Faszyzm

advertisement
Wiedza o społeczeństwie
Temat: Faszyzm
Faszyzm
Narodziny ideologii faszystowskiej były związane z głębokim kryzysem politycznym,
moralnym, kulturowym i ekonomicznym, który nastał w Europie w wyniku pierwszej
wojny światowej.
Tej nazwy używa się potocznie dla określenia różnych totalitarnych doktryn
politycznych o charakterze skrajnie prawicowym oraz związanych z nimi ruchów
społecznych. Mówi się więc o faszyzmie włoskim, niemieckim, chorwackim etc.
Precyzyjniejsze jest jednak używanie nazwy faszyzm tylko na określenie doktryny i
ruchu społecznego, a także systemu politycznego we Włoszech.
Sam termin pochodzi od słowa fascio, czyli „związek”, gdyż pierwszym ugrupowaniem
głoszącym treści faszyzmu był Fasci Italiani di Combattimento (Związek Włoskich
Kombatantów). W odniesieniu do Niemiec właściwsze jest używanie terminu narodowy
socjalizm, gdyż takie określenie stosowali autorzy tej doktryny (nie używali oni nigdy
nazwy faszyzm w odniesieniu do Niemiec).
Faszyzm
Za twórcę faszyzmu uważa się Benita Mussoliniego, który w 1919 roku założył
organizację Fasci di Combattimento (Związki Kombatanckie), przekształconą w 1921
roku w Narodową Partię Faszystowską.
Za głównego teoretyka faszyzmu uchodzi Giovanni Gentile (1875-1944), profesor
prawa na Uniwersytecie Rzymskim. Sformułował on tezę, że państwo faszystowskie
jest najwyższą wartością moralną, siłą duchową skupiającą wszystkie formy moralne i
intelektualne życia człowieka.
Zarówno Gentile, jak i Mussolini ostro krytykowali ideę państwa liberalnego,
głosząc zasadę bezwzględnego prymatu państwa nad jednostką.
Mussolini odrzucał demokratyczną zasadę równości politycznej, twierdząc, że
powszechne prawo głosu jest faktem „mechanicznym i zewnętrznym”, gdyż lud w
ustroju demokratycznym rządzi tylko pozornie, a rzeczywistą władzę sprawują „siły
utajone, nie ponoszące żadnej odpowiedzialności”. Demokracja była dla Mussoliniego
synonimem dekadencji. Krytykował ją za szerzenie fałszywego mitu o możliwościach
nieograniczonego postępu.
Ideologia faszystowska była nie tylko podstawą państwowości włoskiej przez dwie dekady
XX wieku, ale także wywarła wpływ na życie polityczne wielu krajów międzywojennej
Europy.
Faszyzm
Doktryna faszyzmu gloryfikowała wojnę, utrzymując, że walka zawsze mobilizuje
najlepsze siły narodu, podczas gdy pokój prowadzi do marazmu. Wychowanie młodych
ludzi w duchu faszyzmu miało polegać przede wszystkim na wyrabianiu w nich
waleczności, odwagi, gotowości do poświęceń, kultu siły. Pacyfizm był - według
faszystów - postawą ludzi bezideowych i słabych.
Wzory faszystowskie były na przykład podejmowane w programie endeckiego Obozu
Wielkiej Polski, a później Obozu Narodowo-Radykalnego, a także w programach
ugrupowań skrajnie prawicowych we Francji, w Hiszpanii, w republikach bałtyckich.
Założenia faszyzmu włoskiego rozwinął w Niemczech Adolf Hitler.
Po drugiej wojnie światowej faszyzm, skompromitowany masowymi zbrodniami
przeciwko ludzkości, został odrzucony. Pewną popularnością cieszy się nawiązujący do
tej ideologii neofaszyzm, który akceptuje demokrację, jednak odwołuje się do
niektórych założeń faszyzmu, takich jak zasada wodzostwa w partii, obrona porządku
publicznego, niechęć do cudzoziemców, zwłaszcza przedstawicieli innych ras
(występujący w Niemczech neonazizm)
Faszyzm – wizja człowieka
Faszyzm zakładał, że człowiek jest z natury istotą złą, egoistyczną i niegodną zaufania.
Była to pesymistyczna wizja jednostki ludzkiej.
Według założeń faszyzmu człowiek to istota wspólnotowa i społeczna (odrzucenie
indywidualizmu). Człowieka kształtuje zbiorowość, czyli naród, dzięki któremu zyskuje
on wartość, stąd powinien mu się całkowicie podporządkować.
Ideologia faszystowska głosiła konieczność stworzenia
„nowego człowieka”, który powinien odrzucić
dotychczasowe wartości mieszczańskie: materializm,
racjonalizm, poczucie bezpieczeństwa. Ich miejsce
miały zająć takie wartości, jak odwaga, heroizm oraz
poświęcenie, które są szczególnie przydatne w czasie
wojny uznawanej za naturalny stan rzeczy i najlepszy
sprawdzian wartości człowieka.
Oswald Mosley - angielski führer (1896 – 1980),
polityk brytyjski, twórca i przywódca
Brytyjskiego Związku Faszystów
Faszyzm – wizja człowieka
W pierwszej fazie swojego rozwoju ideologia faszystowska nie zawierała treści
rasistowskich. Dopiero w roku 1938, wyraźnie pod wpływem narodowego
socjalizmu, zostały sformułowane zasady polityki rasowej. Stwierdzono w nich, że
istnieje czysta rasa włoska o pochodzeniu aryjskim, wywodząca się z ludności
zamieszkującej Italię od ponad tysiąca lat przed naszą erą.
Państwo faszystowskie jest państwem tej rasy. Poza nią pozostają Żydzi, nie mający
aryjskich korzeni. Konsekwencją tych założeń było przyjęcie ustawodawstwa
separacyjnego, zakazującego zawierania mieszanych małżeństw, a także
wprowadzającego ograniczenia wobec Żydów w dziedzinie stosunków
własnościowych i publicznych.
Faszyzm nigdy nie wprowadził jednak klasyfikacji ras na lepsze i gorsze według
antropologicznej skali wartości, jak to uczynili niemieccy narodowi socjaliści.
Faszyzm – wizja narodu i społeczeństwa
Faszyzm odrzucał zarówno liberalną wizję społeczeństwa indywidualistycznego, jak i
marksistowski model walki klasowej.
W zamian proponował wizję społeczeństwa korporacjonistycznego, opartego na
zasadzie współpracy wszystkich klas społecznych. W praktyce wyglądało to tak, że
zamiast klasycznych związków zawodowych oraz związków przedsiębiorców powstały
pod protekcją państwa faszystowskiego korporacje branżowe, zrzeszające zarówno
pracobiorców, jak i pracodawców. Rozstrzygały one o wszystkich kwestiach płacowych i
socjalnych, kierując się w działaniu solidaryzmem narodowym.
Faszystowskie ustawodawstwo zabraniało przeprowadzania strajków, powołując się na
obowiązujący wymóg utrzymania pokoju społecznego. Z drugiej zaś strony ograniczało
w działaniu także prywatnych właścicieli, dawało bowiem państwu prawo do
określania wielkości i asortymentu produkcji oraz stanu zatrudnienia.
Faszyzm – wizja narodu i społeczeństwa
Naród jest najwyższą wartością i tylko jego dobro się liczy. Ma on do spełnienia misję
dziejową, którą najczęściej jest ekspansja.
Zasadą, na której powinno się opierać życie społeczne, jest solidaryzm, zakładający
współpracę wszystkich klas dla dobra narodu.
Naród dzieli się na elitę rządzącą i rządzonych,
którzy są postrzegani jako masy. Masy są
podzielone na klasy zorganizowane
hierarchicznie i tworzące organiczną całość.
Masy są ściśle podporządkowane elicie
rządzącej i powinny być jej posłuszne.
Benito Mussolini
Faszyzm – wizja państwa i gospodarki
Faszyzm zakłada kult państwa. Uznaje, że dobro państwa jest wartością nadrzędną
wobec interesów jednostek i grup społecznych.
Państwo ma charakter totalitarny – organizuje i poprzez rozbudowany aparat policyjny
kontroluje życie społeczne jednostki. Od obywateli wymaga się bezwzględnego
posłuszeństwa wobec wyznaczonych przez państwo celów.
Dużą rolę w państwie odgrywa hierarchicznie zorganizowana masowo partia
faszystowska, która jest jedyną legalnie działającą partią. Kontroluje ona wszystkie
dziedziny życia społecznego i jest ściśle powiązana z aparatem państwowym.
Na czele państwa faszystowskiego stał duce (wódz), ucieleśniający duchową mądrość
narodu włoskiego. Wódz nie był wybierany czy powoływany, lecz sam zdobywał tę
pozycję dzięki swym cechom indywidualnym. Wódz nigdy się nie myli, ponieważ jego
poczynaniami kierują siły wyższe.
Faszyzm – wizja państwa i gospodarki
Głównymi cechami wodza muszą być zdolność kierowania masami oraz odwaga w każdej
sytuacji. Wódz otacza się elitą, składającą się z najlepszych przedstawicieli narodu
włoskiego, skupionych w Narodowej Partii Faszystowskiej. W pismach ideologów
faszyzmu odwoływano się często do wzorów starożytnych, czerpiąc inspirację z
cesarskiego Rzymu. Duce miał być współczesnym cezarem, budującym nowe imperium
śródziemnomorskie.
Faszyzm uznaje istnienie własności prywatnej. Gospodarka ma charakter kapitalistyczny,
jednak działalność przedsiębiorców powinna być zgodna z interesem państwa i narodu.
Gospodarka powinna mieć charakter i służyć celom narodu. Silny interwencjonizm
państwa w gospodarkę polega na tym, że wspiera ono określone gałęzie gospodarki
(przede wszystkim przemysł ciężki, zbrojeniowy), określa poziom i asortyment produkcji.
Faszyzm włoski
Przyczyny włoskiego faszyzmu:
• osłabienie ruchu robotniczego (konflikt między rewolucjonistami a reformistami),
• skłonności autokratyczne warstw rządzących i klas uprzywilejowanych,
• dezorientacja bezrobotnych i ich podatność na propagandę faszystowską,
• wycofanie się drobnomieszczaństwa z ruchu robotniczego i socjalistycznego,
• krytyczna sytuacja gospodarcza kraju,
• tęsknota za personalizacją władzy i kryzys państwa liberalnego,
• trudności byłych żołnierzy w przystosowaniu się do życia powojennego.
Po I wojnie światowej Włochy przeżywały okres permanentnego kryzysu. Kraj wyszedł z
wojny biedny i zadłużony. Dramatyczną sytuację pogłębił dodatkowo fakt demobilizacji
armii. Powracający do nędzy swych gospodarstw chłopi oraz oficerowie i żołnierze ze
środowisk miejskich mogący liczyć na niepewną pensję w lirach stawali się łatwym
łupem dla demagogicznej propagandy.
Narodowy socjalizm
Narodowy socjalizm to ideologia, stworzona przez Adolfa Hitlera (1889-1945). Jej
cechami najbardziej charakterystycznymi były antysemityzm i rasizm. Hitler już w
Mein Kampf (1924) sformułował pogląd, że najdoskonalszą rasą ludzką są Aryjczycy,
natomiast najgorszą Żydzi. Charakteryzuje ich postawa „obłudna, przewrotna i
wyrachowana”, nie są oni zdolni do działalności twórczej, a tylko odtwórczej. Najgorsze
produkty myśli ludzkiej - marksizm, liberalizm i pacyfizm - były, zdaniem Hitlera,
dziełem Żydów.
Antysemicka obsesja przywódcy narodowego
socjalizmu przejawiała się w przekonaniu, że
celem Żydów jest przejęcie panowania nad całym
światem. Wykorzystują oni do tego celu swoje
wpływy zarówno w świecie finansjery, jak i w
ruchu masońskim. Żydzi są wrogiem
obiektywnym narodu niemieckiego, konieczna
jest więc bezwzględna walka z nimi.
Adolfa Hitlera
Narodowy socjalizm
W dziedzinie prawa państwowego narodowi socjaliści przeprowadzili prawdziwą
rewolucję. Ich czołowy teoretyk, profesor Carl Schmitt odrzucił liberalną ideę państwa
prawnego, zastępując ją zasadą politycznego decyzjonizmu. Oznaczała ona, że
najwyższa władza przy podejmowaniu decyzji nie musi się kierować przepisami prawa,
lecz jedynie własną oceną sytuacji.
Suwerenem nie jest parlament ani jakiekolwiek inne ciało przedstawicielskie, ani naród
jako całość, lecz wódz NSDAP (Narodowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii
Robotniczej). Obowiązuje hasło „wódz ma zawsze rację”. Hitler był przekonany, że
wprowadzając zasadę wodzostwa nawiązuje do wzorów starogermańskich, kiedy to
drużyna obdarzała pełnym zaufaniem swojego dowódcę i była mu całkowicie
podporządkowana.
Nazizm głosił rasistowską koncepcję narodu: jest on
wspólnotą krwi i światopoglądu. Narodem kieruje w
sposób autokratyczny wódz przy pomocy wodzów
niższego szczebla. System wodzostwa był więc
rozwiniętą strukturą organizacyjną.
Carl Schmitt
Narodowy socjalizm
Rewolucja narodowosocjalistyczna była rewolucją totalną, gdyż obejmowała wszystkie
sfery życia. Profesor prawa na Uniwersytecie Berlińskim Erst Forsthof pisał, że państwo
hitlerowskie jest państwem totalnej odpowiedzialności, w którym każda jednostka
zostaje włączona w służbę narodowi i musi zrezygnować z prywatnego charakteru
swojego bytu. Państwo reguluje poprzez ustawy i polecenia każdy zakres życia
narodowego, ma również prawo pociągania jednostki do odpowiedzialności, gdy ta nie
podporządkuje narodowi własnego, osobistego losu w sposób zupełny.
Struktura społeczna według narodowego socjalizmu
była ściśle zhierarchizowana, a wyznacznikami tej
hierarchii były wierność państwu i przydatność dla
niego. Na szczycie znajdowali się członkowie NSDAP.
Poniżej byli pełnoprawni obywatele Rzeszy, zaś na
samym dole znajdowali się obcy rasowo i politycznie
oraz elementy aspołeczne. Od roku 1935 obowiązywał
przepis, że Żyd nie może być obywatelem Rzeszy.
Wprowadzono także ustawę o ochronie czystości krwi
niemieckiej, zakazującą zawierania małżeństw
mieszanych niemiecko-żydowskich.
Alfred Rosenberg (1893 – 1946),
główny ideolog III Rzeszy, autor
Mitu XX wieku.
Narodowy socjalizm
Podstawą ekspansjonizmu hitlerowskiego była teza, iż Niemcy są narodem panów
(Herrenvolk) i z tego faktu są powołani do panowania nad innymi narodami. Należy im
się przestrzeń życiowa (Lebensraum), która umożliwi im swobodny rozwój przez
następne tysiąc lat (idea Tysiącletniej Rzeszy). Przestrzeni tej Niemcy mieli szukać
przede wszystkim na Wschodzie, gdzie znajdowały się zarówno duże złoża surowców
mineralnych, jak i wielkie obszary słabo zaludnionej ziemi, nadającej się do
intensywnego wykorzystania rolniczego.
Grupy narodowe i społeczne uznane za wrogie interesom Rzeszy i narodu
niemieckiego narodowy socjalizm skazał na eksterminację. Taki los spotkał Żydów w
ramach tzw. ostatecznego rozwiązania, opracowanego przez Główny Urząd
Bezpieczeństwa Rzeszy w styczniu 1942 roku. Eksterminacja objęła także Romów oraz
niektóre grupy wyznaniowe (na przykład Świadków Jehowy). Dokonany przez nazistów
Holocaust stał się ekstremalnym przejawem zbrodniczości hitlerowskiego systemu
politycznego.
Skrajnie szowinistyczny charakter narodowego socjalizmu, traktującego wszystkie
inne narody jako gorsze od niemieckiego, spowodował, że ta ideologia nie znalazła
szerszego oddźwięku poza Trzecią Rzeszą.
Ruch faszystowski w innych krajach
Poza Niemcami i Włochami faszyzm jako zorganizowana formacja pojawił się w 1933 w
Hiszpanii (Falanga), gdzie po zwycięstwie rebeliantów wojskowych pod dowództwem
generała F. Franco, doszedł do władzy.
Partie i ruchy faszyzujące pojawiły się w tym czasie także i w innych krajach Europy: w
Rumunii (Żelazna Gwardia), na Węgrzech (Złamane Strzały), we Francji (Croix de Feu),
Belgii (reksiści), Wielkiej Brytanii (Czarne Koszule), Polsce (Obóz Narodowo-Radykalny),
Chorwacji (Ustasze).
Grupy katolicko-totalitarne określa się jako
klerykofaszyzm (np. Front Ojczyźniany w Austrii,
1934–1938), pokrewne mu cechy wykazywał reżim
A. Salazara w Portugalii od 1932.
Ruchy faszystowskie były stosunkowo silne także w
Ameryce Łacińskiej.
António de Oliveira Salazar
Ruch faszystowski w innych krajach
Falanga była to hiszpańska partia faszystowska, założona 29 IX 1933 przez J.A. Primo
de Riverę, syna byłego dyktatora M. Primo de Rivery. W 1934 objęła także członków
drugiej organizacji faszystowskiej Juntas de la Ofensiva Nacional Sindicalista (JONS),
założonej w 1931 przez R.L. Ramosa. Występując przeciw ruchowi robotniczemu i
burżuazyjnej demokracji parlamentarnej głosiła hasła korporacjonizmu.
Wzorowała się na doświadczeniach faszyzmu
włoskiego i niemieckiego. W wojnie domowej
przeciw rządowi republikańskiemu w 1936 Falanga
nie odegrała większej roli.
Po zlikwidowaniu partii politycznych tzw. Dekretem
Zjednoczeniowym 1937 i określeniem prawnych
podstaw ustroju faszystowskiego na czele Falangi
stanął generał F. Franco, jednocząc w jej szeregach
wszystkie popierające go ugrupowania polityczne.
Francisco Franco
Ruch faszystowski w innych krajach
Żelazna Gwardia była to faszyzująca i terrorystyczna organizacja polityczna działająca w
Rumunii w latach 1930-1941. Założona przez C.Z. Codreanu, początkowo jako bojówka
prawicowego Legionu Michała Archanioła.
Na program Żelaznej Gwardii składały się elementy nacjonalistyczne, antysemickie i
religijny fanatyzm. Organizacja utrzymywała żywe kontakty z NSDAP i faszystami włoskimi.
Wyróżnikiem jej były zielone koszule. 1938
zdelegalizowana przez króla Karola II. Po abdykacji
Karola II, 1940-1941 członkowie Żelaznej Gwardii weszli
w skład rządu I. Antonescu. 1941 partia została
rozwiązana, a jej członkowie internowani w III Rzeszy
Niemieckiej.
Po II wojnie światowej działacze Gwardii wyemigrowali
do USA. Po 1989 niektóre prawicowo-nacjonalistyczne
partie rumuńskie nawiązują do programu Żelaznej
Gwardii.
Corneliu Codreanu
Ruch faszystowski w innych krajach
Ustasze (z serbsko-chorwackiego ustaše - "powstańcy", “buntownicy"), potoczna nazwa
członków chorwackiej tajnej organizacji, utworzonej we Włoszech 7 stycznia 1929 przez
A. Pavelicia, mającej na celu secesję Chorwacji ze zdominowanej przez Serbów
Jugosławii. Ustasze przeprowadzali liczne akcje terrorystyczne, m.in. w 1934 dokonali
zabójstwa króla Jugosławii Aleksandra I w Marsylii.
W okresie II wojny światowej współpracowali z III Rzeszą i faszystowskimi Włochami.
1941 Pavelić proklamował powstanie Niezależnego Państwa Chorwackiego. Ustasze brali
czynny udział w eksterminacji mniejszości narodowych i komunistów.
Represjonowani po 1945 w Jugosławii, odtworzyli
swoją organizację na emigracji. W latach 60. i 70.
dokonali kilku zamachów na dyplomatów
jugosłowiańskich, m.in. w marcu 1971 w Sztokholmie
zamordowali ambasadora Jugosławii
„Szczerbiec” symbol
Obozu Narodowego w Polsce
Faszyzm w Polsce
W Polsce faszyzm nigdy nie był zbyt popularny, głosiły go tylko marginalne grupy.
W latach 20 – tych idee głoszone przez Mussoliniego zostały życzliwie przyjęte przez
część obozu narodowego oraz przez obóz monarchistów. Jej sympatycy trafiali się
również po lewej stronie sceny politycznej, a nawet w obozie sanacyjnym.
Pierwszą większą organizacją, która częściowo nawiązywała do ideologii faszyzmu
włoskiego, był założony w 1926 roku Obóz Wielkiej Polski. Jednak środowiska te nigdy
nie zaakceptowały typowej dla faszyzmu konieczności podporządkowania jednostki
ogółowi.
Liczącą się organizacją, która przyjęła w większości ideologię faszystowską, był powstały
w 1934 roku Obóz Narodowo – Radykalny „Falanga”. Jednak w przeciwieństwie do
faszyzmu europejskiego w programie „Falangi” podkreślano nadrzędność katolicyzmu i
jego zasad nad sferą polityki.
Obecnie do faszyzmu odwołują się bardzo nieliczne radykalne grupy. W Polsce głoszenie
i propagowanie tej ideologii jest zakazane.
Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej
Portalu www.szkolnictwo.pl
Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników wyłącznie
w zakresie własnego użytku osobistego oraz do użytku w szkołach podczas zajęć dydaktycznych. Kopiowanie, wprowadzanie zmian, przesyłanie, publiczne odtwarzanie
i wszelkie wykorzystywanie tych treści do celów komercyjnych jest niedozwolone. Plik można dowolnie modernizować na potrzeby własne oraz do wykorzystania
w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.
Download