Document

advertisement
1. Przesłanki wyodrębnienia się socjologii
Do czasu wyodrębnienia się socjologii jako dyscypliny naukowej zmiany w zainteresowaniu społeczeństwem
miały wręcz rewolucyjny charakter. Pierwsza rewolucja dokonuje się, gdy z doświadczanego pierwotnie jako
całość porządku przyrodniczego wyodrębniony zostaje porządek ludzki . Druga rewolucja ma miejsce wtedy,
gdy następuje wyraźne oddzielenie społeczeństwa od państwa. Trzecią rewolucją było uczynienie ze
społeczeństwa przedmiotu systematycznej refleksji a także stworzenie nauki, której zdaniem jest wykrywanie
praw i prawidłowości działających w tym społeczeństwie. Ta trzecia rewolucja dokonała się w państwach
mających za sobą już rewolucje burżuazyjne- w tym okresie należy szukać genezy socjologii jako dyscypliny
naukowej wyodrębnionej z innych nauk społecznych. Można mówić o jeszcze czwartej rewolucji, którą jest
unaukowienie refleksji o społeczeństwie , tj. wyznaczenie socjologii b. ścisłych rygorów formalnych, poddanie
surowej kontroli danych empirycznych, którymi się posługuje a przede wszystkim oczyszczenie myślenia
socjologicznego z pozostałości myślenia religijnego i filozoficznej spekulacji będących domeną filozofii XVIII
w.
2. Prawo 3 stadiów wyjaśniania świata wg Augusta Comte’a
Jest to prawo historyczne, które wyjaśnia, w jaki sposób ulegał przemianom proces ludzkiego poznania. Comte
wyróżnił 3 fazy: teologiczną, metafizyczną i pozytywną.
a) w fazie teologicznej człowiek wyjaśniał niezrozumiałe zjawiska działaniem podmiotów
nadnaturalnych, człowiek posługiwał się wyobraźnią, a nie rozumem. Wyróżnił tu Comte
fetyszyzm(przypisywanie życia ciałom zewnętrznym), politeizm(najbardziej rozpowszechniony w
starożytnych Grecji i Rzymie) oraz monoteizm(właściwy dla ery chrześcijaństwa);
b) w fazie metafizycznej(abstrakcyjnej) wszelkie zjawiska zaczęto wyjaśniać przez odwołanie się do
przyczyn metafizycznych. Bogów zastąpiły abstrakcje w rodzaju Rozumu, Natury. Wzorem tej epoki
była reformacja i rewolucja francuska.
c) W fazie pozytywnej człowiek odrzuca wszelkie fikcje i opiera swoje poznanie na faktach. Wyjaśnianie
faktów polega na ustalaniu związków między zjawiskami szczegółowymi a ogólnymi. Faza ta ma
dopiero nastąpić.
3. Socjologia w systemie nauk wg Augusta Comte’a
Biorąc pod uwagę 2 kryteria- historyczne i logiczne- Comte stworzył następującą hierarchię nauk:
- matematyka(nauka o wszelkich ciałach),
- astronomia(nauka o ruchu wszelkich ciał),
- fizyka i chemia(nauka o ciałach ziemskich),
- biologia(badająca prawa życia),
- socjologia.
Socjologia jest nauką powstałą najpóźniej, najmniej ogólną i najmniej abstrakcyjną, najbardziej złożoną i
bezpośrednio związaną z praktyką. Nie mogłaby ona jednak powstać bez nauk ją poprzedzających, gdyż
korzysta z ich osiągnięć.
4. Jaka metoda badawcza i dlaczego jest specyficzna dla socjologii wg Augusta Comte’a?
Główną metodą socjologii, wg Comte’a, jest metoda historyczna. Wynika to z tego, iż w zjawiskach
społecznych ma miejsce ciągły wpływ pokoleń na siebie. Pokolenia tych, którzy odeszli, stale wpływają na
pokolenia następne. Metoda historyczna ma badać kolejne „stany ludzkości”, w więc okresy organizacyjne,
epoki, w których da się uchwycić ogólne prawo ewolucji.
5. Przedmiot socjologii wg Augusta Comte’a
Wg Comte’a socjologia jest nauką o zjawiskach społecznych, nie podaje on jednak definicji zjawiska
społecznego, gdyż socjologia w systemie nauk bierze na siebie ciężar badania zjawisk, którymi nie zajmują się
dziedziny ją poprzedzające. Można więc uznać, że granice zostały zakreślone bardzo szeroko. Celem jej ma być
odkrywanie praw społecznych. Są to zasadniczo cele poznawcze, ale powinny być wykorzystane do
przebudowy społeczeństwa.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 1/18
6. Teoria statyki społecznej wg Comte’a
Statyka społeczna to inaczej teoria porządku społecznego, która ma badać prawa współistnienia, akcje i
reakcje zachodzące między różnymi częściami systemu społecznego. Comte traktował społeczeństwo jako
organizm, a co za tym idzie, istnieje wzajemna zależność jego elementów składowych. Podstawowym
elementem społeczeństwa jest wg Comte’a rodzina. Zespół rodzin tworzy państwo. Wtedy wytwarza się podział
pracy. To nie podział pracy stworzył społeczeństwo, lecz jest na odwrót. Podział pracy powinien być
regulowany przez rząd, który wyznaczy każdemu zadania mając na uwadze interesy całego społeczeństwa.
7. Teoria dynamiki społecznej wg Augusta Comte’a
Dynamika społeczna to inaczej teoria postępu społecznego. Jej przedmiotem jest badanie praw ciągłego i
koniecznego ruchu ludzkości, gdyż rozwój ten ma charakter prawidłowy. Postęp społeczny zależy od środowiska
biologicznego(rasa, gleba, klimat) oraz gęstości zaludnienia i związanego z nim podziału pracy, popytu na
żywność itp. Głównym czynnikiem postępu jest jednak duch ludzki. Najważniejszym prawem rozwoju
społecznego jest więc prawo 3 stadiów wyjaśniania świata. Przemiany świadomości, których to prawo dotyczy,
są ściśle skorelowane z przemianami we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Tak więc w zależności od
tego, na jakim etapie znajdowała się ludzka świadomość, taki też był stan obyczajów, mody, ustrojów
społecznych. Historia, zdaniem Comte’a, jest realizacją doskonałego ładu społecznego zapewniającego ewolucję
bez rewolucji. Podmiotem dziejów jest ludzkość jako całość.
8.Fazy i czynniki ewolucji wg H. Spencera
Spencer wyróżnia 3 fazy ewolucji: nieorganiczną, organiczną i ponadorganiczną, zaznaczając, że prawa nimi
rządzące są takie same. Spencer nie daje systematycznego wykładu w sferze nieorganicznej(choć podaje
przykłady np. z dziedziny fizyki), koncentruje się na trzeciej fazie ewolucji- której efektem są rezultaty
wykraczające poza to, co jest osiągalne przez działania jednostkowe. Przejawami ewolucji ponadorganicznej są
właśnie zjawiska społeczne.
Czynniki ewolucji społecznej podzielił Spencer na dwie kategorie:
a) pierwotne:
-zewnętrzne(klimat, fauna, flora),
-wewnętrzne(fizyczne, emocjonalne i umysłowe cechy jednostek)
b) wtórne- są wytworami ponadorganicznymi, wiążą się z uczestnictwem człowieka w życiu
społecznym. W miarę postępów cywilizacji odgrywają one coraz większą rolę.
9. Analogia między społeczeństwem a organizmem żywym w ujęciu H. Spencera
wspólną cechą organizmów społecznych i organizmów żywych jest ich wzrost. Wprawdzie i rzeczy
nieorganiczne, np. kryształy, również rosną, ale w przypadku organizmów żywych i społecznych
wzrost ten jest wyraźniejszy i często przekracza stan początkowy;
b) w obu przypadkach wzrostowi masy towarzyszy wzrost złożoności struktury;
c) w obu przypadkach wzrostowi zróżnicowania struktury towarzyszy różnicowanie się funkcji. Tak jak
poszczególne organy mają swoja zadania, tak jedna klasa społ. panuje nad innymi;
d) zmiany zachodzące zarówno organizmach żywych jak i w społeczeństwie wzajemnie się określają i
wzajemnie od siebie zależą. Ta współzależność rośnie w miarę postępów ewolucji;
e) I tu, i tu żywot całości jest niepomiernie dłuższy od niż żywot poszczególnych jednostek.
a)
10. Klasyfikacja społeczeństwa wg Spencera
Wg kryterium złożoności wyróżnia społeczeństwa proste(tworzą całość nie podlegającą żadnej innej części,
współdziałają ze sobą przy lub bez pomocy ośrodka kierowniczego), złożone(wodzowie grup prostych podlegają
wodzowi najwyższemu), podwójnie złożone(społeczeństwa o strukturze 3-stopniowej, do ich powstania
konieczna jest zmiana trybu życia z wędrownego na osiadły) oraz potrójnie złożone(Spencer zalicza do nich
wszystkie współczesne mu ludy cywilizowane oraz starożytnych Asyryjczyków, Egipcjan i Rzymian).
Wg kryterium organizacji wewnętrznej wyróżnia typ militarny i industrialny. W tym pierwszym władza jest
skoncentrowana w rękach przywódcy wojennego. Głównym celem jest ochrona społeczeństwa przed wrogiem
zewnętrznym. Jednostka jest pod ścisłą kontrolą państwa, cechują ją konformizm, lojalność, umiłowanie rutyny,
konserwatyzm, kult autorytetów. Społeczeństwo typu industrialnego cechuje daleko posunięta wolność
jednostki, rola państwa jest bierna. Ludzie nastawieni na innowacje mają poczucie niezależności i poszanowania
innych. Jako przykłady Spencer wymienia tu starożytne Ateny oraz współczesne mu Niderlandy, Anglię i USA.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 2/18
11. Zasadnicze tendencje w rozwoju socjologii
Można, w uproszczeniu, wyróżnić 3 tendencje:
a) historyczną- jest to tendencja do budowania historii. Przedstawicielami są Spencer, Marks, Comte.
Starali się oni poszukiwać naturalnych przyczyn dokonujących się zmian społecznych. Za punkt
wyjścia brali analizę procesów społecznych przeszłości i na tej podstawie starali się formułować
wnioski dot. przyszłości;
b) analityczną- dominuje trend do tworzenia systematycznych teorii dot. natury i istoty społeczeństwa.
Reprezentują ją Durkheim, Weber i Simml. Charakterystyczne jest rozkładanie zjawisk społecznych na
części składowe z całkowitym pominięciem ich historycznego kontekstu;
c) empiryczną- choć nie neguje potrzeby rozwijania teorii i posługuje się aparatem pojęciowym
wypracowanym przez analityków, to jednak jest reakcją na spekulatywny charakter rozważań
socjologicznych. Wykorzystuje w badaniach empirycznych np. metody statystyczne.
12. Stan anomii wg Durkheima i Mertona
Anomia, słowo pochodzenia greckiego, oznacza „brak prawa, postępowanie niezgodne z prawem. Wg
Durkheima społeczeństwo doświadcza anomii w czasie głębokich przemian społecznych, politycznych,
gospodarczych. Gwałtowne zmiany powodują rozluźnienie moralne. Anomię widzi Durkheim w 3 aspektach: a)
oznacza ona stan „moralnej próżni”(„pustki etycznej”), b) psychiczne położenie jednostki, która traci motywację
do postępowania zgodnie z normami, c) reakcje jednostki na stan anomii. Jednym z nich jest samobójstwo.
Robert Merton, jeden z teoretyków dewiacji, w przeciwieństwie do Durkheima uważa, że dewiacja jest
normalną reakcją na pewną sytuację społeczną, a nie wynikiem zaniku kontroli społecznej. Jeśli społeczeństwo
jest właściwie zorganizowane, to istnieje harmonia pomiędzy celami a środkami do ich realizacji. Gdy tej
harmonii brak, to społeczeństwo może doznać stanu anomii, tj. rozbieżności między normami i celami
kulturowymi a uznanymi społecznie możliwościami działania zgodnie z tymi normami.
13. Definicja i przykłady faktów społecznych wg Durkheima
„Jest faktem społecznym wszelki sposób robienia , utrwalony lub nie, zdolny do wywierania na jednostkę
zewnętrznego przymusu”. Cechami faktów społecznych są zewnętrzność(bezosobowość) oraz przymus.
Człowiek może co prawda postępować niezgodnie z regułami zawartymi w faktach społecznych, ale wtedy musi
liczyć się z konsekwencjami(prawnymi, psychicznymi). Faktami społecznymi są fakty prawne, moralne,
religijne, obyczajowe, np. moda, małżeństwo, język. Jako ważny przykład faktów społecznych podaje Durkheim
religię, gdyż w niej najbardziej odzwierciedla się nadindywidualność i panowanie nad jednostką.
14. Świadomość zbiorowa wg Durkheimea
Wg Durkheima na świadomość zbiorową składa się ogół wierzeń i uczuć wspólnych dla członków danego
społeczeństwa. Istnieje ona poza psychiką jednostki i jest niematerialna. Nią zajmuje się socjologia a nie
psychologia. Stany świadomości zbiorowej są składnikami faktów społecznych. Dla socjologa bezużyteczne są
materiały wyrażające jedynie świadomość jednostkową, np. listy, pamiętniki. On korzysta z przejawów
świadomości zbiorowej, np. kodeksów prawnych, dogmatów religijnych, norm etycznych.
15. Rodzaje solidarności społecznej wg Durkheima
Wyróżnia 2 rodzaje: mechaniczną i organiczną. Solidarność mechaniczna występuje w społeczeństwach o
przewadze prawa represyjnego. Społeczeństwo nie jest wewnętrznie zróżnicowane, stąd jego związek z
jednostką jest bezpośredni. Nad członkami społeczeństwa góruje „świadomość zbiorowa”. Solidarność
mechaniczna jest odwrotnie proporcjonalna do stopnia zróżnicowania i ujednostkowienia społeczeństwa.
Zerwanie jej więzi jest przestępstwem, bo moralnie słuszne jest jedynie uczestnictwo w życiu zbiorowym.
Solidarność organiczna występuje w społeczeństwach zróżnicowanych, gdzie przeważa prawo restytucyjne.
Istnieje tam dobrze rozwinięty podział pracy. Ludzie się wzajemnie potrzebują. Aprobatę uzyskuje
indywidualizm. Wierzenia i praktyki zatracają charakter religijny ba rzecz racjonalnego myślenia.
16. Prawo jako wskaźnik solidarności społecznej wg Durkheima
Prawo represyjne[mające za cel ukaranie winnego]
 solidarność mechaniczna
Prawo restytucyjne[ma na celu nie tyle ukaranie winnego, co przywrócenie naruszonego stanu rzeczy; dzieli się
na p. negatywne(człowiek-rzecz) i p. pozytywne(człowiek-człowiek)]
 solidarność organiczna
//pobrano z umcs.net.pl// strona 3/18
17. Prawo samobójstw i ich rodzaje wg Durkheima
Liczba samobójstw zmienia się w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do stopnia spójności grupy społecznej,
do której należy jednostka. Ograniczeniem dla tego prawa może być np. .stworzenie warunków nienormalnych,
np. Żydzi w III Rzeszy byli spójną grupą, a jednak liczba samobójstw wzrosła. Wyróżnia 4 rodzaje samobójstw:
a) egoistyczne- wywołane są odosobnieniem jednostki od grupy i społeczności. Popełniają je ludzie
osamotnieni, z marginesu społecznego;
b) anomiczne- są najczęściej popełniane podczas przewrotów politycznych, kryzysów gospodarczych, ale
i przy gwałtownym wzroście dobrobytu. Istotny jest sam fakt zakłócenia porządku;
c) altruistyczne- są wyrazem nadmiernego związku jednostki z grupą. Przykładem mogą być
samospalenia po śmierci męża przez indyjskie wdowy czy zamachy Hamasu;
d) fatalistyczne- są spowodowane tragiczną sytuacją człowieka, np. przez bankrutów.
18. Idealne typy systemów prawnych wg Webera
Wyróżnia 4 typy idealne systemów prawnych:
a) formalnie irracjonalny- występuje, gdy wyrokowanie opiera się na magii, wyroczni i objawieniu,
czyli środków nie kontrolowanych przez intelekt. Wymiar formalny wyraża się w istnieniu
odpowiednich procedur a irracjonalność wyraża się w nieprzewidywalności decyzji;
b) materialnie irracjonalny- ma miejsce tam, gdzie każda konkretna sytuacja determinuje określoną
decyzję. Wymiar materialny wyraża się w tym, że jako podstawę rozstrzygnięć bierze się pod uwagę
różne zewn. wobec systemu prawnego kryteria o charakterze etycznym, polit. a nawet emocjonalnym.
Irracjonalność polega na tym, że jednostki w podobnej sytuacji mogą być różnie potraktowane;
c) materialnie racjonalny- istnieje tam, gdzie stosuje się jakąś jedną zewn. zasadę bądź kryterium, np.
zasada prawdziwej równości dla wszystkich. Zastosowanie prawa w ramach tego systemu jest bardziej
przewidywalne, gdyż wiadomo, jakie zewnętrzne kryterium zostało wybrane i zastosowane;
d) formalnie racjonalny- występuje, gdy jasno sprecyzowane reguły są stosowane do wszystkich
podobnie usytuowanych przypadków. Nie stosuje się żadnych zewn. kryteriów. Podejmujący decyzje
także są związani normami prawnymi o charakterze generalno- abstrakcyjnym. Przewidywalność jesy
wysoka.
19. Rodzaje akceptacji władzy państwowej wg Webera
Wyróżnia 3 rodzaje akceptacji:
a. tradycjonalistyczną
b. charyzmatyczną
c. racjonalistyczną
20. Stratyfikacja społeczna wg Webera
Stratyfikacja jest układem, w którym każda ze zbiorowości do niego wchodząca zajmuje do zbiorowości innej
pozycję niższą lub wyższą. Wg Webera istnieją 3 sposoby hierarchicznego grupowania się jednostek:
a) klasa- jest zdeterminowana ekonomicznie i dzieli się na 3 podklasy: posiadania, zysków i dochodów;
b) stan- opiera się na wyznaczniku kulturowym. Z przynależnością do określonego stanu łączy się
określony styl życia;
c) partia- zrzeszenie o charakterze celowym, celem jest zdobycie i utrzymanie władzy. Partie nie muszą
być wyłącznie celowe lub wyłącznie klasowe.
21. Rodzaje rozumienia w teorii Webera
Wyróżnia 2 rodzaje rozumienia:
a) bezpośrednie- polega na tym, iż znaczenie ludzkich czynności można ustalić na podstawie pewnych
oczywistości(logicznych, psychologicznych). Jest to elementarny poziom poznania zmierzający do
ustalenia, co dana czynność znaczy. W taki sposób rozumiemy np. przytaknięcie głową;
b) wyjaśniające- jego celem jest poznanie motywów, jakimi kierowała się osoba podejmując określone
zadania. To rozumowanie reprezentuje wyższy poziom niż rozumowanie bezpośrednie.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 4/18
22. Przedmiot socjologii wg Webera
Przedmiotem socjologii dla Webera są działanie społeczne. Działania społeczne=czynności społeczne to takie
zachowania jednostki(uzewnętrznione lub nie), które zarówno w swej genezie jak i przebiegu są zorientowana na
przeszłe, obecne lub spodziewane zachowania innych ludzi. Wyróżnił czynności tradycjonalne(są wykonywane
zgodnie z utrwalonymi nawykami, ale przynajmniej z minimalną świadomością, że zgodność ta jest zamierzona
i pożądana, np. odruchowe zamknięcie drzwi), emocjonalne(ich podstawą jest uczucie nakazujące zachować się
w określony sposób bez względu na mogące z tego wyniknąć skutki, np. gniew), zasadniczoracjonalne(charakteryzują się świadomym doborem najskuteczniejszych środków, bez uświadamiania sobie
samego celu) i celowo-racjonalne(maksymalna świadomość zarówno celów, jak i środków do tego celu
prowadzących).
23. Na czym polega metoda typu idealnego wg Webera?
Typy idealne to pewne hipotetyczne formy, jakie uczony narzuca na płynną rzeczywistość społecznohistoryczną, aby nadać jej czytelne kontury. Weber uważał, że uczeni od dawna posługiwali się konstrukcją
typów idealnych. Typy idealne mogą mieć szereg funkcji, np. klasyfikacja zjawisk, ułatwianie analizy
teoretycznej zjawisk. Wygłosił postulaty wobec typów idealnych. Wg niego nie powinny one zwłaszcza mieć
charakteru wartościującego.
24. Wyjaśnianie dewiacji społecznej wg teorii zróżnicowanych powiązań Eudina Sutherlanda
Teoria zróżnicowanych powiązań przedstawiona w r. 1939 opiera się na 9 założeniach:
a) „zachowanie przestępcze jest wyuczone”. Jednostka nie ma żadnych wrodzonych predyspozycji do
przestępstwa, sama go nie wymyśli;
b) „uczenie się zachowania przestępczego następuje w toku interakcji z innymi osobami w procesie
komunikowania”. Mogą mieć postać zwerbalizowaną albo gestów;
c) „główna część procesu uczenia się zachować przestępczych zachodzi w obrębie grup pierwotnych”, np.
rodzina, sąsiedzi, rówieśnicy. Stąd wniosek, że środki masowego przekazu takiej roli nie odgrywają;
d) „uczenie się zachowania przestępczego obejmuje zarówno techniki popełniania przestępstw(...), jak i
konkretne kierunki motywacji, dążeń, racjonalizacji i postaw”;
e) „uczenie się konkretnych motywacji i dążeń jest wynikiem takiego sposobu definiowania norm
prawnych, który sprzyja bądź nie sprzyja ich naruszaniu”;
f) „jednostka staje się przestępcą wskutek nadwyżki definicji(określeń) sprzyjających naruszaniu prawa
nad definicjami nie sprzyjającymi naruszaniu prawa”. Oznacza to, iż jednostki stają się przestępcami na
skutek przewagi kontaktów z wzorami przestępczymi nad kontaktami z wzorami nieprzestępczymi;
g) „zróżnicowane powiązania mogą różnić się częstotliwością, czasem trwania, uprzedniością i intens.”;
h) „proces uczenia się zachowania przestępczego przez powiązanie w wzorami zachowań przestępczych i
nieprzestępczych obejmuje te same mechanizmy, co każde inne uczenie się”;
i) „chociaż zachowanie przestępcze jest wyrazem ogólnych potrzeb i wartości, nie można go nimi
wyjaśnić, gdyż zachowanie nieprzestępcze jest wyrazem tych samych potrzeb i wartości”.
25. Nominalizm i realizm społeczny(2 sposoby ujęcia zbiorowości społecznej)
Nominalizm społeczny w swojej skrajnej postaci charakteryzuje się tym, iż używając słowa „grupa” mamy na
myśli jedynie wzajemne oddziaływania jednostek. Grupy nie można zmierzyć, zbadać jako całość, gdyż jest oa
jedynie sumą jednostek. Nominalizm w postaci umiarkowanej nie zaprzecza, że grupa rzeczywiście istnieje
i że istnieją zjawiska grupowe jako przedmiot badań, uważa jednak, iż nie można mówić o właściwościach
grupowych nie określając ich w kategoriach odnoszących się do zachowania jednostek. Realizm społeczny w
postaci skrajnej sprowadza się do traktowania grupy jako organicznej całości. Natomiast realizm społeczny w
postaci umiarkowanej zakłada, iż grupa jest w pełni rzeczywista. Rzeczywistość grupy jest różna od sumy
jednostek w stanie izolacji.
26. Wyjaśnianie dewiacji społecznej wg teorii Travisa Hirschy’ego
Teoria ta stawia sobie pytanie, dlaczego ludzie zdając sobie sprawę, że zachowania dewiacyjne mogą przynosić
pożytki, powstrzymują się od nich. U jej podstaw leży stwierdzenie: „jednostka może dokonywać czynów
przestępczych, ponieważ jej więzi zostały w jakiś sposób zerwane”. Hirschy wyróżnia 4 składniki więzi
jednostki ze społeczeństwem: przywiązanie(im mocniejsze przywiązanie do rodziny, przyjaciół, tym mniejsze
prawdopodobieństwo dewiacji;), zaangażowanie(jeśli człowiek zaangażował się w działalność zgodną z
//pobrano z umcs.net.pl// strona 5/18
normami, to żal mu będzie teraz to „zepsuć”), zaabsorbowanie(jak człowiek jest zaabsorbowany różną
działalnością, to nie ma czasu na dewiacje), przekonanie(że obowiązujące normy są wiążące).
27. Aspekty historii socjologii(historii myśli i analizy)
Mówiąc o historii socjologii interesujemy się tym, jak dokonywał się rozwój aktywności poznawczej
dyscypliny naukowej zwanej socjologią i pokazujemy, czym zajmowali się „socjologowie”, a więc osoby, które
za socjologów się uważały lub tak je postrzegano. Mówiąc o historii myśli socjologicznej ustalamy katalog
problemów badawczych, które są lub były przedmiotem zainteresowań socjologii. To podejście przezwycięża
wady pierwszego, bo przedstawia problemy socjologiczne niezależnie od tego, przez kogo były podejmowane.
Natomiast w przypadku historii analizy socjologicznej patrzymy, jak kształtowała się naukowa metoda badania
zjawisk społecznych.
28. Podział socjologii na ogólną i szczegółową
S. Kosiński wyróżnia socjologię ogólną i szczegółową. Rola socjologii ogólnej polega na tworzeniu teorii i
aparatu pojęciowego oraz opracowywaniu metod badawczych, co służyć ma socjologii szczegółowej. Składa się
z 4 elementów: a) struktur społecznych, b) zmian społecznych, c) zachowania społecznego jednostki, d)
zachowania społecznego jednostki. Natomiast zadanie socjologii szczegółowej polega na badaniu realnie
istniejącej rzeczywistości społecznej. Badania terenowe dotyczą określonego fragmentu rzeczywistości, stąd
wyodrębnić można takie subdyscypliny jak socjologia miasta, s. medycyny, s. s. religii, s. prawa.
29. Prekursorzy socjologii prawa ze strony przedstawicieli nauk prawnych
-
Friedrich Karol von Savigny: szkoła historyczna;
Jeremy Bentham: utylitaryzm(jak najwięcej szczęścia dla jak największej liczby ludzi);
Rudolf Ihering: teoria interesu(prawo ma za zadanie ochraniać interesy jednotki i społeczeństwa);
Eugene Ehrlich: wyróżniał prawo pozytywne i „prawo żywe”, które kształtuje się spontanicznie;
funkcjonalizm prawniczy: skupienie się na tym, jak prawo działa. Przedstawiciele: Pound, Llewellyn.
30. Teoria podkultur dewiacyjnych Alberta Cohena
Cohen był dyrektorem zakładu dla nieletnich, myśli swoje przedstawił w pracy „Deliquent boys”. Uważa, że
kultura amerykańska jest kulturą warstw średnich, którą charakteryzują ambicja, indywidualna
odpowiedzialność, szacunek dla osiągnięć,, umiejętność rezygnowania z natychmiastowych gratyfikacji.
Młodzież klas niższych zdaje sobie sprawę ze swojego gorszego położenia. Też chce się bogacić, osiągnąć
wyższą pozycję, ale wychowanie domowe utrudnia im to. Możliwe są 3 sposoby rozwiązania problemu:
a) jedni(zwani „chłopcami z collegu”) w pełni przyswajają wartości klasy średniej i przez edukację
podejmują trud zmiany położenia;
b) drudzy(„chłopcy z rogu ulicy”) świadomi ograniczeń nie podejmują wyzwania, lecz konsekwentnie
stają w obronie wartości klas niższych. Decydują się legalnie osiągnąć to, co najlepsze, ale w ramach
stylu życia swojej klasy;
c) trzeci typ(„chłopcy z gangu”) mając poczucie zablokowania awansu, stają się przestępcami.
Tak więc nie cała młodzież z klas niższych będzie należała do podkultur dewiacyjnych. Cohen skupia uwagę na
trzeciej grupie i wymienia jej cechy: bezcelowość, złośliwość, negatywizm, życie dniem dzisiejszym.
31. Optymalny stan nasycenia społeczeństwa wiadomościami o normach prawnych wg Studnickiego
Wg Studnickiego dorosła osoba o normalnym poziomie umysłowym powinna dyspon. 3 rodzajami informacji:
a) informacjami podstawowymi- czyli o normach kształtujących ustrój państwa, zasady ważniejszych
działów prawa, o podstawowych procedurach i sposobach dotarcia do informacji szczegółowych;
b) informacjami niezbędnymi z uwagi na wymagania określonych grup społecznych- co innego musi
wiedzieć sędzia, co innego dziennikarz;
c) informacje potrzebne do bieżącego podejmowania decyzji- sięga się do nich w miarę potrzeby.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 6/18
32. Charakterystyka głównych szkół socjologii prawa na świecie
Szkoła skandynawska za swoich prekursorów uznaje głównych przedstawicieli realizmu prawniczego. W
państwach skandynawskich prowadzone były badania empiryczne w różnych zagadnieniach socjologii prawa.
Wymienić tu można badania nad poczuciem sprawiedliwości wśród dzieci szkolnych, nad przestrzeganiem
prawa pracy w stosunku do różnych grup zawodowych, nad kierowcami pod wpływem alkoholu.
Szkoła włoska zawdzięczają w dużej mierze swoje istnienie znajdowaniu się siedziby Komitetu Badawczego
Socjologii Prawa w Mediolanie prowadziła badania głównie dot. sędziów, administracji wymiaru
sprawiedliwości oraz stosunku opinii publicznej do wymiaru sprawiedliwości.
W szkole amerykańskiej podejmowano badania ławy przysięgłych(z wykorzystaniem nagrań jej obrad, co było
skandalem), czynników, od których zależy podjęcie określonej decyzji sędziowskiej(tzw. "prawoznawstwo
gastronomiczne”), stylów zachowania się policji w zależności od postrzegania przez nią zatrzymanego.
W nauce radzieckiej badano głównie instytucje polityczne, zagadnienia prawa pracy i prawa rodzinnego. W
nauce francuskiej skupiono się na badaniu instytucji małżeństwa, rozwodów i rodziny.
33. Tradycje socjologii prawa w Polsce: nurt petrażycjański i badania z zakresu kryminologii
Początków socjologii prawa należy szukać już w epoce Odrodzenia, kiedy działali A. F. Modrzewski i Jan
Ostroróg- obaj podkreślali szczególną rolę prawa w życiu społecznym. Postulaty reformy prawa formułował w
okresie Oświecenia np. Hugo Kołłątaj. Refleksja nad miejscem prawa w społeczeństwie odżyła dopiero po
odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Najwybitniejszą postacią był Leon Petrażycki. Choć nie posługiwał się
terminem „socjologia prawa”, to wiele przez niego sformułowanych tez zaliczanych jest dziś do kanonu tej
dyscypliny, np. rozważania dot. genezy prawa i moralności czy polityki prawa. Terminem tym posługiwali się
natomiast jego uczniowie: Jerzy Lande i Henryk Piętka, którzy przyczynili się do uporządkowania i interpretacji
jego poglądów. Okres międzywojenny obfitował w badania z zakresu kryminologii, np. badania w r. 1937
Wróblewskiego i Świdy nad sędziowskim wymiarem kary czy badania Horoszkowskiego nad zabójstwem w
afekcie. Po II wojnie światowej badania socjologiczno- prawne podjęto na nowo dopiero w drugiej połowie lat
50-tych. Z przedstawicieli(piszących w latach 60-tych) wymienić tu należy M. Borucką-Arctową, A.
Podgóreckiego, F. Studnickiego. W 1963 r. powstała Sekcja Socjologii Prawa Towarzystwa Socjologicznego. W
latach 70-tych rozwijały się 2 nurty: socjocentryczny i prawnocentryczny.
34. Ograniczenia metod w badaniach
Jedną z przyczyn ograniczeń w stosowaniu metod socjologicznych w badaniach nad prawem może być obawa
o niewyłącznie naukowy charakter badań. Rodzić się może ona wśród respondentów pytanych o poglądy na
temat prawa, gdyż prawo jest instrumentem władzy państwowej, wiąże się więc z polityką, ideologią. Innym
problemem jest możliwa niedostateczna znajomość instytucji prawnych przez respondentów. Z kolei jeśli chodzi
o metodę eksperymentu to pojawia się tu problem natury moralnej: jak daleko badacz może ingerować w życie
społeczne i życie poszczególnych jednostek. Eksperymenty w warunkach laboratoryjnych napotykają też na
problemy metodologiczne., np. uczestnicy pozorowanej rozprawy zdają sobie sprawę, że to tylko „gra”.
35. Metody doboru prób reprezentatywnej(pojęcie, rola i metody doboru, rachunek prawdopodobieństwa)
Ponieważ rzadko istnieje możliwość objęcia badaniem całego interesującego nas zbioru z uwagi na jego
liczebność, częściej stosuje się próbę reprezentatywną. Do jej zalet należą: mniejsze koszty, mniejszy czas
zbierania danych, możliwość dokładniejszego i przeprowadzenia. Metodę reprezentatywną stosuje m.in. Instytut
Gallupa zajmujący się badaniami opinii publicznej. Generalnie podstawą obliczania wielkości próbki
reprezentatywnej jest rachunek statystyczny. Próba może być oparta o:
a) przekonanie badającego(wybór może być celowy lub kwotowy),
b) rachunek prawdopodobieństwa. Tu możliwy jest wybór losowy(np. na zasadzie loterii),
warstwowy(gdy badana zbiorowość dzieli się na podzbiory i z każdego z nich wybieramy losowo
próbę), proporcjonalny(gdy nie można ściśle wyodrębnić elementów zbiorowości),
wielowarstwowy(stosowany, gdy istnieje konieczność badania wielkich zbiorowisk, np. ludność
Polski: najpierw losuje się województwa, potem powiaty itd.).
36. Klasyfikacja metod badawczych stosowanych w badaniach prawa(Ziembińskiego i Podgóreckiego)
Podgórecki wyróżnia następujące metody:
//pobrano z umcs.net.pl// strona 7/18
historyczno-opisową: bierze pod uwagę historyczny punkt widzenia. Uwzględnia ona rozmaite
dokumenty utrwalone nie tylko pismem. Posługiwanie się tą metodą wymaga umiejętności korzystania
ze źródeł z pierwszej ręki i krytycznego spojrzenia na dane z drugiej ręki;
b) metodę etnograficzno- porównawczą: zbliżona do metody historycznej, polega na badaniu
funkcjonowania rozmaitych tworów kultury w tzw. społeczeństwach prymitywnych, szczególnie
korzystną techniką badawczą jest obserwacja uczestnicząca;
c) metodę ankiety i wywiadu: dzieli się na dwie odrębne metody lub może stanowić jedną. Większe
znaczenie przywiązuje Podgórecki do wywiadu, której zaletą jest bezpośredni kontakt z respondentem;
d) metodę analizy materiałów prawnych aktualnie istniejących: polega na badaniu materiałów
sądowych, administracyjnych, protokołów. Podgórecki ma wątpliwości, czy jest to metoda, czy
technika badawcza;
e) metody monograficzne: stanowią połączenie metody opisu zachowania z techniką wywiadu;
f) metodę eksperymentalną, czyli np. wydanie aktu normatywnego celem sprawdzenia jego skutków;
g) metody statystyczne: mają liczbowo przedstawić procesy społeczne.
Ziembiński krytykował klasyfikację Podgóreckiego zarzucając jej m.in. oparcie na niejednorodnym kryterium.
Przedstawił własny podział metod na 2 zasadnicze grupy:
a) metody gromadzenia podstawowego materiału empirycznego;
b) metody opracowania podstawowego materiału empirycznego.
a)
37. Eksperyment w socjologii prawa
Eksperyment jako metoda badawcza w naukach społecznych od początku budził kontrowersje. A. Comte
sugerował jedynie „eksperyment naturalny”, np. klęskę żywiołową. Stopniowo jednak zaczęto odwoływać się i
do eksperymentów powstałych z inicjatywy badacza. Wyróżnić można eksperyment projektowany w terenie,
gdy badany zespół ludzi znajduje się w swoim naturalnym środowisku oraz eksperyment laboratoryjny, gdy
badacz tworzy wyizolowaną sytuację dla danego zbioru ludzi. Eksperyment w naukach społecznych łączy się z
problemami natury metodologicznej i moralnej.
38. Ankieta i wywiad w badaniach socjologiczno-prawnych
W wywiadzie biorą udział co najmniej 2 osoby: prowadzący wywiad i respondent. Można wyróżnić kilka typów
wywiadów:
a) ustny i pisemny;
b) kategoryzowany(kwestionariuszowy) i nieskategoryzowany;
c) jawny(gdy respondent wie, że rozmowa ma charakter wywiadu) oraz ukryty;
d) indywidualny i zbiorowy;
e) panelowy(gdy pytania są zadawane na co najmniej 2 kolejnych spotkaniach rozdzielonych przerwą).
Aby wywiad był przeprowadzony właściwie należy spełnić warunki dot. organizacji wywiadu, stawianych
pytań, rejestrowania odpowiedzi, interpretacji wywiadu.
Ankieta tym różni się od wywiadu, że polega na pośredniej formie komunikowania się badacza z respondentem.
Wg kryterium rozprowadzania ankiet wyróżnia się ankiety: pocztowe, prasowe, dołączane do towarów,
radiowe/telefoniczne/telewizyjne, rozdawane, audytoryjne, ogólnie dostępne. 2 podstawowe rodzaje pytań to
zamknięte, półotwarte i otwarte(tu np. faktualne, o sugestię, o opinię).
39. Metoda obserwacji i jej rodzaje
Obserwacja jest to celowe, tzn. ukierunkowane i zamierzone oraz systematyczne postrzeganie badanego
zjawiska, przedmiotu lub procesu. Przedmiotem obserwacji mogą być jedynie zewnętrzne zachowania ludzi.
Można wyróżnić obserwację:
a) bezpośrednią(wykonywana przez samego badacza) i pośrednią(badacza wykorzystuje dane już
zebrane);
b) jawną(gdy badani wiedzą, że są przedmiotem badań), ukrytą(gdy nie wiedzą), uczestniczącą(obserwator
wchodzi do badanej zbiorowości).
40. Rodzaje dokumentów wykorzystywanych w badaniach socjologiczno-prawnych
Za dokument można uznać wszystko to, co jest źródłem danych o faktach i zjawiskach społecznych niezależnie
od postaci. Wyróżnić można dokumenty publiczne(np. akta sądowe- mogą z jednej strony dostarczać informacji
o samym postępowaniu, z drugiej dostarczają materiału do badania zjawisk, których to postępowanie dotyczy,
np. określonego rodzaju przestępstwa), okolicznościowe(mają subiektywny charakter), przekazy
//pobrano z umcs.net.pl// strona 8/18
publicystyczne(np. artykuły w prasie, także mogą mieć subiektywny charakter) oraz dokumenty osobiste(np.
listy, autobiografie, pamiętniki; dokumenty te należy traktować z dużą ostrożnością).
41. Dewiacja pierwotna i wtórna w teorii naznaczenia. Która z nich ma większe znaczenie?
E. Lemert wyróżnia 2 rodzaje dewiacji:
a) pierwotną- to zachowanie odbiegające od norm, ale nie napotykające reakcji społecznych. Przez sam
fakt popełnienia przestępstwa , np. zabójstwa, człowiek nie staje się staje się dewiantem. Dzieje się tak
dopiero w procesie interakcji prowadzącej do interakcji wtórnej a rozpoczyna się ono z chwilą
społecznej reakcji na zachowanie przekraczające normy. Dlatego ta dewiacja ma dla Lemerta znaczenie
drugoplanowe;
b) wtórną- spowodowana jest dezaprobatą społeczeństwa, degradacją i izolacją osoby przekraczającej
normy. Końcowym etapem jest przyłączenie się dewianta do grupy ludzi do niego podobnych.
42. Klasy konstrukcji pojęciowej socjologii(ogólne prawa i inne typy generalizacji)
Wg T. Abla można wyróżnić 3 klasy konstrukcji pojęciowych, które stanowią teoretyczną treść każdej nauki:
a) pojęcia ogólne, które dzielą się na określenia i kategorie(ich zadaniem jest porządkowanie i
klasyfikacja nauk) oraz pojęcia analityczne(są to twory, które występują jako zmienne w twierdzeniach
ogólnych).
b) prawa i inne typy generalizacji- są to pewne prawidłowości. Abel wyróżnił tu 5 kategorii praw
socjologicznych, np. prawa stwierdzające lub sugerujące związek przyczynowy pomiędzy faktami
społecznymi;
c) teorie socjologiczne- jest to pojęcie niejednoznaczne, generalnie próbuje odpowiedzieć na pytanie:
„dlaczego?” Wg Abla teorie socjolog. to schematy pojęciowe, z których da się wyprowadzić prawa.
43. Potrzeba nauki o społeczeństwie wg Vico i Saint Simona
Vico podkreślał znaczenie poznawania historii jako wiedzy ważniejszej i bardziej dostępnej ludzkiemu poznaniu
niż nauki przyrodnicze- przyrodę może poznać tylko Bóg, natomiast historię także człowiek, bo jest
uczestnikiem historii i jej twórcą. Historia składa się z cyklicznie powtarzających się obrotów. Można poznać
prawa nimi rządzące, gdyż są to prawa „powszechne i wieczne”. Zadanie ich odkrycia stawia przed nową nauką.
Z kolei Saint Simon był początkowo zafascynowany naukami przyrodniczymi, lecz doszedł do wniosku, że
chociaż najbardziej rozwinięte, nie są one wystarczające do przebudowy społeczeństwa. Należy więc stworzyć
nową naukę, nazwaną przez niego fizjologią społeczną. Nazwa ta nie była przypadkowa, gdyż początkowo
Simon uważał, że zjawiska społeczne mają naturę fizjologiczną a społeczeństwo jest organizmem. Człowiek
może poznać prawo postępu, ale nie jest jego aktywnym kreatorem, nie ma na niego wpływu.
44. Grupa społeczna- jej cechy i składniki
Grupa społeczne wg Abla jest rodzajem zbiorowości społecznej o następujących cechach:
a) trwałość- w przeciwieństwie do zbiorowości o charakterze chwilowym, np. tłum;
b) jest to zrzeszenie zorganizowane i ustrukturalizowane;
c) w ramach grupy społ. dochodzi do interakcji i stosunków między członkami grupy. Ta cecha odróżnia
grupę od w sensie statystycznym, klasyfikujących jednostki wg jakichś wspólnych cech, np. wiek;
d) składa się z wybranej i ograniczonej liczny uczestników, przy czym mają oni prawo do korzyści, jakie
niesie ze sobą członkostwo.
Abel wymienia następujące składniki grupy:
a) wytwór grupy- coś, co powstaje dzięki współpracy większej liczby osób, np. zbudowane boisko;
b) obraz grupy- istniejąca w wyobraźni członków grupy świadomość istoty grupy;
c) normy- dzięki nim możliwe jest właściwe funkcjonowanie grupy.
45.Przeżycia prawne a przeżycia moralne wg Petrażyckiego
Petrażycki dzieli przeżycia etyczne na przeżycia prawne i moralne. Przeżycie prawne ma miejsce wtedy, gdy
istnieje wyobrażenie pewnych podmiotów, którym przysługuje domaganie się wykonania określonego
zobowiązania. To, co traktujemy jako obowiązek, uważamy za coś przypadające komuś innemu jako jego
należność, Rezultatem przeżycia prawnego jest norma mająca dwustronny charakter: imperatywno-atrybutywny.
W przeżyciu moralnym natomiast istnieje jedynie odczucie obowiązku. Norma moralna ma charakter
jednostronny- wyłącznie imperatywny.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 9/18
46. Rodzaje przystosowań wg Petrażyckiego
Petrażycki wyróżnia 3 rodzaje przystosowań społecznych:
a) gatunkowe(filocentryczne)- polega ono na takim przystosowaniu się gatunku do życia zbiorowego,
aby mógł on przetrwać w warunkach walki o byt. Emocja nakazują rodzicom chronić własne dzieci;
b) osobiste(egocentryczne)- dotyczy ono poszczególnych osobników podlegających temu procesowi tak,
aby mogli oni egzystować przy minimalnej liczbie kar i maksymalnej liczbie nagród;
c) społeczne(socjocentryczne)- polega na eliminacji tych wartości i ocen, które są nieodpowiednie z
punktu widzenia grupy a pozostawianie jedynie tych, które są pożyteczne społecznie. Doświadczenia
wymieniane są w drodze „zarażania się” emocjonalnego; ma miejsce także między grupami. To
przystosowanie jest najważniejsze z punktu widzenia socjocentrycznego.
47. Przeżycie prawa pozytywnego a prawa intuicyjnego wg Petrażyckiego
Kryterium tego podziału jest skład intelektualny owych przeżyć, tzn. czy w odpowiednich przeżyciach
imperatywno-atrybutywnych występuje powołanie się na fakty pozanormatywne. W przypadku przeżyć prawa
pozytywnego człowiek ma wyobrażenie, że norma prawna jest rezultatem decyzji zewnętrznej, faktu
normatywnego, np. Koranu, Ewangelii, ustawy. W przeżyciach prawa intuicyjnego brak wyobrażenia
zewnętrznych źródeł. Jest ono rezultatem jakby wewn. przekonania, utożsamianego z pojęciem sprawiedliwości.
48. Tendencje w rozwoju prawa wg Petrażyckiego
Ogólna tendencja w rozwoju prawa, którą Petrażycki nazywa „prawem rozwoju prawa” dzieli się na 3
tendencje specjalne. Pierwsza to tendencja wzrostu wymagań prawnych polegająca na tym, iż następujące po
sobie kolejne systemy normatywne żądają od obywateli coraz więcej. Wzrost wymagań prawnych ma charakter
zarówno ilościowy, jak i jakościowy. Druga to tendencja do zmiany pobudek motywacyjnych postępowania
ludzi. Prawo poszukuje coraz wznioślejszych motywów dla określonego zachowania(np. nie zmuszanie do
pracy, ale swoboda gospodarcza motywująca do zysku). Trzecia to tendencja do zmniejszenia presji
motywacyjnej na działanie zgodne z prawem. Ponieważ człowiek jest coraz lepiej psychicznie przystosowany
do życia społecznego, potrzebny jest coraz słabszy nacisk na wywołanie pożądanych zachowań.
49. Podział elementów życia psychicznego wg Petrażyckiego
Zarówno prawo, jak i moralność umieścił Petrażycki w sferze zjawisk psychicznych. Krytykował jednak współczesną mu psychologię, gdyż uważał za niewystarczający podział elementów życia psychicznego. Wg niego na
zjawiska psychiczne nie składają się jedynie: poznanie(wiedza i wyobrażenia), uczucia(przyjemności i
przykrości) i akty woli. 2 pierwsze mają jedynie pasywny charakter, zaś akty woli są ze swej istoty aktywne.
Petrażycki uważał, że są takie zjawiska psychiczne, które mają mieszany bierno-czynny charakter. Np. głód to z
jednej strony doznawanie, z drugiej zaś pewien apetyt, pożądanie. Takie zjawiska o podwójnej naturze nazwał
Petrażycki emocjami(impulsjami). To właśnie one, wg niego, stanowiły pierwotną podstawę rozwoju psychiki.
50. Rodzaje przeżyć prawnych wg Petrażyckiego
PATRZ: PYTANIE NR 47
51. Nauka polityki prawa wg Petrażyckiego
W klasyfikacji Petrażyckiego polityka prawa miała być jedną z 5 nauk o prawie obok teorii prawa,
prawoznawstwa opisowego, historii prawa, normatywnej jurysprudencji. Przed polityką prawa miały stać 2
podstawowe zadania: w sposób racjonalny kierować indywidualnym i masowym postępowaniem za pomocą
odpowiedniej motywacji prawnej; doskonalić ludzką psychikę poprzez uczynienie jej wolną od antyspołecznych
skłonności i bogatą w dobre nawyki. Polityka prawa miałaby być nauką praktyczną złożoną z wypowiedzi i
sądów zalecających lub odrzucających pewne zachowania jako środek do określonego celu. Dyrektywy
celowościowe, jego zdaniem, mają charakter względny, bo do każdego społeczeństwa odnosi się inna dyrektywa
52. Prawo patologiczne i niepatologiczne wg Petrażyckiego
Z działaniem patologicznym prawa mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie są rozpoznawane spory prawne, a
więc w sądach, urzędach, wtedy gdy zostaną naruszone reguły zachowania wyznaczone normami prawnymi. Z
//pobrano z umcs.net.pl// strona 10/18
prawem niepatologicznym mamy do czynienia niemal w każdej chwili, w różnych kontekstach społecznych,
np. dokonując jakichś transakcji, zawierając ugodę czy przechodząc prawidłowo przez ulicę. Polega ono na
determinowaniu prawem uporządkowanego zachowania ludzi.
53. Typologia procesów idealnego przystosowania anomii wg Mertona
Do anomii jednostki przystosowują się w bardzo różnorodny sposób. Merton wyróżnia 5 rodzajów adaptacji;
a) konformizm- polega na akceptacji celów kulturowych wyznaczanych przez społeczeństwo, jak i
zinstytucjonalizowanych środków do realizacji tych celów. Jako jedyny sposób nie ma charakteru
dewiacyjnego;
b) innowacja- polega na dążeniu do celów usankcjonowanych kulturowo przy wykorzystaniu
nielegalnych środków. Innowacja ma miejsce także w warstwach wyższych(przestępcy „w białych
kołnierzykach”)
c) rytualizm- to rodzaj akceptacji cechującej ludzi ostrożnych, dla których ważniejsze są bezpieczeństwo
i spokój niż osiąganie celów, na które społeczeństwo kładzie nacisk. Cele te są przez rytualistów
odrzucane, jednak akceptują oni instytucjonalne środki ich realizacji. Rytualista pozostaje wierny
społecznym wzorcom zachowania kosztem własnych ambicji;
d) wycofanie- polega na odrzuceniu celów kulturowych i zinstytucjonalizowanych środków ich realizacji.
Jako przykłady podać można włóczęgów, alkoholików, narkomanów. Najbardziej potępiany rodzaj;
e) bunt- tym różni się od wycofania, że w miejsce kulturowo wyznaczonych celów
i zinstytucjonalizowanych środków proponuje nowe, przyniesione ze sobą cele i normy.
54. Fikcja powszechnej znajomości prawa
Fikcję powszechnej znajomości prawa można streścić w zasadzie ignorantia iuris nocet. Instytucja ta, choć
kontrowersyjna, jest nieodłącznym i niezbędnym elementem porządku prawnego gwarantującym formalną
równość wobec prawa. Stała się szczególnie istotna na gruncie prawa cywilnego i karnego. Z drugiej strony
nałożenie przez państwo na obywateli wymogu znajomości prawa tworzy po stronie państwa obowiązek
zapewnienia obywatelom dostępu do informacji o prawie obowiązującym.
55. Idealne sformułowanie tekstów aktów prawnych
Można wysunąć hipotezę, że sformułowanie idealne tekstów aktów prawnych to takie, które byłoby zrozumiałe
dla adresatów należących do wszystkich grup społecznych. Jednak w niektórych sytuacjach, kosztem
ograniczenia kręgu adresatów, dla których tekst aktu normatywnego jest dostatecznie zrozumiały, normodawca
może przywiązywać większą wagę do zrozumiałości tekstu prawnego przez poszczególne grupy społeczne.
Prawodawca zyskuje wtedy na precyzji sformułowań, zwięzłości tekstu, dokładności.
56. Świadomość prawna i jej elementy składowe
Są 4 stanowiska co do przedmiotu świadomości prawnej. Pierwsze czyni przedmiotem jedynie prawo
pozytywne. Drugie poszerza go o poglądy na władzę państwową. Borucka-Arctowa prezentuje stanowisko
pośrednie uznając za przedmiot świadomości prawnej normy prawne oraz instytucje polityczne, pod warunkiem
że są one uregulowane normami prawnymi; przedmiotem tym mogą też być zachowania, a w szczególności
decyzje podmiotów stosujących prawo. Czwarte stanowisko, najszerzej ujmujące przedmiot świadomości
prawnej reprezentuje Burda, który obejmuje nim nie tylko powinności prawne, ale i poglądy moralne,
polityczne, obyczajowe, i inne bezpośrednio z nimi związane. Następujące elementy wchodzą w skład
świadomości prawnej: wiedza o prawie, ocena prawa, postawy wobec prawa oraz(co jest sporne) postulaty
wobec prawa.
57. Czynniki kształtowania się świadomości prawnej
Wyróżniamy 5 zmiennych niezależnych kształtowania się świadomości prawnej:
a) zmienne struktury społecznej- są to cechy związane z przynależnością do poszczególnych grup
społecznych. Wyznaczają je takie czynniki jak wykształcenie, zawód;
b) zmienne socjodemograficzne- takie jak wiek, płeć, stan rodzinny, miejsce zamieszkania;
c) społecznie uznawane i preferowane normy, np. religijne, obyczajowe. Ważne są ich relacje do norm
prawnych(zbieżność, rozbieżność, indyferentność);
d) doświadczenia i kontakty z prawem a zwłaszcza organami je stosującymi;
//pobrano z umcs.net.pl// strona 11/18
e)
zmienne sytuacyjne- wszelkie nie dające się wyliczyć okoliczności, które w danym momencie mogą
wpływać na świadomość prawną, np. tocząca się w danym czasie dyskusja nad projektem ustawy.
58. Świadomość prawna normatywna a świadomość prawna rzeczywista
Świadomość prawa normatywna(ś. w. w węższym znaczeniu) to pewien pożądany stan akceptacji przez
adresatów podstawowych wartości moralnych reprezentowanych przez porządek prawny. W jej skład wchodzi
jedynie wiedza o prawie obowiązującym oraz prawdziwa wiedza o wartościach moralnych porządku prawnego
połączona z aprobatą tych wartości. W skład świadomości prawnej w szerszym znaczeniu- rzeczywistejwchodzi zarówno prawdziwa, jak i fałszywa wiedza o prawie obowiązującym, zarówno pozytywne, jak i
negatywne postawy w stosunku do podstawowych wartości moralnych porządku prawnego.
59. Model kształtowania się świadomości prawnej
Model kształtowania się świadomości prawnej został skonstruowany przez Borucką-Arctową jako pewien proces
przebiegający od prostego, 3-elementowego schematu do schematu coraz bardziej wewnętrznie złożonego. Początkiem tego
procesu i punktem wyjścia jest aktualny stan regulacji prawnej. Kolejnym elementem schematu jest zespół czynników
kształtowania się świadomości prawnej(zmienne struktury społecznej, socjode-mograficzne, uznawane normy,
doświadczenia i kontakty z prawem, zmienne sytuacyjne). Model kształtowania się świadomości prawnej wygląda w ten
sposób, że wychodząc od aktualnego stanu regulacji prawnej, którą dzielimy na poszczególne gałęzie prawa, przechodzimy
przez zespół czynników kształtowania się świadomości prawnej aż do bloku określanego jako świadomość prawna. Blok ten
to zespół poglądów odnoszących się do prawa jako całości bądź stanowiących ogólną ocenę organów stosujących prawo.
Wejście do bloku świadomości prawnej może nastąpić jedynie przez tę część schematu, która obrazuje znajomość prawa.
60. Postulaty wobec prawa jako element świadomości prawnej
Dyskusyjne jest, czy postulaty wobec prawa można w ogóle zaliczyć do elementów świadomości prawnej.
Wyróżnić można 2 przeciwstawne stanowiska. Pierwsze, reprezentowane przez Borucką-Arctową, zakłady, iż
postulaty de lege ferenda są odrębnym elementem świadomości prawnej. Nie mieszczą się w ocenie prawa, bo
niektórzy ludzie nie wychodzi poza ocenę prawa.-oceniają je, ale nie potrafią nic zaproponować. Drugie
stanowisko, reprezentowane przez A. Gryniuk, neguje samodzielność postulatów wobec prawa. Jej zdaniem
postulaty pojawiają się automatycznie, gdy ocena obowiązujących przepisów wypadnie niegatywnie.
61. Ocena prawa jako element świadomości prawnej
Ocena prawa wiążę się z aksjologią. Brane są pod uwagę najczęściej wartości moralne, religijne, polityczne.
Rodzaj oceny prawa(pozytywna bądź negatywna) jest bardzo ważny, bo w dużej mierze wpływa na zachowanie
się adresata normy prawnej. Oceny prawa są różne u zwykłych obywateli i różne u specjalistów-prawników a
nawet między przedstawicielami poszczególnych zawodów prawn. Na ocenę prawa w dużym stopniu wpływają
doświadczenia z organami stosującymi prawo(głównie nie treść orzeczenia, a jego uzasadnieni-tak uważa A.
Gryniuk) oraz proces socjalizacji. Dla prawnika istotne są także studia prawnicze i praktyka zawodowa.
62. Znajomość prawa jako element świadomości prawnej
Znajomość prawa pełni wśród elementów świadomości prawnej rolę szczególną, gdyż warunkuje występowanie
pozostałych. Wg A. Gryniuk wiedza laików jest determinowana przez takie czynniki jak: sposoby funkcjonowania porządku prawnego, rodzaj dziedziny prawa, sieć obiegu informacji o prawie, cechy społeczne i osobiste oraz sytuacja życiowa adresatów prawa. Są 2 hipotezy co do wystarczającego „nasycenia” społeczeństwa
wiadomościami o normach prawnych: Studniego(maksymalistyczna) i Podgóreckiego (minimalistyczna)
sprowadzająca wiedzę społeczną o prawie do znajomości zasad prawnych. Ignorantia iuris nocet.
63. Elementy składowe postaw wobec prawa i ich wzajemna zależność
Są 3 elementy składowe postaw wobec prawa: znajomość prawa, ocena i element behawioralny. Znajomość
prawa to czynnik poznawczy a ocena to czynnik emocjonalny. Wszystkie 3 składniki są ze sobą powiązane i
uzupełniają się wzajemnie. Element poznawczy zakreśla pole działania postawy, element emocjonalny prezentuje oceną tak zakreślonego przedmiotu postawy oraz określa kierunek emocjonalnego nań reagowania poprzez
emocje pozytywne i negatywne a także stopień natężenia uczuć. Element poznawczy w pewnym stopniu determinuje element afektywny, ponieważ nasze oceny są uzależnione od rozległości wiedzy w przedmiocie postawy.
Natomiast na podstawie ocen powstaje pewien program działania.
//pobrano z umcs.net.pl// strona 12/18
64. Maksymalistyczne i minimalistyczne ujęcie polityki prawa.
Maksymalistyczne ujęcie polityki prawa widzi ją jako dyscyplinę, zajmującą się zarówno określaniem celów,
do jakich powinien dążyć ustawodawca, jak też doborem określonych środków do ich realizacji. W ujęciu
minima-listycznym polityka prawa sprowadza się do technologii prawa, która koncentruje się na problemie, jak
dobrać środki prawne, aby zrealizować wyznaczony cel. W wersji maksymalistycznej polityka prawa wiąże się z
ko-niecznością wskazywania celów prawa, dokonywania pewnych wartościowań i przyjęcia określonych
założeń fi-lozoficznych. Ujęcie minimalistyczne natomiast wyłącza natomiast poza obręb polityki prawa
zagadnienie ce-lów, w tym sensie, iż nie nadają się do naukowego uzasadnienia.One są po prostu kwestią
wyboru ustawodawcy.
65. Postawa rygoryzmu i tolerancji prawnej
Rygoryzm i tolerancja są typologią dokonaną przede wszystkim na podstawie reakcji otoczenia wobec
naruszycieli norm prawnych. Rygoryzm polega na uznaniu, że nie istnieją okoliczności usprawiedliwiające
działa naruszycieli prawa. W związku z tym przekonanie o niezbędności stosowania surowych sankcji.
Tolerancja to postawa wyrozumiałości dla naruszycieli prawa. Wyraża się w poszukiwaniu przyczyn łamania
prawa nie w złej woli ludzkiej, a okolicznościach utrudniających jego przestrzeganie. Stąd niechęć do penalizacji
przez tolerantów. Zagadnienie tolerancji i rygoryzmu odnosi się także do prawodawcy- kryterium rodzaj sankcji.
66. Oportunizm jako postawa wobec prawa
Oportunizm, łączący się niekiedy z konformizmem polega na przestrzeganiu prawa, dlatego że to się opłaca.
Oportunista nie ma stałych zasad, kieruje się celem- doraźnym bądź odległym.
67. Konformizm jako postawa wobec prawa
Jest to postawa ścisłego podporządkowania, choć w rzeczywistości często się tych norm nie akceptuje. Gdy
człowiek postępuje zgodnie z wzorem zawartym w normie prawnej, ale jej nie akceptuje, mamy do czynienia z
konformizmem zewnętrznym. W sytuacji odwrotnej- konformizmem wewnętrznym. Konformizm
wewnętrzny jest uważany za bardziej pozytywny. Przeciwieństwem jest nonkonformizm polegający na
świadomym i ostentacyjnym łamaniu norm w przeciwieństwie do przestępcy robiącego to ukrycie.
68. Legalizm jako postawa wobec prawa
Legalizm to postawa akceptacji norm ze względu na ich charakter- na to, że zostały ustanowione przez
kompetentny organ z zachowaniem właściwej procedury. Jest to więc kryterium formalne. Można też dodać
kryterium materialne- ocenę norm ze względu na ich słuszność, ale zasadniczo legalizm wyraża się w dura lex
sed lex.
69. Pojęcie społecznych funkcji prawa i ich kwalifikacje
Za funkcję prawa możemy uznać zarówno zadania stawiane obowiązującemu prawu(są to wtedy funkcje
założone), jak i następstwa działania prawa(są to wtedy funkcje realizowane). Można wyróżnić następujące
kwalifikacje funkcji prawa:
a) z punktu widzenia procesu podejmowania przez adresata decyzji wyróżniamy funkcje: informacyjną,
motywacyjną i kontrolną;
b) z punktu widzenia adresata można mówić o funkcji bezpośredniej(gdy adresat dowiaduje się o treści
normy prawnej i na nią reaguje) oraz pośredniej(gdy mówimy o oddziaływaniu na adresata);
c) z punktu widzenia metafunkcji- czyli organizacji społeczeństwa- wyróżniamy funkcję
stabilizującą(wiążącą się z zapewnieniem ładu, usuwaniem naruszeń norm)
i dynamizującą(polegającą na wprowadzaniu zmian w stosunkach społecznych);
Poza tym wyróżniamy jeszcze następujące funkcje prawa: ochronną (w tym gwarancyjną i opiekuńczą), organizacyjną
innowacyjną, wychowawczą(w tym prewencyjną i resocjalizacyjną), promocyjną, rozstrzygania konfliktów.
70. Od czego zależy skuteczność informacyjnego działania prawa?
Skuteczność informacyjnego działania prawa zależy od osoby informatora(może on wzbudzać zaufanie lub nie),
treści komunikatu(jakich argumentów używa się wobec norm prawnych), audytorium(mają tu znaczenie takie
czynniki jak: wiek, płeć, wykształc.; osoby mogą się różnić podatnością na perswazję, stopniem konformizmu).
//pobrano z umcs.net.pl// strona 13/18
71. Funkcja organizacyjna i ochronna prawa
Funkcja organizacyjna polega na tworzeniu pewnych form życia zbiorowego i określaniu ich struktury.
Zapewnia ład i porządek, gdyż wskazuje miejsce określonych podmiotów w strukturze społecznej, ustanawia tok
czynności, jakie się podejmuje celem dochodzenia swoich praw. Funkcja ochronna polega na zapewnieniu
przestrzegania prawa poprzez środki przymusu oraz na ochronie wartości uznanych za ważne. Dzieli się na
funkcję gwarancyjną(kładącą nacisk na prawa podmiotowe) i opiekuńczą(chroni podmioty uważane za słabsze).
72. Funkcja społeczno-wychowawcza prawa
Funkcja wychowawcza prawa polega na kształtowaniu pozytywnych postaw wobec prawa, wyrabianiu nawyku
jego przestrzegania, zarówno rozumianym jako wartość sama w sobie, jak i system norm niosących pewne
wartości. Funkcję wychowawczą możemy podzielić na prewencyjną i represyjną.
73. Metafunkcja prawa i jej aspekty
Prawo obok funkcji bardziej szczegółowych spełnia funkcję naczelną, którą należy wynieść jakby „przed
nawias”, gdyż przenika ona zarówno system prawa jako całość, jak też poszczególne jego dziedziny. BoruckaArctowa określa ją jako metafunkcję. Jej rola polega na organizacji społeczeństwa, tworzeniu różnych form
życia zbiorowego, tworzeniu ich struktury, regulacji różnych sfer życia zbiorowego. Metafunkcja ma 2 funkcje:
Stabilizującą(wiążącą się z zapewnieniem ładu, usuwaniem naruszeń norm) i dynamizującą(wprowadzającą
zmiany w stosunkach społecznych).
74. Bezpośrednie i pośrednie informacyjne działanie prawa
O bezpośrednim działaniu informacyjnym prawa mówimy wtedy, gdy adresat normy prawnej dowiaduje się o
jej treści za pośrednictwem dzienników, w których publikuje się akty normatywne a więc z Dz.U., Monitora
Polskiego, kodeksów, komunikatów w prasie, telewizji, o ile przekazują akt normatywny literalnie. Natomiast
pośrednie inform. działanie prawa dokonuje się wtedy, gdy o normie prawnej dowiadujemy się z porady
adwokata, dyskusji, artykułu, sprawozdania z procesu.
75. Bezpośredni i pośredni adresat normy prawnej
Sporne jest, kto jest bezpośrednim adresatem normy prawnej. Formalnie rzecz biorąc ustawodawca zwraca się
do organu stosującego prawo(„kto zabija człowieka...”). Jeśli jednak pominiemy strukturę normy prawnej i
sposób jej zapisu a spojrzymy z punktu widzenia motywacyjnego działania prawa, uznać powinniśmy, że
bezpośrednimi adresatami normy prawnej są obywatele lub wyodrębnione grupy podmiotów.
76. Motywacja zasadnicza a motywacja techniczna
Motywacja zasadnicza sprowadza się do stwierdzenia, że tak, a nie inaczej należy postąpić- stwierdzenia
popartego autorytetem prawodawcy i zabezpieczonego sankcją. Natomiast motywacja techniczna zawiera w
sobie racjonalne argumenty uzasadniające zalecony wybór postępowania. Obecnie coraz więcej norm prawnych
zawiera takie właśnie techniczne wzory postępowania. Są one formułowane w takich obszarach życia jak:
zdrowie, higiena, oświata, rolnictwo, budownictwo.
77. Motywacyjne i skierowujące działanie normy prawnej
Z motywacyjnym działaniem normy prawnej mamy do czynienia, gdy norma prawna jest bezpośrednim
motywem naszego działania. Np. płacimy podatki, bo prawo nakłada na nas taki obowiązek. Inaczej jest w
przypadku norm regulujących sposób dokonania pewnych czynności, np. formy zawarcia związku małżeńskiego. W tym przypadku to nie norma bezpośrednio motywuje nas do, np. zawarcia małżeństwa. W tym wypadku mamy do czynienia ze skierowującym działaniem normy. Można mówić o jeszcze innej postaci skierowującego działania normy prawnej. Jeśli np. zakazuje się sprzedaży alkoholu w okolicach szkół, to ma to zmotywować młodzież do niepicia, bo niezależnie od tego młodzież nie może pić, a jednocześnie brak jest ogólnego zakazu picia.
78. Hipoteza 3-stopniowego działania prawa wg Podgóreckiego
Wg Podgóreckiego mamy 3 płaszczyzny między przepisem prawnym a zachowaniem prawnym:
//pobrano z umcs.net.pl// strona 14/18
typ ustroju społeczno-gospodarczego: przepis prawny funkcjonuje w określonej rzeczywistości
społeczno-gospodarczej, która nadaje mu określoną treść. Wiąże się to z wykładnią prawa;
b) typ podkultury prawnej: Podgórecki wymienia podkulturę negatywną(cechuje np. przestępców),
pozytywną i neutralną;
c) typ osobowości- różne uwarunkowania psychospołeczne powodujące różne nastawienie do prawa.
a)
79. Miejsce socjologii prawa w naukach prawnych
Miejsce socjologii prawa w naukach prawnych jest różnie sytuowane przez badaczy. Jedni uważają socjologię
prawa jako dyscyplinę socjologiczną, inni odwrotnie- prawniczą. Stąd socjologią prawa miałby się zajmować
albo socjolog, albo prawnik. Z kolei G. L. Seidler twierdził, iż socjologia prawa to po prostu zastosowanie metod
socjologicznych do zjawisk prawnych. Są też różne stanowiska co do stosunku socjologii prawa do
prawoznawstwa. Pierwsze traktuje ją jako część prawoznawstwa(takie stanowisko głosili naukowcy rzadzieccy)sprzyja mu koncepcja wielopłaszczyznowego badania prawa, drugie głosi odrębność od prawoznawstwa, a
trzecie, najbardziej kontrowersyjne, reprezentowane przez Podgóreckiego, postuluje zastąpienie teorii państwa i
prawa przez socjologię prawa, gdyż teoria państwa i prawa nie ujmuje prawa jako rzeczywistości społecznej.
80. Pojęcie skutków prawa i ich rodzaje
O skutkach zamierzonych można mówić wówczas, gdy da się je przewidzieć w związku z wprowadzeniem
nowego prawa w życie. Skutki niezamierzone to te, które występują, choć nie zostały przewidziane- mają
najczęściej charakter negatywny, ale niekoniecznie. Natomiast skutki wtórne to takie, które prawodawca
przewiduje, ale nie w pełni się na nie godzi.
81. Koncepcje woluntaryzmu prawodawczego państwa
Koncepcje woluntaryzmu opierają się na omnipotencji państwa w zakresie tworzenia prawa. Prawo
obowiązujące, wg tych koncepcji, jest rezultatem realizacji kompetencji państwa do tworzenia prawa, woli
organów państwowych. Doktryny te biorą początek z pozytywizmu prawniczego(Austin; rozkaz, sankcja,
obowiązek wykonania, suwerenność władzy).Ograniczony pozytywizm reprezentuje Bentham, który docenia
politykę prawa oraz dostrzega ograniczoną skuteczność oddziaływania prawa. Ograniczenia suwerena dostrzega
też Hart, który uważa, że są tymi ograniczeniami właściwości natury człowieka. Z kolei doktryna marksistowska
ograniczenia prawodawcy widzi w panującym systemie wartości ideologicznych, politycznych, ekonomicznych.
82. Koncepcje ograniczające rolę organów państwowych
Koncepcje te widzą treść prawa poza procesem prawotwórczym, zadania prawodawcy upatrując tylko w
technicznych czynnościach formułowania reguł. Szkoła prawa natury, szkoła historyczna, solidaryzm prawniczy.
83. Opinia publiczna a polityka tworzenia prawa
Opinia publiczna to wszelkie przejawy opinii społecznej wyrażone w taki sposób, że można je przypisać całemu
społeczeństwu lub grupom społecznym. Może być wyrażona w sposób bardziej lub mniej sformalizowany. W
ramach polityki tworzenia prawa można rolę opinii publicznej można rozpatrywać od strony proceduralnej lub
merytorycznej. Od strony proceduralnej chodzi o formy udziału adresatów prawa w polityce tworzenia prawa.
Taką formą może być np. referendum. Od strony merytorycznej rola opinii publicznej w polityce tworzenia
prawa wyraża się w możliwości oddziaływania opinii publicznej na politykę tworzenia prawa, niezależnie od
istnienia procedur takiego wpływu. Dla prawodawcy opinia publiczna powinna być ważna i znana.
84. Opinia publiczna a polityka stosowania prawa
Od strony proceduralnej wpływ opinii publicznej w stosowaniu prawa wyraża się w uczestnictwie czynnika
społecznego w stosowaniu prawa, przykładem mogą być ławnicy, którzy z założenia są reprezentantami opinii
publicznej. Od strony merytorycznej wpływ opinii publicznej na politykę stosowania prawa przejawić się może
w znajomości przez sędziego opinii publicznej. Jednak sędzia nie może ulegać naciskom, bo jest niezawisły.
85. Prestiż prawa i prestiż zawodów prawniczych
Pojęcie prestiżu prawa jest wieloznaczne. Można bowiem mówić o prestiżu prawa w ogóle, prestiżu
poszczególnych działów prawa oraz respekcie, jakim powinno prawo cieszyć się w abstrakcji. Respekt dla prawa
//pobrano z umcs.net.pl// strona 15/18
może wyrastać ze strachu przed sankcją, być efektem kalkulacji, konformizmu czy uznania prawa jako całości.
W ramach prestiżu wyróżniamy 2 procesy: indukowanie prestiżu(sumowanie się prestiżów w różnych
dziedzinach życia społecznego), radiacja prestiżu(przenoszenie się całościowego prestiżu z jego elementów na
te dziedziny prawa, które jeszcze go nie uzyskały lub już utraciły). Prawodawca może osiągnąć prestiż prawa
albo poprzez uzgodnienie prawa pozytywnego z wartościami społecznymi, albo poprzez wydanie go przez
autorytet cieszący się respektem.
86. Kontrolne działanie normy prawnej
Mówiąc o kontrolnej funkcji norm prawnych, mamy na myśli pewien szczególny proces oddziaływania prawa na
społeczeństwo. Jego szczególność polega na tym, że wzory zachowań zawarte w dyspozycjach norm prawnych
stają się pewnym układem odniesienia, w oparciu o który kwalifikujemy zachowania jako dozwolone lub
niedozwolone. W ten sposób kontrolna funkcja norm prawnych staje się jedną z postaci kontroli społecznej.
Kontrola ta może być realizowana przez przymus(to jest domeną państwa) lub przekonywanie. Może być
wykonywana przez oficjalnie powołanych do tego kontrolerów(sądy) lub zwykłych obywateli. Kontrola przez
zwykłych obywateli może mieć charakter sformalizowany(np. złożenie zawiadomienia o popełnieniu
przestępstwa do prokuratury) lub niesformalizowany(społeczne napiętnowanie).
87. Koncepcje racjonalnych działań prawodawczych
Koncepcje racjonalnych działań prawodawczych wysuwają pewne warunki, które muszą być spełnione przy
tworzeniu prawa. Do tych koncepcji można zaliczyć politykę prawa Petrażyckiego, inżynierię społeczną Pounda,
w której tworzenie prawa to działanie świadome służące realizacji interesów ogólnospołecznych. Racjonalność
tworzenia prawa to formułowanie warunków, jakie prawodawca winien spełniać, aby jego postępowanie dało się
zakwalifikować jako racjonalne. Tak więc racjonalne jest takie działanie, które dąży do realizacji określonych
celów przy możliwości wykazania zasadności sposobu realizacji tego celu. W modelu racjonalnego tworzenia
prawa wyróżnia się zwykle 5 działań: a) opis rzeczywistości społecznej, b) opis dotychczasowej regulacji
prawnej, c) kwalifikacja rezultatów opisu rzeczywistości społecznej i dotychczasowej regulacji prawnej
(prowadzi do 2 wniosków: stan dotychczasowej regulacji prawnej wymaga zmiany albo nie), c) decyzja
polityczna, d) faza opracowywania projektu aktu prawnego(z przewidzeniem możliwych skutków prawa).
89. Rodzaje skuteczności prawa
skuteczność behawioralna- polega na realizacji celu bezpośredniego czyli zachowaniu się adresata
zgodnie z normą;
b) skuteczność finitystyczna- polega na realizacji celu pośredniego, tzn. osiągnięciu określonego stanu
rzeczy, np. niepicia na koncercie wynikłego z celu bezpośredniego- zakazu sprzedaży alkoholu w tym
miejscu;
c) skuteczność psychologiczna- ma miejsce, gdy norma wywiera wpływa na przeżycia adresata. Ta
skuteczność jest osiągana, nawet jeśli adresat postępuje niezgodnie z normą, ale ma wyrzuty sumienia;
d) skuteczność społeczno-wychowawcza- polega na wytworzeniu się określonych postaw u adresatów,
zwłaszcza w skali społecznej.
a)
90. Pojęcie stosowania prawa i jego rodzaje
W polskiej nauce prawa dominuje pogląd rozgraniczający dwa rodzaje działalności-stanowienia i stosowania
prawa. Jest to więc wąskie ujęcie stosowania prawa. Stosowanie prawa to działanie kompetentnych organów
władzy publicznej, które na podstawie norm generalno-abstrakcyjnych określają skutki prawne danego faktu,
wydając decyzje indywidualno-konkretne. Wyróżnia się 2 typy stosowania prawa: sądowy i kierowniczy.
Kryterium podziału nie jest rodzaj organów stosujących prawo, lecz margines luzu decyzyjnego przyznany
organowi. Najwięcej luzu ma organ w typie kierowniczym, gdyż czasami ma swobodę nie tylko co do treści
decyzji, ale także czy i kiedy może podjąć działanie- dotyczyć to może np. działań o charakterze
organizatorskim. W typie sądowym organ ma większą lub mniejszą swobodę tylko co do treści decyzji.
91. Różna ujęcie przedmiotu i zadań socjologii prawa
Wyróżniamy szerokie i wąskie ujęcie zadań socjologii prawa. Szerokie ujęcie zakłada zastosowanie metod i
technik socjologicznych do badania prawa oraz wskazanie na to, co socjologia ma do powiedzenia o prawie.
Wąskie ujęcie reprezentowane przez Ziembińskiego traktuje socjologię prawa jako dyscyplinę prawniczą lub
socjologiczną. Gdy traktujemy ją jako dyscyplinę socjologiczną, zadania socjologii, wg Ziembńskiego, polegają
//pobrano z umcs.net.pl// strona 16/18
na badaniu: cech odróżniających prawo od innych norm społecznych, społecznej genezy prawa, podstawowych
funkcji społecznych prawa, kierunków rozwoju prawa, społecznych funkcji zawodów prawniczych, ideologii i
doktryn prawnych. Zwolennikiem socjologicznej wersji był też Podgórecki, traktujący socjologię prawa jako
naukę ogólną i teoretyczną, który do problemów socjologii prawa zaliczył: zagadnienie znajomości prawa,
normy moralne a normy prawne, działanie prawa oficjalnego i intuicyjnego, rygoryzm i tolerancja prawna,
prestiż prawa. Z kolei prawnicze rozumienie socjologii prawa to, wg Ziembińskiego, „zespół twierdzeń
generalizujących(...) obserwacje dot. zjawisk prawnych w ich aspekcie społecznym. Z kolei G. L. Seidler
traktuje socjologię prawa jako zastosowanie metod socjologicznych do zjawisk prawnych. Jego zdaniem
socjologia prawa ma się zajmować następującymi problemami: wyobrażenie społeczeństwa o prawie, społeczna
znajomość prawa, zachowanie aparatu władzy w procesie stosowania prawa.
92. Etapy procesu stosowania prawa
a) ustalenie stanu faktycznego,
b) ustalenie podstawy prawnej,
c) wykładnia,
d) subsumpcja,
e) decyzja,
f) uzasadnienie decyzji.
93. Tradycje socjologii prawa w Polsce
PATRZ: PYTANIE NR 33
94. Społeczeństwo militarne i industrialne wg Spencera
Wg kryterium organizacji wewnętrznej wyróżnia typ militarny i industrialny. W tym pierwszym władza jest
skoncentrowana w rękach przywódcy wojennego. Głównym celem jest ochrona społeczeństwa przed wrogiem
zewnętrznym. Jednostka jest pod ścisłą kontrolą państwa, cechują ją konformizm, lojalność, umiłowanie rutyny,
konserwatyzm, kult autorytetów. Społeczeństwo typu industrialnego cechuje daleko posunięta wolność
jednostki, rola państwa jest bierna. Ludzie nastawieni na innowacje mają poczucie niezależności i poszanowania
innych. Jako przykłady Spencer wymienia tu starożytne Ateny oraz współczesne mu Niderlandy, Anglię i USA.
95. Poglądy społeczeństwa polskiego na temat sądów
Badania na próbie ogólnopolskiej, w której przeważali chłopi i inteligencja, prowadzono w latach 1974-1975.
Pytano o to, czy przepisy równo traktują ludzi, o bezstronność sądów, dostępność do sądów. Ujawniły się wtedy
stereotypy niekorzystnie postrzegające wspomniane zagadnienia. Badania nad postawami wobec sądu podjęli w
r. 1987 pracownicy Zakładu Socjologii Prawa UJ pod kierunkiem Boruckiej- Arctowej. Pytano o bezstronność
sądów, niezawisłość sędziowską, ocenę słuszności decyzji sądowych, dostępności do sądów. Badania
prowadzono metodą obserwacji 114 rozpraw sądowych oraz metodą wywiadu. Zasadniczo krytycyzm ocen
wzrósł.
96. Instytucje społeczne i ich rola wg Spencera
Wg Spencera tak jak organizm posiada narządy umożliwiające procesy życiowe, tak społeczeństwo tworzy
system instytucji umożliwiających mu życie zbiorowe. Dzięki nim następuje przystosowanie się niespołecznego
z natury człowieka do współdziałania z innymi ludźmi. Wyróżnia następujące rodzaje instytucji:
a) domowe- utożsamiał je z rodziną;
b) obrzędowe- tj. zwyczaje, obyczaje, ceremonie; ich celem jest kontrolowanie jednostek;
c) polityczne- Spencer był zwolennikiem państwa liberalnego nieingerującego w życie człowieka;
d) kościelne- rozumiane nie jako religia, lecz hierarchia kościelna, jej rolą jest podtrzymywanie więzi w
społeczeństwie;
e) zawodowe- obejmują, zdaniem Spencera, jedynie wolne zawody, wywodzą się z funkcji kapłana,
szamana; rolą jest wzbudzanie uczuć;
f) przemysłowe- powstały na skutek pogłębiającego się podziału pracy.
97. Ława przysięgłych(rodowód, skład, cele, wady);
Występuje w: Wielkiej Bryt., USA, Danii, Austrii, niektórych kantonach Szwajcarii. Powstała w Anglii. W USA
umocowana konstytucyjnie (art.3, popr. 6.), liczba przysięgłych: sąd federalny – 12, stanowy – 12 lub 6.
Jednomyślność, ale od lat 70. dopuszczalna większość (zdecydowana). Wybór przysięgłych – z list wyborców
//pobrano z umcs.net.pl// strona 17/18
lub mających prawo jazdy. Jest to obowiązek obywatelski, niestawienie się jest karane jako obraza sądu. Sędzia
może unieważnić proces, ale tylko jeśli ława uznała za winnego.
98. Ławnicy w Polsce- badanie, zalety i wady instytucji
Badania: 1964-66, Zawadzki; metoda: obserwacja z ukrycia i ankieta; wyniki: ławnicy samozadowoleni ze
swojej roli, prawnicy są niechętni ławnikom
Badania: 1994, Andrzej Siemaszko; wyniki: takie same; efekt: ograniczenie spraw z udziałem ławników,
podniesienie wieku do 70, ławnik musi mieć średnie wykształcenie
99. Socjalizacja- pojęcie, rola, modele
Socjalizacja wg Szczepańskiego to „część całkowitego wpływu środowiska, która wprowadza jednostkę do
udziału w życiu społecznym, uczy ją zachowania wg przyjętych wzorów, uczy ją rozumienia kultury, czyni ją
zdolną do utrzymywania się i wykonywania określonych ról społecznych”. Mieści się w tym pojęciu
wychowanie. Rola socjalizacji polega, zdaniem Szczepańskiego na:
a) uczeniu dyscypliny, panowania nad sobą;
b) pokazywaniu, do czego powinni ludzie dążyć;
c) uczeniu, jak grać określone role społeczne;
d) daniu kwalifikacji i sprawności zawodowych do życia w danej cywilizacji.
Są 2 modele socjalizacji:
a) normatywno-deterministyczny- wiąże się z całkowitym przystosowywaniem jednostki do obowiązującego
systemu norm i wartości. Dużą rolę jako narzędzie odgrywa prawo. Jeśli wpajane normy nie są przestrzegane, to
zachowanie takie określa się jako dewiację i uruchamia mechanizmy mające przywrócić jednostkę na właściwą
drogę;
b) poznawczo-interakcyjny- charakteryzuje się stałą interakcją między jednostką a otoczeniem. Jednostka nie zostaje
wchłonięta przez system, lecz nawet sama wnosi swoje wartości do otaczającego systemu .
POZYTYWIZM
A. COMTE
EWOLUCJONIZM
H. SPENCER
PSYCHOLOGIZM
V.PARETO
SOCJOLOGIZM
E.DURKHEIM
SOCJOLOGIA
HUMANISTYCZNA
MAX WEBER & F.
ZNANIECKI
*Naturalizm*Socjologia nauką o *Przedmiotem
*Uważany za
*AntynaturalizmNauką wzorcową jest społeczeństwie, jego socjologii
prekursora
społeczeństwo nie
przyrodoznawstwo
strukturze,
zachowania ludzkie, socjologii prawa
jest częścią przyrody
(exper. +obserw)
instytucjach
przy czym
*Wyrósł na gruncie *Społeczeństwo i
*Świat społeczny jest społecznych i ich
większość tych
pozytywizmu
jednostka nie są
niezależny od
funkcjach
zachowań jest
*Zjawiska społ.
czymś gotowym,
obserwatora, badany *Społeczeństwo jest alogiczna
podlegają prawom
powstają dopiero w
od zewnątrz
częścią przyrody i
*Chciał stworzyć
przyrody ale mają
toku interakcji
*Badanie faktów
polega jej prawom
specyficzny język
też cechy swoiste
społecznych
społecznych bez ich
*Zjawiska należy
*Twórca teorii elit, *Wiedza o
*Społeczeństwo nie
wartościowania
wyjaśniać poprzez
ludzie nie są równi
rzeczywistości nie
jest ani sumą
*Nauka ma
wskazanie ich
*Ludzie dzielą się
może być
jednostek, ani
nastawienie
genezy
na elity i masy (w
wyprowadzana z
swoistą
praktyczne (ma
*Pojęcia
kategoriach
wiedzy o życiu
rzeczywistością
umożliwić
charakterystyczne:
dziedziczenia
poszczególnych
*Socjologia
przewidywanie i
zmiana, ruch,
ludzkiej
jednostek
humanistyczna
kontrolę procesów
postęp, rozwój
działalności)
*Socjologia jest
powinna się
społecznych
*W społeczeństwie *Proces krążenia elit nauką samodzielną, zajmować
trzeba szukać tego
*Ideolog faszyzmu nie musi korzystać z interpretacją ludzkich
co trwałe
dorobku innych
działań
*Społeczeństwo to
(psychologii)
*Socjologia nie jest
organizm->zmiany
*Socjologiczny
zorientowana
w 1 części odbijają
imperializm – soc.
praktyczni. Nie
się na drugiej
powinna
chodzi o praktykę
*Zmiany=postęp
podporządkować
lecz o wiedzę.
*ewolucja tak,
sobie inne nauki o
rewolucja nie
człowieku
//pobrano z umcs.net.pl// strona 18/18
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards