Nerwowość, nerwice dziecięce- przyczyny, obraz

advertisement
Nerwowość, nerwice
dziecięce- przyczyny, obraz kliniczny, postępowanie terapeutyczne.
W życiu każdego człowieka, niezależnie od jego wieku- okresu najwcześniejszego
dzieciństwa do późnej starości- emocje odgrywają ogromną rolę. Emocje określamy jako
stosunek podmiotu do ludzi, zjawisk, rzeczy, a także do samego siebie. To wszystko, co
dzieje się dookoła nas, a także nasze własne postępowanie jest zabarwione określoną emocją.
Nie ma chyba w naszym życiu sytuacji, zdarzenia, w którym emocje nie grałyby istotnej roli.
Są one odpowiedzialne za relacje jakie łączą nas ze światem zewnętrznym, regulują je i
nadają im określone znaczenie. Objawy zaburzeń sfery emocjonalnej ujawniają się w
większości zaburzeń dziecięcych. Niekiedy są one podstawowym czynnikiem decydującym o
rozpoznaniu określonego zaburzenia, czasem stanowią tylko jeden z licznych przejawów
nieprawidłowości dziecka. Zaburzenia emocjonalne występują w nerwicach, u dzieci
nieprzystosowanych społecznie z różnych przyczyn, upośledzonych w rozwoju umysłowym,
psychopatycznych. Objawy zaburzeń sfery emocjonalnej występują także u dzieci
nadpobudliwych i zahamowanych, agresywnych i wycofujących się, z chorobą sierocą i u
dzieci wychowujących się w środowisku, które może im zapewnić odpowiednią opiekę.
Nerwica jako jedna z postaci zaburzeń procesów emocjonalnych.
Na dziecko w procesie jego rozwoju działa wiele patogennych czynników społecznych. W
przypadku ich zadziałania pojawiają się reakcje przystosowawcze i obronne. Mają one na celu
usunięcie szkodliwego czynnika oraz jego skutków, przywrócenie normalnego działania
zakłóconym funkcjom. Reakcje te wytwarzają się w toku wzajemnego oddziaływania na
siebie organizmu i środowiska zewnętrznego, regulacji stosunków między człowiekiem i jego
otoczeniem. Ma to miejsce np. w przypadku pozostania dziecka w sanatorium i procesu
adaptacji do tej sytuacji. Jeżeli mechanizmy adaptacyjne nie są wystarczająco silne, pojawiają
się wówczas nerwicowe reakcje psychogenne. Zalicza się do nich te reakcje, które osiągają
nadmierne natężenie, ulegają utrwaleniu i uogólnieniu na inne sytuacje życiowe powodując
nieprzystosowanie. Uraz psychiczny odgrywa zasadniczą rolę w powstawaniu i przebiegu
tych reakcji, a ich istotą są zaburzenia procesów emocjonalnych. Głębsze i dłużej trwające
zaburzenia określane są mianem nerwicy. Psychologia ujmuje nerwice jako zaburzenia
regulacji psychicznej i fizjologicznej, które powstają w trudnych sytuacjach. Psychiatria
traktuje je jak chorobę społeczną, ponieważ stanowią one najliczniejszą grupę schorzeń
psychicznych i ujmuje jako czynnościowe zaburzenia psychogenne. Istnieje szereg
niejasności i braków w wiedzy o nerwicach. Wynika to z różnorodności i zmienności
objawów nerwicy, szczególnie w wieku dziecięcym, ze skomplikowanych wzajemnych
powiązań między czynnikami wywołującymi ją oraz ze złożoności mechanizmów zaburzeń
(sprzężone ze sobą aspekty biologiczne, społeczne i psychiczne).
Geneza zaburzeń nerwicowych.
Zaburzenia nerwicowe mają genezę środowiskową, ponieważ powstają jako reakcje na
sytuacje trudne. Sytuacjami nerwicorodnymi nazywamy te sytuacje trudne, które
dezorganizują zachowanie, ponieważ dotychczasowe sposoby radzenia sobie z trudnościami
okazały się nieskuteczne. Do sytuacji nerwicorodnych zalicza się:
· sytuacje traumatyczne, w których na skutek silnego jednorazowego urazu dochodzi
do zaburzeń zachowania np. pożar, wypadek samochodowy, kary fizyczne, kłótnie i bójki
między rodzicami, rozwód, śmierć.
· sytuacje subtraumatyczne, które nie wywołują natychmiastowego zakłócenia
czynności, lecz długotrwałe kumulowanie się negatywnych doświadczeń emocjonalnych,
szczególnie traumatyzująca jest rola środowiska rodzinnego i przedszkolnego.
Obuchowska wymienia następujące cechy środowiska o zakłócającym charakterze:
· znaczna zmienność wymagań
· wzajemna sprzeczność wymagań
· niedostosowanie wymagań do możliwości dziecka
Nie wszystkie szkodliwe czynniki działające na dziecko wywołują zaburzenia nerwicowe.
Decydujące znaczenie ma nie tylko charakter urazu (rodzaj, siła, stopień nowości bodźca), ale
i indywidualne cechy dziecka jak:
· właściwości biologiczne, wiążące się z typem układu nerwowego
· doświadczenia psychiczne
· oczekiwania i przewidywania dziecka
Analizując przyczyny zaburzeń nerwicowych, w wielu przypadkach trudno dotrzeć do
pierwotnego źródła urazu, czyli do pierwszego ogniwa długiego łańcucha zjawisk
składających się na rozwijający się w czasie obraz zaburzeń nerwicowych. Trudności te
wynikają też ze znacznej zmienności zachowań dzieci, pozostającej w związku z ich
rozwojem biologicznym, społecznym i psychicznym.
Dzieci szczególnie narażone są na zaburzenia nerwicowe, ponieważ wrażliwy jest ich
niedojrzały układ nerwowy i nie mają wyuczonych, dostatecznie silnych mechanizmów
radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Mały jest ich zakres doświadczeń i sprawności
procesów intelektualnych, dlatego dziecko nie potrafi uświadomić sobie ani określić słownie
swoich problemów, co utrudnia ich rozwiązanie i odreagowanie powstałych napięć. Nie
potrafi również przewidywać, co utrudnia unikanie sytuacji traumatyzujących. Dzieckobiologicznie i społecznie uzależnione jest od środowiska (szczególnie rodzinnego) i jeżeli jest
ono nerwicorodne dziecko staje się niejako skazane na stałe urazy. Zaburzenia te mogą być
trudne do leczenia, bo siła i trwałość pierwszych związków warunkowych jest bardzo duża.
Formy i symptomy zaburzeń nerwicowych
Według I. Obuchowskiej utrzymywanie się sytuacji traumatyzującej sprzyja stopniowemu
przechodzeniu jednej formy zaburzeń w drugą, reakcja nerwicowa przeradza się w
zachowanie nerwicowe o bogatszej symptomatyce, a z czasem dochodzi do nerwicowych
zmian w strukturze osobowości.
· Reakcje nerwicowe mają liniową strukturę symptomów, co oznacza, że zakłócający
bodziec wywołuje pojedynczy objaw, np. jąkanie.
· Zachowanie nerwicowe charakteryzuje rozgałęziona struktura symptomatyki. Na
przykład dziecko w sytuacjach trudnych okresowo reaguje moczeniem nocnym, a w innym
okresie wymiotami.
· Nerwicowy rozwój osobowości cechuje zwykle symptomatyka o strukturze koła
lub spirali. Polega to na tym, że objaw wywołany czynnikiem patogennym powoduje
sytuację, która zwrotnie oddziaływuje na dziecko w sposób podobnie zakłócający. Prowadzi
to do ponownego wystąpienia tego symptomu. Zakres symptomów ani wywołująca je
sytuacja nie zmieniają się.
Zaburzenia nerwicowe typowe dla wieku przedszkolnego
U dziec dzieci w wieku przedszkolnym obserwuje się wiele reakcji sytuacyjnych, które uważa
się za normalne stany rozwojowe związane z dynamicznie postępującym dojrzewaniem
anatomicznym i czynnościowym c.u.n. Zalicza się do nich np. zaburzenia łaknienia, fobie i
przejawy agresywności.
W wieku przedszkolnym spotykamy się najczęściej z przypadkami najprostszych form
zaburzeń- reakcjami i zachowaniami nerwicowymi. Do typowych postaci zaburzeń
nerwicowych u dzieci psychiatrzy zaliczają tzw. Nerwice monosymptomatyczne: a) z
przewagą zaburzeń ruchowych, b) z zaburzeniami wegetatywno-somatycznymi, c) z
zaburzeniami mowy. W wieku przedszkolnym spotykamy najczęściej zaburzenia nerwicowe
powiązane z zaburzeniami wegetatywno-somatycznymi, czyli tzw. nerwice narządowe. Gdy
dotyczą układu pokarmowego, przejawiają się najczęściej spożywaniem zbyt małej ilości
tylko wybranych pokarmów (np. odmowa spożywania pokarmów papkowatych), rzadziej
odmowa jedzenia(anoreksja), oraz nawykowymi wymiotami. Zaburzenia te doprowadzają do
utraty wagi pomimo braku choroby somatycznej, co świadczy o psychogennym charakterze
tych zaburzeń. Zaburzenia łaknienia występują zwykle u dzieci, których rodzice przywiązują
nadmierną wagę do jedzenia. Przyczyną może być przymusowe dokarmianie lub
nieprawidłowe karmienie. Brak apetytu może być także skutkiem przeżycia strachu, co
powoduje, że dziecko jest przygnębione i źle je. Odmowa jedzenia jest też jednym ze
sposobów zwrócenia uwagi rodziców.
