rynek - Internet Świadłowodowy dla Firm

advertisement
RYNEK
Pojęcie „rynek„ wywodzi się od niemieckiego słowa „ring„ oznaczającego w
średniowieczu okrągły plac, na którym dokonywano transakcje handlowe. W
rzeczywistości jednak można spotkać wiele odniesień do pojęcia „rynek”.
Po pierwsze, jest on określany jako miejsce zawierania i przeprowadzania transakcji
kupna – sprzedaży. Współcześnie jednak jest to zbyt wąskie ujęcie problemu, gdyż obok
rynków tradycyjnie zlokalizowanych funkcjonują również takie, które nie posiadają swojej
siedziby i nie ma bezpośrednich kontaktów pomiędzy nabywcami i sprzedawcami np.
międzybankowy rynek pieniężny.
Po drugie, rynek jest definiowany także jako ogół warunków, w których
dochodzi do zawierania transakcji wymiennych.
Warunki wymiany
RYNEK
Warunki wymiany
Warunki wymiany
Jednak i takie określenie rynku nie jest pełne. Same warunki są wprawdzie jego
elementem niezbędnym, ale niewystarczającym.
Biorąc pod uwagę wskazane problemy terminologiczne określimy rynek jako ogół
stosunków, warunkujących decyzje podmiotów uczestniczących w wymianie
handlowej. Podmiotami tymi są nabywcy, tworzący i kształtujący stronę popytową
rynku oraz sprzedawcy (producenci), reprezentujący stronę podażową. Podmioty te dążą
do zawarcia na jak najkorzystniejszych dla siebie warunkach kontraktu, stąd też istota
rynku polega na konfrontacji i kompromisie pomiędzy zamierzeniami (planami)
sprzedawców a nabywców. Pierwsi, dążąc do maksymalizacji swojej funkcji celu, którą
jest maksymalizacja zysku, starają się, aby wytwarzane przez nich produkty cieszyły się
zainteresowaniem klientów a ich ceny rynkowe były jak najwyższe. Z kolei, dążąc do
maksymalizacji użyteczności całkowitej nabywcy starają się nabyć towar po jak
najniższej cenie. Ten konflikt interesów jest jedną z podstawowych cech rynku.
Rynek jest, zatem odzwierciedleniem stosunków, które nie mają jednolitego
charakteru. Mogą one, bowiem przyjmować dwie postacie:1
Po pierwsze, postać stosunków wymiany, zachodzących pomiędzy sprzedawcami a
nabywcami (procesy negocjacyjne)
Po drugie, postać stosunków równoległych zachodzących między samymi
sprzedawcami oraz między nabywcami ( procesy konkurencyjne).
Rys. 1.1. Rynek jako ogół stosunków
1
Tę część rozdziału opracowano na podstawie W. Wrzosek : „ Funkcjonowanie rynku „ PWE Warszawa 1997
S
N
Sprzedawcy
Nabywcy
S
N
Stosunki wymiany
Stosunki równoległe
Stosunki wymiany
Pierwotne znaczenie dla warunków funkcjonowania rynku mają stosunki wymiany,
które zachodzą pomiędzy stroną popytową (nabywcy) a podażową (sprzedawcy), zaś
stosunki równoległe mają wtórny względem nich charakter. Wynika stąd, że istota rynku
opiera się o stosunki wymiany, zaś procesy konkurencji są efektem wtórnym. Wymiana
jest skutkiem specjalizacji i podziału pracy a jej celem jest alokacja dóbr zgodnie z
zapotrzebowaniem na nie. Wymiana dochodzi do skutku, ponieważ obie strony
wymieniają to, co jest dla nich mniej korzystne, na to, co przynosi im większe korzyści.
Zawarcie kontraktu kupna – sprzedaży jest finalnym efektem takich działań jak:
ujawnienie przez sprzedawców zamiaru sprzedaży a przez nabywców chęci i gotowości
zakupu, wzajemna konfrontacja ujawnionych planów, uruchomienie mechanizmu
przetargowego, wskutek czego następuję zawarcie porozumienia cenowego (cena
równowagi), określającego jednocześnie rozmiary zawartych transakcji (wielkość
równoważąca rynek).
O ile zatem, niezbędnym warunkiem funkcjonowania rynku jest ujawnienie przez
nabywców i sprzedawców swoich zamiarów, o tyle w trakcie uruchamiania mechanizmu
przetargowego dojść może do zmian tych planów. Oczywiście procesy negocjacyjne mają
złożony charakter i obejmują takie uzgodnienia jak np. rodzaj produktu, techniczne
warunki wymiany (warunki dostawy, płatności, gwarancji itp.).
Stosunki wymiany (proces negocjacyjny) przebiegają najsprawniej w warunkach
niczym nieograniczonego mechanizmu rynkowego (wolnego rynku), kiedy to cena
kształtowana jest wyłącznie jako efekt gry sił rynkowych. Jeżeli cena przestaje być
składnikiem procesu negocjacyjnego pomiędzy sprzedawcami a nabywcami, a zatem
mechanizm rynkowy zostaje ograniczony (np. przez zmonopolizowanie gospodarki,
ingerencję rządu itp.), proces negocjacyjny przestaje odgrywać kluczowe znaczenie w
procesie gospodarowania.
W praktyce wymiana ma obecnie charakter towarowo – pieniężny, stąd współczesne
gospodarki noszą miano towarowo – pieniężnych. Oznacza to, że pieniądz jest
ekwiwalentem umożliwiającym wymianę towaru (usługi) na pieniądz a następnie
pieniądza na towar (usługę). Ułatwia to proces wymiany i stwarza warunki do
rozprzestrzeniania się procesów wymiany handlowej. W dawnych systemach społecznych
występowała jednakże gospodarka naturalna, w której wymiana nosiła miano barterowej
( towar za towar) i odbywała się bez użycia pieniądza. Ten rodzaj wymiany, w
ograniczonym zakresie, ma miejsce także i dziś.
Stosunki równoległe
Jak już wspomnieliśmy, stosunki równoległe, polegające na procesach konkurencji
pomiędzy samymi sprzedawcami bądź samymi nabywcami są wtórnym efektem wymiany
handlowej. Treścią tych stosunków jest konfrontacja zamiarów jednych sprzedawców z
planami innych i zamiarów jednych nabywców z dążeniami pozostałych.
Procesy konkurencyjne polegają na przedstawianiu na rynku przez sprzedawców bądź
nabywców, dążących do realizacji swoich własnych, indywidualnych interesów, ofert
korzystniejszych od innych. Obejmują one zatem: gromadzenie i porządkowanie przez
podmiot w nich uczestniczący informacji o zachowaniu pozostałych podmiotów oraz
ustalenie metody reakcji podmiotu na postępowanie innych uczestników gry rynkowej.
Podstawą tych procesów jest stale ujawniany konflikt interesów podmiotów rynkowych,
co wytwarza dążenie do zwiększania własnych korzyści kosztem korzyści osiąganych
przez konkurentów lub przynajmniej do przeciwdziałania zmniejszaniu korzyści, które
mogłyby wystąpić pod wpływem działania konkurentów.
W praktyce procesy konkurencyjne przybierają odmienną postać, gdyż konkurencja
może odbywać się w formie cenowej bądź niecenowej. Dotyczyć może ona bowiem nie
tylko wysokości żądanej ceny, ale także jakości produktu, jego wyglądu, trwałości, a
nawet technicznych warunków sprzedaży (formy i terminy płatności, kwestia transportu,
gwarancji itd.)
Rynek określić możemy zatem jako formę nawiązywania kontaktów pomiędzy
sprzedającymi a kupującymi, dokonującą się w sposób ciągły i dobrowolny, w wyniku
której określone zostają ceny oraz ilości nabywanych i sprzedawanych dóbr czy usług.
Rodzaje rynków
Rynek można rozpatrywać z różnego punktu widzenia np. przedmiotu obrotu,
podmiotów ujawniających swoje zamierzenia, zasięgu terytorialnego, formy legalności,
jego struktury podmiotowej itd. Na tej podstawie wyodrębniane są różne rodzaje rynków,
które następnie, w miarę potrzeb, możemy agregować lub dezagregować.
Z punktu widzenia przedmiotu wymiany rynki można klasyfikować w oparciu o
zdefiniowanie przedmiotu wymiany.
Po pierwsze możemy stwierdzić, że przedmiotem wymiany rynkowej są rzeczy
(produkty), usługi ( odpłatne świadczenia niematerialne) oraz czynniki wytwórcze (praca,
kapitał i ziemia). Takie podejście upoważnia nas do wyodrębnienia rynku:

dóbr

usług

czynników wytwórczych
Dezagregacja polegać tu będzie na wyodrębnieniu rynków cząstkowych, z których
składa się każdy z wyżej wymienionych rynków. Np. rynek towarowy podzielić można na
rynki branżowe a te z kolei, na rynki poszczególnych dóbr (np. rynek złota, rynek węgla,
rynek pszenicy itd.) Rynek czynników wytwórczych tworzy rynek pracy, kapitału i ziemi.
Można także mówić o rynku dóbr konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Produkcja
pierwszych z nich zaspokaja bieżące potrzeby nabywców, drugich zaś przyszłe potrzeby.
Po drugie, możemy określić rynek jako przepływ materialny i finansowy. Pozwala nam
to wyodrębnić rynek realny i finansowy. Pierwszy rodzaj opisuje sferę realną (materialno
– rzeczową), drugi zaś sferę finansową ( przepływ pieniądza i kapitału).
Z punktu widzenia przestrzeni terytorialnej możemy mówić o rynku wewnętrznym
(krajowym) i zewnętrznym (globalnym). Możemy także wyodrębnić rynek lokalny,
regionalny, krajowy, kontynentalny, światowy, międzynarodowy.
Biorąc
jako
kryterium
stopień
legalności
rynku
wyodrębniamy
rynek
formalny(akceptowany społecznie mechanizm rynkowy) i rynek nielegalny (tzw. czarny
rynek lub szara strefa gospodarki), charakteryzujący się zazwyczaj społeczną
szkodliwością i silnym zdeformowaniem procesów rynkowych.
Z punktu widzenia struktury podmiotowej rynku, rodzaje rynku powstają w oparciu
o porównywanie cech ekonomicznych, sklasyfikowanych w odpowiedni sposób grup
producentów. Pod uwagę bierzemy tu ilość i rozmiary producentów, ich udziały w rynku,
charakterystykę ekonomiczną produkowanego przez nich towaru (jednorodny czy
zróżnicowany), bariery wejścia i wyjścia z rynku ( łatwość konsekwencje wejścia do danej
branży lub też jej opuszczenia), możliwość kształtowania cen rynkowych. Na tej
podstawie ekonomia analizuje zachowanie się podmiotów gospodarczych w takich
warunkach rynkowych jak np. monopol, oligopol, konkurencja doskonała itp. Ich
właściwości przedstawia poniższa tabela.
Cecha
Liczba
firm
Produkt
Możliwość
kształtowania
ceny
Konkurencja
doskonała
Dużo
małych
Homogeniczn
y
Żadna
Monopol
Jedna
duża
Nie
posiadający
substytutów
Olbrzymia, choć
ograniczona
rozmiarami
popytu
rynkowego
Konkurencja
monopolistyczn
a
Wiele
Zróżnicowany
W wąskim
zakresie
Względnie
łatwe
Handel
detaliczny
Kilka
Zróżnicowany
lub
standaryzowa
ny
Ograniczona
zachowaniem
innych
oligopolistów
Poważne
przeszkody
Rynek
samochodów,
stali
Oligopol
Wejście
wyjście
rynku
Brak barier
i
z
Przykłady
Rynek rolny
Bardzo
trudne, choć
w długim
Sieć
okresie
energetyczna
możliwe do
,
przezwycięże
nia
Elementy rynku
Rynek jest areną gry, prowadzonej przez sprzedawców i nabywców. Arena ta ma
trzech uczestników: popyt, podaż i ceny. Elementy te i ich zachowanie kształtują warunki
rynkowe, w jakich działają podmioty gospodarcze.
Ceny.
Cena to suma pieniędzy, jaką należy zapłacić sprzedawcy w zamian za nabycie towaru
czy usługi. Wyraża ona zatem pieniężną wartość wytworzonego produktu a w efekcie
kształtuje koszty utrzymania gospodarstw domowych i zyskowność producentów. 2
Ceny determinują przebieg procesów gospodarczych a jednocześnie określają wielkość
produkcji i konsumpcji. Spełniają więc na rynku istotne funkcje.
Funkcja informacyjna cen polega na dostarczaniu danych wyrażonych za pomocą
jednostek pieniężnych dla prowadzenia rachunku ekonomicznego. Oznacza to, że ceny
informują każdy podmiot działający na rynku o poziomie jego dochodów, kosztów,
zysków itp. Na podstawie tych parametrów podejmowane są decyzje o zmianie wielkości i
struktury zarówno produkcji, jak i konsumpcji.
W rzeczywistość określa wartość wszelkich przychodów i wydatków wszystkich podmiotów gospodarczych:
konsumentów, przedsiębiorstw produkcyjnych i usługowych, rządu i jednostek administracji publicznej,
instytucji finansowych itd.
2
W cenach wyraża się również mierniki mikro- i makroekonomiczne takie jak np. utargi
koszty czy zyski czy produkt krajowy brutto, krajowe inwestycje prywatne, wielkość
wydatków rządowych, wartość eksportu itd.
Funkcja redystrybucyjna i alokacyjna cen polega na podziale dochodów pomiędzy
uczestnikami rynku. Ceny obejmują bowiem różnego rodzaju marże, prowizje, zyski,
podatki, cła, opłaty przenosząc siłę nabywczą od jednych do innych podmiotów. W
praktyce jednak funkcja ta jest mocno ograniczona ze względu na aktywną i bierną
działalność na rynku państwa w każdym systemie gospodarczym. Dystrybuując dochody,
ceny równocześnie alokują zasoby w gospodarce tak, że trafiają one do branż, gałęzi,
dziedzin produkcji, charakteryzujących się wyższą zyskownością z dziedzin mało
rentownych.
Funkcja bodźcowa cen polega na motywowania do określonego działania
uczestników rynku. Określając poziom otrzymywanych dochodów, ceny determinują
odpowiednie zachowania podmiotów, służące zwiększeniu własnej korzyści. Oznacza to,
że gospodarstwa domowe dążące do zaspokojenia swoich potrzeb poprzez kształtowanie
popytu rynkowego, w efekcie stałego monitorowania i porównywania cen podejmują
decyzje o zmianach wielkości popytu. Z kolei przedsiębiorcy wyliczając swoje przychody i
koszty, a w konsekwencji wskaźniki zyskowności, rentowności itd., kształtują na ich
podstawie rozmiary rynkowej podaży.
Ogólnie rzecz ujmując, konflikt interesów dwóch stron prowadzi je do odmiennych
zachowań. Rosnące ceny są na pewno bodźcem pobudzającym producentów, lecz
jednocześnie parametrem zniechęcającym nabywców. Odwrotnie jest w przypadku
spadku cen.
Opierając się na specyfice gospodarki wolnorynkowej i administrowanej możemy
analizować ceny z punktu widzenia ich elastyczności (siły reakcji).
Mówiąc o cenach wolnorynkowych, mamy na myśli ceny ukształtowane przez relacje
popytu i podaży w warunkach nieograniczonego mechanizmu rynkowego. Jednak obok
nich, w praktyce w gospodarce rynkowej funkcjonują również ceny administracyjne. Ich
specyfika polega na zewnętrznym ustalaniu przez rząd lub agendy rządowe dolnych bądź
też górnych pułapów cenowych na wybrane produkty czy usługi, co w efekcie prowadzi
do powstawania na rynku nadwyżek lub niedoborów (stanów nierównowagi). Zamrożone
na ustalonym poziomie ceny, nie mogą giętko (elastycznie) dostosować się do zmian
innych elementów rynku i przywrócić zachwianej równowagi. Na tej podstawie możemy
mówić o cenach elastycznych i sztywnych. Pierwsze natychmiast i ostro reagują na
zmiany popytu i podaży, drugie nie wykazują żadnego dostosowania.
Popyt.
Popyt jest wyrazem ujawnionych zamiarów zakupu dobra lub usługi w konkretnych
warunkach ekonomicznych ( przy danym poziomie cen rynkowych, wysokości
dyspozycyjnych dochodów, indywidualnych gustach i preferencjach, ilości i strukturze
wiekowej nabywców itd.). Mierzony jest on ilością nabywanych produktów przy danej
cenie w danym czasie. Popyt jest strumieniem, co oznacza, że celem ekonomisty jest
zbadanie przepływu towarów od sprzedawcy do nabywcy w pewnym okresie czasu (
miesiącu, dniu, kwartale, roku itd.).
Dokonujący na rynku zakupów konsumenci, kształtują rozmiary jednej z dwóch sił
rynkowych – popytu. Proces nabywczy każdej jednostki odbywa się przy tym w
odmiennych warunkach, wyznaczonych np. poziomem ceny rynkowej, wysokością
otrzymywanych dochodów, gustami itd. Jednak ze względu na występowanie zjawiska
rzadkości i ograniczoną siłę nabywczą konsumentów nie wszystkie potrzeby ( popyt
potencjalny) mogą być zaspokojone. Ekonomia zajmuje się więc tylko popytem
efektywnym ( popartym możliwościami finansowymi), badając jego determinanty i
właściwości, próbując wyjaśnić czym jest popyt i jak wpływa on na wyznaczanie ceny.
Popyt ulega zmianie pod wpływem wielu czynników, z których część związana jest z
rynkiem, spora ilość jednak leży poza nim, jak np. czynniki społeczne ( wiek,
wykształcenie itp.).
Podaż.
Podaż jest wyrazem ujawnionych zamiarów sprzedaży dobra lub usługi w konkretnych
warunkach ekonomicznych ( przy danym poziomie kosztów, postępie naukowo –
technicznym, dostępności zasobów, rozmiarach zgłaszanego na rynku zapotrzebowania
itd. ). Mierzony jest on jest ilością sprzedawanych przy danej cenie produktów w danym
czasie.
Podaż jest podstawą zaspokojenia rynkowego popytu. Rozmiary podaży mają jednak
wyznaczone granice. Dolną granicę stanowi próg rentowności, wyznaczający minimalną
opłacalną (przynoszącą zyski) skalę produkcji. Górne rozmiary wyznaczone są
dostępnością czynników wytwórczych i efektywnością ich zastosowania, a więc produkcją
potencjalną. Kolejnym ograniczeniem rozmiarów podaży jest czas, rozpatrywany w
ekonomii jako krótki i długi okres. Oczywiste jest, że w długim okresie podaż jest
bardziej elastyczna (firmy mają np. możliwość zwiększenia swoich rozmiarów) niż w
krótkim, kiedy firmy często nie mają możliwości zwiększenia produkcji ze względu na
ograniczenia w dostępie do czynników wytwórczych w szczególności czynnika pracy.
Dostępna na rynku ilość danego towaru lub danej usługi to rynkowa podaż.
Maksymalne rozmiary produkcji (produkcję potencjalną) wyznaczają możliwości
wytwórcze gospodarki, nagromadzone zapasy oraz możliwości importowe. W praktyce
jednak oferowane na rynku (faktyczne) ilości towarów nie są równe potencjalnej
produkcji w kraju.
Po pierwsze, w rzeczywistości nie wszystkie czynniki wytwórcze znajdują zastosowanie
a zatem możliwości produkcyjne nie są w pełni wykorzystywane. Po drugie, część
krajowej produkcji zostaje wyeksportowana lub zużyta na wewnętrzne potrzeby, nie
trafiając w ogóle na rynek (np. produkcja na własne potrzeby gospodarstw rolnych,
straty i ubytki itd.). Z drugiej strony krajowa podaż dóbr i usług uzupełniana jest przez
towary importowane z zagranicy.
Można, zatem stwierdzić, że faktyczną wielkość produkcji oferowana na rynku,
wyznacza stopień wykorzystania możliwości produkcyjnych kraju.
Rynkowa podaż danego towaru jest, zatem sumą indywidualnych podaży tego dobra
oferowanych przez wszystkich producentów, wytwarzających na danym rynku.
Podaż, podobnie jak popyt ulega zmianom po wpływem czynników cenowych, jak i
pozacenowych.
Wolny i ograniczony mechanizm rynkowy
Mechanizm rynkowy jest
związkiem przyczynowo – skutkowym, jaki zachodzi
pomiędzy elementami rynku czyli podażą, popytem i ceną. Każdy z tych elementów ulega
bowiem zmianie ( zarówno w krótkim, jak i długim okresie ), determinując zachowanie
pozostałych.
Istotą mechanizmu rynkowego są wyżej opisane procesy negocjacyjne i
konkurencyjne oraz ukształtowana w ich efekcie cena rynkowa towaru, będącego
przedmiotem wymiany handlowej. Mechanizm rynkowy jest regulatorem zdolnym do
samodzielnego wyrównywania wszelkich stanów nadwyżek bądź niedoborów rynkowych.
W zależności od panujących w danej gospodarce warunków możemy mówić o
konkurencyjnym mechanizmie rynkowym (wolny rynek) lub też o ograniczonym
mechanizmie rynkowym ( rynek regulowany ).
Konkurencyjny mechanizm rynkowy występuje wyłącznie na rynku doskonale
konkurencyjnym, na którym działa wiele małych podmiotów tak, że posiadają oni małe
udziały w rynku, a zatem samodzielnie nie mogą wpływać na rozmiary popytu czy też
podaży i poziom rynkowych cen. Żadna z indywidualnych decyzji pojedynczego
uczestnika rynku nie zachwieje osiągniętą równowagą. Jeżeli jednak na skutek czynników
zewnętrznych zmiany któregoś z elementów rynku nastąpią, to samoistnie uruchomi się
mechanizm korygujący
wszelkie deformacje. W ten oto sposób konkurencyjny
mechanizm rynkowy oczyszcza rynek z ewentualnych nadwyżek i niedoborów.
Ograniczony mechanizm rynkowy pojawia się w sytuacji, gdy ceny podlegają
usztywnieniu tak, że nie mogą one elastycznie usuwać nadwyżek i niedoborów. Sytuacje
takie zachodzą w przypadku m.in. ingerencji państwa w procesy ekonomiczne (np.
polityka podatkowa, subwencje, dotacje, ustalanie administracyjnie cen na wszystkie
bądź niektóre towary, ustalanie pułapów zmian cen itd.). Inny przykład to monopolizacja
gospodarki, kiedy to jeden, duży podmiot gospodarczy sam kształtuje stronę podaży
bądź też popytu i „ dyktuje „ warunki rynkowe.
Należy jednak zdawać sobie sprawę z faktu, że nawet wolny mechanizm rynkowy
ulega pewnym ograniczeniom. Jest nim powszechny problem ograniczoności ilości
stojących do dyspozycji zasobów a przede wszystkim ich ograniczonej mobilności.
Zgłoszenie większego efektywnego zapotrzebowania, jak i chęć producentów, by w
odpowiedzi na to zwiększyć oferowane ilości produktów może napotkać ograniczenia w
sferze realnej (materialnej, rzeczowej).
Dostępność nakładów czynników produkcji wyznacza zatem granice możliwości
produkcyjnych mierzone tzw. produkcją potencjalną, a zatem wyznacza pułap dla
możliwości zaspokojenia naszych ludzkich potrzeb.
DETERMINANTY POPYTU
Popyt na dane dobro lub usługę można zdefiniować jako zbiór ilości ,które nabywcy
skłonni są kupować w zależności od sytuacji panującej na rynku Ilości te kształtują się
pod wpływem rozmaitych czynników natury ekonomicznej, społecznej, geograficznej
klimatycznej politycznej. Zamieszczona poniżej tabela przedstawia nam ważniejsze
wymierne i niewymierne czynniki, które mogą wpływać na kupowane na rynku ilości.
Cena
rynkowa
Potrzeby
POPYT
Preferencje
Producenci
Czynniki
pozacenowe
Dochody
dyspozycyjne
Ceny innych
towarów
Indywidualne
preferencje
Wielkość
rynku
Skłonność do
oszczędzania
Oczekiwania
ceny
Gdybyśmy uwzględnili w naszej analizie zjawiska popytu jednocześnie wszystkie
czynniki, otrzymalibyśmy bardzo złożoną wieloczynnikowa funkcja popytu.
W praktyce jednak ograniczymy się do przedstawiania funkcji popytu jako zależności
pomiędzy poziomem ceny a rozmiarami zapotrzebowania.
Dla potrzeb analizy ekonomicznej rynku czynniki kształtujące rozmiary popytu można
podzielić na dwie podstawowe grupy:
1. cena rozpatrywanego dobra
2. czynniki pozacenowe ( ceny dóbr substytucyjnych i komplementarnych,
wysokość dyspozycyjnego dochodu, indywidualne gusta i preferencje)
Wśród tych determinantów znajdują się takie, które można mierzyć (ich zależność z
popytem można przedstawić matematycznie – np. cena, wielkość dochodów) oraz takie,
które są niemierzalne ( np. indywidualne preferencje każdego nabywcy). W przypadku
tych ostatnich, ekonomia stara się wskazać ogólne kierunki ich oddziaływania.
Wielkość popytu a poziom ceny rozpatrywanego dobra lub usługi
Prawo popytu - typowa krzywa popytu
Zależność między poziomem ceny a wielkością zgłaszanego zapotrzebowania na dane
dobro nosi miano prawa popytu. Mówi ono, że przy pozostałych czynnikach
(pozacenowych) niezmienionych, wzrost ceny oznacza spadek kupowanych ilości i
odwrotnie, gdy cena spada, rozmiary zapotrzebowania i kupowane ilości rosną. Graficzną
prezentacją prawa popytu jest typowa – ujemnie nachylona krzywa popytu.
Krzywa popytu
Ustalono, że w przeważającej liczbie przypadków (o pozostałych nieco później), popyt
zmienia się w odwrotnym kierunku do zmian cen. Tę funkcyjną zależność popytu
względem ceny Q = f ( P ) przedstawia ujemnie nachylona krzywa DD (krzywa popytu).
Pokazuje ona, jakie ilości dobra konsumenci chcą nabyć przy różnych poziomach cen, w
sytuacji gdy pozostałe czynniki jak np.: dyspozycyjne dochody, gusta, ceny innych
towarów i pozostałe czynniki są niezmienione.
Przyjmijmy, że student dysponuje miesięcznym dochodem w wysokości 1000 zł i w
całości pragnie go przeznaczyć na zakup płyt CD. W zależności od ceny tego towaru
zmieniają się ilości kupowanych przez niego płyt , co ilustruje poniższa tabela .
Cena w zł
Kupowane ilosci w szt.
0
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110
110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10
0
Nanosząc dane z tabeli na układ współrzędnych otrzymujemy graficzną prezentację
zależności pomiędzy poziomem ceny a rozmiarami zgłaszanego przez studenta popytu
na płyty CD, czyli krzywą popytu indywidualnego popytu.
Jej skokowy przebieg wynika z niedoskonałej podzielności zarówno jednostek
pieniężnych, jak i samego towaru. Analizę zależności przeprowadziliśmy bowiem
wyłącznie dla całkowitych wielkości cen, pomijając wielkości pośrednie np. 98 zł, 55,5
zł, 42,33 zł itd. To samo dotyczy płyt CD, których nie da się podzielić podzielić i
kupować np. 1,4 sztuki.
120
Cena w zł
100
80
60
40
20
0
0
2
4
6
8
10
12
14
Kupowane ilości w szt.
Jeżeli jednak pominiemy kwestię niedoskonałej podzielności interesujących nas
kategorii, to otrzymamy wygładzoną krzywą popytu indywidualnego w postaci linii
ciągłej, która obrazuje rozmiary popytu przy każdym możliwym poziomie ceny.
Cena C
D
tg 
C1
+Δ C α
C0
-Δ Q
 C
0
 Q
D
Wielkość popytuQd
Q1
Q0
Charakterystyczną cechą tego wykresu jest odwrotne niż stosowane w
matematyce oznaczenie osi, bowiem zmienna zależna (wielkości zakupów) jest tutaj
oznaczona na osi odciętych zaś zmienna niezależna (poziom ceny) na osi rzędnych.
Zabieg ten choć na pierwszy rzut oka dziwny ma, jak pokażemy w dalszych rozdziałach,
swoje głębokie uzasadnienie.
Analizując wpływ ceny rozpatrywanego towaru na wielkość zapotrzebowania
posuwamy się wzdłuż krzywej popytu DD :
a.
w górę ( jeśli cena dobra rośnie a rozmiary popytu zmniejszają się )
b.
w dół ( jeśli cena dobra spada a wielkość popytu rośnie ).
Chcąc np. dowiedzieć się, jak zmieni się wielkość popytu studentów na płyty CD przy
wzroście ceny z 50 do 70 zł, musimy przesunąć się wzdłuż krzywej popytu w górę,
odczytując wielkość zapotrzebowania na kasety przy wyższym poziomie ceny. Okazuje
się, że w takiej sytuacji, że nasi studenci będą zmuszeni ograniczyć swoje zakupy z 60
do 40 sztuk miesięcznie. Podobne działanie wykonujemy, jeżeli cena analizowanego
dobra spada.
Przyczyny działania prawa popytu są dość oczywiste. Kiedy cena dobra wzrasta,
niektórzy nabywcy redukują jego zakupy, inni zaś w ogóle rezygnują z zakupów . Z
reguły bowiem każdy produkt posiada substytut ( dobro zastępujące ), którego
konsumpcja umożliwia zaspokojenie tej samej potrzeby, choć w nieco odmienny sposób
np. zamiast drożejącego masła można kupić i jeść margarynę Nasz student może np.
zamiast płyt CD kupić sobie kasetę magnetofonową. Drugą Istotną kwestią jest wpływ
zmiany ceny na sytuacji finansowej kupującego, Jego siła nabywcza – przy stałej ilości
pieniądza pogarsza się gdy cena rośnie(może kupić mniej) a poprawia(może kupić
więcej) ,gdy spada. W ekonomii opisane zjawiska nazywane są substytucyjnymi i
dochodowymi efektami zmiany ceny Znajomość tych dwóch efektów pozwala nam
wyjaśnić opadający najczęściej
na prawo przebieg
krzywą popytu rynkowego.
Przyjrzyjmy się zatem tym efektom dokładniej
Efekt dochodowy zmiany ceny
Zjawisko spadku kupowanych ilości w przypadku wzrostu ceny lub na odwrót
tłumaczy również tzw. efekt dochodowy. Odnosi się do realnych możliwości finansowych
konsumenta. Kiedy bowiem cena danego dobra rośnie, zaś wszystkie pozostałe czynniki
,czyli również
dochód konsumenta nie ulegają zwiększeniu, jego siła nabywcza
zmniejsza się. Naturalną tego konsekwencją jest zmniejszenie realnych możliwości
zakupów rozpatrywanego dobra a często pociąga to za sobą również konieczność
ograniczenia wydatków na pozostałe dobra.
Nasze założenie o przeznaczaniu całego dochodu na zakup płyt CD jest mało realne.
Najprawdopodobniej student kochający muzykę faktycznie większość pieniędzy
spożytkowałby na zakup płyt CD, jednak trudno przypuszczać, że zrezygnuje on zupełnie
z innych wydatków np. na pójście do kina, pubu,, czy na zakup modnych adidasów.
Kiedy ceny płyt CD będą coraz wyższe, a student nadal otrzymywać będzie miesięcznie
100 zł, jego sytuacja jako nabywcy wyraźnie pogorszy się, szczególnie, że większość
swoich dochodów wydatkował na drożejący towar. W takim przypadku należy się
spodziewać, że ograniczy on zakupy płyt CD.
Siła oddziaływania obydwu opisanych powyżej efektów jest różna w zależności od
rodzaju dobra, z jakim mamy do czynienia i od indywidualnych cech konsumenta.
Wiadomo na przykład, że efekt substytucyjny i dochodowy będzie słaby np. w przypadku
soli, która jako wydatek nie zajmuje ważnego miejsca w naszych kosztach utrzymania
(jest relatywnie tanim produktem, kupowanym w stosunkowo niewielkich ilościach) a
poza tym nie tylko że nie posiada bliskich substytutów ale jest nam wręcz niezbędna do
życia. Mówimy zatem, że popyt na sól jest sztywny, czyli nie ulega zmianie pod wpływem
zmiany ceny.
Poza tym konsument może zachować się nieracjonalnie i nie zmniejszyć zakupów
towaru, którego cena rośnie. Dzieje się tak np. w przypadku używek np. papierosy,
alkohol itp. Chociaż produkty te są nabywane w takich wypadkach w dużych ilościach i
nie posiadają substytutów , to wzrost ich ceny z reguły nie odstrasza ich nabywców.
Efekt substytucyjny zmiany ceny.
Obserwowany przy wzroście ceny spadek konsumpcji jest spowodowany m.in.
działaniem tzw. efektu substytucyjnego. W sytuacji gdy wzrasta cena jednego dobra, zaś
ceny pozostałych towarów nie ulegają zmianie, dobro to staje się relatywnie droższe.
Inaczej mówiąc zmienia się jego cena w relacji do pozostałych towarów. Aby utrzymać
dotychczasowy poziom satysfakcji z wydawanych dochodów pilnując by wydatki ich nie
przekroczyły , konsumenci starają się zastąpić drożejące dobro innym, względnie
taniejącym (bo jego cena pozostała niezmieniona), który w podobny sposób zaspokoi tę
samą potrzebę czyli substytutem. Wyobraźmy sobie np., że przy innych cenach stałych i
niezmiennym dochodzie, wzrasta cena biletów do kina. W takim przypadku ludzie będą
poszukiwać tańszych źródeł rozrywki np. przedstawienia teatralne, kasety video itp.
Obserwowany przez nas student mógłby dojść do wniosku, że zakup płyty CD po cenie
100 zł jest „drobną przesadą” a wtedy najprawdopodobniej nasz meloman kupowałby
tylko najciekawsze dla siebie pozycje.
Efekt substytucyjny występuje również w przypadku decyzji producentów . Kiedy
wzrasta cena jednego z czynników wytwórczych a ceny pozostałych nie, producenci
zmieniają stosowane metody produkcji w taki sposób, aby drożejące czynniki zastąpić
relatywnie taniejącymi substytutami. Jednym z przykładów tego rodzaju postępowania
jest np. zastępowanie w posiadanych przez firmę środkach transportu paliwa
ropopochodnego , paliwem
gazowym. Drobny zabieg techniczny w samochodzie
umożliwia zmniejszenie kosztów eksploatacji samochodu a co za tym pozwoli obniżyć
koszt transportu.
Nietypowe krzywe popytu
Opisana powyżej generalna zasada, że wzrost ceny powoduje redukcję
zapotrzebowania na dany towar nie jest zawsze prawdziwa. Na rynku obserwowane są
bowiem sytuacje, gdy krzywa popytu DD nie jest ujemnie nachylona, czyli ilustruje
nietypowe zachowania konsumenta.
Po pierwsze, popyt może w ogólne nie reagować na zmiany cen ( popyt sztywny) lub
reagować skrajnie silnie ( popyt doskonale elastyczny ). W takich sytuacjach krzywa
popytu jest odpowiednio pionową lub poziomą linią prostą.
Po drugie, popyt może w pewnych sytuacjach zmieniać się w tym samym kierunku, co
ceny. Oznacza to, że w miarę wzrostu cen, rośnie wielkość zapotrzebowania na dany
towar Jednak dla podkreślenia wyjątkowego charakteru tych przypadków, noszą one
miano paradoksów.
Przypadki skrajne
Zanim opiszemy zachowanie paradoksalne przyjrzyjmy się bliżej sytuacjom skrajnym.
Możemy zaobserwować istnienie dwóch nietypowych funkcji popytu.
Pierwszym z nich jest popytu sztywny. Charakteryzuje się on brakiem jakiejkolwiek
wrażliwości na zmiany ceny a jego graficzną ilustracją jest pionowa krzywa DD.
Cena (C)
C
C1
B
C0
A
=
tg
Q
Q0
C
0
Wielkość popytu (Qd)
Z popytem sztywny mamy do czynienia wówczas ,gdy nabywcy nie reagują na zmianę
rynkowej ceny i utrzymują zakupu na niezmienionym poziomie Ilustruje to zamieszczony
powyżej rysunek, na którym rynkowa cena wzrosła z poziomu C0 do C1 natomiast
kupowane ilości pozostały na niezmienionym poziomie Q0
Popyt sztywny dotyczy dóbr, które nie posiadają substytutów np. sól, alkohol niektóre
lekarstwa np. insulina , usługi pogrzebowe itd. zaspakajających w podobny sposób dana
potrzebę .Najczęściej są to dobra niezbędne ,od których jesteśmy w ten czy inny sposób
uzależnieni. Przy czym często ich cena jest stosunkowo niska w porównaniu z cenami
innymi dobrami tak, że jej zmiana nie ma wyraźnego wpływy na poziom realnych
dochodów nabywców i dlatego to kupowane ilości są do pewnego stopnia niezależne od
zmian poziomu ceny rynkowej. Dobrym przykładem jest popyt na sól.
Oczywiście opisywany brak reakcji ma miejsce przy kilku procentowej zmianie cen ,a
nie wówczas, gdy cena zmienia się o kilkaset procent. Jednak przypadki tak gwałtownej(
w krótkim okresie) zwyżki ceny rynkowej tylko jednego dobra na ogół nie występują
.Może się natomiast zdarzyć w warunkach hiperniflacji ,że ceny wszystkich dóbr rosną
jednocześnie o kilkaset procent. W tej szczególnej sytuacji będziemy musieli odwołać się
do kategorii ceny względnej. Inaczej mówiąc będziemy musieli porównać indeks zmiany
ceny badanego dobra z indeksem zmian ogólnego poziomu cen i dopiero wtedy możemy
ustalić ,czy cena badanego dobra realnie wzrosła i o ile. Okaże się zapewne że jeśli cena
względna rośnie, to co najwyżej kilka procent .
Drugim nietypowym przypadkiem jest popyt doskonale elastyczny, który krańcowo
silnie reaguje na zmiany cen. Przypadek ten jest czysto teoretyczny i analizowany w
modelu rynku doskonale konkurencyjnego. Interpretacja tego zjawiska jest następująca:
jakiekolwiek, możliwe dla małej firmy zmiany produkcji, nie będą miały wpływu na cenę
rynkową wytwarzanego towaru. Graficzną ilustracją tej sytuacji jest pozioma krzywa DD.
Cena (C)
C
C1
C0
A
Q0

B


=
tg
Q
Q
Wielkość popytu (Qd)
Q1
Przeanalizujmy funkcje popytu
pojedynczego dostawcy ziemniaków np. na
warszawskim rynku .
Produkcja ziemniaków charakteryzuje się z reguły występowaniem wielu drobnych
wytwórców, z których każdy dostarcza indywidualnie na rynek znikomą część całej
wytworzonej w danym okresie produkcji. Jeżeli jeden z producentów zdecyduje się
zwiększyć swoje dostawy nawet o parę procent, to zmiana ta w stosunku do całości
dostaw na rynek będzie tak znikoma, że będzie on mógł sprzedać dodatkową dostawę
ΔQ= Q1-Q0 bez konieczności obniżania ceny czyli przy niezmienionej rynkowej cenie C0
.Indywidualny producent ziemniaków postrzega zatem krzywą popytu na swoje wyroby
jako linię pozioma do osi odciętych.
Zastanówmy się obecnie jak wyglądałaby krzywa popytu indywidualnego producent,
gdyby zdecydował się on podnieść cenę swojego wyrobu powyżej ustalonego na rynku
poziomu C0. Dostarczane na rynek ziemniaki są mniej więcej jednakowe u wszystkich
producentów a więc kupującemu jest właściwie wszystko jedno od kogo one pochodzą .
Jeżeli jeden z producentów zdecyduje się na podniesienie swojej ceny do poziomu C1,
zaś pozostali sprzedają dalej po cenie C0, nasz producent najprawdopodobniej nie
sprzeda nic .Jego dotychczasowi klienci zrezygnują zakupów u niego i przeniosą się do
sprzedającej po niższych cenach konkurencji. Krzywa popytu podnoszącego cenę
producenta na odcinku C0 C1 przebiega w tych warunkach po osi rzędnych ,na której
wielkość popytu wynosi w każdym punkcie zero
Paradoksalne zachowania popytu
Graficzną ilustracją paradoksów konsumenckich jest dodatnio nachylona (rosnąca)
krzywa popytu DD. Wskazuje ona, że wyższym poziomom cen odpowiadają większe
rozmiary zgłaszanego przez konsumenta popytu.
Cena
D
C1
+ΔC
α
tg α =
+Δ C
----- >0
+Δ Q
C0
+ΔQ
Wielkość popytu Qd
Q0
Paradoks Giffena
Q1
Pierwszy z obserwowanych na rynku paradoksów to paradoks Roberta Giffena ( 1837
– 1910 ), angielskiego statystyka, który analizował zachowania konsumpcyjne
najuboższych rodzin irlandzkich pod koniec XIX wieku.
Paradoks ten związany jest z efektem dochodowym wywołanym wzrostem cen dóbr
niższego rzędu ( np. ziemniaków, chleba ). Towary te mają duży udział w ogólnych
wydatkach najbiedniejszych gospodarstw domowych, stąd wzrost ich ceny powoduje silny
spadek ich dochodów realnych. Nietypowe zachowanie nabywców objawia się w
zwiększeniu zakupów tych produktów, a zatem w zmianie struktury ogólnego spożycia.
Zjawisko to ma dość proste wytłumaczenie. W przypadku wzrostu ogólnego
poziomu cen (w tym również cen dóbr niższego rzędu ), towary te i tak pozostają nadal
stosunkowo najtańsze na rynku. Stąd ubogie rodziny zwiększają zapotrzebowanie na
wyżej opisane produkty, rezygnując z konsumpcji pozostałych artykułów żywnościowych
( np. mięsa, warzyw, owoców itd. ).
Podsumowując, paradoks Giffena dotyczy dóbr niższego rzędu, których wzrost
ceny wywołuje wystąpienie efektu dochodowego silniejszego aniżeli efekt substytucyjny.
Towary cechujące się tą właściwością nazywamy „ dobrami giffenowskimi „ Należy
zauważyć, że dobra giffenowskie zawsze są dobrami niższego rzędu, lecz nie każdy towar
niższego rzędu musi być dobrem Giffena.
Paradoks Veblena.
Kolejnym nietypowym zjawiskiem na rynku jest paradoks zaobserwowany przez
amerykańskiego uczonego Thorsteina Veblena ( 1857 – 1929 ). Stwierdził on, że popyt
na drogie kosmetyki zachowuje się paradoksalnie – zwyżka ich ceny traktowana jest
bowiem automatycznie jako oznaka poprawy ich jakości, zaś spadek ceny- jako
pogorszenie jakości. Stąd, gdy towary te drożeją wzrasta zapotrzebowanie na nie, zaś
gdy ich cena spada – popyt również zostaje zredukowany.
Paradoks snoba.
Jeszcze innym przypadkiem, podobnym do opisywanego wyżej paradoksu Veblena,
choć o nieco innych przyczynach jest paradoks snoba. Sytuacja ta dotyczy dóbr
luksusowych ( jachty, futra, biżuteria, drogie samochody itp. ), nabywanych nie ze
względu na ich wartości użytkowe, lecz na prestiż, o którym świadczy ich posiadanie. W
takim przypadku, zapotrzebowanie na te dobra rośnie w miarę wzrostu ich ceny.
Posiadanie bowiem drogiego, niedostępnego cenowo dla większości nabywców produktu
podnosi według nabywcy jego statut społeczny. Konsumpcja ma w tym wypadku
charakter ostentacyjny.
Zjawisko owczego pędu.
Często mówi się również o paradoksie owczego pędu. Polega on na nietypowym
zachowaniu konsumentów w wyniku oddziaływania producentów poprzez reklamę,
promowanie pewnego stylu życia, modę. Istnieje bowiem grupa nabywców, którzy kupują
takie dobra jak ich znajomi, sąsiedzi i najbliższe otoczenie. Jeżeli więc obowiązujący styl
nakazuje posiadanie pewnego dobra, to podnoszenie cen przez producentów wcale nie
redukuje zapotrzebowania na nie – wręcz przeciwnie.
Paradoks spekulacyjny.
Kolejnym przykładem nietypowego zachowania się nabywców jest paradoks
spekulacyjny. Zdarza się bowiem, że konsument nabywa towary w większej ilości, jeżeli
ich cena wzrasta, przewidując jej jeszcze większy wzrost. Jeżeli zaś cena dobra spada,
konsumenci powstrzymują się od zakupów.
Zjawisko takie jest podstawą funkcjonowania giełdy papierów wartościowych,
obserwowane jest również w warunkach nasilającej się inflacji.
2.
Wpływ czynników pozacenowych na wielkość popytu
Dla analizy zachowań rynku i procesów dostosowawczych istotna jest zależność
pomiędzy ceną a wielkością popytu. Jednakże jak pamiętamy popyt jest funkcją wielu
zmiennych np.:dochodów, gustów, ilości kupujących itd., a zatem kupowane ilości mogą
rosnąć lub maleć nawet wówczas, gdy rynkowa cena danego dobra pozostaje
niezmieniona. Powstaje pytanie czy fakt działania innych czynników
ten można
uwzględnić i przedstawić w dwuwymiarowym układzie współrzędnych
Badając wpływ ceny na popyt analizowaliśmy ruch wzdłuż krzywej popytu D
zakładając ,że pozostałe czynniki były niezmienione czyli nie wpływały na zmiany
kupowane ilości. Teraz odwrócimy to założenie i zaczniemy badać jak na kupowane ilości
przy niezmienionej cenie rynkowej wpływać mogą zmiany pozostałych czynników.
Zmiany któregokolwiek z pozacenowych determinantów ilustrowane są przesuwaniem
krzywej DD w prawo – jeżeli czynniki te powodują wzrost popytu, bądź też w lewo –
jeżeli powodują one spadek kupowanych ilości.
Dochód a wielkość popytu
Pojęcie dochodu konsumenta jest znacznie szersze aniżeli jego pieniężne wpływy z
pracy zarobkowej. Obejmuje ono bowiem także niepieniężne wpływy, wcześniej
zgromadzone oszczędności i inne aktywa ( np. domy, samochody itp. ), które w razie
potrzeby można spieniężyć i przeznaczyć na zakupy koniecznych dóbr i usług.
Powróćmy do przykładu naszego studenta. Utrzymajmy założenie, że całość swoich
dochodów przeznacza on na zakup płyt CD a ich ceny kształtują się w identyczny sposób,
jak we wcześniejszym przypadku. Obecnie jednak przeanalizujemy zakupy studenta przy
wzroście jego dochodu ze 100 zł do 200 zł. Obrazuje to poniższa tabela.
Cena ( w zł )
10
20
50
110
Zapotrzebowanie (w sztukach)
przy dochodzie 1000 zł
100
90
50
0
Zapotrzebowanie (w sztukach)
przy dochodzie 2000 zł
100 +20=120
90+ 20=110
50+20= 70
0 +20= 20
Graficzną ilustracją opisywanego zdarzenia jest przesunięta na prawo krzywa popytu
DD. Wynika z niej, że na skutek działania czynnika poza cenowego ( w naszym
przypadku dochodu ) rosną rozmiary popytu przy każdym poziomie ceny np przy
poziomie C0 od Q0 do Q1.
C1=50
C0=20
Q0=90
Q1=110
Ważnym rozróżnieniem jest przy tym podział na dochód nominalny ( wyrażony ilością
posiadanych jednostek pieniężnych ) i realny ( wskazujący ile jednostek dobra nabyć
można tę ilość pieniądza
). Analizując wpływ dochodu na zachowania konsumenckie
posługiwać się będziemy kategorią rozporządzalnego dochodu realnego, czyli ilością
dobra czy usługi, jaką można nabyć za określoną kwotę dochodu nominalnego.
Wysokość dochodu realnego uzależniona jest od wysokości dochodu nominalnego a
także od zmian poziomu ceny rynkowej analizowanego dobra. Zmiany ceny prowadzące
do zmian dochodu realnego nosi nazwę jak pamiętamy dochodowego efektu zmiany
ceny.
Dochód realny będzie wzrastać:
jeżeli cena rośnie wolniej niż dochód nominalny
jeżeli cena pozostają stała przy wzroście dochodu nominalnego
jeżeli cena spada a dochód nominalny jest stały bądź też rośnie
jeżeli cena spada szybciej aniżeli dochód nominalny
Zwróćmy uwagę na fakt, że jeśli cena i dochód nominalny zmieniają się w tym samym
kierunku i w jednakowym stopniu np. o 15% dochód realny pozostanie niezmieniony
Wzrost dochodu realnego Yr prowadzić najczęściej do wzrostu ilości nabywanego
dobra,. Jeżeli na skutek wzrostu dochodu realnego, rośnie zapotrzebowanie na dane
dobro mamy do czynienia z dobrem normalnym .Jak pokażemy dalej popyt na dobra
normalne zaspokajające podstawowe potrzeby jest mniej wrażliwy na zmiany dochodów
aniżeli popyt na dobra luksusowe.
Zdarzają się jednak dobra, kiedy wzrostowi dochodu realnego Yr towarzyszy nie
wzrost a spadek kupowanych ilości . Dobra takie nazywamy poślednimi lub niższego
rzędu (ang inferior goods) Są to najczęściej najtańsze wyroby zaspakajające potrzeby
podstawowe np. kartofle, przeważnie gorsze jakościowo np najtańsze gatunki wędlin
,gorsze jakościowo używki, itp.
Jeżeli ubogie gospodarstwa domowe odczuwają wzrost dochodu realnego Yr,
najczęściej po jakimś czasie zmieniają strukturę konsumpcji i wydatków. Nie chcą i
muszą już kupować niskich jakościowo dóbr poślednich, stać ich obecnie na zakup dóbr
lepszej jakości i oczywiście droższych.
Odwrotne efekty wystąpią w przypadku spadku dochodów
W
przypadku dóbr
normalnych spowoduje spadek popytu, natomiast w przypadku dóbr niższego rzędu
spowoduje on wzrost popytu na nie.
Wzrost dochodu w przypadku dóbr normalnych
Wzrost dochodu w przypadku
dóbr niższego
powoduje wzrost popytu na nie( szynka)
rzędu
(poślednich)powoduje spadek popytu na nie
C
C
C0
C0
Q
Q
Q0
Q1
Q1
Yr1
Yr1
Yr0
Yr0
Q
Q
Q0
Q0
Q1
Rys. A Popyt na szynkę
Q1
Rys.B Popyt na kaszankę
Q0
Dotychczasową analizę opieraliśmy na założeniu, że ceny pozostałych dóbr pozostają
na stałym poziomie. W praktyce okazuje się jednak, że zmiany cen
innych towarów
mogą mieć wpływ na popyt na nasze dobro . Kierunek tego wpływu uzależniony jest od
tego, czy są to substytuty czy dobra komplementarne. Dla każdego producenta istotna
jest zatem wiedza nie tylko na temat rynku własnego produktu, ale również na rynku
innych towarów. Przeanalizujmy, jaki wpływ na popyt na rozpatrywane dobro mają
zmiany cen substytutów i dóbr komplementarnych.
Popyt a ceny dóbr substytucyjnych
Dobra substytucyjne to towary zaspakajające w podobny sposób
podobnie do
naszego dobra w zaspokojeniu tej samej potrzeby. Oznacza to, że konsument może
dokonywać wymiennie zakupu jednego z tych konkurencyjnych towarów. Oczywiście
stopień substytucji może być różny. Przykładowo, masło i margaryna są bliskimi prawie
doskonałymi substytutami, natomiast rower i samochód są dalekimi substytutami i
domowy aparat telefoniczny trudno uznać za doskonałe substytuty ze względu na
znacznie odmienne koszty, sposób użytkowania i możliwości zaspokojenia przy ich
pomocy potrzeby przenoszenia się z miejsca na miejsce .
Popyt na dobro substytucyjne zmienia się w odwrotnym kierunku
Jeżeli wzrasta cena dobra substytucyjnego np. masła, to popyt na drugie dobro
np. margarynę rośnie. Margaryna, której cena pozostała niezmieniona staje się bowiem w
takim wypadku dobrem relatywnie tańszym.
Odwrotnie jest w sytuacji, gdy spada cena jednego z substytutów. Wtedy na rynku
drugiego dobra obserwujemy spadek popytu, który przenosi się na dobro relatywnie
tańsze.
Graficzną ilustracją wzajemnych zależności występujących pomiędzy dobrami
substytucyjnymi jest obraz dwóch rynków substytutów, jednego którego cena uległa
zmianie oraz analizowanego dobra, którego cena pozostaje niezmieniona. Dla ułatwienia
przyjmimy my ,że są to substytuty doskonałe czyli zastępujące się w proporcji 1:1 np.
dwa nie do odróżnienia przez nie wyrobionego konsumenta gatunki piwa
Rys A Piwo” Brok”
C
D0
D1
C2
c
d
C0
C1
Q
Q0
Q1
Q
C0
a
C1
B
Rys B Piwo „Tyskie”
Cs
Wzrost ceny ” Tyskiego” z C0 do C1 na odwróconym do góry nogami rysunku B,
powoduje zmniejszenie rozmiarów popytu na nie o ΔQ= Q1 – Q0<0. Ilustracją tego jest
ruch w górę wzdłuż krzywej popytu na” tyskie” z punktu a do punktu b. Ponieważ cena
piwa „Brok” pozostaje niezmieniona produkt ten względnie tanieje W efekcie przy
niezmienionej jego cenie C0 konsumenci kupią go o ΔQ =Q1- Q0>0 więcej niż przed
zmianą ceny piwa Tyskiego. Obrazuje to przejście z punktu c do d na górnym rysunku
A .Analogicznie wzrosłyby kupowane ilości przy innych możliwych poziomach ceny
np. C1 czy C2 . Graficzną ilustracją tych zmian jest równoległe przesunięcie krzywej
popytu na to dobro na prawo z pozycji DD0 do DD1.
Popyt a ceny dóbr komplementarne .
Dobra komplementarne
to wyroby uzupełniające się w zaspokajaniu tej samej
potrzeby, pojedynczo nie przedstawiają dla nabywcy wartości użytkowej. Jako dobra
doskonale komplementarne traktuje się np. prawy i lewy but, biską komplementarność
wykazują komputery i oprogramowanie do nich itpsamochody i benzyna ,czy herbata i
cukier. Popyt na dobra komplementarne zmienia się w tym samym kierunku. Jeśli na
jednym rynku rosną kupowane ilości , to na drugim mamy do czynienia z podobnym
zjawiskiem i na odwrót przy czym siła współzależności może być różna i zmienić się w
czasie .Zastanówmy
się obecnie jaki wpływ wywierać będzie zmiana cena dobra
komplementarnego na popyt na dane dobro. Przyjmijmy, że analizujemy wpływ zmiany
rynkowej ceny cukru na popyt na herbatę Dla ułatwienia graficznej ilustracji zjawiska
załóżmy, że konsumenci używają zawsze do jednego kilograma herbaty jeden kilogram
cukru .
Rys A
Herbata
C
D0
D1
C0
C1
d
c
Q
Q1
Q0
Ck
C1
C0
b
a
Q
Q1
Q0
Rys B Cukier
Jeżeli cena dobra komplementarnego, czyli cukru, wzrośnie na dolnym rysunku B z
C0 do C1, wówczas zgodnie z prawem popyt nabywcy ograniczą kupowane ilości cukru z
Q0 do Q1 Graficznym wyrazem tego jest przejście na tym rysunku z punktu a do punktu
b. Jednocześnie konsumenci zmniejszą zakupy herbaty o ΔQ= Q1 – Q0 ,pomimo, iż cena
herbaty pozostaje na niezmienionym poziomieC0 Graficznym wyrazem tych zmian jest
przejście na górnym rysunku A z punktu c do punkt d . Podobnie wyglądałaby sytuacja
przy innych możliwych poziomach cen np. przy cenie C1. Wynika z tego, że wzrost ceny
dobra komplementarnego wywołuje spadek popyt na interesujące nas dobro . W efekcie
krzywa popytu na to dobro przesuwa się w lewo z pozycji D0 do pozycji D1.
Sytuacja odwrotna wystąpi ,kiedy cena dobra komplementarnego spadnie. W myśl
prawa popytu, kupowane ilości tego dobra rosną a wraz nimi rosną kupowane ilości
interesującego nas dobra przy każdym poziomie ceny . Popyt na dane dobro rośnie
,czego wyrazem jest przesunięcie jego krzywej popytu w prawo
Zmiana ilość kupujących a popyt
Ilość nabywców danego towaru określa wielkość popytu i rynku. Wzrost liczby nabywców
zwiększa ceteris paribus popyt rynkowy jak przedstawiono na poniższym rysunku z D0 do
D1, Spadek ilości nabywców wywołuje przeciwne efekty.
Rynek przed zmianą
D0
Rynek po zmianie
D1
C0
Q max a
Q max b
Każda firma zabiega o poszerzenie swojego rynku zbytu np. rozszerza swój zasięg
terytorialny niekiedy nawet poza granice swojego państwa .Ekspansja może również
oznaczać rozszerzenie swojej oferty na różne grupy wiekowe, płciowe etniczne
wyznaniowe itd.
Nie mniej istotna jest również struktura kupujących na rynku a więc ich
wykształcenie, struktura demograficzna, płeć, piramida wieku itd. Również te czynniki
określają rozmiary i zmiany zapotrzebowania na niektóre produkty. Przykładem mogą
być przewidywania liczebności przyszłych roczników demograficznych. Wzrost liczby
urodzeń oznacza np. dobrą koniunkturę dla przemysłu zabawkarskiego, i innych
producentów wytwarzających produkty dla dzieci. Starzenie się społeczeństwa oznacza
wzrost popytu na lekarstwa itp
Przewidywania przyszłych cen i dochodów
Każdy człowiek antycypuje swoją przyszłą sytuację materialną. Jest ona zależna
przede wszystkim od przewidywanego przyszłego poziom dochodu i przewidywanych
ceny dóbr i usług ,które w przyszłości będziemy chcieli za te dochody kupić.
Przewidywany wzrost dochodów najprawdopodobniej skłoni nabywców do ograniczania
popytu na pewne dobra i usługi i wzrostu zakupów innych Jeżeli np. konsument
spodziewa się w przyszłym miesiącu otrzymać premię, to ewentualny zakup nowych
mebli może przełożyć na czas dogodniejszy finansowo. Z drugiej strony jeśli przewiduje
,że dochody jego są stabilne i będą w przyszłości rosły może zdecydować się na
zaciągnięcie pożyczki lub co jest bardzo podobnie na zakup na raty
Z kolei przewidywany wzrost cen najprawdopodobniej skłoni konsumentów do
zwiększania bieżących zakupów, nawet wówczas gdy dane dobro nie jest w tym
momencie potrzebne. Zakup na zapas pozwala uniknąć skutków przewidywanej podwyżki
ceny .
Na wynikające z przewidywań zachowania nabywców wpływają również inne warunki
, takie np. jak dostępność i koszty kredytu, możliwość dokonywania zakupów ratalnych
itp. Wreszcie nie bez znaczenia są nasze przewidywania dotyczące sytuacji politycznej
czy zmian klimatycznych. Przewidując wojnę dokonujemy na zapas zakupów dóbr
których w czasie wojny zawsze brakuje kupujemy mydło, sól ,cukier itp. Przewidując
surową zimę kupujemy więcej niż zwykle opału itp.
Popyt a zmiana gustów i upodobań konsumentów.
Gusta i preferencje nabywców są trudno o ile w ogóle mierzalne. Nie znaczy to że
można bagatelizować ich oddziaływania na rozmiary popytu. Dokonywane przez
konsumentów wydatki pozostają pod silnym wpływem tradycji historycznych zwyczajów
kulturowych, nie mówiąc już o wpływie obrządków religijnych. Te tradycyjne gusty i
zwyczaje i upodobanie nieustannie zmieniają się pod wpływem mody, wprowadzania na
rynek nowych lub ulepszanych produktów lub choćby dlatego, że ulegliśmy czyimś
namowom lub perswazji, że ktoś rozbudził w nas potrzebę posiadanie danego dobra,.
Może to być np. sąsiad, może to być również skuteczna reklamę ulegają zmianom i
determinują zachowania popytu na dobra i usługi tak, że popyt na niektóre towary
podlega dużym i częstym zmianom.
Dobrym przykładem, ilustrującym opisywane zjawisko jest zaobserwowana ostatnio w
krajach wysoko rozwiniętych moda na tzw. „zdrowy styl życia”. Ma to ogromne
konsekwencje w zmianach popytu na pewne rodzaje żywności, usługi rekreacyjno –
sportowe itp.
Niektórzy ekonomiści twierdzą, że czynniki te nie powinny leżeć w sferze
zainteresowań ekonomii, gdyż nie jesteśmy w stanie wyjaśnić źródeł ich powstania i ich
zmian. Równocześnie nie potrafimy ich zmierzyć a w konsekwencji oszacować ich wpływu
na zmiany popytu. Jednak warto zdawać sobie sprawę z ogólnego kierunku ich
oddziaływania. Jeżeli atrakcyjność towaru rośnie w oczach konsumentów, to zwiększą oni
zgłaszane na rynku zapotrzebowanie na ten produkt i odwrotnie.
Podsumowując wpływ czynników pozacenowych na wielkość popytu możemy stworzyć
dwa wykresy porównawcze:
Wzrost popytu pod wpływem
wpływem
czynników pozacenowych
Spadek
popytu
pod
czynników pozacenowych
C
C
Qd
Qd
a. wzrost dochodów dla dóbr normalnych
a. spadek dochodów dla dóbr
normalnych
b. spadek dochodów dla dóbr niższego rzędu
b. Wzrost dochodów dla dóbr
niższego rzędu
c. wzrost ceny substytutów
c. Spadek cen substytutów
d. spadek ceny dóbr komplementarnych
d.
Wzrost
ceny
dóbr
komplementarnych
e. wzrost rozmiarów rynku
e. Zmniejszenie rozmiarów rynku
f. uatrakcyjnienie towaru w oczach nabywców
f. Spadek atrakcyjności towaru
g. optymistyczne przewidywania przyszły
g. Pesymistyczne oczekiwania
przyszłych
dochodów
dochodów
dochodów
h. oczekiwania wzrostu cen
h. oczekiwania spadku cen
POJĘCIE I DETERMINANTY PODAŻY
Pojęcie podaży może być interpretowane w trojaki sposób.
Po pierwsze, może mieć na myśli ilość dobra, jaką w danym okresie czasu sprzedawcy
skłonni są zaoferować do sprzedaży przy danym poziomie ceny rynkowej. Mówimy
wówczas o wielkości lub rozmiarach podaży przy danej cenie. Ilustracją graficzną tak
rozumianej podaży jest na wykresie dwuwymiarowym
punkt o dwóch współrzędnych
odpowiadających ilości i cenie
Po drugie, może mieć na myśli ilości dobra jaką dostawcy w danym okresie skłonni są
zaoferować do sprzedaży przy różnych poziomach cen. Mówimy wówczas o
jednoczynnikowej funkcji podaży ,której ilustracją graficzną jest zbiór punktów o
współrzędnych odpowiadających ilościom oferowanych dóbr i cenom po których są one
oferowane czyli jest to krzywa podaży względem ceny.
Po trzecie, mówiąc o podaży możemy mieć na myśli wszystkie możliwe ilości dobra,
jakie producenci skłonni dostarczyć na rynek różnych poziomach cen i różnych
wartościach innych czynników określających wielkość podaży. Mówimy.
Wtedy wieloczynnikową funkcją podaży
Po trzecie, mówiąc o podaży możemy mieć na myśli wszystkie możliwe ilości dobra,
jakie producenci skłonni dostarczyć na rynek różnych poziomach cen i różnych
wartościach innych czynników określających wielkość podaży. Mówimy wtedy o
wieloczynnikowej funkcji podaży.
Poniższy diagram przedstawia z grubsza czynniki, które należałoby uwzględnić w
wieloczynnikowej funkcji podaży.
Cena
rynkowa
Ceny
zasobów
Konieczność
zaspokajania
potrzeb
nabywców
PODAŻ
Maksymalizacja
zysków
Czynniki
pozacenowe
Ilość firm w
gałęzi
Ceny wyrobów
asortymentowych
Popyt
Regulacje
państwowe
Przewidywania
warunków
rynkowych
Technologia
produkcji
Powyższy diagram przedstawia główne wymierne i niewymierne czynniki ,które
należałoby uwzględnić budując wieloczynnikową funkcję podaży.
Uwzględnienie wszystkich czynników na raz oznaczałoby konieczność posługiwania
się skomplikowaną algebraicznie, wieloczynnikową, niemożliwą do planimetrycznego
przedstawienia wielowymiarową funkcją podaży. Aby uniknąć związanych z tym kłopotów
podobnie jak w przypadku popyt posługiwać się będziemy funkcją jednoczynnikową
Oznacza to ,że ze wszystkich wyżej wymienionych wybierzemy jeden najważniejszy,
który w funkcji podaży będzie naszą zmienna niezależną .Nie trzeba być specjalnie
bystrym ,by domyślić się ,że czynnikiem tym może być tylko i wyłącznie rynkowa cena
analizowanego wyrobu. Jest to bowiem czynnik wymierny działający najwyraźniej i
najsilniej , a w dodatku jedyny który występuje również po stronie popytowej. Jej
jednoczesne oddziaływanie na stronę popytową i podażową, to kwintesencja
funkcjonowania mechanizmem rynkowego
Podaż definiować będziemy zatem jako ilości dóbr czy usług, jaki producenci (
sprzedawcy ) skłonni są oferować w określonym czasie do sprzedaży na rynku przy
różnych poziomach cen
, przy założeniu niezmienności
pozostałych
czynników
mogących wpływać na jej wielkości.
W najprostszej postaci możemy to zapisać jako :
Qs = f ( C )+, ceteris paribus
W przedstawionej powyżej uproszonej funkcji podazy czynniki określające jej
wielkość analizuje się pod kątem:
- ceny wytwarzanego dobra
czynników pozacenowych.
Cena danego dobra a rozmiary podaży rynkowa
Prawo podaży
Ogólna zależność pomiędzy wielkością oferowanych na rynku dóbr i ich ceną jest
jednokierunkowa. Oznacza to, że wyższym poziomom ceny towarzyszy wzrost
oferowanych przez producentów ilości; jeżeli natomiast rynkowa cen dobra spada, maleją
wraz z nią oferowane przez nich ilości . Zasada ta nosi miano prawa podaży i obowiązuje
wyłącznie w warunkach, gdy pozostałe czynniki określające rozmiary podaży są
niezmienne.
Jak wytłumaczyć dodatnie nachylenie rynkowej krzywej podaży krzywej? Dlaczego
dopiero wzrost otrzymywanych cen skłania producentów do zwiększenia oferowanych
ilości dlaczego nie są oni skłonni do zwiększania podaży przy gdy ceny pozostają
niezmienione? Odpowiedź nasza będzie na razie bardzo ogólna i nieprecyzyjna.
Przy omawianiu teorii przedsiębiorstwa będziemy dowodzić, że kształt krzywej podaży
względem ceny można również wyjaśnić wzrostem kosztów związanych z wytwarzaniem
dodatkowych jednostek produkcji. Przy danych zasobach niektórych czynników produkcji
( zwłaszcza środków trwałych ) zwiększenie produkcji wiąże się ze wzrostem kosztów
jednostkowych. Firmy oczekują zatem wyższych cen, aby zrekompensować wzrost
kosztów.
Przyjmijmy trochę na wiarę ,że przy danym poziomie ceny rynkowej, firmy wyznaczają
taką wielkość i strukturę produkcji ,która gwarantuje im osiągnięcie najlepszych w
danych warunkach wyników finansowych .Każde zmniejszenia czy też zwiększenie
produkcji przy niezmienionej cenie zamiast poprawiać będzie pogarszać ich sytuację
ekonomiczną. Szczególnie wyraźnie widać to, gdy firma próbuje zwiększać produkcję w
krótkim okresie. Zwiększenie produkcje odbywa się poprzez zatrudnienie dodatkowych
ludzi, którzy są dołączani do niezmienionej ilości rzeczowego kapitału trwałego czyli
będących w posiadaniu firm maszyn urządzeń budynków itp. Można przypuszczać że w
tej sytuacji każdy kolejno zatrudniony pracownik ΔL przynosić będzie firmie coraz
mniejszy dodatkowy ΔQ produkt. W tych warunkach wzrostowi produkcji towarzyszyć
musi spadek relacją ΔQ / ΔL. Z praw algebry wiemy ,że rosnąć musi jej odwrotność ΔL/
ΔQ, czyli ilość pracy (godzin lub ludzi) potrzebnych
do
wytworzenie
kolejnych
jednostek produktu .Jeżeli firmy płacą za pracę niezmienioną godzinową stawkę „W”=
const ,a ilości pracy używane do wytworzenia każdej dodatkowej jednostki produkcji
rosną , to koszt wytworzenia każdej dodatkowej jednostki produkcji opisany poniższym
wzorem
L
W  kosztwytworzeniadoda tkowejjednostki
Q
musi również rosnąć. Jeżeli firma osiąga przy danej cenie i godzinowej stawce płac
najlepszy z możliwych wynik finansowy, to każdy wzrost produkcji, przy niezmienionej
cenie sptrzedaży powodować będzie pogorszenie tego wyniku .Aby firma chciała w tych
warunkach powiększyć produkcję jej wzrostowi towarzyszyć musi pokrywający rosnący
koszt każdej kolejno wyprodukowanej jednostki wzrost ceny rynkowej .
Na problem ten można również spojrzeć inaczej .Jeżeli rynkowa cena rośnie, wyniki
finansowe firm poprawią się, nawet gdy wielkość produkcji pozostanie bez zmian gdyż
rosną ich utargi natomiast koszty pozostają bez zmiany .Jak wykażemy w dalszych
rozdziałach , firmy będą mogły dodatkowo poprawić swoje
wyniki finansowe ,gdy w
odpowiedzi na wzrost cen firmy zwiększą produkcję i podaż. Inaczej mówiąc wykażemy
,że rosnąca cena jest najczęściej
bodźcem do zwiększania produkcji, a zatem
przyjmiemy ,że istnieje jednokierunkowa zależność miedzy rynkową ceną a oferowaną
na rynek podażą, jej graficznym
przedstawieniem jest dodatnio wykres funkcji o
dodatnim nachyleniu
Krzywa podaży
Funkcyjną zależność pomiędzy wielkością podaży a ceną rynkową ( ilustrację prawa
podaży ) przedstawia graficznie krzywa podaży rynkowej SS.
Jej nachylenie, mierzone stosunkiem zmiany ceny C do zmiany podaży Q ,jest
dodatnie , stąd też krzywa podaży jest krzywą rosnącą.
Cena (C)
S

C
tgCQ
Q
S
C
0
1
2
3
...
11
Q
0
10
20
30
....
110
Wielkość podaży Qs
Krzywa podaży rynkowej obrazuje różne wielkości podaży jaki firmy skłonne są
dostarczyć na rynek przy różnych możliwych poziomach ceny rynkowej. Jest ona, w
przeciwieństwie do krzywej popytu, nachylona dodatnio, co wskazuje, że zmiany obu
tych wielkości idą w tym samym kierunku.
Zmiany ilości podaży wywołane zmianami poziomu ceny ilustrujemy ruchem wzdłuż
krzywej podaży SS:
a. w górę, jeżeli cena rynkowa wytwarzanego dobra rośnie wraz z nią rosną rozmiary
rynkowej podaży
b. w dół, jeżeli cena rynkowa wytwarzanego dobra spada wraz z nią maleją oferowane
na rynku ilości.
Nietypowe krzywe podaży
Nietypowe krzywe podaży ilustrują dwa przypadki: podaż sztywną i doskonale
elastyczną. Graficznym przedstawieniem tej pierwszej jest pionowa, zaś drugiej
pozioma. krzywa podaży SS
Podaż sztywna
C
S
C1
C0
S
Qs0
Qs
Podaż sztywna nie reaguje na zmiany cen, ilość oferowana przez producentów nie
zmienia się pod wpływem wahań poziomu cen. Sytuacja taka odpowiada w ekonomii
bardzo krótkiemu okresowi, kiedy zmiany rozmiarów produkcji są fizyczną niemożliwością
dla wszystkich producentów ze względu na niemożność zdobycia dodatkowych czynników
wytwórczych. W tym bardzo krótkim horyzoncie czasowym, podaż nie będzie
dostosowywała się do zmian cen i do zmieniającego się popytu rynkowego.
Podaż doskonale elastyczna
Podaż doskonale elastyczna oznacza, że oferowane na rynku ilości mogą wzrastać
nawet wówczas, gdy cena pozostaje niezmieniona. Z tego typu funkcją podaży zetkniemy
się na rynku doskonale konkurencyjnym w analizach długiego okresu.
C
S
S
C0
Qs
Qs0
Qs1
Cena jak pamiętamy jest tylko jedną z wielu przedstawionych powyżej determinantów
podaży, do których między innymi zaliczyliśmy zmiany cen czynników wytwórczych,
zmiany ceny dóbr asortymentowych, technologia, cele działania firmy, oczekiwania
producentów, czynniki losowe. Przyjrzyjmy się zatem bliżej, jaki wywierają one wpływ
na rynkową podaż.
Pozacenowe determinanty popytu
Pozacenowe determinanty podaży zwiększają bądź zmniejszają podaż przy każdym
poziomie cen. Graficzną ilustracją tego procesu jest równoległe przesunięcie krzywej
podaży SS
 w lewo, w górę, jeżeli na skutek działania pozacenowych czynników podaż uległa
spadkowi
 w prawo, w dół, jeżeli skutkiem działania pozacenowych czynników jest wzrost
podaży
Podaż a koszty produkcji
W rachunku ekonomicznym prowadzonym przez każdego producenta koszty zajmują
ważną pozycję. Wyznaczają one bowiem wysokość osiąganych zysków przy danej
wielkości przychodów. Oczywiście pojęcie „kosztów produkcji„ jest bardzo szerokie i w
praktyce obejmuje wszelkie wydatki przedsiębiorstwa, niekoniecznie związane z samym
procesem wytwórczym.
Przy niezmiennym poziomie przychodów, wzrost kosztów produkcji prowadzi do
zmniejszenia się możliwości produkcyjnych firm pewnością do spadku zyskowności
przedsiębiorstw, a tym samym ogranicza podaż rynkową. Z kolei spadek kosztów
produkcji stymuluje podmioty rynkowe do zwiększenia rozmiarów produkcji.
Wzrost kosztów wytwarzania
Cena C
C0
Spadek kosztów wytwarzania
CenaC
C0
Q
Q
Wszystkie czynniki, które wpływają na zmianę poziom kosztów producenta decydują
o położeniu krzywej podaży SS.
Postęp techniczno – technologiczny
Wprowadzenie nowej technologii produkcji ma na celu zmniejszenie kosztów produkcji
czyli wzrost zyskowności i utrzymanie bądź poprawę pozycji konkurencyjnej zajętej na
rynku.
Spadek kosztów produkcji wywołany unowocześnieniem metod wytwarzania, przy
stałych cenach oferowanego produktu zwiększa zyskowność firmy. Racjonalnie
postępujący producent, dążąc do maksymalizacji zysku, zwiększy w takiej sytuacji
rozmiary swojej produkcji a tym samym podaż rynkową.
Wzrost kosztów produkcji wywołany stosowaniem przestarzałych metod produkcji
powoduje z kolei spadek zyskowności i zmniejszenia podaży.
Na uwagę zasługuje fakt, że w krótkim okresie technikę i technologię produkcji
uważamy za stałą, dopiero w długim okresie mówimy o postępie technicznym, kiedy to
zostaną opracowane i wdrożone efektywne technologie wytwórcze.
Ceny czynników produkcji.
Dostępność czynników wytwórczych
jest elementem określającym koszty
zastosowania czynnika pracy, kapitału i ziemi.
Zgodnie z zasadą: im rzadsze dane
dobro, tym wyższa jego cena zwiększenie dostępności czynników wytwórczych ( np.
odkrycie nowych pokładów złóż, nowych technologii wykorzystujących powszechniejsze
zasoby, nowych źródeł energii itp. ) zmniejsza w perspektywie ich cenę. Spadek kosztów
wykorzystania czynników wytwórczych a zatem spadek kosztów produkcji, prowadzi w
konsekwencji do wzrostu podaży. Przeciwnie rzecz się ma w przypadku ograniczenia
dostępności czynników wytwórczych np. w wypadku kataklizmu czy wzrostu
zapotrzebowania na ograniczone ilości czynników.
Podaż a ceny wyrobów asortymentowych.
Zmiany cen produktów asortymentowych, czyli tych które można wytwarzać
alternatywnie z danych zasobów , mogą wpływać na zmianę podaż danego dobra czyli
powodować będzie przesunięcia funkcji podaży. Sytuację taką ilustruje poniższy rysunek
.Przyjmijmy że rynkowa cena wyrobu X rośnie z Cx0 do Cx1, zatem jego produkcja
staje się staje się on obecnie bardziej opłacalna. Jeżeli producenci w poszukiwaniu
wyższych zysków zwiększą jego produkcję z X0 do X1. , to w warunkach ograniczoności
zasobów będą musieli część z nich zabrać z produkcji dobra Y, czyli ograniczyć przy
niezmienionej cenie rynkowej C0 jego produkcję z Y0 do poziomu Y1
Według
powyższego wzrost opłacalności w jednych branżach, wywołany wzrostem cen
wytwarzanego produktu, powoduje w konsekwencji przenoszenie czynników produkcji z
dziedzin mniej rentownych do bardziej zyskownych.
Analizowane dobro Y
S1 S0
Y
Y0
Y1
Y0/X0
Y1/X1
Cy
Cy0
X0
X1
Dobro X, którego cena rośnie
Cx0
Cx1
Sx
Cx
Podaż a podatki i subsydia
Kolejnymi czynnikami kształtującymi koszty produkcji są instrumenty polityki państwa
tzn. podatki i subsydia. Instrumenty te działają dość selektywnie różnicując siłę
oddziaływania na pojedyncze podmioty.
W praktyce podatki płacone przez producentów traktowane są przez nich jako koszty
związane z procesem produkcji. Podatki te bowiem odnoszą się np. do wysokości
osiąganych dochodów ( podatek dochodowy od osób prawnych ), wytworzonej wartości
dodanej ( podatek Vat ), a nawet do powierzchni zajmowanego lokalu produkcyjnego (
podatek lokalowy ).
W takiej sytuacji, wzrost obciążeń podatkowych producentów
zmniejsza ich zyskowność powodując zmniejszanie a niekiedy nawet całkowite
zaprzestanie produkcji. Podaż rynkowa maleje. Z kolei redukcja obciążeń podatkowych
pobudza producenta do zwiększania rozmiarów produkcji a tym samym powoduje wzrost
podaży rynkowej.
W odróżnieniu od podatków, które zmniejszają zyskowność produkcji, subsydia ją
zwiększają. Otrzymana z zewnątrz dopłata jest elementem działającym podobnie jak
zwiększający przychody wzrost rynkowej ceny , czyli wpływa na podaż stymulująco.
Podaż a Ilość przedsiębiorstw w gałęzi
Ilość funkcjonujących w danej gałęzi firm określa zakres swobody działania i pozycję
konkurencyjną
pomiędzy producentami danej grupy towarowej. Zwiększenie liczby
producentów oznacza zwiększenie podaży rynkowej będącej sumą indywidualnych ofert
poszczególnych wytwórców. Jeżeli jednak ilość firm w gałęzi ulegnie redukcji, rozmiary
podaży rynkowej również spadną.
Podaż a oczekiwania przyszłych warunków ekonomicznych4
Każdy producent, podobnie jak konsument, antycypuje sobie swoją przyszła sytuację
ekonomiczną. Przewidywania te dotyczą rozmiarów popytu, ponoszonych kosztów,
obowiązujących na rynku cen, przewidywanych rozmiarów eksportu i importu itp. Jeżeli
są one optymistyczne zwiększają podaż rynkową.
Oddziaływanie pozacenowych niewymiernych i wymiernych czynników na podaż
zestawić można i porównać na dwóch wykresach :
Wzrost podaży na skutek czynników
Spadek podaży na skutek
czynników
pozacenowych
pozacenowych
C
C
Qs
Qs
a. spadek kosztów produkcji
a. wzrost kosztów produkcji
b. unowocześnianie metod wytwórczych
b.
Przestarzałe
metody
wytwórcze
c. zmniejszenie obciążeń podatkowych
d.
Zwiększenie
obciążeń
podatkowych
d. zwiększenie subwencji
e. Zmniejszenie subwencji
e. zwiększenie dostępności czynników
f.
Zmniejszenie
dostępności
czynników
f. spadek ceny czynników wytwórczych
g.
Spadek
cen
czynników
wytwórczych
g. spadek liczby firm w gałęzi
h. Wzrost liczby firm w gałęzi
h. optymistyczne oczekiwania
i.
Pesymistyczne
oczekiwania
producentów
RYNKOWY MECHANIZM ALOKACJI OGRANICZONYCH ZASOBÓW
Istotą mechanizmu rynkowego jest jego zdolność do regulowania procesów
gospodarczych. Samoistnie przywraca on zachwianą równowagę rynkową Równowaga
rynkowa jest to stan uzgodnienia zamiarów nabywców i sprzedawców . Określana jest
ona przez cenę równowagi i ilość równoważącą rynek. W warunkach równowagi
rynkowej, przy danej cenie wielkość popytu jest równa wielkości podaży a zatem na
rynku nie występują niedobry bądź nadwyżki. Ilość, jaką zamierzają nabyć konsumenci
jest dokładnie taka sama, jak ilość, jaką zamierzają sprzedać wytwórcy.
Graficzną ilustracją równowagi rynkowej jest punkt przecięcia krzywej popytu i
podaży. Konflikt interesów strony popytowej i podażowej, odzwierciedlony jest na
poniższym wykresie odmiennymi nachyleniami krzywej DD i krzywej SS., a tak położone
funkcje muszą się przeciąć przy jednym tylko poziomie ceny CE równoważącym wielkość
popytu i podaży QE
Cena C
D
S
E
CE
S
D
Q
QE
Jeżeli jednak rynek zostałby wytrącony ze stanu równowagi, wówczas samoczynne
mechanizmy rynkowe przywrócą ją automatycznie
Stany nierównowagi rynkowej wystąpią przy każdym poziomie ceny odbiegającym od
poziomu ceny równowagi. Brak równowagi oznacza albo występowanie niedoborów
rynkowych albo istnienie nadwyżki podaży nad popytem Im różnica ta jest większa tym
większe nadwyżki lub niedobory.
Cena
C
D
S
Cena C
nadwyżka
C1
E
E
CE
CE
C2
Niedobór
Qs Qd
Qs
Qd
Qd1
QE
Qs1
Qs2
QE
Qd2
Przy jakimkolwiek poziomie ceny, wyższym od ceny równowagi rynkowej np. C1 > CE
wielkość podaży przekracza wielkość efektywnego zapotrzebowania rynkowego ,co
oznacza powstanie nadwyżki podaży nad popytem ( Qs1 – Qd1 ).
W takiej sytuacji u producentów powstają zapasy, co związane jest z dodatkowymi
kosztami pieniężnymi (np. przechowywania) oraz alternatywnymi (np. koszt zamrożenia
w zapasach środków finansowych).Jedynym skutecznym sposobem zlikwidowania
niesprzedanej produkcji jest obniżenie ich ceny zbytu . Konkurujący między sobą
sprzedawcy zaczną więc redukować ceny swoich wyrobów. Obniżka ta będzie miała
dwojakiego rodzaju konsekwencje.
Po pierwsze, spadek cen uruchomi prawo popytu ( ruch w dół po krzywej popytu) w
efekcie rozmiary popytu będą rosły , jak długo cena rynkowa spada ,
Po drugie spadek ceny uruchomi działanie prawa podaży Firmy będą ograniczać
dostarczane na rynek ilości( ruch w dół krzywej podaży) jak długo rynkowa cena maleje.
W ten sposób wraz ze spadkiem ceny nadwyżka podaży nad popytem będzie stopniowo
zmniejszać, by zniknąć całkowicie przy cenie równoważącej popyt z podażą ,przy której
popyt zrówna się z podażą. Przy cenie tej producenci sprzedać mogą całość wytworzonej
produkcji nie ma więc powodów by dalej forsować jej obniżkę.
Z kolei przy jakimkolwiek poziomie ceny mniejszym od ceny równowagi rynkowej np.
C2 < CE ) rozmiary podaży są mniejsze aniżeli rozmiary popytu, powstaje zatem zjawisko
niedoboru rynkowego, którego poziom stanowi różnica
( Qd2– Qs2 ). Cena
kształtująca się poniżej ceny równowagi rynkowej nie skłania producentów do
zwiększania wielkości podaży, jednak jest bodźcem do zbyt dużych w stosunku do
możliwości ich realizacji zakupów.
W opisywanych warunkach cena będzie mieć tendencje do wzrostu. Nabywcy dla
których nie starcza wytworzonej w zbyt małych ilościach produktów zaczynaj
konkurować między sobą licytując się kto da więcej podbijają w ten sposób cenę
Producenci nie mają nic przeciwko temu zdają sobie sprawę , że w sytuacji niedoboru
rynkowego cała oferowana przez nich produkcja zostanie sprzedana pomimo wzrostu
cen. Dopóki będzie istniał niedobór podnoszący cenę producent nie musi obawiać się
utraty rynku zbytu.
Wzrost ceny zgodnie z działanie prawa popytu przynosić będzie w efekcie spadek
kupowanych ilości (ruch w dół po krzywej popytu) jednocześnie wzrostowi cen
towarzyszyć będzie w myśl prawa podaży wzrost oferowanych przez producentów
ilości(ruch w górę krzywej podaży). W ten sposób niedobór rynkowy ulegać będzie
stopniowej redukcji aż zostanie wyeliminowany.
Podsumowując, możemy stwierdzić, że w określonym czasie na rynku występuje cena
bieżąca, która zbliża się do ceny równowagi. Siły rynku utrzymują cenę bieżącą wokół
ceny równowagi rynkowej, gdy w określonym czasie czynniki determinujące popyt i
podaż są względnie stabilne.
Co się jednak stanie, gdy determinanty podaży bądź popytu ulegają zmianie ? Jaki
wpływ wywrze to na stan równowagi rynkowej ?
Zmiany popytu a równowaga rynkowa
Jeżeli zmianie ulegnie jakikolwiek czynnik pozacenowy kształtujący rozmiary popytu
rynkowego, krzywa DD ulegnie równoległemu przesunięciu. W konsekwencji przetnie się
ona z krzywą podaży rynkowej SS w innym punkcie, a to oznacza inny poziom ceny
równowagi i i nową ilość równoważącą rynek. Przeanalizujmy możliwe przypadki.
Osiągany w opisanych poniżej przypadkach nowy punkt równowagi rynkowej, jest
konsekwencją współzależności zachodzących pomiędzy elementami rynku, których
pierwotnym źródłem są zmiany wielkości popytu wywołane np. zmianami dochodów
konsumentów, zmianami cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych, zmianami
preferencji konsumentów czy też zmianami obciążeń podatkowych, stóp procentowych,
warunków kredytowania itd.
Wzrost popytu pod wpływem
wpływem
czynników pozacenowych
a równowaga rynkowa
Spadek
popytu
pod
czynników pozacenowych
a równowaga rynkowa
Cena C.
Cena C
D’
S
D
D
S
D’
CE11
E1
E0
CE0
E0
CE0
E1
CE1’
QE0
QE1
Qs Qd
QE1
QE0
QsQd
Przy wzroście popytu pod wpływem czynników
wpływem
pozacenowych ( równoległe przesunięcie
krzywej popytu w prawo ) nowy stan równowagi
przesunięcie krzywej
osiągnięty zostanie przy wyższej cenie równowagi CE1
nowy stan równowagi
i większej ilości równoważącej rynek. QE1
przy niższej CE2
Przy spadku popytu pod
czynników pozacenowych
(równoległe
popytu
w
lewo)
osiągnięty zostanie
cenie równowagi i mniejszej ilości
równoważącej rynek QE2
Zmiana któregokolwiek czynnika pozacenowego, prowadząca do wzrostu popytu
powoduje wzrost efektywnego zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny. Graficzną
ilustracją takiego przypadku jest równoległe przesunięcie krzywej DD na prawo, do
pozycji D’D’.
Przesunięcie w prawo krzywej popytu, przy danej, niezmienionej krzywej podaży,
prowadzi do zmiany punktu równowagi rynkowej z E0 do E1. Nowy punkt równowagi leży
tym bardziej oddalony od początkowego, im silniejsze są zmiany popytu pod wpływem
poza cenowych determinant. Zawsze jednak nowy stan równowagi rynkowej osiągnięty
będzie w warunkach wyższej ceny równowagi i większej ilości równoważącej popyt.
Jeżeli zmianie ulegnie którykolwiek czynnik niecenowy zmniejszający popyt rynkowy,
to efektywne zapotrzebowanie na ten produkt spadnie przy każdym poziomie ceny.
Graficzną ilustracją tej sytuacji będzie równoległe przesunięcie krzywej DD w lewo do
położenia D'D’. Przesunięcie w lewo krzywej popytu, przy danej, niezmiennej krzywej
podaży prowadzi do zmiany punktu równowagi z E0 do E1. Nowy punkt równowagi leży
tym bardziej oddalony od początkowego, im silniej zareagował popyt na zmianę
pozacenowych determinant. Zawsze jednak nowy punkt równowagi rynkowej osiągnięty
będzie w warunkach niższej ceny równowagi rynkowej i mniejszej ilości równoważącej
rynek.
Przeanalizujmy krok po kroku, co naprawdę dzieje się najpierw na rynku ,na który
popyt zmalał rys A ,a potem na którym popyt wzrósł rys B
Rys.A
D’
Rys.B
D
Nadwyżka
podazy
S
CE0
CE1
E0
CE1
E0
E1
E1
CE0
Niedobór
QsQd
QsQd
Qd1
QE1
QE0
QE0
QE1 Qd1
Początkowo sytuacja na rynku A kształtowała się następująco : przy cenie równowagi
rynkowej CE0, ilość równoważąca rynek ( Qd = Qs ) wynosiła QE0. Na skutek redukcji
popytu pod wpływem czynników poza cenowych rozmiary popytu spadły do poziomu
Qd1, natomiast wielkość podaży nie uległa zmianie i nadal wynosi QS0,. Na rynku
powstała zatem nadwyżka ( QS0 – QD1 ) wynikająca z chwilowego niedopasowania
rozmiarów popytu i podaży. W efekcie działania mechanizmu rynkowego cena rynkowa
musi spaść do poziomu CE1 i w ten sposób osiągnięty zostaje nowy punkt równowagi
rynkowej E1, opisany przez cenę równowagi rynkowej CE1 i wielkość równoważącą rynek
QE1( przy czym CE1 < CE0 zaś QE1 < QE0).
Na rysunku B przy cenie równowagi rynkowej CE0, ilość równoważąca rynek ( Q d = QS
) wynosiła QE0. Pod wpływem czynników pozacenowych krzywa popytu przesunęła się
na prawo wielkość popytu przy niezmienionej cenie CE0 wzrosła do poziomu
Qd1.natomiast wielkość podaży nie uległa zmianie i nadal wynosi QS0. Na rynku powstał
zatem chwilowy niedobór w wysokości(Qd1 – QS0 ) . Uruchomi to znany nam już
mechanizm równoważący popyt i podaż .W wyniku jego działanie. Jego działanie
osiągnięty zostaje nowy punkt równowagi rynkowej E 1, opisany przez
nową cenę
równowagi rynkowej CE1> CE0 i nowe wielkość równoważącą rynek QE1 przy czym QE1
> QE0
Zmiany podaży a równowaga rynkowa
Równowaga rynkowa może zmieniać się nie tylko pod wpływem zmian popytu, ale
także na skutek zmian podaży. Podaż nie jest bowiem stabilnym elementem rynku, gdyż
warunki tworzenia jej podłoża materialnego w postaci produktów i usług ulegają
nieustannym zmianom. Zmiany podaży mogą być przy tym większe, im dłuższy jest
okres, w którym jest ona rozpatrywana. W takiej sytuacji podaż staje się pierwotnym
źródłem zmian ceny równowagi i ilości równoważącej rynek.
Jeżeli zmianie ulegnie jakikolwiek czynnik pozacenowy kształtujący rozmiary podaży
rynkowej, krzywa SS ulegnie równoległemu przesunięciu. W konsekwencji przetnie się
ona z krzywą popytu rynkowego DD w innym punkcie, a to oznacza inny poziom ceny
równowagi i i nową ilość równoważącą rynek. Przeanalizujmy możliwe przypadki.
Osiągany w opisanych poniżej przypadkach nowy punkt równowagi rynkowej, jest
konsekwencją współzależności zachodzących pomiędzy elementami rynku, których
pierwotnym źródłem są zmiany wielkości podaży wywołane np. zmianami poziomów
kosztów produkcji, zmianami cen innych towarów, oczekiwaniami producentów, polityką
fiskalną państwa itd.
Wzrost podaży pod wpływem
Spadek
podaży
pod
wpływem
czynników pozacenowych
czynników pozacenowych
a równowaga rynkowa
a równowaga rynkowa
C.
C
S
D
D
S’
S’
S
CE1
E0
E1
CE0
E0
CE0
CE1’
E1
QE0 QE1
Q
Przy wzroście podaży pod wpływem czynników
wpływem
pozacenowych ( równoległe przesunięcie
krzywej podaży w prawo ) nowy stan równowagi
krzywej
osiągnięty zostanie przy \niższej cenie równowagi
nowy stan równowagi
i większej ilości równoważącej rynek.
niższej
QE1
QE0
Przy spadku podaży pod
czynników pozacenowych
( równoległe przesunięcie
podaży w lewo )
osiągnięty zostanie przy
cenie równowagi i mniejszej ilości
równoważącej rynek
Zmiana któregokolwiek czynnika pozacenowego, prowadząca do wzrostu podaży
powoduje wzrost oferty producentów przy każdym poziomie ceny. Graficzną ilustracją
takiego przypadku jest równoległe przesunięcie krzywej SS na prawo, do pozycji S’S’.
Przesunięcie w prawo krzywej podaży , przy danej, niezmienionej krzywej popytu ,
prowadzi do zmiany punktu równowagi rynkowej z E0 do E 1. Nowy punkt równowagi leży
tym bardziej oddalony od początkowego, im silniejsze są zmiany podaży pod wpływem
pozacenowych determinant. Zawsze jednak nowy stan równowagi rynkowej osiągnięty
będzie w warunkach niższej ceny równowagi i większej ilości równoważącej popyt.
Jeżeli natomiast zmianie ulegnie którykolwiek czynnik pozacenowy zmniejszający
podaż rynkową, czego wyrazem jest przesunięcie na rynku B w lewo krzywej podaży z
pozycji SS do pozycji SS’, to oferowane przez producentów ilości spadną przy każdym
poziomie ceny .Przesunięcie w lewo krzywej podaży , przy danej, niezmiennej krzywej
popytu D i cenie rynkowej CE0 oznacza powstanie niedoboru rynkowego ,uruchomi to
znany nam już mechanizm przywracanie równowagi poprzez wzrost cen. W efekcie rynek
znajdzie się w nowym punkcie równowagi E1. Punkt ten będzie tym bardziej oddalony od
początkowego E0, im silniej zareagowała podaż w efekcie zmian pozacenowych
czynników determinujących wielkość popytu. Zawsze jednak nowy punkt równowagi
rynkowej osiągnięty będzie przy wyższej cenie równowagi rynkowej i mniejszej ilości
równoważącej rynek.
Przeanalizujmy krok po kroku, co naprawdę dzieje się na rynku, najpierw gdy podaż
rośnie Rys A a następnie gdy podaż spada Rys B
Rys.A
Rys.B
Cena C
Cena
D
S
S’
D
S’
S
E0
E1
CE0
Nadwyżka
CE1
CE1
E1
CE0
Niedobr
E0
QsQd
QsQd
QE0 QE1
Qs1
Qs1
QE1
QE0
Początkowo sytuacja na rynku A kształtowała się następująco : przy cenie równowagi
rynkowej CE0 ilość równoważąca rynek ( QD0 = QS0 ) wynosiła QE0. Na skutek wzrostu
podaży pod wpływem czynników pozacenowych, wielkość podaży wzrosła do poziomu
Qs1,natomiast wielkość popytu pozostaje niezmieniona i wynosi QDo Na rynku powstaje
zatem przy cenie CE0 chwilowa nadwyżka podaży nad popytem nad poda( Q S1 – QD0 ) .
W efekcie
uruchomiony zostanie opisany powyżej samoczynny mechanizm
równoważenia popytu z podażą , w wyniku którego osiągnięty zostaje nowy punkt
równowagi rynkowej E1, opisany przez cenę równowagi rynkowej CE1 i wielkość
równoważącą rynek QE1(przy czym w nowych warunkach CE1 < CE0 , zaś QE1> QE0)
Natomiast na rynku B początkowo sytuacja kształtowała się następująco : przy cenie
równowagi rynkowej CE0, ilość równoważąca rynek ( Qd= Qs ) wynosiła QE0. Na skutek
redukcji podaży pod wpływem czynników pozacenowych wielkość podaży spadła przy
cenie CE0 do poziomu Qs1 natomiast wielkość popytu pozostaje niezmieniona i nadal
wynosi Qd0 W tej sytuacji powstaje chwilowa
nadwyżka popytu nad podażą czyli
niedobór rynkowy (Qd0– Qs1 ) W efekcie uruchomiony zostanie mechanizm , w wyniku
którego osiągnięty zostaje nowy punkt równowagi rynkowej E1, opisany przez cenę
równowagi rynkowe CE1 i wielkość równoważącą rynek QE1 (przy czym CE1 > CEO 1 zaś
QE1 < QE0).
Zmiana równowagi rynkowej pod wpływem równoczesnych zamian popytu i
podaży
Sytuacja, która analizować będziemy obecnie jest najczęściej spotykaną na rynku i
dotyczy równoczesnych zmian popytu i podaży. W zależności od ich kierunku i siły
równowaga rynkowa może być przywracana przy różnym poziomie cen i dla różnych
wielkości równoważących rynek.
Wszystkie możliwe do wystąpienia układy ceny i ilości równowagi rynkowej
wynikają z odpowiednich przesunięć krzywej DD i krzywej SS. Można je uzyskać
nakładając wyżej przedstawione sytuacje zmian popytu bądź zmian podaży na jeden
wykres. W efekcie otrzymamy 9 możliwych przypadków zachowania się mechanizmu
rynkowego prowadzącego do przywrócenia stanu równowagi..
Na uwagę zasługuje jednak fakt, że w sytuacji równoczesnych zmian zarówno
wielkości popytu, jak i wielkości podaży, istnieje możliwość przywrócenia równowagi przy
pierwotnym poziomie ceny równowagi rynkowej. Sytuację tę ilustruje poniższy wykres
Jednoczesny wzrost popytu i wzrost podaży
S
Cena C
D’
S’
D
CE0
E0
E1
Qs ,Qd
Q E0
QE1
Nowy punkt równowagi rynkowej E1 zostanie osiągnięty wówczas, gdy nowe rozmiary
popytu na krzywej D’ będą dokładnie równe nowym rozmiarom podaży na krzywej S’
przy nowym poziomie ceny równowagi. CE
W
analizowanym
przypadku,
siły
wpływu
czynników
pozacenowych,
zwiększających popyt i podaż ustaliły położenie nowej krzywej DD i nowej krzywej SS
tak, że nowy punkt równowagi rynkowej E1 został osiągnięty przy cenie pierwotnego
stanu równowagi CE0. Zwiększeniu natomiast uległa ilość produktów i usług, które stają
się przedmiotem wymiany. Jeżeli połączymy jedną wspólną linią wyjściowy
punkt
równowagi E0 z nowym punktem równowagi E1 otrzymamy krzywą podaży gałęzi w
długim okresie
ZALETY RYNKU DOSKONALE KONKURENCYJNEGO
Działanie mechanizmu rynkowego oparte jest na nieskrępowanym współoddziaływaniu
wszystkich elementów rynku. Proces ten przybrał mazwano już dość dawno temu przez
a. Smith`a mechanizmem „ niewidzialnej ręki rynku „
Koncepcja niewidzialnej ręki A. Smitha porównuje proces rynkowy do niewidzialnej
ręki, która pcha podmioty gospodarujące na tym rynku do takiego postępowania, aby
mając na względzie swój wyłączny, prywatny interes przyczyniały się do korzyści ogółu.
Poprzez naturalny proces toczący się w gospodarce konflikty są rozwiązywane bardziej
efektywnie, niż w wyniku wszelkich zarządzeń wymyślonych przez istoty ludzkie. Smith
wyraził to dobroczynne działanie sił rynkowych następująco
„Ponieważ zaś każdy człowiek stara się, jak tylko może, aby użyć swego kapitału w
wytwórczości krajowej oraz tak pokierować tą wytwórczością, ażeby jej produkt posiadał
możliwie największą wartość, przeto każdy człowiek pracuje z konieczności nad tym, by
dochód społeczny był jak największy. Co prawda nie zamierza on na ogół popierać
interesów społecznych, ani też nie wie, w jakim stopniu je popiera. Kiedy woli popierać
wytwórczość krajową, a nie zagraniczną, ma wyłącznie na uwadze swe własne
bezpieczeństwo, a gdy kieruje wytwórczością tak, aby jej produkt posiadał najwyższą
wartość, myśli tylko o swym własnym zarobku. A jednak w tym, i wielu innych
przypadkach, jakaś niewidzialna ręka kieruje nim tak, aby zdążał do celu, którego wcale
nie zamierzał osiągać. Społeczeństwo zaś, które wcale w tym nie bierze udziału, nie
zawsze na tym źle wychodzi. Mając na uwadze swój własny interes człowiek często
popiera interesy społeczeństwa skuteczniej niż wtedy, gdy zamierza służyć im
rzeczywiście. Nigdy nie zdarzyło mi się widzieć, aby wiele dobrego zdziałali ludzie, którzy
udawali, że handlują dla dobra społecznego. Jest to zresztą objaw niezbyt powszechny
wśród kupców i niewielu słów potrzeba, aby im to odradzić” 3
Ponieważ wykorzystywane w procesie wytwórczym czynniki są rzadkie, podstawowym
problemem do rozwiązania są pytania: co?, jak ? i dla kogo produkować ?
Producenci w swym postępowaniu kierują się nie zasadą jak najlepszego zaspokojenia
potrze kupujących, lecz chęcią osiągnięcia z produkcji i sprzedaży maksymalnych
korzyści czyli zysku. To, że konsumenci mogą nabyć niezbędne dobra i usługi nie jest
wcale wynikiem życzliwości producentów, lecz sposobem generowania przez nich zysków.
Mając na celu osiągnięcie dochodu producenci wytwarzają tylko te dobra ,na które
konsumenci zgłaszają odpowiednio silne zapotrzebowanie czyli te dobra i usługi ,których
rynkowa jest na tyle wysoka by pokrywała ponoszone przez nich koszty i przynosiła im
zadawalający dochód. Nie będą zatem wytwarzać dóbr, dla których nie ma ceny ,
równowagi rynkowej, co ilustruje poniższy rysunek
C
S
3
A. Smith; „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” PWN Warszawa 1954 . t.2 str 45 - 46
Cmin
Cmax
D
Qs Qd
Mechanizm rynku konkurencyjnego ma ponadto w rozwiązywania kwestii co jak i dla
kogo szereg innych zasadniczych zalet.
Podstawową zaletą mechanizmu rynkowego jest to ,że jego działanie samoczynnie
maksymalizuje wielkość produkcji, jaką mogą nabyć konsumenci a zatem wielkość
produkcji jaką można uzyskać ze stojących do dyspozycji zasobów.
Rys A
Rys. B
Rys C
Cw
C2
CE
Cn
C2
Q2
Q2
QE =max
Przeanalizujmy obecnie kombinacje ceny i ilości akceptowane przez obydwie strony
rynku. Powyżej zamieszczono trzy wykresy Pierwszy z nich (A) ilustruje krzywą popytu
rynkowego, drugi (B) krzywą podaży rynkowej, zaś trzeci (C) układ sił rynkowych
(podaży i popytu )
Na rys ( A ) zacieniony obszar obrazuje kombinacje akceptowane przez konsumentów.
Są one zlokalizowane na samej krzywej popytu rynkowego DD lub też pod nią. Jeżeli
bowiem nabywca zdecydowany jest za wielkość Q 2 zapłacić cenę C2, to na pewno byłby
zainteresowany taką samą ilość towarów ( Q2 ) nabyć po niższej cenie ( Cn < C2 ).
Na rys ( B ) zacieniony obszar ilustruje kombinacje ilości i ceny akceptowane dla
producentów. Leżą one na krzywej podaży rynkowej bądź nad nią. Jeżeli bowiem
producent akceptuje cenę C 2 za ilość Q2, to tym bardziej zgodzi się na wyższą cenę ( C w>
P2 ) za tą samą wielkość dostarczonej na rynek produkcji ( Q2 ).
Na rys ( C ) przedstawiono rynek analizowanego towaru. Spotykają się na nim
nabywcy oraz sprzedawcy akceptujący swój zbiór kombinacji ilości i ceny. To właśnie
mechanizm rynkowy umożliwia dostosowanie ich preferencji ,a rezultatem tego są
rozmiary maksymalnej produkcji QE akceptowane przez obie strony rynku.
Y
Sy
Y/X
Ymax
Dy
X
Cy
CyE
X max
CxE
Dx
Sx
System ten sprzyja nie tylko maksymalnemu wykorzystaniu zasobów ale
również
działanie mechanizmu równoważenia popytu z podażą nie dopuszcza do
tworzenia się trwałych nadwyżek i niedoborów rynkowych a zatem eliminuje możliwość
trwałego występowania w gospodarce rynkowej marnotrawstwa zasobów.
Jednocześnie dobrze służy efektywnej alokacji zasobów. W warunkach równowagi
rynkowej wytwarzane są dokładnie ilości dóbr i usług, które w danych warunkach
zadawalają jednocześnie dysponujących zasobami producentów dóbr i usług oraz i
kupujących je w celu zaspokojenia swoich potrzeb konsumentów. Ilości równowagowe są
z punktu widzenia obu podmiotów w danych warunkach , czyli inaczej mówiąc optymalne
z punktu widzenia wykorzystania stojących do dyspozycji zasobów.
Y
Sy
Y/X
optymalne
QEy
Dy
Cy
X
QEx
CEy
CEx
Dx
Sx
Cx
Opisanym przez nas mechanizmie równoważenia popytu z podażą i alokacji zasobów
jest dynamiczny .Gdy warunki rynkowe ulegają zmianie np. zwiększy się lub zmniejszą
potrzebne społeczeństwu ilości jakiegoś dobra lub gdy zmienią się w stosunku do potrzeb
dostarczane przez producentów
ilości , zostają uruchomione samoczynne, nie
wymagające żadnej interwencji z zewnątrz procesy alokacji zasobów ,w wyniku których
dochodzi do stopniowego jednoczesnego dostosowywania wielkość produkcji potrzeb w
efekcie dochodzi do osiągnięcia nowego, optymalnego w zmienionych warunkach stanu
równowagi rynkowej.
W ten sposób poprzez głosowanie swoimi pieniędzmi konsumenci powodują ,że
produkcja bardziej w danym momencie potrzebnego im wyrobu rośnie zaś wyrobu ,mnie
potrzebnego maleje. Wynika z tego że w gospodarce rynkowej konsumenci
nieświadomie kierują procesami rynkowymi. Zmiany ich pragnień przejawiają się w
ruchach krzywych popytu. Efektem są zniżki lub zwyżki cen rynkowych zmierzających
samoczynnie w kierunku równoważących popyt z podażą. Z kolei efektem zmian cen jest
wzrost lub spadek zyskowności produkcji poszczególnych dóbr, a efektem tego jest
wzrost lub spadek oferowanych do sprzedaży ilości .Jest to rzecz oczywista możliwe tylko
dlatego że miało miejsce przesuwanie czynników produkcji od mniej do bardziej
zyskownych czyli społecznie potrzebnych
zastosowań. W efekcie tych przesunięć
dochodzi do nowego, optymalnego dla kupujących i sprzedających, gwarantującego
zatem najlepszą w nowych warunkach alokację zasobów, stanu równowagi rynkowej.
Y
Y1/ X 1(optymalne)
Qy1
E1
Y0 / X0 ( optymalne)
E0
Qy0
Dy1
Dy0
Cy
Cy1 Cy0
Qx1
X
Qx0
Dx1
E1
Cx1
Cx0
Dx0
E0
Jeżeli np. popyt na dane dobro rośnie i jego krzywa przesuwa się na prawo zaś
podaż pozostaje niezmieniona w wyniku zaistniałego niedoboru rośnie rynkowa cena, w
odpowiedzi producenci zwiększają produkcję drożejącego wyrobu używając do jego
wytworzenia większej niż dotychczas ilości zasobów.
Wzrost produkcji jednego dobra wymaga zwiększenia ilości stosowanych do jego
wytwarzania zasobów. W warunkach ich ograniczoności oznacza konieczność wycofania
pewnej ich ilości z produkcji innych dóbr . Np. jak w naszym przykładzie gdy rzeźnik
chce wytworzyć więcej bardziej pożądanej wskutek wzrostu dochodów realnych i
drożejącej przy niezmienionej podaży na rynku szynki ,musi część zatrudnianych przez
siebie pracowników wycofać z produkcji mniej obecnie pożądanego przez konsumentów
salcesonu ,którego krzywa popytu przesunęła się w tym samym czasie w lewo
Analogiczne rozumowanie przeprowadzić można dla sytuacji , gdy zmianie ulegną
warunki rynkowe po stronie podaży, czego wyrazem jest przesuwanie w prawo lub w
lewo krzywych podaży danego dobra. Jeżeli z opisanych powyżej przyczyn powstanie
np. nadmiar oferowanych przez producentów na rynku ilości w stosunku do aktualnych
potrzeb ,czyli gdy dostarczane produkty będą one w stosunku do potrzeb zbyt obfite,
producenci aby je sprzedać zmuszeni będą pod presją nabywców obniżyć ich ceny
ponadto
konieczne będzie
zmniejszenie produkcje do poziomu odpowiadającego
faktycznym potrzebom nabywców . Procesy dostosowawcze zachodzić będą tak długo
,dopóki rynek nie osiągnie nowego do stanu równowagi, czyli stanu optymalnego dla
konsumentów i producentów optymalnego
W opisany powyżej sposób, na konkurencyjnym ( nieregulowanym ) rynku
samoistnie dochodzi do optymalnej alokacji zasobów. Funkcjonujący w systemie
gospodarczym mechanizm rynkowy, zapewnia efektywną alokację czynników
wytwórczych, gdyż w wyniku jego działania następuje przepływ zasobów od branż i gałęzi
nierentownych do dziedzin, w których są one najbardziej wydajne. Jest to największa
zaleta mechanizmu rynkowego. .
Podsumowując, możemy stwierdzić, że „ efektywność rynku oznacza
maksymalizację produkcji wynikającą z właściwej alokacji zasobów, przy danych
ograniczeniach podaży ( kosztów ponoszonych przez firmy ) i popytu ( preferencji
konsumentów ). Osiągnięcie poziomu najwyższej możliwej efektywności oznacza, że
dobrobyt konsumentów lub producentów uległby ograniczeniu przy powiększaniu lub
zmniejszaniu wielkości produkcji.
Poza kwestią alokacji mechanizm rynkowy rozwiązuje także problem redystrybucji
dochodów. Każdy właściciel czynników produkcji otrzymuje za ich wypożyczenie
wynagrodzenie w postaci płacy, renty gruntowej, procentów. Jego wysokość zależy od
ilości i jakości posiadanych nakładów oraz od ich rynkowej ceny. Właściciel czynników
wytwórczych otrzyma dochód jedynie wówczas, gdy zostaną one zatrudnione do
produkcji tego, co ludzie zechcą kupić.
Jeżeli czynniki wytwórcze nie ulegałyby
szybkiemu przesunięciu w odpowiedzi na zmiany zapotrzebowania nabywców, to na
rynkach pojawiłyby się niedobory a tym samym rosłyby ceny.
Otrzymane dochody gospodarstw domowych kierowane są powtórnie na rynek z
przeznaczeniem na zakup dóbr i usług zaspokajających potrzeby członków rodziny.
Zatem od rozkładu dochodów zależą rozmiary popytu rynkowego.
WADY MECHANIZMU RYNKOWEGO
Pomimo olbrzymich zalet wynikających z działania niekontrolowanego mechanizmy
rynkowego opartego na wzajemny oddziaływaniu na siebie niczym nieskrępowanych sił
podaży i popytu ,współczesna ekonomia wskazuje również na wiele niesprawności
związanych z jego funkcjonowaniem.
.Po pierwsze, w praktyce mechanizm rynkowy ulega deformacjom na skutek zjawisk
monopolistycznych, niedoskonałej informacji, ograniczonej mobilności czynników
wytwórczych a to w konsekwencji prowadzi do nieefektywnej alokacji zasobów i
obniżenia dobrobytu społecznego.
Po drugie, z procesem produkcji i konsumpcji związane są pozytywne, ale i
negatywne efekty zewnętrzne. Przykładem ich może być zanieczyszczenie środowiska ,
hałas itp. Wolnorynkowe przedsiębiorstwa nie będą dobrowolnie usuwały tych
negatywnych skutków swojej działalności, co związane byłyby z podniesieniem kosztów
produkcji ( np. instalowanie urządzeń zmniejszających zatrucie środowiska )
Po trzecie, w rozwiniętym społeczeństwie istnieje potrzeba dostarczania dóbr i
usług, które są społecznie niezbędne, ale których produkcja nie wiąże się z osiąganiem
zysków. Dobra te to dobra publiczne jak: latarnie morskie, wojsko, policja, służba
zdrowia, oświata, parki itd. Ich wytwarzanie jest mało opłacalne dla producenta, gdyż w
większości przypadków albo nie możliwości ustalenia na nie ceny, albo koszty ich są tak
wysokie, że żaden pojedynczy konsument nie mógłby pozwolić sobie na ich nabycie.
C
S
D
Qs Qd
Po czwarte, mając na względzie szeroko rozumiany dobrobyt społeczny, należy zdawać
sobie sprawę z faktu, że na nieregulowanym rynku mogą aktywnie działać producenci
wytwarzający dobra bardzo rentowne ale jednocześnie niekorzystne dla społeczeństwa (
np. broń, narkotyki itd. ).
Po piąte, działanie mechanizmu rynkowego może prowadzić do tak dużych różnic
dochodowych i majątkowych ,że nie znajdują one akceptacji społecznej.
Stwarza to
różnego rodzaju napięcia ,sprzyjające
powstawaniu różnego rodzaju konfliktów
społecznym,. które zakłócają równowagę funkcjonalną systemu polityczno -społecznego
.Poza tym należy pamiętać ze względów czysto humanitarnych o ludziach potrzebujących
pomocy i opieki: osobach starszych, inwalidach bezrobotnych, którym rynek nie zapewnia
środków do egzystencji nawet na poziomie uznanym za minimum.
Na podstawie przedstawionych niedoskonałości wolnego mechanizmu rynkowego
uzasadnia się
konieczność pewnej ingerencji państwa
w procesy
gospodarcze
.Koncepcje opowiadające się za koniecznością oddziaływania państwa na procesy
rynkowe nie zakładają ani zastępowania rynku mechanizmami nakazowymi ani
zastępowania rynkowej alokacji innymi jej rodzajami. Podkreślają one jedynie
konieczność przeciwdziałania wszelkim niedoskonałością czy wyraźnym wadom wolnego
rynku i przejmowania przez państwo tych zadań i funkcji , których rynek nie może
skutecznie wypełnić lub wypełnia wadliwie ze społecznego punktu widzenia. Problem
jednak w tym, że konieczność ta nigdy nie może być w pełni obiektywnie uzasadniona a
zatem w dużym stopniu jest uznaniowa. Problemem roli i miejsca sektora publicznego w
dzisiejszej gospodarce rynkowej zajmiemy się w końcowych częściach tego podręcznika
.W tym miejscu pozostaje nam jeszcze wyjaśnić różnice pomiędzy rynkiem wolnym i
rynkiem administrowanym
RYNEK WOLNY A RYNEK ADMINISTROWANY
Ceny administrowane
Obok cen wolnorynkowych, kształtowanych siłami popytu i podaży rynkowej, we
współczesnej gospodarce funkcjonuje także system cen
administrowanych i
kontrolowanych.
Pierwszym ich rodzajem są ceny monopolowe (kartelowe), ustalane przez producenta
posiadającego wyłączność produkcji i sprzedaży unikalnego na rynku towaru, nie
posiadającego bliskiego substytutu lub też przez przywódcę cenowego w danej gałęzi.
Ceny te ustalane są na pewnym założonym poziomie i deformują procesy rynkowe.
Przykładem cen kontrolowanych są ceny urzędowe, pospolicie stosowane w
gospodarce nakazowej. Ustalane są one przez organy władzy państwowej obejmując
różny zakresy towarów i usług np. energia elektryczna, łączność, telekomunikacja, czy
ważniejsze surowce.
Kolejnym rodzajem cen kontrolowanych są ustalane uznaniowo przez rząd ceny
minimalne i maksymalne. Oznacza to, że ceny mogą swobodnie kształtować się na rynku,
jednakże ich zmiany mogą następować jedynie do poziomu ustalonej przez rząd ceny
minimalnej lub maksymalnej. Idea tego rodzaju cen związana jest z dążeniem rządu do
przeciwdziałania spadkowi realnych dochodów nabywców i sprzedawców.
Cena maksymalna
Cena maksymalna jest ustalana przez rząd w celu ograniczenia spadku realnych
dochodów konsumentów. Aby zatem dobrze spełniała swoje zadanie, przy stałym
poziomie dochód nominalnych, musi być ona ustalona na poziomie niższym od ceny
równowagi rynkowej np. C. max ( C. max < CE). Cena maksymalna jest zatem
obowiązującą, najwyższą ceną, jaką sprzedawcy mogą żądać za wyprodukowany towar
czy usługę. Jest ona zatem barierą ograniczającą spadek popytu na wybrane towary lub
usługi. Jednakże konsekwencją zastosowania ceny maksymalnej jest powstający trwały
niedobór rynkowy. Ilustruje to poniższy wykres
Cena C.
D
S
CE
C max
niedobór
Q1
QE
Q2
Popyt, podaż Q
Usztywnienie ceny na poziomie niższym od ceny równowagi rynkowej ( np. C.max. )
zawsze w konsekwencji doprowadzi do powstania niedoborów rynkowych. Niższy poziom
cen działa bowiem pobudzająco na nabywców , w efekcie czego zgłaszają oni na rynek
większe niż pierwotnie efektywne zapotrzebowanie na dobra i usługi ( Q 2 > QE ). Z
drugiej jednak strony, niskie ceny zmniejszają opłacalność produkcji, co znajduje wyraz
w redukcji podaży ( Q1 < QE ). W ten sposób na rynku powstaje nierównowaga
wynikająca z niedoboru ( Q2 – Q1 )
Ustalanie przez państwo ceny maksymalnej na poziomie niższym od ceny
równowagi rynkowej może prowadzi w efekcie do negatywnych następstw jak np.:
alokacja produktów na zasadzie losowej
- alokacja, zasobów ,w której podstawowe znaczenie mają preferencje producentów(
sprzedawców )
reglamentacji produktów przez państwo
powstanie drugiego obiegu wymiany ( czarny rynek )
Cena minimalna
Cena minimalna ustalana jest przez rząd w celu zapewnienia opłacalności produkcji jak
największej liczbie producentów. Aby zatem dobrze spełniała swoje zadanie musi być
ustalona powyżej ceny równowagi rynkowej np. na poziomie
C min ( C.min > CE ). Poza tym jej wprowadzenie musi być obowiązkowe dla
wszystkich producentów danego towaru.
Cena minimalna jest zatem obowiązującą, najniższą ceną, jaką producenci mogą
żądać za wyprodukowany towar czy usługę. Jest ona zatem barierą ograniczającą spadek
podaży towarów lub usług.
Jednakże konsekwencją zastosowania ceny minimalnej jest powstająca nadwyżka
rynkowa podaży nad popytem. Ilustruje to poniższy wykres
Cena C.
D
S
Cmin
nadwyżka
CE
E
Q1
QE
Q2 Popyt, podaż Q
Usztywnienie ceny na poziomie przewyższającym cenę równowagi rynkowej ( np. C.
min. ) zawsze w konsekwencji doprowadzi do powstania nadwyżki rynkowej. Wyższy
poziom cen działa bowiem pobudzająco na producentów, w efekcie czego dostarczają oni
na rynek większe niż pierwotnie ilości towarów i usług ( Q 2 > QE ). Z drugiej jednak
strony, rosnące ceny zmniejszają możliwości nabywcze konsumentów, co znajduje wyraz
w redukcji efektywnego zapotrzebowania. (Q1 < QE). W ten sposób na rynku powstaje
nierównowaga wyznaczona przez nadwyżkę ( Q2 – Q1 )
Ochrona interesów producentów za pomocą ceny minimalnej wywołującej nadmiar
podaży może zmuszać państwo do podejmowania decyzji, skierowanych na ożywienie
popytu.
W praktyce ceny minimalne stosowane są najczęściej na rynku produktów i usług
rolnych. W Polsce zajmuje się tym Agencja Rynku Rolnego. Powstała w konsekwencji
nadwyżka rynkowa jest skupywania po obowiązujących cenach minimalnych przez
państwo i najczęściej eksportowana lub magazynowana jako rezerwy.
Płace minimalne.
Szczególnym przypadkiem ustalania cen administrowanych jest wprowadzana
powszechnie przez rząd cena minimalna na rynku pracy ( płaca minimalna ). Rynek ten,
podobnie jak rynek towarów i usług, złożony jest z trzech elementów:
ceny
pracy W ( płacy jako wynagrodzenia za użyczenie zasobu siły
roboczej )
popytu na pracę Ld ( zgłaszanego przez przedsiębiorstwa )
podaży pracy Ls ( reprezentowanej przez osoby skłonne podjąć pracę
Wprowadzenie płacy minimalnej na rynku czynników wytwórczych na poziomie
przewyższającym płacę równowagi rynkowej ma takie same konsekwencje, jak
wprowadzenie ceny minimalnej na rynku produktów.
Płaca W
D
S
W min
nadwyżka
E
WE
Ld
LE
Ls
Ls Ld
Konsekwencją zatem takiego postępowania rządu będzie:
- spadek zatrudnienia ( popyt na pracę jest niższy od podaży pracy a zatem wzrost
bezrobocia, liczonego jako nadwyżka siły roboczej ( L 2 – L1 )
- wzrost płac pracowników ,którzy mają zatrudnienie ( obowiązująca płaca minimalna
przekracza płacę równowagi rynkowej W min > WE
- pojawienie się drugiego obiegu na rynku pracy ( nielegalne zatrudnianie pracowników,
którzy zaakceptują płacę niższą od oficjalnie ustalonej na rynku pracy )
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards