Zmiany w sposobach realizacji funkcji personalnej w

advertisement
Mieczysław Morawski1*
4,4
ZMIANY W SPOSOBACH REALIZACJI FUNKCJI
PERSONALNEJ W PRZEDSIĘBIORSTWACH
ZORIENTOWANYCH NA WIEDZĘ
Założenia wstępne
W kontekście rozwoju gospodarki opartej na wiedzy i jej wiodących
trendów (innowacje, globalizacja, informatyzacja, edukacja, mobilność
i ruchliwość rosnącej liczby specjalistów) założenia tkwiące u podstaw
koncepcji zarządzania zasobami ludzkimi (w tym budowanie tożsamości
pozytywnie ocenianego pracownika poprzez długoletnią, lojalną pracę
w jednej instytucji, wyłączność dysponowania przez pracodawcę czasem
i kwalifikacjami zatrudnionego pracownika, kariera w obrębie jednego pionu i zawodu, sztywny podział na menedżerów i wykonawców, koncentracja
na pełnieniu jednej funkcji/roli organizacyjnej na danym stanowisku pracy)
są barierami w efektywnym realizowaniu funkcji personalnej. Wytworzyły one nawyki, przyzwyczajenia, sposoby percepcji trudne do pogodzenia
z nowymi warunkami funkcjonowania organizacji, wymuszającymi działania pionierskie, niekonwencjonalne, elastyczne, szybkie, adaptacyjne, doraźne i jednorazowe. Rosnąca turbulencja otoczenia i wnętrza organizacji
jest nie do pogodzenia z utrwalonymi modelami myślenia, według których
na przykład odejście pracownika jest traktowane w kategoriach jednoznacznie negatywnych (nielojalność, niewdzięczność, nieuczciwość), natomiast
brak jest pomysłów i rozwiązań personalnych, które pozwoliłyby budować
wieloletnie związki merytoryczne z byłym pracownikiem.
Trzeba poszukiwać nowych modeli zarządzania ludźmi, w których
kompetentny specjalista zacznie osiągać pozycję wolnego inwestora, dysponującego osobistym kapitałem intelektualnym, kreującym wartość dodaną dla przedsiębiorstwa. Jego oferta to oferta udostępnienia wysokich
*
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu.
328
Mieczysław Morawski
kompetencji w zamian za komfortowe warunki pracy i możliwość pozyskania nowych umiejętności i doświadczeń po to, by osiągnąć cele organizacji, zgodnie z kanonami danej profesji, w określonym czasie i przy użyciu
ustalonych narzędzi. W literaturze przedmiotu pojawia się pogląd, iż we
współczesnych uwarunkowaniach gospodarki wiedzy i innowacji procesy
kadrowe będą kształtowane przez model, określany jako zarządzanie kapitałem ludzkim. Z kolei zarządzanie nastawione na kreowanie nowych wartości w zarządzaniu ludźmi wymaga nowych koncepcji organizacyjnych,
przede wszystkim modeli organizacji (przedsiębiorstw) zorientowanych na
wiedzę.
Celem opracowania jest wskazanie cech nowego modelu realizacji
funkcji personalnej oraz uwarunkowań, w jakich się on krystalizuje. Opracowanie ma charakter teoretyczny i jest oparte na refleksjach i przemyśleniach jego autora. Zaprezentowane wnioski i uwagi są wynikiem uważnej
obserwacji rzeczywistości gospodarczej i organizacyjnej autora tej publikacji, licznych jego kontaktów z przedsiębiorcami i menedżerami, prowadzonych rozmów i działalności eksperckiej oraz ciągłym procesie prowadzonych studiów literaturowych.
Uwarunkowania zmian w zarządzaniu ludźmi
Istnieje wiele czynników, których współwystępowanie wymusza nowe
podejście do zagadnień personalnych. Do niektórych ważnych okoliczności
związanych z zarządzaniem ludźmi w organizacji trzeba zaliczyć następujące:
 presja konkurencji powoduje dążenie do systematycznej obniżki
stałych kosztów, również kadrowych – w rezultacie liczba zatrudnionych ulega zmniejszeniu na rzecz wykorzystywania różnych
form pracy doraźnej, projektowej, kontraktowej czy sezonowej,
 przedsiębiorstwa przestają zatrudniać „na zapas” w oczekiwaniu
na lepszą koniunkturę i poczuwając się do odpowiedzialności za
pracowników, pracownicy mają być przydatni „tu i teraz”, patrząc
pod kątem realizacji konkretnych zamówień, produkcji krótkich
serii wyrobów, wykorzystywania określonych technologii itd.,
 coraz częściej dzieli się pracowników na różne kategorie: pracownicy kluczowi, pracownicy pomocniczy, peryferyjni, zewnętrzni
itd.; jedynie zaliczenie do grupy najlepszych, najbardziej utalentowanych zapewnia długoterminową umowę o pracę i bardziej
atrakcyjne warunki realizacji zadań,
 coraz częściej więź z dotychczasowym pracodawcą przestaje
mieć charakter wyjątkowy, pracodawca traci swoistą wyłączność
na pracownika, w szczególności w odniesieniu do specjalistów
Zmiany w sposobach realizacji funkcji personalnej...




329
o unikalnych i wysokich zarazem kompetencjach, poszukujących
wyzwań zawodowych w różnych miejscach i przedsięwzięciach,
w odniesieniu do wielu grup profesjonalistów kariera przestaje
oznaczać zmianę stanowisk organizacyjnych, przede wszystkim
awans w układzie hierarchicznym, istotniejsze staje się akumulowanie wiedzy, doświadczeń i umiejętności podczas pełnienia
różnych funkcji i ról organizacyjnych, często na rzecz więcej niż
jednej instytucji,
pracownicy poszukują na zewnątrz macierzystej organizacji dodatkowych możliwości świadczenia samodzielnych usług eksperckich i doradczych, udziału w jednorazowych projektach, publikowania własnych pomysłów i rozwiązań, które poza zwiększeniem dochodów, budują markę profesjonalisty i zarazem stwarzają lepszą pozycję przetargową w przyszłych negocjacjach, np.
płacowych, z dotychczasowym pracodawcą,
tworzone są różne elastyczne formy zatrudnienia i samozatrudnienia, zakładające odmienne sposoby rozliczania czasu, zadań,
obowiązków, obecności w pracy,
stopniowo, w rosnącej liczbie przypadków odchodzi się od zatrudnienia pełnoetatowego na czas nieokreślony na rzecz bardziej
elastycznych form kooperacji na luźniejszych zasadach przy okazji rozmaitych projektów i przedsięwzięć; partnerem przedsiębiorstwa w ich ramach jest dostawca usług reprezentujący własną
firmę, konsultant, rzeczoznawca, audytor itd., a nie pracownik
najemny.
Wiedza staje się podstawowych źródłem przewagi strategicznej firmy,
stąd coraz silniejsza orientacja na metody zarządzania kapitałem ludzkim
najwyższej jakości: zarządzanie kompetencjami, zarządzanie pracownikami
wiedzy, zarządzanie talentami, zarządzanie innowacjami. Silna konkurencja
w obszarze nowych technologii i ich wykorzystania w sferze nowych generacji produktów i usług zmusza firmy do stałej aktywności umysłowej w zakresie badań, rozwoju, eksperymentowania, postępu technicznego i technologicznego. Nie jest to możliwe bez specjalnego podejścia do ludzi, którzy dysponują potrzebną wiedzą i doświadczeniem. W nowych warunkach
w organizacji dochodzi do ciągłych innowacji dzięki rozpowszechnionym
procesom organizacyjnego uczenia się, w tym coraz częstszym inicjatywom
w rodzaju uczelni korporacyjnej, funkcjonującym zespołom projektowym,
często o charakterze międzywydziałowym, permanentnej rotacji na stanowiskach pracy, wielokierunkowemu transferowi wiedzy poprzez spotkania
nieformalne (wspólnoty profesjonalistów, koła jakości) i wykorzystywanie
330
Mieczysław Morawski
technik informacyjnych, dzielenia się doświadczeniami i umiejętnościami
(instytucja wewnętrznego trenera, coaching i inne). O rozwoju innowacji
decyduje dynamika wiedzy, przede wszystkim zdolność świadomego zarządzania procesami jej przebiegu: akumulacji wiedzy, jej transferu i wykorzystania. Organizacja, koncentrując się na pozyskiwaniu, gromadzeniu,
kreowaniu i upowszechnianiu wiedzy, jest zdolna do „przeskoków” technologicznych, tworząc nowatorskie produkty bez przeszłości, zrywające
ciągłość „pokoleniową” z klasycznymi ofertami innych producentów i dostawców. Wówczas innowacja jest dramatyczną zmianą w sposobie życia
jednostek, wywołana wprowadzeniem nowego produktu bądź usługi [Itami
2010, s. 34].
W świetle zarysowanych uwarunkowań dotychczasowy model realizacji funkcji personalnej, określany mianem zarządzania zasobami ludzkimi (Human Resources Management) nie odpowiada na wiele pytań i dylematów, pojawiających się pod wpływem rozwoju gospodarki opartej na
wiedzy. Gdy powstawała koncepcja ZZL, większość zjawisk, procesów
i decyzji personalnych różniło się od dzisiejszych praktyk zachodzących
w organizacjach. Inne były okoliczności działania. W rezultacie wiele kategorii pojęciowych teorii zarządzania ludźmi utraciło w części swoje dotychczasowe znaczenie i zyskało nowe, jak na przykład: praca, pracownik,
kompetencje, kariera i inne. Praca to już nie miejsce, gdzie przychodzimy
i spędzamy czas na wykonywaniu powtarzalnych i rutynowych zadań i obowiązków, to częściej konkretny projekt czy przedsięwzięcie do wykonania,
o określonych, specyficznych parametrach. Pracownik to już nie zawsze
członek załogi, skoszarowany „pod jednym dachem” z innymi podobnymi
do siebie pracownikami najemnymi, z identycznymi lub podobnymi warunkami pracy i płacy, zatrudnionymi na czas nieokreślony, ze stałym zakresem
obowiązków. To w rosnącej liczbie usługodawca, świadczący niezależne
usługi specjalistyczne, specjalista, zaangażowany w ramach kontraktu do
zrealizowania konkretnego zadania, pracownik czasowy, będący swoistym
pracownikiem zewnętrznym, bez praw i przywilejów przynależnych pracownikom etatowym. Specjalista staje się niezależnym ekspertem, świadczącym zaawansowane pod względem merytorycznym i intelektualnym
profesjonalne usługi, przy czym instytucja, w obrębie której realizowane są
te zadania, jest przede wszystkim dostarczycielem infrastruktury technicznej i logistycznej, dysponentem sieci dystrybucji i sprzedaży, twórcą oferty
handlowej, organizatorem działań promocyjnych, rzadziej zaś pracodawcą
tegoż specjalisty. Instytucja organizuje przedsięwzięcie i tworzy bazę materialną do jego wykonania, specjalista oferuje swoje kompetencje, które
umożliwią realizację danego projektu. W tym związku obie strony stają się
partnerami, wzajemnie oferując sobie możliwości działania. W tym ujęciu
Zmiany w sposobach realizacji funkcji personalnej...
331
o skuteczności polityki personalnej decyduje zdolność każdej instytucji przyciągania właściwych specjalistów i efektywnego wykorzystania ich kompetencji. Z tym, iż produktywne wykorzystanie wiedzy specjalistów nie sprowadza
się jedynie do wykonania przez nich konkretnego projektu (zadania) zgodnie
z kanonami sztuki swoistymi dla danej profesji, ale również dyfuzję tej wiedzy w całej organizacji, jej udostępnienie innym pracownikom, kodyfikację
w postaci opracowanych procedur i standardów. Coraz częstsza przejściowość
związków z pracownikami o wysokich kompetencjach musi oznaczać zmianę
kierunków i form aktywności w sferze personalnej. Nie chodzi już o poszukiwanie różnych formuł formalnoprawnych, ekonomicznych i organizacyjnych,
które miałyby zatrzymać specjalistę w przedsiębiorstwie nieomal na zawsze,
co przede wszystkim o wszechstronnie efektywne wykorzystanie jego „pobytu” w firmie w trakcie realizacji projektu i potem, po jego wykonaniu. To
oznacza budowanie szczególnych relacji ze specjalistami, którzy w różnych
momentach i fazach karier zawodowych, stają się pracownikami wewnętrznymi i zewnętrznymi względem określonej instytucji. Te relacje muszą być oparte na założeniu, że osoba udostępniająca swoje kompetencje jest jednocześnie
klientem, o względy którego trzeba zabiegać, na przykład poprzez świadome
budowanie marki dobrego pracodawcy, tworzącego przyjazne środowisko pracy oraz inwestorem osobistego kapitału intelektualnego, co w konsekwencji
rodzi pytania o partycypację w korzyściach, ale i kosztach ekonomicznych danego przedsięwzięcia. Na pewno uwzględnienie tych kwestii wymusza zmiany
w realizacji funkcji personalnej.
Koncepcja zarządzania kapitałem ludzkim
Nowy model kierowania ludźmi, czyli zarządzanie kapitałem ludzkim
w przedsiębiorstwach zorientowanych na wiedzę, opiera się na takich zasadach, jak [Morawski, Niemczyk, Perechuda, Stańczyk-Hugiet 2010, s. 181182]:
 zaangażowanie wszystkich pracowników w sprawy przedsiębiorstwa (intelektualne, merytoryczne, emocjonalne),
 wyodrębnianie pracowników najlepszych, o największym potencjale bądź najwyższych kompetencjach zawodowych i oferowanie im specjalnych programów motywacyjnych, rozwoju zawodowego i organizacji pracy,
 tworzenie mocnej kultury organizacyjnej, która integrowałaby
wszystkich pracowników, wzmacniała więzi, zachęcała do współpracy i dzielenia się wiedzą,
 wprowadzanie elastycznych struktur organizacyjnych, otwartych
i dostosowujących się do zmian zadań, kwalifikacji pracowników
i warunków otoczenia,
332
Mieczysław Morawski




realizowanie w relacjach między przełożonymi a podwładnymi
trenerskich czy też coachingowych stylów kierowania, w których
przełożony jest instruktorem, trenerem, coachem i doradcą,
ciągłe uzupełnienia kompetencji pracowników przez ustawiczne
kształcenie na stanowisku pracy, czyli kontakty i wymiana doświadczenia z przełożonymi, korzystanie z rad i opinii ekspertów,
dostęp do elektronicznych programów edukacyjnych, wykorzystywanie zapisanych doświadczeń specjalistycznych, korzystanie
z firmowych baz danych,
upowszechnienie instytucji mentora, czyli niekwestionowanego
mistrza posiadającego powszechnie uznawany autorytet zawodowy; mentor czuwa nad profesjonalnym rozwojem zawodowym
wybranych pracowników i w sytuacjach tego wymagających
wspiera ich, rekomenduje na wyższe stanowisko, zaleca uzupełnienie kwalifikacji oraz tworzy wizję ich kariery,
odchodzenie od dotychczasowych systemów wynagradzania,
opartych na ścisłym definiowaniu stanowiska pracy, i przechodzenie na motywowanie uzależnione od wyników pracy i rozwoju kompetencji.
Niektóre cechy nowego modelu realizacji funkcji personalnej w porównaniu do modelu zarządzania zasobami ludzkimi przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Porównanie modeli realizacji funkcji personalnej
Model realizacji
funkcji personalnej
Wzorzec pracownika
Kluczowe potrzeby
pracownika
Wyznaczniki postaw
i zachowań
Zarządzanie zasobami
ludzkimi
Pracownik kompetentny
Orientacja na sukces zawodowy, określony przez poziom
w hierarchii organizacyjnej,
wielkość wynagrodzenia, uznanie w środowisku zawodowym
Misja organizacji, kariera
profesjonalisty, konkurencja
między pracownikami
Profesjonalizm, specjalizacja
Postulowane zachowania
oparta na wysokich
pracownika
kompetencjach
Zarządzanie kapitałem
ludzkim
Pracownik kreatywny
Ciągła edukacja, niezależność,
komfortowe warunki
pracy, atrakcyjne zadania
i przedsięwzięcia, budowanie
autorytetu wiedzy
Harmonizowanie życia osobistego i zawodowego, różnorodność i możliwość wyboru funkcji, roli i zadania w organizacji,
współpraca w zespołach
Dzielenie się wiedzą, wszechstronność w realizacji różnych
ról i funkcji organizacyjnych,
kreatywność i wynikająca
z niej innowacyjność
Zmiany w sposobach realizacji funkcji personalnej...
Środowisko pracy
Przynależność
organizacyjna
Oczekiwania względem
przełożonego
Rodzaj przywództwa
Miejsce przebiegu
funkcji personalnej
Systemy doboru,
wynagrodzeń, ocen
i rozwoju
Model kariery
333
Wykonywanie zadań w małych,
często wirtualnych zespołach
projektowych, powiązanych
technologiami teleinformacyjnymi z innymi zespołami w danej firmie i ponad jej granicami
Umowa z jednym
Inwestowanie posiadanych
pracodawcą, ograniczona
kompetencji w różnych promożliwość dodatkowego
cesach, projektach i przedsięświadczenia własnej pracy na wzięciach na rzecz macierzystej
zewnątrz organizacji
organizacji i innych organizacji
Wysokie zaangażowanie inteProfesjonalizm, racjonalność,
pragmatyzm, skuteczność, przy- lektualne i emocjonalne lidera
wództwo transakcyjne, tworze- zespołu, odpowiedzialnego za
nie warunków działania, wspo- realizację projektu, tworzenie
maganie rozwoju kompetencji, przestrzeni dyskusji, dzielenia się
wiedzą i kreowania pomysłów
inspirowanie i kształtowanie
Przywództwo transakcyjne
Przywództwo organiczne
Wspólnoty profesjonalistów
Macierzysta organizacja,
korporacje i stowarzyszenia
podzielające te same pasje
zawodowe
i zainteresowania
Jednolite w odniesieniu
Zróżnicowane pakiety rozwiądo pracowników tej samej
zań personalnych w stosunku do
instytucji przy zachowaniu
wyodrębnionych kategorii praniektórych odrębnych
cowników kluczowych, specjarozwiązań w stosunku do
listów, utalentowanych adeptów,
kadry menedżerskiej
pracowników zewnętrznych
Kariera w danym zawodzie,
Wszechstronna kariera zorienw obrębie wyodrębnionego
towana na wielozawodowość,
pionu funkcjonalnego
realizowana w różnych orgaw jednej organizacji
nizacjach
Źródło: opracowanie własne.
Wykonywanie zadań
w funkcjonalnych komórkach
organizacyjnych w ramach
danej firmy
Obserwując ewolucję funkcji personalnej można przyjąć, że od końca
XX wieku i początku XXI wieku kształtowany jest model kapitału ludzkiego, któremu odpowiada stereotyp człowieka uczącego się i dzielącego się
wiedzą [Król 2010, s. 35-36]. O ile więc w XIX wieku i pierwszej połowie
XX wieku ludzie w firmie to była siła robocza, czyli trudno rozróżnialna masa
podobnych do siebie pod względem niskich kwalifikacji i doświadczenia, słabo opłacanych robotników, później od lat 80. XX wieku upowszechniło się
określenie zasoby ludzkie, wyrażające ideę ludzi jako najważniejszego zasobu
w firmie, o tyle obecnie, od lat 90. ubiegłego stulecia, coraz częściej używa się
pojęcia kapitał ludzki, określając w ten sposób wysoko wykwalifikowanych,
kreatywnych i w dużej mierze niezależnych od pracodawcy specjalistów – pracowników wiedzy [Morawski 2010, s. 176].
334
Mieczysław Morawski
Koncepcja kapitału ludzkiego [Juchnowicz 2007; Morawski, Stosik
2009] jest zbiorem teorii, modeli i metod w podejściu do ludzi, które nie są
jeszcze powszechnie praktykowane. Rekomendowane w ramach tej koncepcji zastosowanie partycypacji w zarządzaniu, trenerskich stylów kierowania,
intensywnych, otwartych i nieformalnych sieci komunikacyjnych, motywacji
odwołującej się do ambicji intelektualnych i merytorycznych pracowników jest
charakterystyczne dla przedsiębiorstw zorientowanych na wiedzę, specjalizujących się w profesjonalnych usługach doradczo-eksperckich, funkcjonujących
w nowoczesnych sektorach gospodarki. Najlepiej jest to widoczne w sektorach high-tech, gdzie akumulowanie potrzebnej wiedzy jest wstępem do
kreowania innowacji przez aktywnych i profesjonalnych pracowników.
Zarządzanie kapitałem ludzkim jest zorientowane na wzrost szeroko
pojętej innowacyjności, rozwoju nowych produktów i usług, technologii
i metod organizacyjno-zarządczych. Dla pracowników, posiadających kapitał ludzki najwyższej próby, inspiracją do wysiłku jest możliwość rozwoju
zawodowego, daleko idąca samodzielność, ambitne i tworzące wyzwania zadania czy też kontakty nieformalne ponad granicami działów i funkcji przedsiębiorstwa.
Koncepcji zarządzania kapitałem ludzkim odpowiada model przedsiębiorstwa zorientowanego na wiedzę. W tym modelu elastyczność jest cechą wrodzoną organizacji, również w wymiarze personalnym. Temu może
służyć przemienność ról organizacyjnych pełnionych przez różne osoby, duża zmienność pełnionych ról, wzajemna zastępowalność oparta na
wszechstronności pracowników wiedzy i ich gotowości do częstych zmian
w mikrootoczeniu, w którym wciąż pojawiają się nowe wyzwania, metody
i wymagania oraz nowi współpracownicy. Hierarchia stanowisk i wpisane
w nie formalne funkcje wykonawcze i kierownicze mają w modelu charakter wtórny wobec posiadanych kompetencji (odzwierciedlonych oficjalnym
zaliczeniem do określonej kategorii pracowników: kluczowych, dojrzałych
specjalistów, utalentowanych adeptów) i potencjalnych ról organizacyjnych,
możliwych do pełnienia w danej firmie.
Podsumowanie
Potrzebna jest nowa wizja zarządzania ludźmi w organizacji – zarządzanie kapitałem ludzkim, zorientowana na mobilnych, wszechstronnych,
o wysokich kompetencjach specjalistów. Instytucje i reprezentujący je pracodawcy muszą zmienić sposób myślenia o pracownikach. Nie są oni już
zasobami, którymi pracodawca dysponuje na zasadach wyłączności, lecz
dysponentami osobistego kapitału intelektualnego, który inwestują w przedsięwzięcia, w których mogą być jednym z partnerów.
Zmiany w sposobach realizacji funkcji personalnej...
335
Bibliografia:
Elastyczne zarządzanie kapitałem ludzkim w organizacji wiedzy, red. M. Juchnowicz, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2007.
Itami H., Organizacja akumuluje, rynek użytkuje, wydanie z okazji nadania H. Itamiemiu tytułu doktora honoris causa UE, Wydawnictwo UE we Wrocławiu,
Wrocław 2010.
Król H., Istota rozwoju kapitału ludzkiego organizacji [w:] Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, red. H. Król, A. Ludwiczyński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.
Król H., Transformacja pracy i funkcji personalnej [w:] Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, red. H. Król, A. Ludwiczyński,
wydanie pierwsze, 3. Dodruk, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa
2010.
Morawski M., Kompetencje i role organizacyjne [w:] Zarządzanie. Kanony i trendy,
red. M. Morawski, J. Niemczyk, K. Perechuda, E. Stańczyk-Hugiet, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010.
Morawski M., Stosik A., Zarządzanie kapitałem ludzkim w organizacjach sportowych, wydanie pierwsze, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego we
Wrocławiu, Wrocław 2009.
Download