Istota światowego systemu gospodarczego

advertisement
Istota światowego systemu gospodarczego
Pod pojęciem Gospodarki Światowej można rozumieć zbiorowość różnorodnych
organizmów i instytucji funkcjonujących zarówno na poziomach krajowych, jak i na szczeblu
międzynarodowym, to znaczy np. regionalnym, ponadregionalnym lub globalnym –
bezpośrednio lub pośrednio zajmujących się działalnością gospodarczą oraz powiązanych z
sobą w pewien całościowy system poprzez sieć międzynarodowych stosunków
ekonomicznych. Tak rozumiana gospodarka światowa może być oczywiście ujmowana
wyłącznie dynamicznie, to znaczy jako pewien system znajdujący się w stałym ruchu i
rozwoju, ponieważ tworzące ją elementy ulegają nieustannym przemianom. Gospodarka
światowa jest więc kategorią ekonomiczną mającą charakter dynamiczny. Jest to
superorganizm gospodarczy, będący wynikiem umiędzynarodowienia życia gospodarczego.
Tkwi i funkcjonuje ona w środowisku, z którego czerpie zasoby potrzebne do jej działania i
do którego usuwa pozostałości z tej działalności.






Najważniejsze cechy współczesnej gospodarki światowej to :
Zróżnicowanie form powiązań międzynarodowych.
Dynamiczny rozwój współpracy produkcyjnej i inwestycyjnej.
Postępujące zróżnicowanie podmiotów gospodarki światowej
Wzrost udziału podmiotów międzynarodowych i transnarodowych (przedsiębiorstw,
organizacji i instytucji).
Zmiana charakteru międzynarodowego podziału pracy wyróżniająca się tym, że
specjalizacja o charakterze międzynarodowym ustępuje miejsca specjalizacji wewnątrz
gałęziowej, a wymiana wyrobów gotowych, wymianie podzespołów i części wyrobów
gotowych.
Wzrost znaczenia wzajemnych powiązań gospodarczych w obrębie krajów rozwiniętych
gospodarczo przy jednoczesnym spadku znaczenia powiązań między krajami
rozwiniętymi gospodarczo i krajami słabo rozwiniętymi.
1. Podmioty gospodarki światowej.
Przez podmiot gospodarki światowej należy rozumieć taki element, który ma zdolność
kształtowania i określania warunków międzynarodowej współpracy gospodarczej. W takim
rozumieniu za podmioty gospodarki światowej uznać trzeba : gospodarstwa krajowe,
ugrupowania regionalne, korporacje międzynarodowe (korporacje transnarodowe) i
międzynarodowe organizacje gospodarcze.
1.1 Przedsiębiorstwa krajowe.
Za podstawowy podmiot gospodarki światowej jest najczęściej uznawane
przedsiębiorstwo krajowe (narodowe). Przedsiębiorstwa te stają się oczywiście podmiotami
gospodarki światowej tylko wówczas, gdy w związku ze swą działalnością gospodarczą
nawiązują i utrzymują znaczące pod względem zakresu, charakteru bądź znaczenia dla swego
funkcjonowania- międzynarodowe stosunki ekonomiczne z innymi podmiotami gospodarki
światowej, a więc np. z przedsiębiorstwami krajowymi działającymi w ramach innych
gospodarek narodowych, z przedsiębiorstwami międzynarodowymi, z międzynarodowymi
instytucjami i organizacjami gospodarczymi. Oczywistym jest, że przedsiębiorstwo działające
wyłącznie w ramach danej gospodarki narodowej, tylko na rynku krajowym a przy tym nie
utrzymujące żadnych kontaktów zagranicznych, bądź nawiązujące takie kontakty
sporadycznie, przypadkowo i bez znaczenia dla swej zasadniczej działalności gospodarczej –
nie może być traktowane jako funkcjonujące w powiązaniu z gospodarką światową i będące
jej podmiotem.
Dotyczy to przede wszystkim wielu drobnych przedsiębiorstw produkcyjnych, usługowych
lub handlowych o tradycyjnych strukturach i sposobach funkcjonowania, o ograniczonym
zakresie działalności, które mogą się praktycznie obejść bez jakichkolwiek stosunków
zewnętrznych (zagranicznych) . Jednak dla współczesnej gospodarki rynkowej sytuacją
bardziej typową jest to, że coraz większa liczba przedsiębiorstw krajowych w celu
rozwinięcia działalności i normalnego funkcjonowania musi wchodzić w różnorodne
powiązania z innymi podmiotami gospodarki światowej, nie są bowiem często w stanie w
ogóle istnieć w izolacji od zagranicy.
Struktura, w której sumuje się jak gdyby działalność gospodarcza przedsiębiorstw
krajowych tworzy gospodarkę narodową. Gospodarki narodowe poszczególnych krajów wraz
z instytucją państwa (rządu jako centralnego organu regulacyjnego) są uznawane za ważny
(nawet najważniejszy) podmiot gospodarki światowej. Włączone są do gospodarki światowej
przede wszystkim poprzez działalność gospodarczą przedsiębiorstw krajowych a także
transnarodowych, które włączyły daną gospodarkę bądź jej określone działy (np. konkretne
gałęzie przemysłu, rolnictwo, system bankowy) w sferę swego działania oraz nawiązywane
przez nie międzynarodowe stosunki ekonomiczne.
Obecnie w skali światowej rzeczywistości gospodarczej mamy do czynienia ze
zbiorowością ponad 250 gospodarek narodowych, zróżnicowanych pod względem terytorium,
zasobów bogactw naturalnych, zasobów ludnościowych, narodowościowym i poziomu
rozwoju gospodarczego.
1.2 Ugrupowania regionalne.
Ugrupowania regionalne (integracyjne) są stosunkowo nowymi podmiotami gospodarki
światowej. Pojawiły się i zaczęły nabierać znaczenia dopiero w okresie ostatnich 30-40 lat.
Pod pojęciem międzynarodowego ugrupowania regionalnego należy rozumieć powstanie
wyraźnie wyróżniającego się na tle otoczenia, względnie jednolitego, nowego organizmu
gospodarczego, obejmującego dwa lub więcej krajów (gospodarek narodowych).
Ugrupowania regionalne wyodrębniają się z otoczenia wskutek ściślejszych więzi
gospodarczych (handlowych, kapitałowych, usługowych, technologicznych itp.) z
gospodarczym otoczeniem zewnętrznym.
Spośród wielu ugrupowań regionalnych na czoło wysuwa się Unia Europejska, która
zrzesza 17 państw : Austrię, Belgię, Danię, Finlandię, Francję, Grecję, Hiszpanię, Holandię,
Irlandię, Islandię, Luxemburg, Niemcy, Norwegię, Portugalię, Szwecję, Wielką Brytanię i
Włochy. Obejmuje obszar 3669,7 tyś. km2, na którym żyje około 373 mln osób. Funkcjonuje
ona na tzw. Europejskim Obszarze Gospodarczym.
Na kontynencie europejskim działają jeszcze Europejskie Stowarzyszenie Wolnego
Handlu (EFTA) oraz Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA).
EFTA jest organizacją skupiającą 4 państwa- Islandię, Lichtenstein, Norwegię i Szwajcarię.
Dwa spośród nich należą także do UE. Traci ona obecnie na znaczeniu, ze względu na rozwój
Unii Europejskiej. Z kolei CEFTA jest ugrupowaniem rozwojowym. Obejmuje ona obszar
533,6 tyś. km2 zamieszkiwany przez około 65 mln osób. Zrzesza 4 państwa: Czechy, Polskę,
Słowację i Węgry.
Największą organizacją gospodarczą na kontynencie amerykańskim jest
Północnoamerykańskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (NAFTA), którego członkami są
Stany Zjednoczone, Kanada i Meksyk. Funkcjonuje ona na terytorium 21.738,2 tyś. km 2,
zamieszkałym przez 368 mln osób. Na obszarze Ameryki Południowej funkcjonuje
MERCOSUR – skupiający 4 państwa : Argentynę, Brazylię, Paragwaj i Urugwaj liczące
łącznie 195 mln osób oraz Pakt Andyjski, skupiający pięć państw : Boliwię, Ekwador,
Kolumbię, Peru i Wenezuelę, w których zamieszkuje łącznie 94 mln ludzi.
Na uwagę zasługuje również FTAA – Strefa Wolnego Handlu Ameryk (Free Trade Area
of the Americas) – planowany od początku lat 90-tych system umów o wolnym handlu
wiążących w przyszłości państwa amerykańskie z obu kontynentów. W polityce USA idea
taka ma służyć rozwojowi gospodarczemu i stabilizacji politycznej regionu.
Największym regionalnym ugrupowaniem gospodarczym jest APEC – Forum
Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku. Krajami członkowskimi jest 18 państw : Australia,
Brunei, Chile, Chiny, Filipiny, Honkong, Indonezja, Japonia, Kanada, Korea Płd, Malezja,
Meksyk, Nowa Zelandia, Papua Nowa Gwinea, Singapur, USA, Tajlandia i Tajwan, które
łącznie zamieszkuje 2100 mln ludzi.
Na kontynencie afrykańskim funkcjonują dwie liczące się organizacje gospodarcze.
Pierwszą jest ECOWAS- Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej licząca 16
państw : Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Gwinea, Gwinea Bissau, Liberia, Mali,
Mauretania, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Togo, Wybrzeże Kości Słoniowej, Wyspy
Zielonego Przylądka, zamieszkiwanych przez 191 mln osób. Druga to SADC – Wspólnota
Rozwoju Południowej Afryki, licząca 11 państw, które zamieszkuje 126 mln ludności. Na
Bliskim Wschodzie funkcjonuje GCC – Rada Współpracy Zatoki Perskiej, której członkami
jest 7 państw liczących łącznie 23 mln osób.
1.3 Korporacje międzynarodowe.
Kolejnym podmiotem gospodarki światowej są przedsiębiorstwa międzynarodowe ,
zwane najczęściej korporacjami transnarodowymi lub wielonarodowymi. Korporacje
transnarodowe są definiowane w różny sposób, w większości jednak definicji akcentuje się
zwykle dwie ich główne cechy: są to przedsiębiorstwa prowadzące działalność gospodarczą
mającą zasięg międzynarodowy oraz posiadające w związku z tym swoje filie zagraniczne.
Korporację międzynarodową można zatem określić jako przedsiębiorstwo prowadzące
działalność produkcyjną, usługową itp. w co najmniej 2 krajach, a w praktyce w kilku,
kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu oraz posiadające odpowiednią ilość swoich filii lub
oddziałów, będących w całości lub w części własnością przedsiębiorstwa macierzystego i
działającego pod jego kontrolą. Uzupełniając tę ogólną definicję należy dodać, że z punktu
widzenia struktury własności można wyróżnić dwa rodzaje korporacji : takie, w których
wszystkie aktywa w całości należą do przedsiębiorstwa macierzystego, lecz zlokalizowane są
w kilku krajach, oraz takie w których przedsiębiorstwo macierzyste jest właścicielem tylko
części aktywów korporacji, w części zaś są one także własnością innych zagranicznych
przedsiębiorstw.
Korporacje transnarodowe mimo, że ich przedsiębiorstwa macierzyste są formalnie
elementami gospodarstw krajowych, wyodrębniane są jako oddzielny podmiot gospodarki
światowej ze względu na :
 dysponowanie wielkim potencjałem ekonomicznym (mierzonym wartością majątku
przedsiębiorstwa i obrotami przedsiębiorstwa).
 względną niezależność finansową , technologiczną i organizacyjną. Dysponowanie
własnymi zasobami finansowymi, własnym zapleczem naukowo-badawczym,
zintegrowaną strukturą organizacyjną oraz względną niezależnością od innych
podmiotów gospodarczych (w tym instytucji finansowych). Poddają się one tylko
częściowo regulacji ze strony władz gospodarczych danego kraju.
 konieczność prowadzenia własnej polityki, której cele mogą być często odrębne i
niekoniecznie zbieżne z celami polityki gospodarczej kraju macierzystego czy
krajów- siedzib filii.
Status korporacji posiada obecnie większość dużych przedsiębiorstw światowych. Ich
ilość i znaczenie we współczesnym świecie stale rośnie. Przyczynia się do tego przenoszenie
postępu techniczno-organizacyjnego i technologicznego w skali międzynarodowej.
1.4 Międzynarodowe organizacje gospodarcze.
Ważnym podmiotem gospodarki światowej są różnego rodzaju międzynarodowe
organizacje gospodarcze, które wywierają wpływ na mechanizmy międzynarodowej
współpracy gospodarczej i społecznej, a także na strukturę i charakter stosunków
ekonomiczno-społecznych między podmiotami gospodarki światowej. Są to podmioty
gospodarcze będące tworami reprezentującymi uprawnienia i zasoby wniesione przez kraje
członkowskie. Tworzą one nową jakość międzynarodowej rzeczywistości gospodarczej,
skupiając w sobie oddziaływanie interesów państw członkowskich. Pełnią one we
współczesnym świecie szereg funkcji, spośród których najistotniejszymi są :
 funkcja regulacyjna, której istotą jest tworzenie norm prawa międzynarodowego oraz
zasad współdziałania różnych uczestników międzynarodowych stosunków
gospodarczych.
 funkcja alokacji zasobów w skali międzynarodowej, której istotą jest przede
wszystkim przemieszczanie zasobów finansowych i rzeczowych do miejsc (krajów,
gałęzi, sektorów), które zostały uznane przez te organizacje za właściwe i pożądane.
 funkcja kontrolna, której istotą jest badanie przez nie zgodności zachowań
uczestników międzynarodowych stosunków ekonomicznych zgodnie z
obowiązującym prawem i zwyczajami międzynarodowymi.
 funkcja opiniotwórcza, której istota sprowadza się do formułowania przez nie – na
bazie posiadanego autorytetu – opinii i stanowisk mających znaczenie dla innych
podmiotów gospodarki światowej.
Międzynarodowe organizacje gospodarcze są podmiotami funkcjonującymi na różnych
szczeblach gospodarki światowej. W praktyce mamy do czynienia z organizacjami
uniwersalnymi (globalnymi) i organizacjami regionalnymi. Organizacjami szczebla
uniwersalnego są :
- Międzynarodowy Fundusz Walutowy- MFW (International Monetary Found – IMF)
- Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju- skrótowo określany jako Bank
Światowy- BŚ (International Bank from Rekonstruction and Developoment –World
Bank)
- Międzynarodowa Korporacja Finansowa (International Finance Corporation – IFC)
- Światowa Organizacja Handlu- ŚOH (World Trade Organization – WTO)
- Konferencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Handlu i Rozwoju (United Nations
Conference Trade and Developoment – UNCTAD)
- Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego (Organization for Ekonomic
Cooperation and Developoment – OECD)
Spośród tych organizacji najwcześniej powstały MFW i BŚ, które zawiązane zostały na
Konferencji Walutowej i Finansowej w Breton Woods w 1944r. a rozpoczęły działanie w
1947r. Podstawowym celem działalności MFW jest tworzenie w skali świata warunków
niezbędnych do współpracy i stabilizacji finansowej i gospodarczej krajów członkowskich,
utrzymanie względnej stabilności walut, wspieranie wzrostu gospodarczego oraz łagodzenie
zakłóceń bilansów płatniczych krajów członkowskich.
Zadaniem Banku Światowego, w którym członkostwo jest uzależnione od przynależności
do MFW, jest głównie udzielanie i gwarantowanie długoterminowych kredytów na cele
rozwoju gospodarczego krajów rozwijających się.
Międzynarodowa Korporacja Finansowa – powstała w 1956r. jako organizacja afiliowana
przy BŚ – ma za zadanie popieranie sektora prywatnego w krajach rozwijających się oraz
krajach Europy Środkowej i Wschodniej.
Najmłodsza spośród organizacji międzynarodowych – Światowa Organizacja Handlu
(WTO) – została powołana do życia 15.04.1994r. a rozpoczęła swoje funkcjonowanie z
dniem 01.01.1995r. Jest ona spadkobiercą GATT – Układu Ogólnego ds. Ceł i Handlu, który
z końcem 1994r. zakończył swoją działalność. Przejęła ona wszystkich partnerów GATT.
Liczy 124 krajów członkowskich. Podstawowe cele organizacji to :
- kształtowanie warunków rozwoju międzynarodowego handlu opartych na zasadzie
równego traktowania wszystkich partnerów handlowych. Państwo uzyskując
członkostwo nabywa przywileje oraz udziela takich samych przywilejów innym
członkom organizacji.
- statut uznaje cła za jedyny, dozwolony instrument ochrony przed konkurencją
zagraniczną. Zakazuje stosowania innych środków ochrony przed konkurencją to jest
ograniczeń ilościowych i podatków granicznych.
- uznaje się za podstawową zasadę wzajemności korzyści i ustępstw. Dopuszcza się
jednakże przejściowe uprzywilejowanie krajów słabo rozwiniętych dla ułatwienia im
szybkiego wzrostu gospodarczego.
- WTO podobnie jak GATT organizuje międzynarodowe, wielostronne negocjacje
handlowe.
Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego (OECD) – powstała w końcu 1959r.
a funkcjonująca od 30.09.1960 – jest międzynarodową organizacją skupiającą najbardziej
rozwinięte kraje świata. W warunkach podziału świata na 2 obozy, organizacja stanowiła
instytucjonalne
kryterium
wyodrębnienia
krajów
zachodnich
w
stosunkach
międzynarodowych. Krajami założycielskimi OECD są : USA, Kanada oraz kraje europejskie
- Austria, Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Luxemburg,
Norwegia, Portugalia, Niemcy, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania i Turcja. Kolejno do
OECD wstępowały Japonia (64r.), Finlandia (71r.), Australia i Nowa Zelandia (73r.), Meksyk
(94r.), Czechy (95r.), Polska, Węgry, Korea Płd (96r.).
Zakres działalności obejmuje praktycznie wszystkie aspekty ekonomiczne stosunków
międzynarodowych. Podstawowe funkcje organizacji dotyczą koordynacji polityki
ekonomicznej państw członkowskich w dziedzinie wspierania rozwoju gospodarczego,
wzrostu zatrudnienia i poprawy poziomu życia oraz liberalizacji handlu międzynarodowego.
Współpraca krajów OECD opiera się na zakazie preferencji i dyskryminacji w wymianie
międzynarodowej. Formy współdziałania członków opierają się na wymianie informacji,
konsultacjach i doradztwie przy podejmowaniu wspólnych programów badawczych. Jest
względnie luźną strukturą krajów członkowskich, nie dysponuje większymi środkami na
działalność związaną z udzielaniem pomocy. Opracowuje wspólne zasady w formie zaleceń
dotyczących polityki ekonomicznej oraz dokonuje systematycznych analiz sytuacji
ekonomicznej krajów członkowskich i szerzej – gospodarki światowej. Rozwija pomoc
techniczną i finansową dla krajów znajdujących się w fazie transformacji ustrojowej,
zwłaszcza krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Potencjał ekonomiczny krajów OECD jest ogromny. Ich obszar zajmuje 26%
powierzchni świata, skupia 18% ludności oraz wytwarza 80% PŚB. Nawiązując do
przystąpienia Polski do OECD należy stwierdzić, iż jest to ważny etap uczestnictwa w
światowych oraz europejskich strukturach instytucjonalnych. Jest ważnym argumentem w
prowadzonych negocjacjach dotyczących przystąpienia naszego kraju do Unii Europejskiej.
Spośród innych międzynarodowych organizacji gospodarczych należy wymienić :
- Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDA) – powstało w 1960r. w celu
udzielania kredytów krajom rozwijającym się.
Wielostronna Agencja Gwarancji Inwestycji – stowarzyszona z BŚ, utworzona w 1988r.
Działalność polega na ubezpieczaniu inwestycji od ryzyka ekonomicznego oraz na
świadczeniu doradztwa.
-
Międzynarodowe Centrum Rozwiązywania Sporów Inwestycyjnych (ICSED) –
powstało w 1966r. z inicjatywy B.Ś. Rozstrzyga spory wynikające w związku z
inwestycjami zagranicznymi.
Oprócz wymienionych powyżej międzynarodowych organizacji gospodarczych o
charakterze globalnym wyróżniamy organizacje regionalne, którymi są instytucje
gospodarcze powołane do życia w celu rozwiązywania problemów konkretnego regionu.
Takimi organizacjami są regionalne banki rozwoju. Często rolę organizacji regionalnych
przejmują niektóre instytucje funkcjonujące w ramach konkretnego ugrupowania
gospodarczego. Dlatego też niekiedy utożsamia się organizację regionalną z ugrupowaniem
regionalnym.
Współczesna gospodarkę światową charakteryzują procesy nieustannych zmian, których
cechą jest duża zmienność podmiotów gospodarczych, relacji między nimi oraz powiązań je
łączących. Ujawniają one szereg tendencji, spośród których za główne należy uznać
internacjonalizację życia gospodarczego oraz globalne współzależności rozwojowe. Ich istotą
jest wysuwanie na plan pierwszy problemów globalnych współczesnego świata, rozumianych
jako zagadnienia i zadania jakie ma do rozwiązania światowa społeczność, od których nie da
się uciec, a wręcz przeciwnie należy rozwiązywać, mając na uwadze cel najważniejszy –
dobro tej społeczności.
LITERATURA :
1. J. Sołdaczuk Z. Kamecki P. Bożyk : Międzynarodowe stosunki ekonomiczne.
Teoria i praktyka. PWE Warszawa 1983r.
2. Praca zbiorowa pod redakcją A. Budnikowskiego i E. Kaweckiej-Wyrzykowskiej :
Międzynarodowe stosunki gospodarcze. PWE Warszawa 1996r.
3. P. Bożyk J. Misiala M. Puławski : Międzynarodowe stosunki ekonomiczne.
4. Z. Stachowiak :
Download
Random flashcards
Create flashcards