Nawykowe wymioty często związane są z zaburzeniami łaknienia. Początkowo dziecko
wykazuje słaby apetyt, nie interesuje się jedzeniem. Wskutek niewłaściwych postaw
dorosłych, nacechowanych nadmierną koncentracją na dziecku, i przezwyciężaniu na siłę
biernego oporu dziecka dochodzi do wystąpienia wymiotów, a następnie do utrwalenia się
tego ujemnego odruchu warunkowego i powiązania go z każdą sytuacją jedzenia, a nawet
uogólnienia na sytuacje lękowe. Wymioty mogą też być patologicznie utrwalonym odruchem
bezwarunkowym na nieprzyjemne przeżycia w czasie jedzenia (np. zakrztuszenie się) i
uogólnionym na inne bodźce wywołujące lęk. W przypadkach zaburzeń łaknienia i
nawykowych wymiotów należy wpływać na niewłaściwe postawy rodziców.
Wzmożone łaknienie i otyłość, zdaniem Popielarskiej, spotyka się w rodzinach, gdzie
dominująca matka otacza nadmierną opieką dziecko m.in. wmuszając jak największe porcje
wysokokalorycznego jedzenia. Dzieci otyłe narażone są na wiele przykrości ze strony
kolegów i odrzucane z zespołowych gier i zabaw z powodu małej sprawności ruchowej.
Leczenie otyłości uwarunkowanej psychogennie jest zdaniem autorki , bardzo trudne.
Wymaga korekty nieprawidłowych postaw rodzicielskich, racjonalnego żywienia i treningu
ruchowego.
Z układem wydalniczym związane jest moczenie mimowolne: nocne i dzienne (enuresis).
Większość dzieci do 3 r.ż. uczy się kontrolować oddawanie moczu w ciągu dnia. Moczenie
pierwotne, tzn. trwające od urodzenia, może być uwarunkowane nieprawidłowym uczeniem
się kontroli wydalania moczu: brakiem treningu lub jego zakłóceniem. Moczenie wtórne jest
zdaniem P. Barkera, uwarunkowane głównie zaburzeniami emocjonalnymi. Rozpoznawane
jest u dzieci powyżej 4 r. ż. , które wskutek działania czynników patogennych utraciły
zdolność tej kontroli. Zaburzenia emocjonalne, które pojawiają się na wskutek moczenia
mimowolnego, jak poczucie winy i wstydu, lęk przed karą i reakcją otoczenia, utrwalają te
objawy i utrudniają leczenie.
Do drugiej grupy tzw. nerwic ruchowych należą tiki zwane również ruchami mimowolnymi.
Są to powtarzające ruchy mięśni lub grup mięśniowych, świadomie nie kontrolowane i nie
służące żadnemu celowi, nasilające się w stanach napięcia emocjonalnego. Jeżeli tiki
powstają wskutek naśladowania lub utrwalenia się reakcji obronnych, np. wskutek noszenia
ciasnego kołnierzyka, wówczas można je traktować jak niepotrzebne nawyki. Inną przyczyną
może być uszkodzenie c. u. n. . w okresie okołoporodowym. Jeżeli natomiast tiki mają
charakter reakcji nerwicowych to zazwyczaj występują wraz z innymi objawami zaburzeń
emocjonalnych. Leczenie tików należy rozpocząć od usunięcia czynników traumatyzujących,
łączyć terapię farmakologiczną z psychoterapią i relaksacją.
W wieku przedszkolnym często występują zaburzenia snu. Objawiać się one mogą
trudnościami w zasypianiu. Czasem jest to bezsenność pozorna. Zapotrzebowanie na sen jest
różne u różnych dzieci, a wymagania rodziców w tym względzie są często nierealne.
U dzieci w wieku 2-5 lat często występują zaburzenia snu w postaci lęków nocnych (pavor
nocturnus), które G. Suchariewa określa jako szczególny stan nagłego przebudzenia na
pograniczu snu i czuwania z objawami lęku. Dziecko zrywa się w nocy ze snu z lękiem,
krzykiem, nie poznaje bliskich, próbuje uciekać, „widzi” coś strasznego.
Czasem towarzyszy temu bladość, poty, drżenie lub wstawanie z łóżka i chodzenie po pokoju
(somnambulizm). Leczenie stosowane w tych przypadkach ma na celu pogłębienie snu i
usuwanie stanów chorobowych, które powodują trudności w oddychaniu. Konieczne jest
zapewnienie warunków sprzyjających zasypianiu oraz wyeliminowanie silnych przeżyć w
ciągu dnia. Efekty tak zaplanowanego oddziaływania powinny być szybko widoczne,
ponieważ w tym okresie życia zaburzenia snu łatwo ustępują.
U dzieci niejednokrotnie obserwuje się nawyki ruchowe, które występują w sytuacjach
trudnych i świadczą o napięciu emocjonalnym: ssanie palca, rogu poduszki, wyrywanie
włosów itp. Najistotniejsze w terapii jest poprawienie kontaktów emocjonalnych w rodzinie i
poza nią.
Do grupy tzw. logonerwic, przejawiających się zaburzeniami mowy, P. Barker zalicza
„niedojrzałość artykulacyjną uwarunkowaną emocjonalnie”. Występuje ona w
przypadkach opóźnienia rozwoju emocjonalnego i objawia się tzw. spieszczaniem czyli
mówieniem „po dziecięcemu”, a więc świadomym popełnianiem błędów
artykulacyjnych w sytuacjach kontaktu z rodzicami. W tych przypadkach potrzebna jest
terapia całej rodziny.
Inną postacią zaburzeń mowy na tle zaburzeń emocjonalnych jest jąkanie. W wieku 3-4 lat
jest ono zazwyczaj zjawiskiem przejściowym, występującym w procesie opanowywania
czynności werbalnych, związanym z niedostateczną sprawnością narządów mowy i
zdolnością wypowiadania się.
Wskutek niewłaściwych reakcji otoczenia (np. przedrzeźniania) objawy te mogą się utrwalić.
Jąkanie pojawia się też jako reakcja psychogenna na uraz psychiczny lub sytuację trudną.
Wskazana jest relaksacja, oddziaływanie psychoterapeutyczne, niekiedy leki zmniejszające
napięcie emocjonalne.
Inne postacie zaburzeń mowy na tle nerwicowym to afonia histeryczna i mutyzm. W rzadko
obserwowanych przypadkach afonii dochodzi u dzieci do całkowitej utraty głosu lub dziecko
może mówić tylko szeptem. U dzieci w wieku przedszkolnym częściej obserwuje się mutyzm
selektywny (wybiórczy), który polega na tym, że dziecko odmawia mówienia w niektórych
sytuacjach. Według Barkera symptomy te obserwuje się najczęściej między 3-5 r.ż. i można
je interpretować jako wyraz lęku przed wypowiadaniem słownym lub też protestu w stosunku
do osób, wobec których dziecko żywi negatywne uczucia. Dzieci te najczęściej nawiązują
słaby kontakt emocjonalny, są mało aktywne. Często niezbędne jest umieszczenie dziecka w
szpitalu, gdzie poddawane jest leczeniu farmakologicznemu i psychoterapii. Przydatna bywa
także terapia behawioralna.
Omówione reakcje nerwicowe charakteryzuje liniowa struktura symptomów. W wieku
przedszkolnym występują też w sytuacjach trudnych zachowania nerwicowe,
charakteryzujące się rozgałęzioną strukturą symptomatyki, czyli złożonym zespołem
symptomów. Przykładem może być tzw. lękowa postawa wobec otoczenia, która z czasem
może przerodzić się w nerwicę lękową. Dzieci z lękową postawą wobec otoczenia są
nadmiernie wrażliwe emocjonalnie, często zahamowane, nieśmiałe, mało samodzielne. Lęk
objawia się u nich jako nieuzasadniony, bliżej nieokreślony niepokój, który dziecko może
powiązać z każdą sytuacją.
W wieku przedszkolnym obserwuje się również lęki skojarzone z konkretnymi przedmiotami
lub sytuacjami: lekarzem, psem, ciemnością tzw. fobie. Fobie mogą wynikać z konkretnych,
przykrych doświadczeń, jak ugryzienie psa, lub też mogą być nieracjonalne.
W wieku przedszkolnym biorą początek przewlekłe postacie nerwic. Na tle postępującego
nerwicowego rozwoju osobowości, charakteryzującego się narastającymi zaburzeniami
emocjonalnymi, w okresie dojrzewania szczególnie łatwo dochodzi do wystąpienia nerwicy.
W psychiatrii zwykle wymienia się następujące postacie nerwic typowe dla dzieci i
młodzieży: nerwica lękowa, fobia szkolna, neurastenia, nerwica natręctw, nerwica
konwersyjna i histeryczna. W tych przypadkach konieczna jest opieka psychologiczna i
najczęściej leczenie psychiatryczne.
Terapia.
Przez pojecie psychoterapii rozumie się postępowanie lecznicze zmierzające do korekty
zaburzeń za pomocą środków psychologicznych.
Terapia rodzinna- ma na celu uwrażliwienie rodziców na problemy dziecka, zrozumienie jego
prawidłowości rozwojowych i potrzeb, przyczyn zakłócenia zachowania. Zrozumienie tych
spraw łączy się z przejęciem przez rodziców odpowiedzialności za prawidłowe
funkcjonowanie rodziny, które jest warunkiem zmiany postaw rodziców wobec dziecka.
Badania wskazują że dla uzyskania trwałych zmian w dziecku, konieczne jest oddziaływanie
skierowane na środowisko rodzinne. Terapia rodzinna koncentruje się na układach
istniejących w rodzinie i zmianach w niej zachodzących. Jednostkę uznaje się jedynie za
symptom zaburzonych układów rodzinnych. Rolą terapeuty w tej terapii jest doprowadzenie
do tego, by rodzice przyjęli odpowiedzialność za to co dzieje się z dzieckiem.
Zasady i metody pracy z rodzicami:
Zapewnienie rodzicom poczucia bezpieczeństwa w kontakcie z terapeutą- drogą do uzyskania
zaufania jest nie ocenianie krytyczne wypowiedzi rodziców oraz nie negowanie ich wartości
jako opiekunów dziecka.
Zasada indywidualizacji i plastyczności działań terapeuty dostosowanych do problemów
przedstawionych przez rodziców. Etapowość działań terapeuty: pobudzanie motywacji
rodziców do poznawania potrzeb dziecka; takie organizowanie doświadczeń rodziców by
stały się źródłem informacji o członkach rodziny oraz o istocie relacji miedzy nimi
istniejących.
Informacje przekazywane rodzicom:
1. Informacje nowe, poszukiwane np. prośba matki o podanie sposobu pomocy dziecku, które
ma problemy z wymawianiem określonego dźwięku mowy.
2. Informacje nowe, nie poszukiwane: matka nie szuka informacji, bo nie dostrzega luk w
wiadomościach dziecka.
3. Informacje znane rodzicom: intuicyjne reakcje na zachowanie dziecka.
Zwiększenie liczby różnorodnych informacji o dziecku ma na celu:
· Uzyskanie wglądu w zach. dziecka;
· Tworzenie realistycznych oczekiwań w stosunku do dziecka;
· Akceptacje dziecka;
Terapia dzieci.
Cel terapii dziecka zależy od jego indywidualnych problemów, od sytuacji domowej, od
doświadczeń, które były i są jego udziałem, sposobu funkcjonowania w środowisku
rodzinnym. Podjecie decyzji o metodach pracy z dzieckiem musi być poprzedzone pełną
diagnozą, której ważnym elementem jest poznanie pragnień, relacji uczuciowych dziecka.
Poznanie emocjonalnych związków dziecka z rodzicami wymaga stosowania technik
projekcyjnych. Do technik tych należy np. rysunek. Badania nad rozwojem twórczości
dziecięcej pokazują, że na podstawie rysunku można wnioskować o osobowości dziecka.
Dzieci identyfikują się z rysowaną postacią, projektując na nią swoje własne stany
emocjonalne. E. Węgrzynowicz wyodrębnia dwa etapy terapii rysunkowej. W 1-wszym
etapie- projekcji- chodzi o ujawnienie postawy emocjonalnej dziecka. W etapie drugimkanalizacji- proponuje się dziecku takie wzory zachowań, które zapewniają mu lepsze
przystosowanie do otoczenia.
Inne propozycje terapii:
· Ruchowa
· Poprzez muzykę
· Zabawowa
· Relaksacja
Opracowano na podstawie:
M. Bogdanowicz „Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym”
A. Kozłowska „Zaburzenia emocjonalne dzieci w wieku przedszkolnym”
J. Aleksandrowicz
„Nerwice”x60
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards