Rola uroepithelium i zaburzeń immunologicznych w patogenezie zaka

advertisement
PRACE
POGL¥DOWE
Rola uroepithelium i zaburzeñ
immunologicznych w patogenezie zaka¿eñ
uk³adu moczowego.
Czêœæ I. Budowa i funkcja biologiczna bariery
uroepithelialnej. Czynniki determinuj¹ce
wirulencjê bakterii uropatogennych
B³ona œluzowa uk³adu moczowego stanowi szczeln¹ barierê biologiczn¹ chroni¹c¹ organizm przed inwazj¹ drobnoustrojów z jej powierzchni w g³¹b tkanek
w stanach fizjologicznych. Specyficzne w³aœciwoœci komórek uroepitelialnych
umo¿liwiaj¹ szybk¹ eliminacjê drobnoustrojów wraz z z³uszczonymi komórkami, z nastêpow¹ sprawn¹ regeneracj¹ tych komórek. Drobnoustroje uropatogenne wyposa¿one s¹ w szereg czynników wirulencji, które pozwalaj¹ im pokonaæ barierê œluzówkow¹ i naruszyæ integralnoœæ tkanek. Czynniki wirulencji warunkuj¹ zdolnoœæ bakterii do adhezji, rozmna¿ania siê w ró¿nych warunkach
oraz obrony przed dzia³aniem uk³adu immunologicznego gospodarza. S¹ one
kodowane przez fragmenty DNA zwane „wyspami patogennoœci”. Ekspresja
czynników wirulencji jest zale¿na od œrodowiska, w którym znalaz³ siê drobnoustrój, oraz odpowiedzi immunologicznej gospodarza. Uropatogennoœæ bakterii mo¿e wynikaæ z ich zdolnoœci do tworzenia biofilmów lub wystêpowania zjawiska „mimikry cz¹steczkowej”. Poznanie z³o¿onych mechanizmów wirulencji
patogenów pozwala zrozumieæ trudnoœæ w leczeniu ZUM.
(NEFROL. DIAL. POL. 2008, 12, 241-243)
Lidia HYLA-KLEKOT
Tomasz KOSZUTSKI*
Chorzowskie Centrum Pediatrii i Onkologii
w Chorzowie, Oddzia³ Nefrologii Dzieciêcej
Kierownik Oddzia³u: Lidia Hyla-Klekot
*Klinika Chirurgii Dzieciêcej Górnoœl¹skiego
Centrum Matki i Dziecka w Katowicach,
Oddzia³ Urologii Dzieciecej
Kierownik Oddzia³u: Tomasz Koszutski
S³owa kluczowe:
• bariera uroepitelialna
• wirulencja bakterii
• wyspy patogennoœci
• biofilm bakteryjny
• mimikra cz¹steczkowa
Key words:
• uroepithial barrier
• bacterial virulence
• pathogenetic isles
• bacterial biofilms
• molecuilar mimicry
Role of uroepithelium and abnormal immunological
responses in the pathogenesis of urinary tract
infections. Part I: Structure and function
of the uroepithelial barrier. Factors determining bacterial
virulence
The mucous membrane of the urinary tract is a tigh biological barrier protecting the urinary ways from invading microorganisms. Under physiological
conditions specific characteristics of uroepithial cells are able to eliminate bacteria from the urinary tract together with the shedded cells after which regeneration of the uroepithelium takes place. Uropathogenic bacteria are equipped
with a lot of virulence enhancing factors, which are to penetrate the mucous
membrane and destroy the integrity of epithelial cell structure. Virulence factors are enabling bacteria to adhere to cell surface and to proliferate under different conditions, as well as to defend themselves against host defence mechanisms. These factors are coded by DNA fragments called "pathogenetic isles".
Expression of virulence factors is dependent upon the complexity of the surrounding environment and immunological responses of the patients.
Uropathogenicity may by caused by biofilms or presence of "mimcry molecules".
The complexity of virulence enhancing mechanisms explains, why treatment of
urinay tract infections are oftem so difficult.
(NEPHROL. DIAL. POL. 2008, 12, 241-243)
Wstêp
Gotowoœæ ludzkiego organizmu do obrony przed inwazj¹, wszechobecnych w otaczaj¹cym nas œwiecie mikroorganizmów jest
jednym z najwiêkszych fenomenów natury.
Dynamiczny stan równowagi miêdzy si³ami
obronnymi ustroju, a wirulencj¹ drobno-
ustrojów jest determinantem zachowania
zdrowia. Miejscem sta³ego kontaktu drobnoustrojów z organizmem gospodarza s¹
b³ony œluzowe. Na ogromnej powierzchni
b³on œluzowych przewodu pokarmowego,
dróg oddechowych, a tak¿e uk³adu moczowego drobnoustroje nieustannie próbuj¹
Nefrologia i Dializoterapia Polska • 2008 • 12 • Numer 4
Adres do korespondencji:
Dr hab. n. med. Lidia Hyla-Klekot
Chorzowskie Centrum Pediatrii i Onkologii
41-500 Chorzów, ul. Truchana 7
Tel.: 0602805236
e-mail: [email protected]
241
prze³amaæ œluzówkow¹ barierê ochronn¹ i
naruszyæ integralnoœæ tkanek. Nic wiêc dziwnego, ¿e ustrój ludzki dysponuje niezwykle
specyficznymi, wysoko wyspecjalizowanymi mechanizmami obronnymi, których rol¹
jest niedopuszczenie do inwazji drobnoustrojów w g³¹b organizmu.
Uk³ad moczowy pokrywa ogromna powierzchnia b³ony œluzowej, bêd¹cej potencjalnymi wrotami zaka¿enia. Œluzówka ta
posiada specyficzny, niepowtarzalny w innych uk³adach œluzówkowych, system immunologiczny. Nie jest on bowiem reprezentowany w ja³owym uk³adzie moczowym w
postaci ukszta³towanej tkanki limfoidalnej na
wzór jelitowych k³êpków Peyera, lecz jest
pobudzany, rekrutowany do obronny przeciwbakteryjnej w odpowiedzi na stymulacjê
antygenami drobnoustrojów [2,11,14].
Komórki uroepithelium s¹ niezwykle czu³ymi detektorami bodŸców œrodowiskowych.
Stanowi¹ swoist¹ barierê miêdzy œrodowiskiem, a tkank¹ podœluzówkow¹, wytwarzaj¹c szczelne po³¹czenia, uniemo¿liwiaj¹c
tym samym kontakt drobnoustrojów i makromoleku³ z tkank¹ podœluzówkow¹. Ich
stymulacja przez antygeny bakteryjne skutkuje aktywacj¹ „pierwszej linii obrony”. Pobudzone komórki uroepithelium wspó³dzia³aj¹ z innymi elementami komórkowymi reprezentuj¹cymi wrodzone, pierwotne mechanizmy immunologiczne (monocyty, makrofagi, komórki dendrytyczne limfocyty T),
a tak¿e z innymi elementami uk³adu immunologicznego (chemokiny, cytokiny, cz¹steczki adhezji komórkowej). Komórki uroepithelium s¹ typowymi komórkami „pierwszej linii obrony”, a tym samym zajmuj¹ unikatow¹ pozycjê w odpornoœci wrodzonej.
SzczelnoϾ bariery uroepitelialnej
Bariera uroepithelialna jest nieprzepuszczalna dla wody i substancji w niej rozpuszczonych. Czynnikiem biologicznym, odpowiedzialnym za utrzymanie ci¹g³oœci tej bariery jest bia³ko – klaudyna 4, która ³¹czy
czynnoœciowo spolaryzowane komórki œródb³onka. W zdrowym uroepitelium, ekspresjê klaudyny 4 wykazano na podstawnobocznej i apikalnej powierzchni komórek
podstawnych i przejœciowych, lecz nie
stwierdzono jej obecnoœci w warstwie komórek powierzchniowych (poœrednich).
Kontakt fimbrii H z uroepithelium promuje
wzrost ekspresji klaudyny 4 w populacji komórek poœrednich. Wczesny, bezpoœredni
wzrost ekspresji klaudyny w nab³onku przejœciowym w nastêpstwie oddzia³ywania antygenów rzêskowych wskazuje na swoist¹
mobilizacjê uroepithelium do odnowy dla zachowania szczelnoœci bariery czynnoœciowej. Jest to reakcja na masywne z³uszczanie siê komórek uroepithelium zainfekowanych E.coli. W procesie tym zaanga¿owanych jest szereg czynników molekularnych
reguluj¹cych ró¿nicowanie i proliferacjê komórek œródb³onka, odpowiedŸ zapaln¹ i
apoptozê. Niedawno poznany œródb³onkowy
czynnik transkrypcyjny Elf 3 wywo³uje transaktywacjê licznych genów uczestnicz¹cych
w ró¿nicowaniu komórek uroepithelium [11].
Z³uszczanie siê komórek uroepithelium
jest elementem wrodzonych mechanizmów
odpornoœciowych, przyczyniaj¹cych siê do
eliminacji bakterii z pêcherza. Proces z³uszczania poprzedzony jest apoptoz¹ komórek
242
powierzchniowych, podlegaj¹c¹ równie¿
wielogenowej regulacji. Jeœli odpowiedŸ
apopoptyczna zostanie zablokowana przez
inhibitor kaspazy, proces z³uszczania komorek uroepithelium, a tak¿e klirens bakterii
zostaj¹ upoœledzone. Oddzielenie siê komórek powierzchniowych wyœcie³aj¹cych pêcherz moczowy po po³¹czeniu siê z komórkami E.coli przy pomocy fimbrii H, powoduje
nastêpow¹ szybk¹ rekonstrukcj¹ uroepithelium poprzez ró¿nicowanie le¿¹cych pod nimi
komórek podstawnych i przejœciowych [11].
Proces odró¿nicowania komórek poœrednich do warstwy komórek powierzchniowych zachodzi w ci¹gu 12-48 godzin. Po 7
dniach uroepithelium wykazuje cechy pe³nej regeneracji i powrót do wyjœciowej struktury histologicznej.
B³yskawiczna regeneracja uroepithelium
w odpowiedzi na fimbrie uropatogennych
E.coli jest innym procesem ni¿ odnowa
nieuszkodzonego uroepithelium, która trwa
nawet do 40 dni. Uropatogenne bakterie powoduj¹ akceleracjê przebiegaj¹cego powoli
procesu odnowy uroepithelium. Ta przyspieszona dyferencjacja komórek podstawnych i
poœrednich w komórki powierzchniowe ma
znamiona zmian przednowotworowych [11].
Aktywacja odpowiedzi immunologicznej
w œluzówce dróg moczowych w odpowiedzi
na zaka¿enie bakteryjne jest zdeterminowana przez dwa czynniki: specyficzne w³aœciwoœci drobnoustrojów warunkuj¹ce ich wirulencjê i sprawn¹, dobrze funkcjonuj¹c¹
drogê sygna³ow¹ nab³onka.
Czynniki patogennoœci bakterii
Bakterie, wystêpuj¹ce w œrodowisku
cz³owieka s¹ wyposa¿one w struktury komórkowe oraz mechanizmy adaptacyjne
pozwalaj¹ce im przetrwaæ w ró¿nych warunkach œrodowiskowych, a tak¿e pokonaæ
bariery obronne, unikn¹æ i namno¿yæ siê w
organizmie gospodarza. Najczêstszym
czynnikiem etiologicznym zaka¿eñ uk³adu
moczowego s¹ uropatogenne szczepy pa³eczek E.coli, zaliczane s¹ do grupy pozajelitowych patogennych odmian tych Gram
(-) bakterii. Ich patogennoœæ jest zdeterminowana obecnoœci¹ licznych czynników wirulencji, których ekspresja nie jest spraw¹
konstytutywn¹ lecz podlega wieloczynnikowej regulacji [12,22].
Poznano nastêpuj¹ce czynniki warunkuj¹ce wirulencjê bakterii uropatogennych:
1. Produkcja adhezyn warunkuj¹cych
„przyleganie” bakterii do uroepithelium. Poznano strukturê i w³aœciwoœci antygenowe
adhezyn uropatogennych szczepów E.coli,
których ekspresja ma miejsce w strukturach
komórkowych, takich jak P-pili, fimbrie S, Ccruli (CSqA).
2. Synteza i uwalnianie toksyn (a-hemolizyny, czynniki cytotoksyczne C4F1, autotransporter serynowo-proteazowy).
3. ZdolnoϾ syntezy guaniny i argininy
niezbêdnych do rozmna¿ania siê bakterii, a
tak¿e zdolnoœæ wykorzystywania atomów
wêgla i azotu obecnych w moczu do syntezy bia³ek i struktur komórkowych drobnoustrojów.
4. Uk³ad zaopatrzenia w ¿elazo umo¿liwiaj¹cy „wy³apywanie” jonów Fe z moczu,
niezbêdnych do reakcji utleniania i redukcji
zachodz¹cych w procesach metabolicznych
bakterii [12].
Ponadto bakterie uropatogenne posiadaj¹ zdolnoœæ namna¿ania siê przy bardzo
zmiennej osmolalnoœci i pH moczu, zaœ
wydzielane przez nie protektyny chroni¹
drobnoustroje przed œmiercionoœnym dzia³aniem dope³niacza. W komórkach pa³eczek
E.coli zidentyfikowano szereg genów koduj¹cych czynniki wirulencji. Interesuj¹cy jest
fakt, ¿e istnieje pula genów wspólnych dla
wszystkich szczepów uropatogennych oraz
geny koduj¹ce czynniki wirulencji, swoiste
tylko dla danego szczepu E.coli. Nie wykazano istnienia ani jednego wspólnego, identycznego uk³adu (kompozycji) czynników
wirulencji w ró¿nych szczepach uropatogennych bakterii. Ten fakt mo¿e t³umaczyæ trudnoœci w leczeniu zaka¿eñ uk³adu moczowego. Kilka czynników wirulencji kodowanych
jest w obrêbie jednej „wyspy patogennoœci”
– PAI.
PAI s¹ fragmentami DNA swobodnie
poruszaj¹cymi siê w komórce bakteryjnej.
Mog¹ one zarówno zostaæ „wyrzucone” z
wnêtrza drobnoustroju i wówczas traci on
swoj¹ wirulencjê lub ulec inkorporacji do innej komórki, przez co zostaje ona wzbogacona o zbitek genów koduj¹cych okreœlone
czynniki wirulencji. Zjawisko to okreœla siê
jako skok kwantowy – „quantum leap”. Drobnoustroje uropatogenne posiadaj¹ równie¿
zdolnoœæ wymiany pojedynczych nukleotydów w koduj¹cym wirulencjê genie. Wykazano, ¿e zamiana seryny na adeninê w pozycji 62 znacznie zwiêksza powinowactwo
fimbrii H E. coli do kolagenu IV, a tym samym ich zdolnoϾ do adhezji [12].
Ekspresja genów czynników wirulencji
jest zmienna i zale¿na od œrodowiska, w którym znalaz³ siê drobnoustrój. Decyduje ona
o sile ataku na uk³ad immunologiczny gospodarza, a tak¿e o ró¿nicach w odpowiedzi obronnej makroorganizmu. Wirulencja
drobnoustrojów uropatogennych zale¿y nie
tylko od ekspresji genów koduj¹cych okreœlony czynnik, ale tak¿e od koekspresji genów wspomagaj¹cych (fitness genes). Tak¹
rolê pe³ni¹ np. geny koduj¹ce syntezê pewnych aminokwasow, czy bia³ek szoku termicznego [12].
Antygeny bakteryjne, których ekspresja
zachodzi na strukturach komórkowych, takich jak fimbrie, pili czy cruli, wykazuj¹ ró¿nego stopnia powinowactwo do receptorów
obecnych na komórkach uroepithelium,co
determinuje w sposób bezpoœredni, rodzaj i
skutecznoϾ odpowiedzi immunologicznej
gospodarza. W sytuacjach patologicznych
dochodzi do prezentacji antygenowych komponent bakteryjnych. Fimbrie pojawiaj¹ siê
na powierzchni komórek bakteryjnych, dokonuj¹c aktu zadokowania bakterii tam,
gdzie wystêpuje ekspresja receptora dla fimbrii (associated adhesin). Proces adhezji
zapocz¹tkowuje uruchamiania ró¿nych przezb³onowych szlaków sygnalizacyjnych w
komórkach nab³onkowych, w nastêpstwie czego wrodzony uk³ad odpornoœci zostaje pobudzany do obrony przeciwbakteryjnej [22].
