 1914 – 1918 Krzywicki zaangażował się w działania zwi±zane z opiek±
społeczn±, brał udział w tworzeniu zal±żków polskiego aparatu państwowego jako
współorganizator departamentów o¶wiecenia publicznego i zdrowia. Organizował
również Główny Urz±d Statystyczny, na którego stan±ł czele. W 1921 roku obj±ł na
Uniwersytecie Warszawskim katedrę historii ustrojów społecznych, któr±
zlikwidowano w 1936r. Również w 1921r. rozpocz±ł pracę naukow± w kierowanym
przez siebie Instytucie Gospodarstwa Społecznego, któr± kontynuował do końca
swego. Instytut ten był jedn± z najważniejszych w Polsce międzywojennej placówk±
badawcz± z obszaru nauk społecznych i socjologii w szczególno¶ci, a przy tym
wielkim osobistym dziełem Krzywickiego i jego najbliższych współpracowników.Po
przej¶ciu w 1936 roku na emeryturę Krzywicki podj±ł się wykończenia wcze¶niej
rozpoczętych prac badawczych i kontynuował te działania również po rozpoczęciu
hitlerowskiej okupacji, żyj±c samotnie w swoim warszawskim mieszkaniu, gdzie do
ostatnich dni kończył najważniejsze jego zdaniem dzieło tj. ”Hordę
pierwotn±”, wydan± już po jego ¶mierci pod zmienionym tytułem
„Pierwociny więzi społecznej”. Ludwik Krzywicki zmarł 10 czerwca
1941 roku maj±c 82 lata. Obfituj±ce w przeróżne wydarzenia, aktywne życie
Krzywickiego odbiło bardzo wyraĽny ¶lad w jego twórczo¶ci. Działał on w wielu
dziedzinach nauki poczynaj±c od statystyki i ekonomi, poprzez archeologię i
prehistorię, a kończ±c na etnologii i socjologii. Trzeba jednak wspomnieć, że to
wła¶nie w socjologii jego osi±gnięcia s± największe i to one zapewniły mu stałe
miejsce w historii tej nauki w naszym kraju.Pocz±tkowe zainteresowanie
pozytywizmem i Comtem przeszło w aktywne zaangażowanie polityczne na polu
socjalizmu i naukowe, stanowi±ce rozwinięcie marksowskiej koncepcji materializmu
historycznego. Te wła¶nie elementy z zaznaczonym jednocze¶nie wpływem
ewolucjonistów – nie tylko Darwina, ale może przede wszystkim Spencera,
najłatwiej odnaleĽć w pracach Krzywickiego. Polscy socjologowie marksi¶ci wyrastali
w wytworzonej przez pozytywistów atmosferze intelektualnej i podzielali znaczn±
czę¶ć założeń filozoficznych starszego pokolenia. Również Krzywicki należał do tego
grona. Badał zatem społeczeństwo ludzkie tak jak przyrodnik, ponieważ uważał
podobnie jak pozytywi¶ci, że nie tylko jednostka ludzka ze względu na swoj± budowę
fizyczn±, ale również społeczeństwo ludzkie jest rezultatem wielowiekowego procesu
rozwojowego, który rozpocz±ł się jeszcze w ¶wiecie zwierz±t. Jak zauważa Antonina
Kłoskowska „Wpływ marksizmu i ewolucjonistycznej etnologii znajdowały
wyraz w rozwojowym ujmowaniu badanych zjawisk społecznych, które stanowi trwały
rys znamienny dla socjologii Krzywickiego”[1]Najszersze ramy teoretyczne
uprawianej przez Krzywickiego socjologii wyznaczał bez w±tpienia materializm
historyczny ł±czony jak u większo¶ci marksistów przełomu XIX i XX wieku z
klasycznym ewolucjonizmem, przezwyciężonym jednak w znacznym stopniu poprzez
wskazywanie alternatywnych dróg rozwojowych stoj±cych przed konkretnymi
społeczeństwami[2].Krzywicki był nie tylko popularyzatorem idei autora
„Kapitału”, ale przede wszystkim dysponował własnym warsztatem
naukowym i był naukowcem z prawdziwego znaczenia, co w znacznym stopniu
odróżniało go od innych marksistów tego okresu. Ponieważ Krzywicki za podstawowy
obowi±zek badacza zjawisk społecznych uznawał wierno¶ć faktom, dlatego
niechętnie odnosił się do socjologii ogólnej i jako pierwszy w Polsce głosił
konieczno¶ć zajęcia się głównie socjologi± szczegółow±. Głównym tematem jaki
podejmował w swojej pracy naukowo – badawczej z zakresu socjologii była
ludzka więĽ społeczna i jej ewolucja, przy czym zgodnie z teori± materializmu
historycznego, największe znaczenie przypisywał roli spoideł
przedmiotowych.Poprzez analizę najprostszych stosunków społecznych wła¶ciwych
tak ludziom, jak i zwierzętom (np.: instynkt macierzyństwa, poczucie towarzysko¶ci
itp.) Krzywicki okre¶lał najwyższ± formę więzi społecznej, jako więĽ rodow±. Oparty
na niej ustrój osobowy przeciwstawiał ustrojowi terytorialnemu, zwanemu inaczej
„ustrojem spoideł przedmiotowych”. Krzywicki ujmował ustrój
terytorialny jako pewien ogólny typ obejmuj±cy wszelkie rodzaje ustrojów opartych na
prywatnej własno¶ci czyli np.: niewolnictwo, feudalizm i kapitalizm. Słowo
„terytorialny” oznacza w tym wypadku, że więĽ społeczna istniej±ca w
takim ustroju jest oparta na jednostce terytorialnej, takiej jak gmina czy powiat.
Jednostki te ł±cz± pewn± grupę osób poprzez wspólne „urz±dzenia”,
organizacje i instytucje. W pewnym sensie ludzie s± jak pisze Krzywicki
„przymocowani do rzeczy, przedstawiaj± dodatki czuj±ce, my¶l±ce i
działaj±ce”[3]. Koncepcja ustroju terytorialnego Krzywickiego stanowi
rozwinięcie marksowskiej teorii uprzedmiotowienia stosunków społecznych, dotyczy
jednak nie tylko gospodarki towarowej, ale też naturalnej, gdy istnieje w niej
własno¶ć prywatna.O dynamice rozwoju historycznego społeczeństw terytorialnych
decyduje podłoże ekonomiczne. Zgodnie z podstawow± tez± materializmu
historycznego również w ujęciu Krzywickiego podstaw± i bodĽcem rozwoju
społeczeństwa terytorialnego jest rozwój sił wytwórczych odzwierciedlany we
wzro¶cie wydajno¶ci pracy. W pojęciu rozwoju społecznego zawiera się całe
sztuczne ¶rodowisko stworzone przez człowieka i po¶rednicz±ce między nim, a
przyrod±. Rozwój społeczeństwa terytorialnego ma charakter żywiołowy, co jest
nieodł±czn± konsekwencj± istnienia prywatnych form własno¶ci. Żywiołowo¶ć
rozwoju polega na tym, że składa się on z szeregu drobnych działań jednostek
zwanych przez Krzywickiego „różniczkami”, a które razem w
nieu¶wiadomiony sposób powoduj± zmiany w siłach wytwórczych. W ten sposób
swój udział w procesie rozwojowym maj± zarówno te jednostki które tego ¶wiadomie
pragn±, jak i te które mu się sprzeciwiaj±. Żywiołowe i mechaniczne gromadzenie
drobnych zmian prowadzi po pewnym czasie do powstania nowej warstwy
społecznej, która podejmuje ¶wiadome wysiłki celem rozpropagowania nowych
urz±dzeń i sił wytwórczych, napotykaj±c przy tym na opór ze strony starych warstw
społecznych zainteresowanych w utrzymaniu dotychczasowego stanu rzeczy. W¶ród
warstw dla których nowe siły wytwórcze oznaczaj± podniesienie poziomu życia i
zwiększenie dobrobytu rodzi się wskutek tego oporu niezadowolenie, a rozwój
zmienia stopniowo charakter z ewolucyjnego na rewolucyjny, co poci±ga za sob±
możliwo¶ć różnego rodzaju zaburzeń porz±dku społecznego. Istotn± rolę w koncepcji
rozwoju odgrywa u Krzywickiego pojęcie idei[4]. Wprawdzie w jego pracach brak jest
dokładnej definicji tego terminu, jednak zazwyczaj uczony używał go w najszerszym
znaczeniu, obejmuj±c pogl±dy prawne, polityczne, etyczne etc. W przypadku teorii
rozwoju społecznego chodzi mu głównie o to, co nazwać można mianem idei
ustrojowych[5], przy czym ważne s± w zasadzie jedynie te idee, które zyskuj±
szerokie rozpowszechnienie i mog± stać się programem masowych ruchów
politycznych. Tylko one s± bowiem wypowiedzeniem realnych potrzeb społecznych.
Przeciwieństwem idei ustrojowych s± utopie społeczne, którym brak jest oparcia w
podłożu rzeczowym i które nie odzwierciedlaj± aktualnych tendencji rozwojowych.
Krzywicki problematykę rozwoju społecznego rozdzielił na trzy odrębne zagadnienia:
genezę idei, wędrówkę idei oraz rolę przeżytków. Idee pojawiaj± się jako rezultat
konfliktów między interesami różnych grup, a zastan± sytuacj± i instytucjami prawno politycznymi Analiza wędrówki idei jest powszechnie uważana za poważny wkład
Krzywickiego do teorii rozwoju społecznego. Krzywicki rozwijał t± kwestię poprzez
pryzmat Europy Zachodniej, która jego zdaniem rozwijała się przede wszystkim pod
działaniem własnych wzorów i stosunków. Według niego przełomow± rolę odegrało
odkrycie na powrót w okresie ¶redniowiecza pomników rzymskiego prawa cywilnego,
co przeciwstawiło tradycji germańskiej tradycję jeszcze starsz±. Prawo rzymskie
uważał Krzywicki za swego rodzaju wędruj±c± ideę i wyrażał przekonanie, że bez tej
instytucji rozwój Europy mógłby opóĽnić się nawet o kilkaset lat. Szybko¶ć
rozpowszechniania się idei społecznych oraz zwiększenie terytorium wędrówki
narasta wraz z rozwojem społecznego podziału pracy, wymiany towarowej, ¶rodków
komunikacji itp. Rola idei ro¶nie, gdyż współcze¶nie intensyfikuj± się kontakty między
różnymi obszarami ¶wiata. W osi±gnięciu nowego stopnia rozwoju społeczeństwa
znaczn± rolę odgrywa też przeszło¶ć, zastane urz±dzenia i zwyczaje, które stanowi±
tło dla nowych idei. W opisie wpływu przeszło¶ci na teraĽniejszo¶ć pojawia się
zaczerpnięte z prac antropologa E.Tylora pojęcie przeżytków. Krzywicki rozumiał
przez to elementy kulturowe, które s± niefunkcjonalne i trwaj± mimo zaniku
warunków w których powstały. Na tej bazie stworzył następnie pojęcie podłoża
historycznego: „Nasze zwyczaje i uprzedzenia, zasady i wierzenia, uczucia i
temperament, w dalszym ci±gu instytucje polityczne i prawne, pogl±dy moralne i
estetyczne, w końcu nasze systemy filozoficzne, wszystko to w rozwoju dziejowym
tworzy jedn± zwart± kategorię – podłoża historycznego”[6]. Czynniki,
które tkwi± w podłożu historycznym nie tworz± nowych pr±dów, ale wpływaj± na te
które się pojawiaj±, modyfikuj±c ich charakter, społeczne funkcje, a często stanowi±c
barierę dla zmian społecznych. Mimo silnych zwi±zków z klasycznym
ewolucjonizmem Krzywicki był zwolennikiem wieloliniowej koncepcji rozwoju
społecznego i podkre¶lał istnienie alternatyw rozwojowych jakie stoj± przez różnymi
społeczeństwami oraz rolę dyfuzji kulturowej poprzez któr± odbywa się m.in.
wędrówka idei ze społeczeństw bardzie do mniej rozwiniętych.Koncepcja podłoża
historycznego Krzywickiego miała charakter prekursorski przeciwstawiaj±c się
powszechnym wówczas w socjologii teoriom modernizacji usiłuj±cym wyja¶niać
zapóĽnienia rozwojowe poszczególnych obszarów ¶wiata m.in. oddziaływaniem
tradycyjnego systemu warto¶ci.
Trudno jest przecenić znaczenie Krzywickiego
dla rozpowszechniania się w Polsce wiedzy o teoriach socjologicznych i
utrzymywania kontaktów z nauk± ¶wiatow±. Przez całe życie był bardzo aktywny na
szerokim polu nauk społecznych, pozostawił po sobie ogromny dorobek naukowy,
zaliczyć można go również do najwybitniejszych postaci kultury polskiej na przełomie
XIX i XX wieku. Bibliografia jego prac opracowana w 1923 roku przez Instytut
Gospodarstwa Społecznego mie¶ci się na blisko 42 stronach. A jednak Krzywicki
należy do socjologów odrobinę dzi¶ zapomnianych. Niewiele jego prac
przetłumaczono tez na języki obce. Traktowany bywa często raczej jako jeden z
ojców socjologii polskiej, niż teoretyk w którego twórczo¶ci szuka się nowych
inspiracji. Mimo to nie należy zapominać iż był uczonym, który bardzo zasłużył się w
pozyskiwaniu społecznej akceptacji dla socjologii w naszym kraju i stanowił rzadki
przypadek rzetelno¶ci badawczej, wysokich kompetencji naukowych oraz
wrażliwo¶ci na niesprawiedliwo¶ć społeczn±.
Bibliografia:T. Kowalik, H.HołdaRóziewicz „Ludwik Krzywicki” W-wa 1976 Ludwik Krzywicki
„Człowiek i społeczeństwo” Wybór pism. KiW 1986 J.Szacki
„Historia my¶li socjologicznej” T.2 „Sto lat socjologii
polskiej” pod redakcj± J.Szackiego. Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa
1995 „Encyklopedia socjologii” T.2 Warszawa 1999 -------------------------------------------------------------------------------[1] Zob. Janusz Sztumski „Ludwik
Krzywicki – Człowiek i społeczeństwo” wstęp s.20[2] Zob. Ludwik
Krzywicki „ Ustroje społeczno – gospodarcze w okresie dziko¶ci i
barbarzyństwa” [3] Zob. T.Kowalik ”Ludwik Krzywicki” s.94[4]
Zob. L.Krzywicki „Idea a życie” – „Człowiek i
społeczeństwo” Wybór pism s.47[5] Zob. T.Kowalik „Ludwik
Krzywicki” s.101[6] Zob. T.Kowalik „Ludwik Krzywicki” s.105
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards