„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY”

advertisement
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY”
opracowanie Violetta Olszak- psycholog, socjoterapeuta
WSTĘP
W ciągu ostatnich lat obniżył się wiek inicjacji alkoholowej wśród dzieci i
młodzieży, zwykle towarzyszą temu inne zachowania problemowe, konsekwencją
czego jest często zjawisko wypadania z systemu edukacji a w dalszej perspektywie
zagrożenie uzależnieniami, demoralizacją, nie uzyskaniem zawodu, brak niezależności
finansowej, trudności w założeniu i utrzymaniu rodziny, wykluczenie społeczne.
Trudnym okresem w rozwoju młodych ludzi jest wiek gimnazjalny a szczególnie
klasa pierwsza, gdy w wieku około 12-13 lat trafiają oni do nowego środowiska
szkolnego, nowych kolegów i koleżanek, nowych nauczycieli, gdzie czują się
anonimowi i chcą budować swoją pozycję w klasie. Jeśli nałożą się czynniki ryzyka
o różnym podłożu na trudności wynikające ze znalezieniem się w nowej sytuacji
szkolnej mogą pojawić się zachowania ryzykowne.
Jednak jest to też czas, w którym, gdy zaproponuje się uczniom działania
pomagające pozytywnie zbudować swój wizerunek i swoje miejsce w klasie i poza nią
to jest duża szansa powodzenia. Właściwe działania mogą wywołać zjawisko
resilience, czyli dać młodym ludziom siłę, wzmocnić i uruchomić procesy
przeciwdziałające nieprzystosowaniu społecznemu.
Więc trzeba pamiętać, że jeśli chcemy, aby nasze działania były skuteczne, to
powinno się zadbać o pozytywne wsparcie w szerszym kontekście, czyli powinniśmy
się zatroszczyć zarówno o wsparcie indywidualnych cech młodego człowieka, jego
kompetencji społecznych ale również sprzyjające pozytywnemu rozwojowi środowisko
szkolne, przyjaznych ale i wymagających nauczycieli oraz sprzyjające pozytywnemu
rozwojowi środowisko rodzinne i w szerszym kontekście środowisko społeczne.
1. Pojęcie zachowań problemowych
Zachowania problemowe (ryzykowne) towarzyszą okresowi dorastania.
cechą charakterystyczną jest to, iż:
- są niezgodne ze społecznymi oczekiwaniami, normami i standardami,
- wywołują dezaprobatę społeczną,
- stanowią ryzyko dla zdrowia,
- utrudniają podejmowanie ról społecznych,
Ich
- ograniczają ilość i częstotliwość zachowań konwencjonalnych przez co utrudniają
prawidłową socjalizację. Co ciekawe, zachowania ryzykowne raczej występują w
parach, trójkach, itd., stanowiąc tzw. „syndromy zachowań ryzykownych”
(Ostaszewski K., Rustecka-Krawczyk A., Wójcik M., 2008).
Niestety, zachowania problemowe (ryzykowne) pełnią również ważne funkcje
rozwojowe, m.in.:
- stanowią sposób realizacji ważnych zadań rozwojowych (dają wrażenie
niezależności od rodziców, autonomii, „doświadczanie” dojrzałości,
- mają postać symbolicznego wyrazu niechęci wobec norm i wartości dorosłych,
- dają wrażenie poszukiwania własnej tożsamości,
- są sposobem radzenia sobie w trudnych sytuacjach życiowych, np. radzeniem sobie
z niepowodzeniami (Ostaszewski K., Rustecka-Krawczyk A., Wójcik M. 2008).
Jakie zachowania zaliczyć można do zachowań problemowych? Z pewnością
będzie to:
● używanie substancji psychoaktywnych,
● wczesna inicjacja seksualna,
● zachowania agresywne (przemoc, wyłudzenia),
● przestępstwa, udział w grupie przestępczej,
● inne, np. drobne kradzieże, kłamstwa, wagary, ucieczki z domu (Ostaszewski K.,
Rustecka-Krawczyk A., Wójcik M. 2008).
2. Czynniki ryzyka i czynniki chroniące
Czym są czynniki ryzyka? Są one predyktorami, czyli zapowiadają, zwiększają
prawdopodobieństwo wystąpienia dysfunkcji. Należą tu:
- buntowniczość, impulsywność,
- niska samoocena, brak wiary we własne siły,
- nieadekwatne umiejętności życiowe,
- wczesna inicjacja zachowań problemowych,
-indywidualne przekonania, np. pozytywne przekonania na temat stosowania
przemocy, używania alkoholu, akceptacja zachowań problemowych,
- zapotrzebowanie na stymulację, podejmowanie ryzyka dla przyjemności,
2
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
- brak wsparcia rodziny, konflikty rodzinne, zachowania ryzykowne w historii
rodziny,
prezentowanie
przez
rodziców
zachowań
dysfunkcjonalnych,
błędy
wychowawcze, nieobecność jednego z rodziców, niekorzystny klimat emocjonalny w
rodzinie,
- czynniki rówieśnicze, np. koledzy przejawiający zachowania problemowe, bliskie
kontakty z grupą rówieśniczą negującą powszechnie obowiązujące normy i zachowania
społecznie akceptowane, negatywna presja rówieśnicza,
- czynniki związane ze szkołą, np. wczesne niepowodzenia w nauce, wczesne
powtarzające się zachowania antyspołeczne, niskie zaangażowanie w życie szkoły,
niska sprawność dydaktyczna nauczycieli, wysoki poziom lęku i agresji w szkole,
- otoczenie społeczne, np. dostępność środków odurzających, niskie zaangażowanie
w życie sąsiedzkie, postawy społeczne akceptujące zachowania dysfunkcjonalne, np.
znajomi dorośli, którzy w miejscu zamieszkania upijają się często lub prezentują inne
zachowania dysfunkcjonalne, handlują narkotykami, alkoholem, stosują przemoc,
- czynniki związane z szerokim społeczeństwem, np. zubożenie społeczeństwa,
bezrobocie, trudności z uzyskaniem zatrudnienia, dyskryminacja, niekorzystne wpływy
medialne (Gaś Z. B. 2009, Ostaszewski K., Rustecka-Krawczyk A., Wójcik M. 2008).
Czynniki chroniące powinny być rozpatrywane w relacji do sytuacji ryzyka, np.
w sytuacji dziecka z rodziny dysfunkcyjnej czynnikami chroniącymi może być
wsparcie wychowawcy, kuzyna, trenera sportowego, księdza, socjoterapeuty lub innych
znaczących osób, umiejętności społeczne dziecka.
Czynniki chroniące to czynniki lub mechanizmy, które chronią w obliczu
przeciwności losu, dodają sił, wzmacniają lub pozwalają się podnieść po chorobie,
tragedii, należą tu:
- czynniki związane z jednostką: pozytywny obraz siebie, doświadczanie
uznania za działania prospołeczne, zdrowe przekonania i jasne standardy etyczne,
wysoka samoocena, negatywne postawy wobec zachowań problemowych, pozytywne
relacje z dorosłymi, zaangażowanie w praktyki religijne, przekonania o dużej
przydatności nauki, wysokie kompetencje społeczne,
- czynniki związane z grupą rówieśniczą: przebywanie w grupie rówieśniczej
o akceptowanych społecznie cechach funkcjonowania, pozytywna presja rówieśnicza,
trwałe przyjaźnie,
- czynniki związane z rodziną: monitorowanie czasu spędzanego przez dziecko
poza domem, kontrola rodzicielska, silne więzi rodzinne, zdrowe przekonania i jasne
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
3
standardy zachowań, pozytywne oczekiwania rodziców, poczucie zaufania w rodzinie,
pozytywna dynamika życia rodzinnego, zaangażowanie rodziców w życie dziecka,
angażowanie dziecka w życie rodziny,
- czynniki związane ze szkołą: troska i wsparcie ze strony nauczycieli i
pracowników obsługi, pozytywny klimat szkoły, więzi z nauczycielami, okazje do
angażowania się w życie szkoły, nagradzanie za działania prospołeczne, zdrowe
przekonania, jasne zasady,
- czynniki związane z lokalną społecznością: okazje do angażowania się na
rzecz lokalnej społeczności, niska dostępność środków odurzających, normy kulturowe
skłaniające do stawiania młodzieży wysokich oczekiwań, wysoka świadomość i
zaangażowanie społeczne. (Gaś Z. B. 2009, Ostaszewski K., Rustecka-Krawczyk A.,
Wójcik M. 2008)
3. Środowisko szkolne a zachowania ryzykowne młodzieży, rola nauczycieli
Środowisko szkolne jest bardzo ważne jeśli chodzi o funkcjonowanie młodzieży
bo może być bogate w czynniki chroniące, np.: w troskę i wsparcie ze strony
nauczycieli i pracowników obsługi, mieć pozytywny klimat, ułatwiać budowanie więzi
z nauczycielami, stwarzać okazje do angażowania się w życie szkoły, umożliwiać
nagradzanie za działania prospołeczne, mieć zdrowe przekonania, jasne zasady, ale też
może być bogate w czynniki ryzyka, powodować wczesne niepowodzenia w nauce,
wczesne powtarzające się zachowania antyspołeczne, niskie zaangażowanie w życie
szkoły, niska sprawność dydaktyczna nauczycieli, wysoki poziom lęku i agresji w
szkole. Dodatkowym czynnikiem obciążającym może być wypalenie zawodowe
nauczycieli, nieprzyjazny klimat szkoły, konflikty wewnętrzne. Bardzo niesprzyjającą
sytuacją dla młodych ludzi byłoby, gdyby niekorzystne środowisko szkolne nałożyło
się na inne czynniki ryzyka, dlatego w trosce o rozwój dzieci i młodzieży ważne jest
tworzenie i podtrzymywanie dobrego klimatu społecznego szkoły. Warto inwestować w
rozwijanie dobrych relacji uczniów z nauczycielami, rozbudzanie pozytywnej
motywacji uczniów do rozwoju, tworzenie w szkole miejsc i dodatkowych zajęć
atrakcyjnych dla młodzieży. Bardzo ważnym elementem tworzenia klimatu szkoły jest
również
dbanie
o
zdrowie
psychiczne
nauczycieli,
rozwijanie
ich
empatii
i przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu.
Tworzenie dodatkowych zajęć typu koło plastyczne, matematyczne czy teatralne
jest bardzo ważne ale dla młodzieży z dużą potrzebą doznań mogą być one
4
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
nieatrakcyjne czy niewystarczające. Dla tych osób warto organizować dodatkowe
zajęcia z elementami kontrolowanego ryzyka, tzw. sporty ekstremalne lub turystykę
z elementami sztuki przetrwania (survival). We wszystkich tych działaniach
nastawionych
na
rozwijanie
zainteresowań
młodzieży
kluczowe
jest
stałe
zaangażowanie i opieka ze strony osób dorosłych o pozytywnym wzorcu osobowym.
Czynniki
środowiska
szkolnego,
które
chronią
przed
zachowaniami
ryzykownymi:

udzielanie wsparcia,

dostrzeganie dobrych zachowań, wzmacnianie i nagradzanie,

stawianie wymagań i granic,

rozwijanie konstruktywnych zainteresowań,

zaangażowanie w naukę w szkole,

rozwijanie poczucia własnej godności,

doświadczanie zrozumienia i akceptacji,

podmiotowe traktowanie,

wzmacnianie umiejętności społecznych (w tym komunikacyjnych),

angażowanie w działalność społeczną,

wychowawca o dojrzałej osobowości, posiadający i doskonalący swoje
umiejętności, mdz. in. umiejętność rozumienia wychowanka i okazywania
mu tego, umiejętność zapewniania wychowankowi bezpieczeństwa
w
sytuacjach trudnych, sprzyjanie pozytywnemu działaniu i dokonywaniu
zmian w zachowaniu, (Gaś Z. B. 2009, Ostaszewski K., RusteckaKrawczyk A., Wójcik M. 2008).
4. Środowisko rodzinne a zachowania ryzykowne
Nie wszystkie dzieci mają sprzyjające warunki w rodzinie. Niektóre dzieci muszą
zmagać się z dużymi trudnościami: uzależnieniem lub rozwodem rodziców,
konfliktami, długimi wyjazdami, biedą. Niektórym z nich udaje się osiągnąć sukces,
inni natomiast poddają się i zasilają szeregi wykluczonych. „Ten fenomen tłumaczy
zjawisko resilience jako umiejętność odbicia się od dna, elastyczność, sprężystość,
odporność, regeneracja sił, która dostrzega i docenia rolę czynników działających
korzystnie na człowieka. Dają one młodym ludziom siłę, wzmacniają i uruchamiają
procesy przeciwdziałające chorobie, zaburzeniom czy nieprzystosowaniu społecznemu”
(Borucka A., Ostaszewski K., 2009, s.13), są one określane jako czynniki chroniące.
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
5
Na poziomie rodziny są to np.: zgodność, ciepło, bliskie relacje między członkami
rodziny, interesowanie się przez rodziców sposobem spędzania czasu wolnego, dojrzała
osobowość rodziców, jasne zasady, umożliwianie ponoszenia konsekwencji swoich
działań przez dzieci, aktywne zajęcia. (Borucka A., Ostaszewski K., 2009).
W prawidłowo realizowanym procesie wychowawczym dziecko buduje swoją
sprawność i odpowiedzialność życiową a tym samym rozwija swoją odporność na
podejmowanie zachowań ryzykownych. „Odporność jest to cecha dziecka, czy
nastolatka, która pomaga mu uniknąć, zminimalizować lub pokonać czynniki ryzyka,
a tym samym która sprawia, że w sytuacji doznawania stresu czy niepowodzeń w
codziennym życiu młody człowiek nie podejmuje zachowań problemowych. Tak
rozumiana odporność opiera się na pięciu kluczowych charakterystykach.” (Gaś Z. B.
2009, s. 50). Należą tu:
a) kompetencje społeczne przejawiające się w formie zachowań prospołecznych,
które mają wpływ na umiejętność budowania i utrzymywania dobrych relacji
z innymi ludźmi,
b) duża sprawność rozwiązywania problemów życiowych,
c) autonomia,
d) praktyki religijne i życie zgodne z wartościami,
e) poczucie sensu życia jako poczucie celowości istnienia i optymistyczne
podejście do przyszłości.
„Tak rozumiana odporność nie jest jednak zwykłym zespołem cech, ale raczej
swoistym mechanizmem zabezpieczającym, który modyfikuje indywidualną reakcję
dziecka na ryzykowne sytuacje i osoby wysokiego ryzyka. Podstawy tak rozumianej
odporności budowane są w rodzinie” (Gaś Z. B. 2009, s. 52). Wyniki badań w tym
zakresie wskazują na cztery kluczowe czynniki: relacje rodzinne, rodzicielskie
modelowanie, kontrolę rodzicielską i klimat rodzinny (Gaś Z. B. 2009).
Natomiast wszelkie zakłócenia w procesie wychowawczym osłabiają odporność
dziecka i wpływają na to, że staje się dzieckiem wysokiego ryzyka. W wielu rodzinach
pojawiają się sytuacje, które sprzyjają zachowaniom ryzykownym, są to np. brak
wsparcia rodziny, konflikty rodzinne, zachowania ryzykowne w historii rodziny,
prezentowanie przez rodziców zachowań dysfunkcjonalnych, błędy wychowawcze,
nieobecność jednego z rodziców, niekorzystny klimat emocjonalny w rodzinie. Warto
na ten temat rozmawiać z rodzicami, godne polecenia jest zaproszenie rodziców do
warsztatów specjalnie poświęconym korygowaniu postaw rodzicielskich, np. autorstwa
6
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
Joanny Sakowskiej (Sakowska J., 2010), warto też poruszać z rodzicami tematy:
potrzeba doznawania przez nastolatków silnych, ekscytujących przeżyć i jej znaczenie
dla podejmowania zachowań ryzykownych, rola rodziców w kształtowaniu się
subiektywnych norm nastolatków dotyczących używania substancji psychoaktywnych i
stosowania przemocy, rola „mentora” w rozwoju psychospołecznym nastolatka,
aktywna rola ojca w wychowaniu, rozwijanie konstruktywnych zainteresowań dziecka.
„JAK ZAPOBIEGAĆ ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM MŁODZIEŻY” opr. Violetta Olszak, psycholog, socjoterapeuta
7
Download
Random flashcards
Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

słowka

2 Cards kksenia.kot1997

2+2=?

2 Cards jogaf85537

Create flashcards