Tworzenie biofilmów
Wa¿nym ogniwem wirulencji bakterii
uropatogennych jest zdolnoœæ tworzenia biofilmów. Posiadaj¹ j¹ niektóre szczepy uropatogennych E.coli, Pseudomonas aeruginosa, a tak¿e ziarniaki Gram (+) (Staphyloccocus aureus i epidermidis). S¹ to agre-
L. Hyla-Klekot i wsp.
gaty komórek bakteryjnych zatopione w
macierzy, pokrywaj¹ce powierzchnie organiczne i nieorganiczne. Czyni to bakterie niedostêpne dla uk³adu immunologicznego gospodarza, a tak¿e upoœledza penetracjê
antybiotyków. Tworzenie biofilmu bakteryjnego przebiega dwufazowo. W fazie I – zwanej faz¹ przylegania (adhezji), dochodzi do
po³¹czenia siê drobnoustroju z powierzchni¹. W tym procesie istotne znaczenie ma
hydrofobowoœæ i ³adunek elektryczny powierzchni oraz zawartoœæ kwasu teichonowego w œcianie komórki bakteryjnej lub bia³ek wykazuj¹cych powinowactwo do bia³ek
tkanki œródmi¹¿szowej (fibronektyna, kolagen). W fazie II zachodzi aktywna synteza
przez komórki bakteryjne adhezyn, umo¿liwiaj¹cych kontakt jednej bakterii z drug¹ i
tworzenia w obrêbie macierzy agregatów
patogenów. Tworzenie biofilmów stanowi
wa¿ne ogniwo wirulencji drobnoustrojów
uropatogennych. W przysz³oœci uda siê byæ
mo¿e opracowaæ inhibitory syntezy biofilmów jako potencjalnej strategii terapeutycznej w leczeniu opornych zaka¿eñ uk³adu
moczowego [13].
Zjawisko mimikry cz¹steczkowej
Innym sposobem wykorzystywanym
przez bakterie w pokonywaniu mechanizmów obronnych ustroju jest zjawisko mimikry cz¹steczkowej. Polega ono na homologii strukturalnej, serologicznej lub biologicznej miêdzy bakteriami a gospodarzem,
pozostaj¹c w korelacji z patogennosci¹. Mimikra cz¹steczkowa jest zatem strategi¹
wykszta³con¹ przez patogeny, która umo¿liwia im wnikniecie do organizmu gospodarza, dotarcie do komórki docelowej, a nastepnie manipulowanie wewn¹trz- i zewn¹trzkomórkowymi procesami w celu wymkniecia siê spod kontroli uk³adu odpornoœciowego gospodarza.Obecna na powierzchni
drobnoustroju cz¹steczka podobna do cz¹steczki gospodarza nie wywo³uje odpowiedzi immunologicznej, zgodnie z zasad¹ to-
Nefrologia i Dializoterapia Polska • 2008 • 12 • Numer 4
lerancji immunologicznej. Udowodniono
udzia³ lipopolisacharydowych antygenów
bakterii uropatogennych w zjawisku mimikry cz¹seczkowej [21].
Poznanie niezwyk³ego arsena³u, który
w drodze ewolucji wytworzy³y drobnoustroje dla promocji swego rozwoju, przetrwania
i prze³amania barier obronnych makroorganizmów, pozwala, choæ w czêœci zrozumieæ
i wyjaœniæ szereg zjawisk klinicznych i trudnoœci na jakie napotykamy w leczeniu zaka¿eñ bakteryjnych.
Warto podkreœliæ, ¿e nie maj¹c alternatywy, sposobem obrony przed inwazj¹ drobnoustrojów z powierzchni b³ony œluzowej
wyœcielaj¹cej drogi moczowe, jest sprawne
precyzyjne i skuteczne funkcjonowanie uk³adu immunologicznego gospodarza. Bez
tego, ¿adna forma terapii przeciwbakteryjnej nie bêdzie skuteczna.
Piœmiennictwo podane jest w czêœci II niniejszej pracy.
243
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards