Rynek i jego elementy Pojęcie „rynek„ wywodzi się od niemieckiego

advertisement
Rynek i jego elementy
Pojęcie „rynek„ wywodzi się od niemieckiego słowa „ring” oznaczającego w
średniowieczu
okrągły
plac,
na
którym
dokonywano
transakcje
handlowe.
W
rzeczywistości jednak można spotkać wiele odniesień do pojęcia „rynek”.
Po pierwsze, jest on określany jako miejsce zawierania i przeprowadzania
transakcji kupna – sprzedaży. Współcześnie jednak jest to zbyt wąskie ujęcie problemu,
gdyż obok rynków tradycyjnie zlokalizowanych funkcjonują również takie, które nie
posiadają swojej siedziby i nie ma bezpośrednich kontaktów pomiędzy nabywcami i
sprzedawcami np. międzybankowy rynek pieniężny.
Po drugie, rynek jest definiowany także jako ogół warunków, w których
dochodzi do zawierania transakcji wymiennych.
Jednak i takie określenie rynku nie jest pełne. Same warunki są wprawdzie jego
elementem niezbędnym, ale niewystarczającym.
Biorąc pod uwagę wskazane problemy terminologiczne określimy rynek jako ogół
stosunków, warunkujących decyzje podmiotów uczestniczących w wymianie
handlowej. Podmiotami tymi są nabywcy, tworzący i kształtujący stronę popytową
rynku oraz sprzedawcy (producenci), reprezentujący stronę podażową. Podmioty te dążą
do zawarcia na jak najkorzystniejszych dla siebie warunkach kontraktu, stąd też istota
rynku
polega
na
konfrontacji
i
kompromisie
pomiędzy
zamierzeniami
(planami)
sprzedawców a nabywców. Pierwsi, dążąc do maksymalizacji swojej funkcji celu, którą
jest maksymalizacja zysku, starają się, aby wytwarzane przez nich produkty cieszyły się
zainteresowaniem klientów a ich ceny rynkowe były jak najwyższe. Z kolei, dążąc do
maksymalizacji użyteczności całkowitej nabywcy starają się nabyć towar po jak
najniższej cenie. Ten konflikt interesów jest jedną z podstawowych cech rynku. Rynek
jest, zatem odzwierciedleniem stosunków, które nie mają jednolitego charakteru. Mogą
one, bowiem przyjmować dwie postacie:
1. postać
stosunków
wymiany,
zachodzących
pomiędzy
sprzedawcami
a
nabywcami (procesy negocjacyjne);
2. postać stosunków równoległych zachodzących między samymi sprzedawcami
oraz między nabywcami ( procesy konkurencyjne).
Pierwotne znaczenie dla warunków funkcjonowania rynku mają stosunki wymiany,
które zachodzą pomiędzy stroną popytową (nabywcy) a podażową (sprzedawcy), zaś
stosunki równoległe mają wtórny względem nich charakter. Wynika stąd, że istota rynku
opiera się o stosunki wymiany, zaś procesy konkurencji są efektem wtórnym. Wymiana
jest skutkiem specjalizacji i podziału pracy a jej celem jest alokacja dóbr zgodnie z
zapotrzebowaniem na nie. Wymiana dochodzi
do skutku, ponieważ obie strony
wymieniają to, co jest dla nich mniej korzystne, na to, co przynosi im większe korzyści.
Zawarcie kontraktu kupna – sprzedaży jest finalnym efektem takich działań jak:
ujawnienie przez sprzedawców zamiaru sprzedaży a przez nabywców chęci i gotowości
zakupu,
wzajemna
konfrontacja
ujawnionych
planów,
uruchomienie
mechanizmu
przetargowego, wskutek czego następuję zawarcie porozumienia cenowego (cena
równowagi),
określającego
jednocześnie
rozmiary
zawartych
transakcji
(wielkość
równoważąca rynek). O ile zatem, niezbędnym warunkiem funkcjonowania rynku jest
ujawnienie przez nabywców i
sprzedawców swoich zamiarów, o tyle w trakcie
uruchamiania mechanizmu przetargowego dojść może do zmian tych planów. Oczywiście
procesy negocjacyjne mają złożony charakter i obejmują takie uzgodnienia jak np. rodzaj
produktu, techniczne warunki wymiany (warunki dostawy, płatności, gwarancji itp.).
Stosunki wymiany (proces negocjacyjny) przebiegają najsprawniej w warunkach niczym
nieograniczonego mechanizmu rynkowego (wolnego rynku), kiedy to cena kształtowana
jest wyłącznie jako efekt gry sił rynkowych. Jeżeli cena przestaje być składnikiem
procesu negocjacyjnego pomiędzy sprzedawcami a nabywcami, a zatem mechanizm
rynkowy zostaje ograniczony (np. przez zmonopolizowanie gospodarki, ingerencję rządu
itp.),
proces
negocjacyjny
przestaje
odgrywać
kluczowe
znaczenie
w
procesie
gospodarowania. W praktyce wymiana ma obecnie charakter towarowo – pieniężny, stąd
współczesne gospodarki noszą miano towarowo – pieniężnych. Oznacza to, że
pieniądz jest ekwiwalentem umożliwiającym wymianę towaru (usługi) na pieniądz a
następnie pieniądza na towar (usługę). Ułatwia to proces wymiany i stwarza warunki do
rozprzestrzeniania się procesów wymiany handlowej. W dawnych systemach społecznych
występowała jednakże gospodarka naturalna, w której wymiana nosiła miano barterowej
( towar za towar) i odbywała się bez użycia pieniądza. Ten rodzaj wymiany, w
ograniczonym zakresie, ma miejsce także i dziś.
Rynek można rozpatrywać według różnych kryteriów np. przedmiotu obrotu,
zasięgu terytorialnego,
zależności od sytuacji rynkowej, od stopnia wyrównywania się
ceny, stopnia legalności rynku. Na tej podstawie wyodrębniane są różne rodzaje rynków,
które następnie, w miarę potrzeb, możemy agregować lub dezagregować:
1. według podmiotu obrotu wyrózniamy:

