Etyka służby publicznej

advertisement
Etyka
służby publicznej
Michał Kulesza
Magdalena Niziołek
Kliknij, aby kupić książkę w: profinfo.pl
Warszawa 2010
Spis treści
Wykaz skrótów.......................................................................................................................
9
Wstęp........................................................................................................................................
11
Rozdział I
Zagadnienia ogólne etyki.....................................................................................................
1. Etyka jako dziedzina filozofii............................................................................................
1.1. Pojęcie etyki..................................................................................................................
1.2. Etyka a moralność.......................................................................................................
1.3. Podział etyki.................................................................................................................
1.4. Rozwój myśli etycznej................................................................................................
2. Etyka jako aspekt praktycznego działania.....................................................................
2.1. Etyka a prawo..............................................................................................................
2.2. Etyki stosowane...........................................................................................................
3. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
15
15
16
17
19
25
53
53
56
74
Rozdział II
Służba publiczna na świecie................................................................................................ 75
1. Pojęcie służby publicznej................................................................................................... 75
2. Historia służby publicznej................................................................................................. 79
2.1. Rodowód służby publicznej...................................................................................... 79
2.2. Kształtowanie się zawodowego korpusu urzędniczego....................................... 81
2.3. Kształtowanie się biurokratycznego systemu administracji publicznej............. 83
2.4. Status prawny urzędników i przygotowanie zawodowe..................................... 86
2.5. Modele służby publicznej.......................................................................................... 90
2.6. Służba publiczna w Europie...................................................................................... 93
3. Pytania sprawdzające......................................................................................................... 101
Rozdział III
Służba publiczna w Polsce...................................................................................................
1. Historia służby publicznej.................................................................................................
1.1. Służba publiczna przed 1918 r...................................................................................
1.2. Służba publiczna w II Rzeczypospolitej..................................................................
102
102
102
104
5
Spis treści
1.3. Służba publiczna w latach 1945–1989.......................................................................
1.4. Początki służby cywilnej w III Rzeczypospolitej . .................................................
1.5. Służba publiczna w latach 1998–2006 . ....................................................................
1.6. Służba publiczna w latach 2006–2009 . ....................................................................
2. Obecne rozwiązania prawne w zakresie służby publicznej........................................
2.1. Służba cywilna.............................................................................................................
2.2. Pracownicy samorządu terytorialnego....................................................................
3. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
105
107
110
116
120
120
124
130
Rozdział IV
Standardy etyczne służby publicznej na świecie............................................................
1. Etyczne zarządzanie...........................................................................................................
2. Pojęcie i elementy infrastruktury etycznej.....................................................................
2.1. Kodeksy etyczne..........................................................................................................
2.2. Organy odpowiedzialne za rozwój etycznych działań w życiu publicznym...
2.3. Przejrzystość działań publicznych............................................................................
2.4. Odpowiedzialność funkcjonariuszy publicznych za działania nieetyczne.......
3. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
131
131
133
134
144
145
156
159
Rozdział V
Uregulowania prawne z zakresu etyki służby publicznej w Polsce............................
1. Konstytucja..........................................................................................................................
2. Kodeks Etyki Służby Cywilnej..........................................................................................
3. Europejski Kodeks Dobrej Administracji........................................................................
4. Rzecznik Praw Obywatelskich.........................................................................................
5. Jawność działania administracji publicznej...................................................................
6. Ograniczenia prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące
funkcje publiczne...............................................................................................................
7. Regulacje prawne mające na celu zapobieganie nieetycznym zachowaniom
pracowników samorządowych........................................................................................
7.1. Zakaz łączenia stanowisk...........................................................................................
7.2. Zakaz zatrudniania krewnych..................................................................................
7.3. Zakaz wykonywania zajęć dodatkowych...............................................................
7.4. Obowiązek składania oświadczenia majątkowego...............................................
7.5. Obowiązek składania oświadczenia o prowadzeniu działalności
gospodarczej................................................................................................................
7.6. Antykorupcyjne ograniczenia i zakazy dotyczące radnych.................................
8. Uwagi końcowe – stan infrastruktury etycznej w administracji polskiej.................
9. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
160
160
162
165
168
171
175
176
176
177
177
178
178
178
183
186
Rozdział VI
Dylematy etyczne członków służby publicznej.............................................................. 187
1. Rodzaje dylematów etycznych........................................................................................ 187
6
Spis treści
2. Pojęcie konfliktu interesów...............................................................................................
2.1. Rzeczywisty a potencjalny konflikt interesów.......................................................
2.2. Konflikt interesów a reguła wzajemności................................................................
2.3. Sposoby zapobiegania konfliktom interesów.........................................................
3. Dylematy lojalności. Konflikty lojalności........................................................................
3.1. Konflikt między lojalnością organizacyjną i lojalnością profesjonalną..............
3.2. Lojalność polityczna versus lojalność organizacyjna ............................................
3.3. Lojalność organizacyjna versus lojalność wobec dobra publicznego . ...............
4. Problem lobbingu...............................................................................................................
6. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
Rozdział VII
Naruszenia norm etycznych w służbie publicznej.........................................................
1. Wartości i normy etyczne pracownika administracji publicznej................................
2. Korupcja...............................................................................................................................
2.1. Definicje i formy korupcji..........................................................................................
2.2. Pomiar poziomu korupcji...........................................................................................
2.3. Ekonomiczne i społeczne koszty zachowań korupcyjnych.................................
2.4. Przeciwdziałanie korupcji..........................................................................................
3. Inne rodzaje patologicznych zachowań służby publicznej.........................................
3.1. Klientelizm, kumoterstwo, nepotyzm......................................................................
3.2. Buta urzędnicza...........................................................................................................
3.3. Patologiczna partyjność..............................................................................................
3.4. Zjawisko nomenklatury.............................................................................................
4. Odpowiedzialność prawna członków służby publicznej za zachowania
niezgodne z normami etycznymi....................................................................................
4.1. Odpowiedzialność porządkowa i dyscyplinarna..................................................
4.2. Odpowiedzialność karna...........................................................................................
5. Pytania sprawdzające.........................................................................................................
189
195
198
199
206
207
208
209
210
216
217
217
218
218
223
225
226
234
234
238
238
239
239
240
240
242
Zakończenie............................................................................................................................ 243
Wykaz literatury..................................................................................................................... 245
Załączniki................................................................................................................................
Załącznik nr 1. Rezolucja w sprawie 20 zasad wiodących w walce przeciw
korupcji................................................................................................................................
Załącznik nr 2. Konwencja cywilnoprawna o korupcji....................................................
Załącznik nr 3. Prawnokarna konwencja o korupcji........................................................
Załącznik nr 4. Protokół do Konwencji w sprawie ochrony interesów
­finansowych Wspólnot Europejskich..............................................................................
Załącznik nr 5. Konwencja w sprawie zwalczania korupcji, w którą
­zaangażowani są urzędnicy Wspólnot Europejskich lub urzędnicy Państw
Członkowskich Unii Europejskiej....................................................................................
249
249
252
259
273
278
7
Spis treści
Załącznik nr 6. Rekomendacja Rady Europy – Kongres Władz Lokalnych
i Regionalnych nr 60 (1999) w sprawie uczciwości politycznej wybieranych
przedstawicieli lokalnych i regionalnych.......................................................................
Załącznik nr 7. Zalecenie Komitetu Ministrów CM/Rec (2007)7 dla państw
członkowskich w sprawie dobrej administracji............................................................
Załącznik nr 8. Angielska Rada ds. Standardów Etycznych (The Standards Board
for England)...........................................................................................................................
Załącznik nr 9. Brytyjska strategia działań antykorupcyjnych w samorządach
lokalnych (1993)..................................................................................................................
Załącznik nr 10. Przewodnik Rzecznika Praw Obywatelskich po standardach
najlepszych praktyk dla urzędników publicznych (Irlandia).....................................
Załącznik nr 11. Europejski Kodeks Dobrej Administracji..............................................
Załącznik nr 12. Kodeks Etyki Pracowników Urzędu miasta stołecznego
Warszawy.............................................................................................................................
Załącznik nr 13. Kodeks Etyczny Pracowników Urzędu Miasta Częstochowy...........
Załącznik nr 14. Kodeks Etyczny Pracownika Urzędu Miasta w Podkowie Leśnej....
Załącznik nr 15. Kodeks etyczny pracowników Urzędu Miasta Nowego Sącza.........
Załącznik nr 16. Zasady etyki poselskiej.............................................................................
Załącznik nr 17. Kodeks Etyki Służby Cywilnej................................................................
285
293
300
302
304
306
311
315
317
318
324
327
Wstęp
Problem uczciwości, etyki i prawości w polityce i w urzędach istnieje nie od dzisiaj. Odkąd istnieją urzędy administrację i mechanizmy jej funkcjonowania zawsze
próbowano wykorzystywać do celów politycznych albo prywatnych lub interesów
grup mniej lub bardziej formalnych. Dziś jednak znacznie mocniej niż kiedyś zwraca
się uwagę na kontekst etyczny zarządzania publicznego. Ów kontekst istotny jest także
w biznesie i w innych sferach działalności ludzkiej. Podstawą osiągania przez ludzi i organizacje sukcesu jest uczciwość, szczerość, nieposługiwanie się podstępem1. Rozmaite
uchybienia etyczne w pracy urzędników, nawet te „błahe”, jak np. niegrzeczne traktowanie interesantów, udzielenie nierzetelnych informacji, opieszałość w wykonywaniu
obowiązków służbowych czy wręcz ich lekceważenie itp., rodzić się mogą z niewiedzy,
z braku kultury osobistej pracowników administracji, ale także z konfliktu ról, jakie pełni urzędnik.
Odejście – przed 20 laty – od zasad centralnego zarządzania, przyjęcie systemu
wielopartyjnego, rozwój instytucji samorządu terytorialnego i zawodowego postawiły pracowników administracji publicznej w Polsce w sytuacji pełnej sprzeczności
i konfliktów, do której w większości przypadków nie byli przygotowani. Prywatyzacja i restrukturyzacja gospodarki, wolny rynek towarów i kapitałów, swoboda handlu
zagranicznego, bezrobocie i ubóstwo, konieczność głębokich reform opieki społecznej,
służby zdrowia i ubezpieczeń społecznych itp. wymagają od pracowników administracji publicznej umiejętności rozwiązywania zupełnie nowych problemów. Razem z tym
– wymagają umiejętności znalezienia się w sytuacjach trudnych, w których konflikt interesów i napięcia pomiędzy różnymi czynnikami występującymi w życiu publicznym
stanowi rzecz naturalną. Jednocześnie społeczeństwo z coraz większą uwagą przygląda
się urzędnikom, którzy podejmując decyzje winni kierować się przepisami prawa i działać w interesie publicznym, także wtedy, gdy prawo pozostawia pewien luz decyzyjny
dając możliwość załatwienia sprawy w różny sposób.
Pracownik administracji publicznej często balansuje między wymogami prawa,
moralności, profesjonalizmu oraz organizacji. Wymogi te wchodzą ze sobą niekiedy
w konflikt, który musi być rozstrzygany samodzielnie przez urzędnika. Lojalność wobec państwa, problem lojalności wobec wspólnoty samorządowej, której interesy stoją
niekiedy w konflikcie z interesami rządu i administracji rządowej, odpowiedzialność,
1
Zob. M. Sułek, J. Świniarski, Etyka jako filozofia dobrego działania zawodowego, Warszawa 2001, s. 20.
11
Wstęp
zachowanie w warunkach konfliktu interesów, jawność i przejrzystość działania – to
ciągle jeszcze nowe zagadnienia dla wielu urzędników w Polsce.
Tymczasem dobre funkcjonowanie państwa zależy w znacznym stopniu od właściwego funkcjonowania administracji publicznej, a zwłaszcza od przestrzegania norm
etycznych przez urzędników. Nie wszystko bowiem da się unormować w ustawach.
Chociaż to właśnie ustawy wyznaczają normatywny wzorzec zachowań ludzkich, także
urzędniczych, wiele jeszcze przestrzeni pozostaje dla wzorców etycznych. Innymi słowy, przestrzeganie prawa to za mało, trzeba jeszcze osobistej uczciwości funkcjonariuszy publicznych, ich poczucia służby i lojalności wobec Konstytucji i państwa.
Szczególny problem związany jest z faktem, że administracja działa zawsze (a przynajmniej – bardzo często) w bezpośrednim styku z polityką. Zjawisko to występuje co
najmniej w dwóch aspektach. Po pierwsze – administracja działa w wykonaniu decyzji
politycznych: uchwały ciał stanowiących samorządu czy rozstrzygnięcia parlamentu to
przecież decyzje polityczne, podejmowane przez większość, zazwyczaj wbrew opozycyjnej mniejszości. Po wtóre – część urzędników, zwłaszcza na wyższych stanowiskach
kierowniczych, tak w administracji rządowej, jak i w samorządzie, to politycy, którzy
do administracji przychodzą w takt kadencji ich urzędów, zazwyczaj w wyniku wyborów, wygranych przez nich samych lub przez partie, które ich rekomendowały lub do
których należą. Otóż we współczesnym świecie wymaga się od urzędników administracji zachowania dystansu do polityki i polityków, również tych, którzy sprawują urzędy
administracyjne. Prawo nie zawsze sankcjonuje taki dystans, czasami odwrotnie – i tak
dziś jest w Polsce – poddaje kadry urzędnicze presji politycznej. Jest to bardzo niebezpieczne: wymóg lojalności wobec państwa i Konstytucji bywa zastępowany lojalnością,
niekiedy zaś serwilizmem wobec aktualnie rządzącej partii politycznej. Zagadnienie to
jest na tyle ważne, że zdecydowaliśmy się nadać naszej książce tytuł: Etyka służby publicznej, mimo że w przeważającej części podręcznik ten dotyczy jedynie kwestii etyki administracyjnej, bez szerszego uwzględniania wzorców, jakie współcześnie stawia
się politykom. Ale polityka i politycy będą w tej książce stale obecni: styk administracji z polityką stawia wiele wymagań i wiele poważnych dylematów etycznych właśnie
przed urzędnikami.
W Polsce, mimo że zainteresowanie etyką w administracji wzrasta i coraz powszechniej dostrzega się potrzebę jak najpełniejszej edukacji urzędników w tym zakresie, książek dotyczących etyki służby publicznej jest wciąż niewiele2. Etyka w administracji publicznej wprowadzana jest też jako przedmiot nauczania na studiach, zwłaszcza
administracyjnych. Do tej pory jednakże brak było pozycji podręcznikowej, która mo2
Do najważniejszych publikacji z zakresu etyki w administracji publicznej należą przede wszystkim opracowania B. Kudryckiej: M. Dębicki, B. Kudrycka, Etyczne administrowanie. Wyzwanie dla samorządu terytorialnego, Warszawa
2000; tychże, Etyka w administracji samorządowej, Warszawa 2000; B. Kudrycka, Dylematy urzędników administracji publicznej (zagadnienia administracyjnoprawne), Białystok 1995; tejże, Neutralność polityczna urzędników, Warszawa 1998. Wśród
innych znaczących pozycji w tym zakresie należy ponadto wymienić: Etyczne aspekty działalności samorządu terytorialnego, red. J. Filek, Kraków 2004, a także Dobro wspólne. Władza. Korupcja. Konflikt interesów w życiu publicznym, red. E. Popławska, Warszawa 1997. Ostatnio ukazały się jeszcze następujące pozycje książkowe dotyczące szeroko rozumianych
kwestii etycznych w administracji publicznej: I. Bogucka, T. Pietrzykowski, Etyka w administracji publicznej, Warszawa
2009; P. Suwaj, Konflikt interesów w administracji publicznej, Warszawa 2009; E. Koniuszewska, Środki prawne ograniczające
nadużycia władzy w jednostkach samorządu terytorialnego w ustrojowym prawie administracyjnym, Warszawa 2009.
12
Wstęp
głaby stanowić pomoc dla studentów i jednocześnie – wsparcie dla urzędników. Stąd
też wziął się pomysł, by taki podręcznik przygotować. Uznaliśmy, że problemy etyczne
w administracji należy przedstawiać w powiązaniu z szerokim tłem prawno-instytucjonalnym, a z drugiej strony – w nawiązaniu do kontekstu filozoficznego i innych nauk
społecznych. W tym ostatnim zakresie szeroko korzystaliśmy z dostępnej literatury, nie
tylko podręcznikowej, którą wszakże – ze względu na charakter opracowania – przywołujemy w przypisach jedynie w naprawdę niezbędnych sytuacjach. ­Pełen wykaz wykorzystanej literatury podajemy na końcu książki.
Przygotowując tę książkę autorzy kierowali się założeniem, że rozwiązania dotyczące etyki administracji publicznej są ściśle związane z kształtem unormowań służby publicznej funkcjonujących w danym państwie. Z tego też powodu, po zaprezentowaniu zagadnień ogólnych dotyczących etyki jako dziedziny filozofii i jako aspektu
praktycznego działania (rozdział I), znaczną część miejsca poświęcono przedstawieniu
systemów służby publicznej. Z jednej strony zaprezentowano więc modele służby publicznej funkcjonujące w innych krajach (rozdział II), a z drugiej pokazano, jakie regulacje prawne rządzą służbą publiczną w Polsce (rozdział III).
Po zapoznaniu Czytelnika z zarysem systemów prawnych służby publicznej
przedstawiono, jak w tych kontekstach systemowych wyglądają uregulowania etyczne
pracowników administracji publicznej w Polsce i za granicą (rozdział IV i rozdział V).
Z rozdziałów dotyczących standardów etycznych administracji publicznej wynika, że
zasadnicze znaczenie ma to, czy istnieje w danym państwie wystarczająca tzw. infrastruktura etyczna i jaki jest jej kształt. Ta infrastruktura etyczna stanowi zbiór różnego
rodzaju rozwiązań, instytucji i procedur mających na celu zapobieganie nieetycznym
zachowaniom wśród urzędników, wśród których fundamentalną rolę odgrywają mechanizmy zapewniające przejrzystość (jawność) działań administracji oraz sam sposób
jej zorganizowania, z widocznym rozdziałem między sferą „polityczną” a sferą „urzędniczą” zarządzania publicznego. Już w tym miejscu należy wskazać, że w naszym kraju,
inaczej, niż w wielu innych, prawo pozostawia urzędnika w biernym położeniu wobec
problematyki etycznej. Innymi słowy, zespoły urzędnicze, więcej – cały stan urzędniczy nie ma instytucjonalnych możliwości, by kreować standardy etyczne dotyczące tego
środowiska, ani też, aby wdrażać je w życie i dbać o przestrzeganie zasad deontologicznych.
Wspomniana na wstępie wielość ról pozostających ze sobą nierzadko w konflikcie, które musi pełnić współcześnie urzędnik administracji publicznej, powoduje, że
niezwykle istotna z punktu widzenia etycznego staje się kwestia możliwie najbardziej
precyzyjnego uregulowania problemów związanych z tzw. dylematami etycznymi, do
których zaliczyć należy problem konfliktu interesów oraz problem styku sfery administracji i gospodarki, w tym przede wszystkim lobbingu, a także styku administracji
i polityki (rozdział VI).
Normy etyczne – jak każde normy – stanowią pewien postulowany stan, który powinien być przestrzegany, lecz który w praktyce nierzadko jest naruszany. Naruszenia
norm etycznych przyjmują postać najróżniejszych patologii, z których najpoważniejszą (choć nie jedyną) jest zjawisko korupcji (rozdział VII). Nieetyczne zachowania są
13
Wstęp
zagrożone różnorakimi sankcjami, w zależności od tego, jaką karę w danym systemie
przypisano naruszeniu konkretnej normy. Mogą to być więc sankcje karne, sankcje dyscyplinarne, sankcje o charakterze politycznym (dokonywane podczas wyborów) czy też
sankcje moralne oznaczające potępienie społeczne danych zachowań.
Do książki zostały dołączone dokumenty zawierające polskie i zagraniczne regulacje dotyczące etyki służby publicznej.
Rozdział I
Zagadnienia ogólne etyki
1. Etyka jako dziedzina filozofii
Nie ma chyba wielu takich osób, które choćby raz w życiu nie wypowiedziały słowa
„etyka” czy pochodzących od tego słowa przymiotników: „etyczny” lub „nieetyczny”. Używamy także innych słów związanych z problematyką etyczną, a mianowicie: moralny – niemoralny, sprawiedliwy – niesprawiedliwy, uczciwy – nieuczciwy. Najczęściej używamy określeń:
czyn nieetyczny lub nieuczciwe zachowanie. Mówi się nieraz o bezduszności osoby decydującej o ważnych sprawach innych ludzi. Uczniowie często używają przymiotnika nieetyczny
lub niesprawiedliwy w celu określenia zachowań nauczycieli, rzadziej jednak odnoszą te pojęcia do oceny własnego zachowania, a zatem rzadko zastanawiają się nad swoim własnym
postępowaniem. Pracownicy często oceniają postępowanie swoich przełożonych, rzadko
odnosząc się do zachowań kolegów, a jeszcze rzadziej – do własnego zachowania wobec
firmy, pracodawcy, współpracowników, kooperantów czy klientów. Także tzw. szary obywatel (cóż to znaczy?) chętnie wyraża swój krytyczny stosunek do urzędników czy polityków,
nieczęsto zastanawiając się nad własnymi czynami1.
Wszyscy musimy podejmować decyzje moralne, począwszy od drobnych i codziennych (czy skasować bilet w autobusie, kiedy wiele wskazuje na to, że uda się przejazd na gapę; czy w prywatnej sprawie skorzystać z fotokopiarki w pracy; czy zgłosić
wszystkie dochody władzom podatkowym), aż po takie, które trafiają czasem na pierwsze strony gazet.
Może się wydawać, że analiza stanowisk Arystotelesa, Platona oraz ich następców
niewiele ma wspólnego z dylematami, które stoją przed ludźmi nam współczesnymi;
jest jednak inaczej. Zagadnienia podejmowane przez wielkich myślicieli przez dwa i pół
tysiąca lat dziejów filozofii nie są wcale odmienne od naszych problemów, choć w tym
czasie świat zmienił się znacząco (ale nie tak bardzo, jak niektórym się zdaje)2.
1
2
Etyczne aspekty…, , s. 21.
P.P. Vardy, P. Grosch, Etyka. Poglądy i problemy, Poznań 1995, s. 20.
15
Rozdział I. Zagadnienia ogólne etyki
1.1. Pojęcie etyki
Pozycje słownikowo-encyklopedyczne najczęściej definiują etykę jako naukę
o moralności. Ta definicja, nieopatrzona żadnym dodatkowym komentarzem, nie wnosi
jednak wiele, gdyż jedno niejasne pojęcie – jakim jest etyka – zostaje wyjaśnione przez
drugie, również dla wielu niejasne – jakim jest moralność. Być może takie właśnie określanie etyki jest nie tylko jednym z powodów jej niezrozumienia, ale także głównym
z powodów jej niedoceniania. Skoro etyka jest nauką w szerokim tego słowa znaczeniu, czyli dyscypliną teoretyczną (jest przecież jednym z działów filozofii), to niektórzy
mogą sądzić, że ich, zwykłych śmiertelników, ona nie dotyczy – niech się nią zajmują
filozofowie, naukowcy, intelektualiści. Aby uniknąć tych nieporozumień, należy zaznaczyć, że już starożytni Grecy zaliczali etykę do filozofii praktycznej, czyli nie tylko do
sfery teoretycznego namysłu, ale także do sfery praktycznego działania.
Gdyby tę okoliczność wziąć pod uwagę, należałoby określić etykę jako działanie
zmierzające do dobra.
Zaletą wcześniej przedstawionego słownikowego sformułowania jest jednak to, że
etyka zostaje w tym określeniu uznana za naukę również w wąskim znaczeniu tego słowa, jako pewna umiejętność. Z tego można wnosić, że każdy może się jej nauczyć – tak
jak każdej innej umiejętności praktycznej.
Dalej jednak nie wiadomo czym jest etyka. Specjaliści twierdzą, że pojęcie to pochodzi od greckiego słowa ethikos, które nawiązuje do ethosu, oznaczającego zwyczaj,
obyczaj. Może w pierwszym momencie dziwić, że etyka związana jest ze zwyczajem czy
obyczajem, ale ma to swoje wytłumaczenie. Otóż ludzie pierwotni – prawdopodobnie –
w którymś momencie rozwoju wspólnotowego uświadomili sobie, że aby grupa, w której
żyją, mogła przetrwać, wszyscy jej członkowie muszą przestrzegać pewnych zasad. Zrozumieli bowiem, że niektóre działania podejmowane przez członków grupy przyczyniają
się do jej stabilności, bezpieczeństwa i dalszego rozwoju, podczas gdy inne zagrażają temu
bezpieczeństwu oraz dalszemu jej rozwojowi. Nietrudno się domyślić, że to, co przyczyniało się do rozwoju grupy, uznano za cenne, a zatem właściwe i słuszne, słowem – dobre;
a to, co zagrażało jej bezpieczeństwu lub dalszemu rozwojowi, uznano za niewłaściwe,
słowem – złe. Pierwsze zatem nakazywano czynić, drugiego – zakazywano.
Pojęcie moralności pochodzi natomiast od łacińskiego słowa moralis, w gruncie
rzeczy też oznaczającego obyczaj, co potwierdza dodatkowo praktyczne źródła pochodzenia etyki.
Należy jednak zapytać, dlaczego używamy aż dwóch słów: etyka i moralność na
oznaczenie tego samego. Otóż przyjęło się w filozofii używać określenia etyka lub
przymiotników etyczny i nieetyczny wtedy, gdy mamy na myśli bardziej kontekst
teoretyczny lub gdy chodzi nam głównie o namysł nad dobrem i złem, podczas kiedy pojęcia moralność i jej pochodnych używamy raczej dla określenia konkretnych
zachowań. Moralność bardziej dotyczy tego, jakie czyny są słuszne, a jakie niesłuszne,
niż charakteru osoby, która je spełnia. Moralność zazwyczaj jest definiowana jako zbiór
ocen i norm dotyczących tego, jakie czyny są „dobre”, a jakie „złe”. Stanowi ona zatem
przedmiot przede wszystkim tego rodzaju wypowiedzi („Życie ludzkie jest najwyż16
1. Etyka jako dziedzina filozofii
szą wartością”, „Nie powinno się krzywdzić innych”, „Nie należy oszukiwać”)3. Przez
moralność rozumie się uznawane w jakiejś grupie lub społeczeństwie bądź przez poszczególne osoby oceny i normy odwołujące się do kategorii dobra i zła, zachowań zasługujących na aprobatę i pochwałę oraz godnych potępienia. Ponadto, pojęcia „etyka”
używamy częściej wtedy, gdy chodzi nam o jednostkowy namysł, podczas gdy pojęcie
„moralność” bywa używane w celu określenia zachowania jakiejś grupy ludzi4 – pojęcie
„etyka” nie będzie tu dobrze pasować.
Postępowanie etyczne to postępowanie zgodne z prawym charakterem. W Etyce
nikomachejskiej Arystoteles twierdzi, że najwyższe szczęście czerpie człowiek z filozoficznych rozmyślań, ale łączyć się one muszą z życiem godnym i poszukiwaniem cnoty.
Osoba uzyskuje prawość, kiedy nawyka do godnych czynów, czyli urabia odpowiednio
swój charakter. Etykę jako trzeci dział – obok fizyki i logiki – wprowadził do starożytnej
filozofii właśnie Arystoteles. Nazywał ją filozofią praktyczną.
Nagromadzone przez wieki refleksje na temat moralności, warunkujących je czynników i skutków, które poglądy moralne wywołują, spowodowały, że nazwa „etyka”
obrosła w wiele znaczeń, nie zawsze ze sobą zbieżnych. W różnych kierunkach myśli filozoficznej i humanistycznej zagadnienia etyczne są rozmaicie przedstawiane i nierzadko odmiennie interpretowane. Ogólnie można powiedzieć, że współcześnie mianem
etyki określa się ogół (całokształt) refleksji nad moralnością, nad doktrynami etycznymi i poglądami moralnymi, nad wartościami i ocenami etycznymi5.
Choć z filozoficznego punktu widzenia pojęcia etyki i moralności są starannie odróżniane, trzeba zaznaczyć jednocześnie, że w potocznym dyskursie etycznym różnice
te bywają na ogół ignorowane, a przymiotniki „etyczny” i „moralny” używane są na
ogół zamiennie6.
1.2. Etyka a moralność
Moralność jest jednym z najstarszych systemów normatywnych rządzących małymi społecznościami. Najpierw były normy moralne, religijne, a następnie dopiero
pojawiły się normy prawne i obyczajowe. Moralność to zespół przeświadczeń o tym,
co dobre i złe, pociągający za sobą akceptację lub negatywną ocenę postępowania.
Moralność stanowi ogół norm, zasad, ocen, wzorów, ideałów – zmierzających do regulowania stosunków pomiędzy ludźmi (jednostka – grupa, grupa – grupa); to całokształt zachowań jednostki lub grupy społecznej oceniany według funkcjonującego
systemu norm, zasad moralnych. W czasach wcześniejszych istniał system norm, który spełniał rolę wszystkiego: nie było wyodrębnionych struktur normatywnych jak
obecnie – np. norm religijnych czy obyczajowych, które wykształciły się na skutek
zwiększającej się złożoności życia społecznego. Używając określenia „moralny” nie
I. Bogucka, T. Pietrzykowski, Etyka…, s. 18.
Etyczne aspekty..., s. 21.
5
Etyka zawodów prawniczych. Etyka prawnicza, red. H. Izdebski, P. Skuczyński, Warszawa 2006, s. 13.
6
I. Bogucka, T. Pietrzykowski, Etyka..., s. 37.
3
4
17
Download
Random flashcards
Create flashcards