rynek dóbr i usług konsumpcyjnych (zaspokaja bieżące potrzeby
nabywców);

rynek
czynników
produkcji
np.
rynek
(zaspokaja przyszłe potrzeby nabywców);
2. według zasięgu terytorialnego wyróżniamy:

rynek lokalny;

rynek regionalny;

rynek krajowy;

rynek międzynarodowy;

rynek światowy
ziemii,
pracy,
kapitału
3. według zależności od sytuacji rynkowej wyrózniamy:

rynek sprzedawcy (przewaga popytu nad podażą);

rynek nabywcy (nadwyżka podaży nad popytem)
Możemy wyróznić również:

rynek homogeniczny (jednorodny) – np. rynek ropy, pszenicy;

rynek heterogeniczny – np. rynek pracy
4. w zależności od stopnia wyrównywania się ceny wyrózniamy:

rynek doskonały (charakteryzuje się tym, że sprzedający i kupujący
dysponują pełnymi informacjami o cenach za dany towar, swoje
decyzje podejmuja wyłącznie na podstawie cen oraz klasyfikują
towary ze względu na ich jakość, rynek doskonały to pojęcie
teoretyczne, w praktyce taki rynek nie istnieje);

rynek niedoskonały
5. w zależności od stopnia legalności rynku możemy wyróżnić:

rynek formalny (akceptowany społecznie mechanizm rynkowy);

rynek nielegalny (tzw. czarny rynek lub szara strefa gospodarki,
charakteryzujący się zazwyczaj społeczną szkodliwością i silnym
zdeformowaniem procesów rynkowych)
6. w zależności od struktury podmiotowej rynku (biorąc pod uwagę ilość i
rozmiary producentów, ich udziały w rynku, charakterystykę ekonomiczną
produkowanego przez nich towaru (jednorodny czy zróżnicowany), bariery
wejścia i wyjścia z rynku ( łatwość konsekwencje wejścia do danej branży
lub też jej opuszczenia), możliwość kształtowania cen rynkowych wyróżnia
się;

monopol;

oligopol;

konkurencję doskonałą;

konkurencję monopolistyczną
Ich właściwości przedstawia poniższa tabela
Liczba
Cecha
Produkt
firm
Konkurencja
Dużo
Homogeniczn
doskonała
małych
y
Możliwość
Wejście
kształtowania
i wyjście
ceny
z rynku
Żadna
Brak barier
Przykłady
Rynek rolny
Bardzo
Jedna
Monopol
duża
Olbrzymia, choć
trudne, choć
Nie
ograniczona
w długim
Sieć
posiadający
rozmiarami
okresie
energetyczna
substytutów
popytu
możliwe do
,
rynkowego
przezwycięże
nia
Konkurencja
monopolistyczn
Wiele
Zróżnicowany
W wąskim
Względnie
Handel
zakresie
łatwe
detaliczny
a
Oligopol
Rynek
Kilka
pełni
Zróżnicowany
Ograniczona
lub
zachowaniem
Poważne
standaryzowa
innych
przeszkody
ny
oligopolistów
funkcje
regulatora
procesów
gospodarczych,
Rynek
samochodów,
stali
jest
areną
gry,
prowadzonej przez sprzedawców i nabywców. Podstawowymi elementami rynku są wiec:
popyt, podaż i ceny. Elementy te i ich zachowanie kształtują warunki rynkowe, w jakich
działają podmioty gospodarcze.
Cena to suma pieniędzy, jaką należy zapłacić sprzedawcy w zamian za nabycie
towaru czy usługi. Wyraża ona zatem pieniężną wartość wytworzonego produktu a w
efekcie kształtuje koszty utrzymania gospodarstw domowych i zyskowność producentów.
Ceny determinują przebieg procesów gospodarczych a jednocześnie określają wielkość
produkcji i konsumpcji.
Spełniają więc na rynku istotne funkcje;
1. Funkcja informacyjna cen polega na dostarczaniu danych wyrażonych za
pomocą
jednostek
pieniężnych
dla
prowadzenia
rachunku
ekonomicznego.
Oznacza to, że ceny informują każdy podmiot działający na rynku o poziomie jego
dochodów, kosztów, zysków itp. Na podstawie tych parametrów podejmowane są
decyzje o zmianie wielkości i struktury zarówno produkcji, jak i konsumpcji.
2. Funkcja redystrybucyjna i alokacyjna cen polega na podziale dochodów
pomiędzy uczestnikami rynku. Ceny obejmują bowiem różnego rodzaju marże,
prowizje, zyski, podatki, cła, opłaty przenosząc siłę nabywczą od jednych do
innych podmiotów. W praktyce jednak funkcja ta jest mocno ograniczona ze
względu na aktywną i bierną działalność na rynku państwa w każdym systemie
gospodarczym. Dystrybuując dochody, ceny równocześnie alokują zasoby w
gospodarce
tak,
że
trafiają
one
do
branż,
gałęzi,
dziedzin
produkcji,
charakteryzujących się wyższą zyskownością z dziedzin mało rentownych.
3. Funkcja bodźcowa cen polega na motywowania do określonego działania
uczestników
rynku.
Określając
poziom
otrzymywanych
dochodów,
ceny
determinują odpowiednie zachowania podmiotów, służące zwiększeniu własnej
korzyści. Oznacza to, że gospodarstwa domowe dążące do zaspokojenia swoich
potrzeb
poprzez
kształtowanie
popytu
rynkowego,
w
efekcie
stałego
monitorowania i porównywania cen podejmują decyzje o zmianach wielkości
popytu. Z kolei przedsiębiorcy wyliczając swoje przychody i koszty, a w
konsekwencji wskaźniki zyskowności, rentowności itd., kształtują na ich podstawie
rozmiary rynkowej podaży.
Ogólnie rzecz ujmując, konflikt interesów dwóch stron prowadzi je do odmiennych
zachowań. Rosnące ceny są na pewno bodźcem pobudzającym producentów, lecz
jednocześnie parametrem zniechęcającym nabywców. Odwrotnie jest w przypadku
spadku cen.
Opierając się na specyfice gospodarki wolnorynkowej i administrowanej możemy
analizować ceny z punktu widzenia ich elastyczności (siły reakcji). Mówiąc o cenach
wolnorynkowych, mamy na myśli ceny ukształtowane przez relacje popytu i podaży w
warunkach nieograniczonego mechanizmu rynkowego. Jednak obok nich, w praktyce w
gospodarce rynkowej funkcjonują również ceny administracyjne. Ich specyfika polega na
zewnętrznym ustalaniu przez rząd lub agendy rządowe dolnych bądź też górnych
pułapów cenowych na wybrane produkty czy usługi, co w efekcie prowadzi do
powstawania na rynku nadwyżek lub niedoborów (stanów nierównowagi). Zamrożone na
ustalonym poziomie ceny, nie mogą elastycznie dostosować się do zmian innych
elementów rynku i przywrócić zachwianej równowagi. Na tej podstawie możemy mówić o
cenach elastycznych i sztywnych. Pierwsze natychmiast i ostro reagują na zmiany popytu
i podaży, drugie nie wykazują żadnego dostosowania.
Popyt
konkretnych
jest
wyrazem
ujawnionych
warunkach ekonomicznych (
zamiarów
zakupu
dobra
lub
usługi
w
przy danym poziomie cen rynkowych,
wysokości dyspozycyjnych dochodów, indywidualnych gustach i preferencjach, ilości i
strukturze wiekowej nabywców itd.). Mierzony jest on ilością nabywanych produktów
przy danej cenie w danym czasie. Dokonujący na rynku zakupów konsumenci, kształtują
rozmiary jednej z dwóch sił rynkowych – popytu. Proces nabywczy każdej jednostki
odbywa się przy tym w odmiennych warunkach, wyznaczonych np. poziomem ceny
rynkowej, wysokością otrzymywanych dochodów, gustami itd. Jednak ze względu na
występowanie zjawiska rzadkości
i
ograniczoną siłę nabywczą
konsumentów nie
wszystkie potrzeby (popyt potencjalny) mogą być zaspokojone. Ekonomia zajmuje się
więc tylko popytem efektywnym (popartym możliwościami finansowymi), badając jego
determinanty i właściwości, próbując wyjaśnić czym jest popyt i jak wpływa on na
wyznaczanie ceny.
Popyt ulega zmianie pod wpływem wielu czynników, z których część związana jest z
rynkiem, spora ilość jednak leży poza nim, jak np. czynniki społeczne ( wiek,
wykształcenie itp.).
Podaż jest wyrazem ujawnionych zamiarów sprzedaży dobra lub usługi w
konkretnych warunkach ekonomicznych ( przy danym poziomie kosztów, postępie
naukowo – technicznym, dostępności zasobów, rozmiarach zgłaszanego na rynku
zapotrzebowania itd. ). Mierzony jest on jest ilością sprzedawanych przy danej cenie
produktów w danym czasie.
Podaż jest podstawą zaspokojenia rynkowego popytu. Rozmiary podaży mają
jednak wyznaczone granice. Dolną granicę stanowi próg rentowności, wyznaczający
minimalną opłacalną (przynoszącą zyski) skalę produkcji. Górne rozmiary wyznaczone są
dostępnością czynników wytwórczych i efektywnością ich zastosowania, a więc produkcją
potencjalną.
Kolejnym ograniczeniem
rozmiarów podaży jest czas, rozpatrywany w
ekonomii jako krótki i długi okres. Oczywiste jest, że w długim okresie podaż jest
bardziej elastyczna (firmy mają np. możliwość zwiększenia swoich rozmiarów) niż w
krótkim, kiedy firmy często nie mają możliwości zwiększenia produkcji ze względu na
ograniczenia w dostępie do czynników wytwórczych w szczególności czynnika pracy.
Dostępna na rynku ilość danego towaru lub danej usługi to rynkowa podaż.
Maksymalne
rozmiary
produkcji
(produkcję
potencjalną)
wyznaczają
możliwości
wytwórcze gospodarki, nagromadzone zapasy oraz możliwości importowe. W praktyce
jednak oferowane na rynku (faktyczne) ilości towarów nie są równe potencjalnej
produkcji w kraju.
Po pierwsze, w rzeczywistości nie wszystkie czynniki wytwórcze znajdują zastosowanie
a zatem możliwości produkcyjne nie są w pełni wykorzystywane. Po drugie, część
krajowej produkcji zostaje wyeksportowana lub zużyta na wewnętrzne potrzeby, nie
trafiając w ogóle na rynek (np. produkcja na własne potrzeby gospodarstw rolnych,
straty i ubytki itd.). Z drugiej strony krajowa podaż dóbr i usług uzupełniana jest przez
towary importowane z zagranicy.
Można, zatem stwierdzić, że faktyczną wielkość produkcji oferowana na rynku,
wyznacza stopień wykorzystania możliwości produkcyjnych kraju.
Rynkowa podaż danego towaru jest, zatem sumą indywidualnych podaży tego dobra
oferowanych przez wszystkich producentów, wytwarzających na danym rynku.
Podaż, podobnie jak popyt ulega zmianom po wpływem czynników cenowych, jak i
pozacenowych.
Mechanizm rynkowy jest związkiem przyczynowo – skutkowym, jaki zachodzi
pomiędzy elementami rynku czyli podażą, popytem i ceną. Każdy z tych elementów ulega
bowiem zmianie ( zarówno w krótkim, jak i długim okresie ), determinując zachowanie
pozostałych.
Istotą
mechanizmu
rynkowego
są
wyżej
opisane
procesy
negocjacyjne
i
konkurencyjne oraz ukształtowana w ich efekcie cena rynkowa towaru, będącego
przedmiotem wymiany handlowej. Mechanizm rynkowy jest regulatorem zdolnym do
samodzielnego wyrównywania wszelkich stanów nadwyżek bądź niedoborów rynkowych.
W zależności
od panujących w danej gospodarce warunków możemy mówić o
konkurencyjnym mechanizmie rynkowym (wolny rynek) lub też o ograniczonym
mechanizmie rynkowym ( rynek regulowany ).
Konkurencyjny mechanizm rynkowy
występuje wyłącznie na rynku doskonale
konkurencyjnym, na którym działa wiele małych podmiotów tak, że posiadają oni małe
udziały w rynku, a zatem samodzielnie nie mogą wpływać na rozmiary popytu czy też
podaży i poziom rynkowych cen. Żadna z indywidualnych decyzji pojedynczego
uczestnika rynku nie zachwieje osiągniętą równowagą. Jeżeli jednak na skutek czynników
zewnętrznych zmiany któregoś z elementów rynku nastąpią, to samoistnie uruchomi się
mechanizm korygujący
wszelkie deformacje. W ten oto sposób konkurencyjny
mechanizm rynkowy oczyszcza rynek z ewentualnych nadwyżek i niedoborów.
Ograniczony mechanizm rynkowy pojawia się w sytuacji, gdy ceny podlegają
usztywnieniu tak, że nie mogą one elastycznie usuwać nadwyżek i niedoborów. Sytuacje
takie zachodzą w przypadku m.in. ingerencji państwa w procesy ekonomiczne (np.
polityka podatkowa, subwencje, dotacje, ustalanie administracyjnie cen na wszystkie
bądź niektóre towary, ustalanie pułapów zmian cen itd.). Inny przykład to monopolizacja
gospodarki, kiedy to jeden, duży podmiot gospodarczy sam kształtuje stronę podaży
bądź też popytu i „ dyktuje „ warunki rynkowe.
Należy jednak zdawać sobie sprawę z faktu, że nawet wolny mechanizm rynkowy
ulega pewnym ograniczeniom. Jest nim powszechny problem ograniczoności ilości
stojących do dyspozycji zasobów a przede wszystkim ich ograniczonej mobilności.
Zgłoszenie większego efektywnego zapotrzebowania, jak i chęć producentów, by w
odpowiedzi na to zwiększyć oferowane ilości produktów może napotkać ograniczenia w
sferze realnej (materialnej, rzeczowej).
Dostępność nakładów czynników produkcji
wyznacza zatem granice możliwości produkcyjnych mierzone tzw. produkcją potencjalną,
a zatem wyznacza pułap dla możliwości zaspokojenia naszych ludzkich potrzeb.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards