wpływ mineralnych i organicznych środków

advertisement
SPIS TREŚCI
1.
WSTĘP ............................................................................................................................ 7
2.
ANDREYKO LYUBA - WPŁYW MINERALNYCH I ORGANICZNYCH
ŚRODKÓW NAWOZOWYCH (RADIOMELIORANTÓW) NA MIGRACJĘ
W GLEBIE CEZU 137 ................................................................................................... 8
3.
BAWDYK M. - STAN ŚRODOWISKA WOKÓŁ KOMUNALNEGO WYSYPISKA
ŚMIECI „ZBYRANKA” .............................................................................................. 12
4.
DŻURA NATALIA, GĄSIOR JAN, TSVILYNYUK OLGA, TEREK OLGA,
ROMANJUK OLGA, KARPYN OLGA, KOROWEĆKA GALINA - MOŻLIWOŚĆ
WYKORZYSTANIA ROŚLIN DO REKULTYWACJI GLEB
ZANIECZYSZCZONYCH SUBSTANCJAMI ROPOPOCHODNYMI ................ 16
5.
HOLOVACH OLEKSANDRA, GĄSIOR JAN, DEMKIW OREST ZANIECZYSZCZENIE GLEB UPRAWNYCH W SĄSIEDZTWIE
AUTOSTRADY W REJONIE SZEGINI METALAMI CIĘŻKIMI I SPOSOBY
ICH FITOOCZYSZCZENIA ...................................................................................... 23
6.
BEREŚ PAWEŁ - OMACNICA PROSOWIANKA (OSTRINIA NUBILALIS HBN.)
- NAJGROŹNIEJSZY SZKODNIK KUKURYDZY
W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM ............................................................. 28
7.
BEREŚ PAWEŁ - OCHRONA KUKURYDZY PRZED OMACNICĄ
PROSOWIANKĄ (OSTRINIA NUBILALIS HBN.) W GOSPODARSTWACH
EKOLOGICZNYCH I INTEGROWANYCH ........................................................... 33
8.
BEREŚ PAWEŁ - MSZYCE (APHIDIDAE) I PRZYLŻEŃCE (THYSANOPTERA)
WYSTĘPUJĄCE NA KUKURYDZY
W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM ............................................................. 38
9.
CZACH AGNIESZKA, BARTOS ANNA - WPŁYW SYMULOWANEGO
KWAŚNEGO OPADU NA DEGRADACJĘ CZARNOZIEMÓW (W
DOŚWIADCZENIU LABORATORYJNYM) ........................................................... 44
10. DOBOSZ MARCIN - WALORY PRZYRODNICZE GMINY WOLA UHRUSKA
A ROZWÓJ AGROTURYSTYKI NA TYM TERENIE .......................................... 48
11. KACZMARCZYK SEBASTIAN, ZIÓŁKOWSKI PIOTR - PROBLEMY OCHRONY
KURHANÓW NEOLITYCZNYCH NA TERENIE PŁASKOWYŻU
PROSZOWICKIEGO .................................................................................................. 53
12. KANIUCZAK ZDZISŁAW, TEKIELA AGATA - WYSTĘPOWANIE CHORÓB
I SZKODNIKÓW W PSZENICY JAREJ W ZALEŻNOŚCI OD SYSTEMU
GOSPODAROWANIA W ROLNICTWIE W REJONIE STRZYŻOWA ............ 58
13. KLIMEK MAGDALENA - DZIAŁALNOŚĆ AGROTURYSTYCZNA I JEJ
WPŁYW NA SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKĄ GMINY MIĘDZYLESIE ................... 64
14. KUCZERA MARCIN, MIHILEWICZ ANETA - WPŁYW ROLNICZEGO
UŻYTKOWANIA TERENU NA JAKOŚĆ WÓD ODPŁYWAJĄCYCH
Z ROLNICZEJ PRZESTRZENI PRODUKCYJNEJ ............................................... 70
15. KUŚ ANNA, MARKIEWICZ ANNA, ZOGA MAREK - CHARAKTERYSTYKA
MUTANTÓW ŁUBINU ANDYJSKIEGO ................................................................. 75
16. KUŚ JAN, MATYKA MARIUSZ - OCENA STOPNIA ZRÓWNOWAŻENIA
GOSPODARSTW ROLNICZYCH ZA POMOCĄ WYBRANYCH GRUP
WSKAŹNIKÓW ........................................................................................................... 78
3
17. ŁOŚ KRZYSZTOF, KWOLEK ANDRZEJ, BRYCHCY PAWEŁ, KRÓLIK DOMINIK
- WARTOŚĆ RZEŹNA I MIĘSNA TUCZNIKÓW MIESZAŃCÓW ¾ WBP
¼ PBZ SKIEROWANYCH NA UBÓJ PRZY RÓŻNYCH MASACH CIAŁA..... 83
18. PASTUSZKO KAROLINA, TWARDOWSKI JACEK - BIEGACZOWATE
(COLEOPTERA, CARABIDAE) RÓŻNYCH SIEDLISK NABRZEŻA ODRY
WE WROCŁAWIU ...................................................................................................... 89
19. PRZETACZEK MARTA - ZAWARTOŚĆ KADMU W RUNI I GLEBIE
W 36 ROKU DOŚWIADCZENIA NAWOZOWEGO NA ŁĄCE GÓRSKIEJ
(CZARNY POTOK) ..................................................................................................... 93
20. ROSAK MIROSŁAW, ŻEBROWSKA – ROSAK EWA - PRZESŁANKI
I UWARUNKOWANIA DZIAŁALNOŚCI AGROTURYSTYCZNEJ
W REGIONIE PUSZCZY ZIELONEJ ...................................................................... 98
21. RUDNICKA DOMINIKA - WPŁYW WYPOSAŻENIA
INFRASTRUKTURALNEGO NA ROZWÓJ OBSZARÓW WIEJSKICH
NA PRZYKŁADZIE GMINY MIĘDZYLESIE ...................................................... 104
22. STELMASZYK ANNA, SZYDŁOWSKA JOANNA - MOŻLIWOŚCI
AGROTURYSTYCZNEGO WYKORZYSTANIA OBSZARÓW O DUŻYCH
WALORACH PRZYRODNICZYCH NA PRZYKŁADZIE
WYSPY BIELAWA .................................................................................................... 110
23. SZAL PIOTR, WROŃSKI MARCIN - PODSTAWOWE WŁAŚCIWOŚCI
CHEMICZNE I FIZYKOCHEMICZNE GLEB ALUWIALNYCH WYBRANYCH
RZEK W REJONIE PRZEMYŚLA.......................................................................... 115
24. STRUK-SOKOŁOWSKA JOANNA - WPŁYW DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ NA
ZAWARTOŚĆ ZWIĄZKÓW AZOTU W WODACH STUDZIENNYCH ......... 122
25. TEKIELA AGATA - ZDROWOTNOŚĆ ZIARNA PSZENICY OZIMEJ
W GOSPODARSTWACH EKOLOGICZNYCH NA PODKARPACIU .............. 128
26. UKLAŃSKA CECYLIA, ŻELAZKIEWICZ JOANNA - ZAGOSPODAROWANIE
WYTŁOKÓW OWOCOWYCH ............................................................................... 132
27. WRAGA KRZYSZTOF, SZCZEPANIAK ROKSANA - OCENA WZROSTU
I ROZWOJU PIĄTAKA LANCETOWATEGO (PENTAS LANCEOLATA
(FORSSK.) DEFLERS) UPRAWIANEGO W PODŁOŻU Z DODATKIEM
KOMUNALNEGO OSADU ŚCIEKOWEGO ......................................................... 137
28. BAZYL BEATA - STRUKTURA UŻYTKOWANIA ROLNICZEJ
PRZESTRZENI PRODUKCYJNEJ W WOJ. PODKARPACKIM ..................... 142
29. BEDNAREK MALWINA, UKLAŃSKA - CECYLIA PORÓWNANIE
MINERALIZACJI WYBRANYCH WÓD MINERALNYCH I NAPOJÓW
NA BAZIE WODY MINERALNEJ .......................................................................... 147
30. BOJARSZCZUK JOLANTA - FINANSOWE WSPARCIE GOSPODARSTW
ROLNYCH NA DOSTOSOWANIA DO STANDARDÓW UE W ZAKRESIE
OCHRONY ŚRODOWISKA, ZDROWIA PUBLICZNEGO ORAZ
DOBROSTANU ZWIERZĄT ................................................................................... 152
31. CYREK MAŁGORZATA, WOŹNIAK MARIAN - POSTMODERNIZM
W ZARZĄDZANIU WIEDZĄ W ASPEKCIE GOSPODARKI
„TRZECIEJ FALI” A OCHRONA ŚRODOWISKA.............................................. 158
32. HIPNER MAGDALENA - TERENY ZIELONE SANOKA ................................... 165
4
33. KACZOR EWA, LACHOR AGATA, GERMAŃSKI PAWEŁ , PISAREK MARTA
ROLNICTWO EKOLOGICZNE W WOJ. PODKARPACKIM
W LATACH 2000 - 2003 ............................................................................................ 170
34. KEMPANOWSKA BARBARA, PISAREK MARTA - SPOSOBY ZWALCZANIA
ŚLIMAKÓW NAGICH.............................................................................................. 175
35. KORNALSKA ELŻBIETA, KUCZERA MARCIN - WYSTĘPOWANIE,
SZKODLIWOŚĆ I ZWALCZANIE OWSA GŁUCHEGO AVENA FATUA L... 180
36. KRÓL KAROL, GOLA PIOTR - PRÓBA OCENY ODDZIAŁYWANIA NA
ŚRODOWISKO W POSZCZEGÓLNYCH POWIATACH WOJEWÓDZTWA
MAŁOPOLSKIEGO .................................................................................................. 184
37. KUROWSKI LESZEK, GOŁAWSKA AGATA, KOWALEWSKA AGNIESZKA BYDŁO RASY SALERS – W ASPEKCIE EKOLOGICZNYM ........................... 191
38. PAŃKÓW PIOTR - WPŁYW PRZEMYSŁU ROLNO- SPOŻYWCZEGO
NA ŚRODOWISKO ................................................................................................... 196
39. PIOTROWSKA MAŁGORZATA - WPŁYW PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ
NA ŚRODOWISKO ................................................................................................... 201
40. RAŚ ANNA, GONDEK KRZYSZTOF - KOMPOSTOWANIE ODPADÓW
WEDŁUG TECHNOLOGII MUT KYBERFERM ................................................. 210
41. ROGOWSKA ANNA, FILIPEK-MAZUR BARBARA - BIOGAZ JAKO ŹRÓDŁO
ENERGII ODNAWIALNEJ ...................................................................................... 218
42. SZAREK JOLANTA, LEGIĘĆ ILONA, PISAREK MARTA - UWARUNKOWANIA
PRODUKCJI ROLNICZEJ NA TERENACH CHRONIONYCH ...................... 223
43. WYPICH RAFAŁ - PRODUKCJA I ZASTOSOWANIE OPAKOWAŃ
BIODEGRADOWALNYCH ..................................................................................... 228
44. BARYZA PAULINA, PAPROCKI PAWEŁ - SALIX VINIMALIS CZY
PSEUDOMONAS AERUGINOSA ANALIZA PORÓWNAWCZA
PRZYDOMOWYCH OCZYSZCZALNI SOCJALNO – BYTOWYCH .............. 231
45. KALBARCZYK TOMASZ - OCHRONA ŚRODOWISKA A PRZETWÓRSTWO
SUROWCÓW ZWIERZĘCYCH ............................................................................. 235
46. PIETRYGA ANNA - DAWNE METODY OCHRONY ROŚLIN PRZED
CHOROBAMI ............................................................................................................ 238
47. PUSZ WOJCIECH - WYKORZYSTANIE GRZYBÓW
W OCHRONIE ROŚLIN ........................................................................................... 240
48. RUSZKIEWICZ AGNIESZKA - ASPEKT PROEKOLOGICZNY W ZAKRESIE
HODOWLI BYDŁA MIĘSNEGO ........................................................................... 242
49. STAŃCZYK SEBASTIAN - OCHRONA ROŚLIN W ROLNICTWIE
EKOLOGICZNYM I INTEGROWANYM ............................................................. 247
5
6
WSTĘP
Rolnictwo w sferze produkcji jako jedna z najstarszych działalności człowieka
silnie wpływała na postęp cywilizacyjny i dobrobyt. Jego rozwój w okresie Odrodzenia
wyprzedzał rozwój innych dziedzin, zarówno na płaszczyźnie teorii jak i praktyki
rolniczej. Z czasem wyodrębniły się z niego szczegółowe dyscypliny naukowe
dysponujące dziś określoną metodologią badań, aparaturą pojęciową i nowoczesnym
zapleczem badawczym.
Nauka rolnicza jest ogromnie rozbudowaną wiedzą, ale nie daje jednak dotąd
zadawalającej odpowiedzi na wiele zasadniczych pytań np. dotyczących odżywiania
roślin, produkcji biomasy itp.. Tak więc bardzo wiele ważnych zagadnień czeka na ich
bliższe rozpoznanie i syntezę.
Wydany zeszyt zawierający zbiór 50 artykułów przygotowanych przez młodych
pracowników naukowych i studentów działających w sekcjach Kół Naukowych jest
materialnym dowodem na duże zainteresowanie i wagę szeroko pojętej problematyki
rolniczej. Część z nich stanowi opracowanie oryginalnych prac badawczych, inne są
pracami przeglądowymi, bądź popularnymi. Są one wydrukowane w formie nadesłanej
prac autorów i opracowane od strony redakcyjnej przez studentów Wydziału Ekonomii.
Traktujemy te opracowania jako przygodę z nauką uczciwą, mądrą i radosną.
dr inż. Jan Gąsior
7
WPŁYW MINERALNYCH I ORGANICZNYCH ŚRODKÓW
NAWOZOWYCH (RADIOMELIORANTÓW) NA MIGRACJĘ
W GLEBIE CEZU 137
Autor: mgr Lyuba Andreyko
Opiekun: prof. Wołodymyr Snityńskij
Arademik Ukraińskiej Akademii Nauk Rolniczych
Wydział Agronomii, Lwowski Państwowy Uniwersytet Agrarny w Dublanach
Słowa kluczowe: środki nawozowe, skażenie promieniotwórcze
Wstęp
Awaria elektrowni atomowej w Czernobylu spowodowała, że do atmosfery
dostały się znaczne ilości
materiału radioaktywnego, który osiadł na powierzchni
gleby, z czasem częściowo migrował w głąb jej profilu. Produkty uzyskiwano z tych
gleb zagrażać zdrowiu ludzi, ponieważ istnieje tak zwane przedłużone promieniowanie,
emitowane przez produkty żywnościowe; mięso, mleko, ziemniaki, warzywa itp.
Przywrócenie rolniczego użytkowania gleb skażonych wymaga specjalnych
zabiegów obniżających ich skażenie. Jednym z takich zabiegów może być zastosowanie
określonych środków nawozowych tzw. radiomeliorantów.
Celem podjętych badań była ocena wpływu mineralnych i organicznych
radiomeliorantów na stopień zanieczyszczenia gleb cezu 137 i jego przemieszczania do
roślin.
Materiały i metodyka
Ścisłe doświadczenia polowe jednoczynnikowe przeprowadzono w latach
2003 i 2004 na bielicowanych ciemno-szarych glebach leśnych Wołynia. Porównywano
następujące
sposoby
nawożenia
stosowane
kompleksowo
(radiomelioranty):
A – obornik 60 t/ha, z uzupełniającym nawożeniem fosforowym – 60 kg P2O5/ha
i potasowym 60 kg K2O/ha i wapnowaniem (dolomitem w dawce obliczonej na
podstawie kwasowości hydrolitycznej),
B – sapropel (muł denny) z nawożeniem obornikiem 40 t/ha, z uzupełniającym
nawożeniem fosforowym – 60 kg P2O5/ha i potasowym 60 kg K2O/ha i wapnowaniem
(dolomitem w dawce obliczonej na podstawie kwasowości hydrolitycznej),
C – saponit (rozdrobniony minerał zawierający Mg, Fe, Zu, Cu, Ni, Li, Cr)
z nawożeniem obornikiem 30 t/ha, z uzupełniającym nawożeniem fosforowym –
8
60 kg P2O5/ha i potasowym 60 kg K2O/ha i wapnowaniem (dolomitem w dawce
obliczonej na podstawie kwasowości hydrolitycznej),
D – obiekt z zastosowaniem wyłącznie wapnowanie (dolomitem w dawce obliczonej na
podstawie kwasowości hydrolitycznej),
O – obiekt kontrolny (bez środków nawozowych).
Fosfor stosowano w formie superfosforatu podwójnego, zaś potas w formie
kalimagnezji. Za kontrolę przyjęto wariant bez radiomeliorantów.
Wyniki
Doświadczenia przeprowadzono w układzie losowanych bloków, w trzech
powtórzeniach,
na
ziemniakach
odmiany
Zachodnia
hodowli
Lwowskiego
Państwowego Uniwersytetu Rolniczego.
W
okresie
wegetacji
prowadzono
obserwacje
fenologiczne
i
pomiary
biometryczne. Zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne wykonywano zgodnie z zaleceniami
agrotechnicznymi uprawy ziemniaków [2]. W czasie zbioru doświadczeń oznaczono
plony bulw z poszczególnych obiektów.
Ocenę skażenia radioaktywnego cezem – 137 gleby przeprowadzano przed
sadzeniem ziemniaków w warstwie 0-5 cm [1, 3]. Skażenie bulw oceniano
bezpośrednio po zbiorach. Oznaczenia te wykonano metodą spektrograficzną. Na
podstawie pomiarów promieniotwórczości gleby i roślin obliczono współczynnik
migracji cezu – 137 z gleby do roślin (jako ich iloraz).
Wyniki doświadczeń pokazały, że najkorzystniejsze warunki dla wzrostu
i rozwoju ziemniaków były w wariancie C, z saponitem okres od posadzenia bulw do
wschodów był najkrótszy i rośliny wcześniej osiągnęły kolejne fazy wzrostu.
Najwyższy plon bulw uzyskano z obiektu
nawożonego saponitem. Pod wpływem
stosowanych środków nawozowych zmniejszał się współczynnik migracji cezu -137
(tab.1). Najsilniej w wariancie C (z saponitem) średnio do 0,18, w wariantach A
z obornikiem do 0,27 i w wariancie B (sapropelem) do 0,30 wobec 0,75 po
zastosowaniu wapnowania (wariant D) i 0,81 na obiekcie kontrolnym. Duże różnice w
migracji promieniotwórczego cezu w latach badań wiąże się niewątpliwie z przebiegiem
warunków pogodowych [4].
9
Tab.1. Wpływ sposobu nawożenia na współczynnik migracji [Wm] cezu –137
z gleby do roślin w latach 2003 - 2004
2003
2004
Średnio
Różnica w stosunku
Sposób
Różnica w stosunku
Różnica w stosunku
do kontroli
do kontroli
do kontroli
nawożenia Wm
Wm
Wm
Wm
%
Wm
%
Wm
%
O
1,07
-
-
0,55
-
-
0,81
-
-
A
0,35
-0,75
67,3
0,18
-0,37
67,2
0,27
-0,54
66,6
B
0,33
-0,74
69,2
0,27
-0,28
49,0
0,30
-0,51
52,9
C
0,23
-0,84
78,5
0,12
-0,43
78,2
0,18
-0,63
77,7
D
1,02
-0,05
5
0,48
-0,07
13,0
0,75
-0,06
7,4
Według wyników przedstawionych w (tab. 2) zastosowane środki nawozowe
wpływały także na stopień skażenia gleby (Bk/kg). Najwyższe średnie skażenie gleby
zaobserwowano w wariancie kontrolnym210 Bk/kg, najniższe 59 Bk/kg – 5
w wariancie C z (saponitem).
Tab.2. Wpływ sposobu nawożenia na stopień zanieczyszczenia gleb w warstwie
0 – 5 cm cezem – 137 [Bk/kg] w latach 2003 - 2004
2003
2004
Średnio
Sposób
nawożenia Bk/kg
Różnica w
stosunku
do kontroli
Bk/kg
%
Bk/kg
Różnica w
stosunku
do kontroli
Bk/kg
%
Bk/kg
Różnica w
stosunku
do kontroli
Bk/kg
%
O
274
-
-
145
-
-
210
-
-
A
72
-202
73,7
67
-78
53,8
70
-140
66,6
B
83
-191
69,7
81
-64
44,1
82
-128
60,9
C
66
-208
75,9
52
-93
64,1
59
-151
71,9
D
140
-134
48,9
96
-49
33,8
118
-92
43,8
Duże
różnice
w
poziomie
skażenia
radioaktywnego
gleby
w latach badań wiążą się z przebiegiem warunków pogodowych. Większa ilość opadów
atmosferycznych w 2004 roku redukowała na obiekcie kontrolnym poziom
promieniotwórczości gleby o 45 % w stosunku do roku z niewielką ilością opadów.
10
Różne warianty nawożenia skutecznie obniżały promieniotwórczość gleb, jednak
wyraźniej w roku posusznym. Najsilniejszą redukcją skażenia radioaktywnego
zaobserwowano w wariancie (z saponitem).
Wnioski
1.
Wszystkie środki nawozowe efektywnie ograniczały skażone radioaktywnie
badanej gleby.
2.
Najniższy średni współczynnik migracji cezu –137 (0,18) uzyskano w wariancie
C (z sapronitem), nieco wyższy (0,27) w wariancie A (z obornikiem).
3.
Najniższy średni stopień skażenia gleby wyznaczono w wariancie C
(z saponitem) 59 Bk/kg i w wariancie A (z obornikiem) 80 Bk/kg.
4.
Z porównywanych kombinowanych sposobach nawożenia godnym polecenia
jest stosowanie wapnowania w dawce obliczonej na podstawie kwasowości
hydrolitycznej, 60 kg P2O5/ha, 60 kg K2O/ha i 30 t/ha rozdrobnionego
saponitem.
Literatura
Авсеєннко В. Дозиметрические и радиологические приборы и измерения.
– М.: ВО Агропромиздат, 1989. – С.13–17.
Гродзинский Д.М. Гудков И.Н. Защита растений от лучевого поражения.
– М.: Агропрмиздат, 1973. – С.17-19.
Гудков І.М. Ткаченко Г.М. Основи сільськогосподарської радіобіології
і радіоекології. – К.: Вища школа, 1985. – 30 с.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта . М.: Колос, 1979. – 416 с.
11
STAN ŚRODOWISKA WOKÓŁ KOMUNALNEGO WYSYPISKA ŚMIECI
„ZBYRANKA”
Autor: M. Bawdyk
Opiekun: prof. Wołodymyr Snityńskij
Lwowski Państwowy Uniwersytet Rolniczy w Dublanach
adres e-mail: [email protected]
Słowo kluczowe: gleba, roślina, wysypisko śmieci
Wstęp
Postęp cywilizacyjny i organizacyjny niesie ze sobą tworzenie wielkich skupisk
miejskiej ludności i ogromnej ilości ścieków komunalno-bytowych oraz odpadów
produkcyjnych. ich utylizacja i ewentualne zagospodarowanie stanowi jeden
z najbardziej znaczących problemów świata w XXI wieku [2, 4, 5].
Do niedawna szybszym i najtańszym sposobem pozbycia się odpadów było
ich beztroskie składowanie w ustronnych miejscach. Doprowadziło to do wyłączenia
z
aktywnego gospodarowania tych powierzchni
[6]. Ujemne oddziaływanie
na środowisko wysypisk odpadów polega na zmianie krajobrazu, skażeniu gleby,
powietrza, wód powierzchniowych i podziemnych, co może prowadzić do daleko
idących przekształceń ekosystemów naturalnych, środowiska życia człowieka [1].
Celem podjętych badań była ocena stanu zanieczyszczenia metalami ciężkimi
gleb i roślin z terenów przyległych do wysypiska śmieci komunalnych „Zbyranka”
zlokalizowanego na terenie wsi Małe Grybowiczi k/Lwowa.
Materiał i metody
Wysypisko śmieci „Zbyranka” funkcjonuje od 1969 roku, przez okres 22 lat
(do 1991) śmieci były sukcesywnie palone na powierzchni. Ocenę zanieczyszczenia
przeprowadzono zgodnie z metodyką opracowaną w Katedrze Agroekologii i Biologii
LDAK [3]. Przewidywała ona pobranie prób materiału glebowego w terenie przyległym
do wysypiska śmieci w odległości 50, 200, 500 i 1500 m na kierunku najczęstszych
wiatrów tj. południowo-wschodnim Obiekt Katedry stanowiły gleby i rośliny z terenu
poza zasięgiem oddziaływania wysypiska śmieci „Zbyranka” – miejscowość Podlosk
odległa około 12 km od wysypiska. Próbki gleby z warstwy 0 – 20 cm pobierano dwa
12
razy w ciągu roku (wiosną i jesienią) przez 3 lata. Materiał roślinny pozyskiwano
w pobliżu punktów pobierania materiału glebowego w tych samych latach badań.
Oznaczenie zawartości ogólnych form mikropierwiastków w glebach i roślinach
wykonano metodą absorpcji atomowej w laboratorium Kontrolnej Analizy Spektralnej
Instytutu Preparatów Bakteriologicznych oraz Dodatków Paszowych Akademii Nauk
Rolniczych Ukrainy.
W tabelach zestawiono średnie z trzech lat i porównano z wartością
GDI – graniczną dopuszczalną ilością.
Wyniki
Zawartość
poszczególnych
pierwiastków
w
glebie
zależała
od
odległości
od wysypiska śmieci. Zwykle najwyższa była w pobliżu wysypiska (50 metrów)
i zmniejszała się wraz z oddaleniem od źródła zanieczyszczenia (tab. 1).
Tab. 1. Zawartość ogólnych form mikropierwiastków w glebie terenów przyległych
do wysypiska śmieci „Zbyranka” (średnie z dwóch terminów i z trzech lat)
Odległość
od wysypiska
Pierwiastek
Cd
Pb
As
Cu
[m]
Zn
Cr
Ni
Mo
Co
Mn
mg/kg gleby
50
16,0
27
8,0
8,9
68
35 28
16,0
29
190
200
8,0
30
0,0
16,0
60
53 36
16,0
16
230
500
5,5
18
0,0
13,0
62
41 20
5,5
10
195
1 500
2,6
22
0,5
8,2
36
29 10
7,0
16
160
GDI
1,0
20
2,0
3,0
23
-
5
1500
0,05
4
W odległości 1500 metrów od wysypiska była zwykle najniższa, jednak
przekraczała zawartość dopuszczalną (GDI).
Rozprzestrzenianie ołowiu niosło stosunkowo niewielki zasięg do 200 metrów
od źródła zanieczyszczeń i w tej strefie przekraczało zawartość dopuszczalną.
W większym oddaleniu jego koncentracja nie wskazywała na skażenie. Stężenie kobaltu
w glebie wskazuje na silniejsze skażenie zależne również od odległości od wysypiska.
13
Prawie
sześciokrotne
przekroczenie
zawartości
dopuszczalnej
występowało
w odległości 50 m, pozostałych 2 – 3 krotnie.
Tab. 2. Zawartość mikropierwiastków w runi łąk i pastwisk w rejonie
wysypiska śmieci „Zbyranka” (średnia z trzech lat)
Odległość
od wysypiska
[m]
Pierwiastki
Cd
Cr
Cu
Mn
Ni
Co
Zn
Pb
mg/kg s.m. roślin
kontrola
wieś Podlask
50
0,01
0,15
3,1
12
0,9
0,8
7,2
0,3
0,26
0,90
10,8
114
5,9
3,0
36,4
2,8
200
0,10
0,30
8,1
101
2,5
1,8
24,9
1,9
500
0,08
0,20
5,1
89
3,2
1,2
12,5
1,6
1 500
0,03
0,02
3,0
43
2,8
0,7
10,3
0,8
GDI
0,03
0,30
5,0
20
1,5
1,0
10,0
0,5
Szczególne zaniepokojenie wzbudza duże nagromadzenie w glebie pierwiastków
wysokotoksycznych – kadmu i arsenu, wielokrotnie przekraczających zawartości
dopuszczalne. Wiąże się to z intensywną produkcją rolniczą i ogrodniczą na terenach
przyległych do wysypiska, stanowiących bezpośrednie zaplecze Lwowa. Przekroczenia
dopuszczalnych zawartości miedzi, cynku i niklu nie stanowią poważniejszego
zagrożenia dla środowiska glebowego w sąsiedztwie wysypiska. Nie zaobserwowano
zanieczyszczenie gleb manganem z wysypiska śmieci, jego zawartość nie zależała
od odległości źródła zanieczyszczeń i była w rejonie wysypiska niewysoka
od 160 do 230 mg Mn/kg gleby.
Analizy chemiczne materiału roślinnego wskazują na znaczne przekroczenie
zawartości badanych mikropierwiastków, co uniemożliwia stosowanie ich na paszę dla
zwierząt. Zasadą jest, bowiem, że żaden z pierwiastków nie może występować
w stężeniu przekraczającym zawartość dopuszczalną. Stwierdzono ponadto silny
związek wzrostu zawartości badanych pierwiastków w miarę zbliżania się do
wysypiska, co nie w pełni koresponduje z zawartością ogólnych form tych
pierwiastków w glebie. W runi łąkowej przekraczanie dopuszczalnej zawartości kadmu
sięga 9 – krotności, ołowiu 6 – krotności, niklu 4 – krotności, chromu i kobaltu
3 – krotności.
14
Wnioski
1.
Wieloletnie użytkowanie wysypiska śmieci doprowadziło do skażenia sąsiednich
gleb użytkowanych rolniczo Cd, Pb, Co, Cu, Zn, Cr, Ni na odległości 50, 200, 500
i 1500 m.
2.
W rejonie wysypiska w glebach użytkowanych rolniczo jedynie zawartość
manganu ogólnego jest kilkakrotnie niższa od dopuszczalnej.
3.
Rośliny w rejonie wysypiska kumulują większe ilości mikropierwiastków przy
czym ich koncentracja wzrasta w miarę zbliżania się do źródła zanieczyszczenia.
4.
Zawartość mikropierwiastków w roślinach bardziej zależy od odległości
od wysypiska niż ich zawartość w glebach.
5.
Zasięg rozprzestrzeniania mikropierwiastków w rejonie wysypiska może być
podstawą do wyznaczania stref ochronnych.
Literatura
Aleksandrovskaya Z.I., Medvedev Ya.V., Bogachev A.G. That а city was clean. M.: Stroyizdat, 1986. – 103 s.
Vashkulat M.P. Actual tasks of sanitary guard of soils // Environment and health. –
2001. - №2. – S. 14-16.
Landed resources of Ukraine / After red. V.V. Medvedeva, T.M. Laktionovoi. –
K.: Agrarian science, 1998. –148 s.
Ecology of city. – K.: Libra, 2000. – 464 s.
Ecology, conservancy, ecological safety / Under red. A.M. Mikitina, S.A. Stepanova. –
M.: Izd-vo MNEPU, 2000. - 648 s.
Snitynskyj V.V., Babyak N.M., Yakobenchuk V.F. Influence of the Lutskogo ground
of the second resources on contamination of soils of adjoining territory // The issue
of the day in a cadastre and organization of territory. - Kishinev, 2001. – S. 26-29.
15
MOŻLIWOŚĆ WYKORZYSTANIA ROŚLIN DO REKULTYWACJI GLEB
ZANIECZYSZCZONYCH SUBSTANCJAMI ROPOPOCHODNYMI
Autorzy: Natalia Dżura1, Jan Gąsior2, Olga Tsvilynyuk1, Olga Terek1, Olga Romanjuk3,
Olga Karpyn1, Galina Korowećka1
Opiekun: prof. Olga Terek
1
Lwόwskij Nacionalny Universytet Ivana Franka, Wydział Biologji, Katedra Fiziologii
i Ekologii Roślin, Hrushevskogo Str., 4, Lwόw 79005, Ukraina
e-mail: [email protected], [email protected]
2
Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii, Katedra Agroekologii, 35-601 Rzeszow,
ul. M. Ćwiklińskiej 2, е-mail: [email protected]
3
Oddział fizyko-chemji palnych kopalin Instytutu fizyko-organicznej chemi
i węglochemi NAN Ukrainy. Lwόw 79053, Naukowa,3a Ukraine
Słowa kluczowe: zanieczyszczenie gleby ropą, biodegradacja ropy, rekultywacja
z udziałem roślin, długokorzeniowe gatunki roślin
Wstęp
Zanieczyszczenie gleby ropą i substancjami ropopochodnymi wskutek
działalności gospodarczej człowieka znacznie wpływa na środowisko. Absorpcyjne
właściwości gleby długi czas utrzymujące w niej związki zmienia ich fizyko-chemiczne
i biologiczne właściwości [Оборин та ін. 1987, Baker 1969]. Sklejanie się cząsteczek
gleby ropą wywołuje wzrost spoistości i zwięzłości masy glebowej, co pogarsza
stosunki wodno-powietrzne. Gleby, zanieczyszczone związkami ropopochodnymi tracą
zdolność retencji wody [Оборин та ін. 1987]. Przez zanieczyszczenie powierzchni gleb
związkami ropopochodnymi tworzą się warunki anaerobowe, zakłóca się bilans
weglowo-azotowy, zmienia się zawartość przyswajanych form wapnia i magnezu
[Казенов та ін.1998]. Ropa z wysoką zawartością ciężkich frakcji węglowodorów
tworzy na powierzchni gleby szczelną i spoistą bitumiczną powłokę, wskutek czego
gleba traci swą żyzność, staje się hydrofobowa i bardziej podatna na erozję [Дульгеров
та ін.2004]. Naturalne odnowienie się ekosystemów glebowych zanieczyszczonych
ropą to proces długotrwały. Wykorzystanie w gospodarce takich gleb jest możliwe
po upływie 15-20 lat.
Samooczyszczenie się gleb odbywa się powoli pod wpływem czynników
abiotycznych (woda, promieniowanie słońca, wietrzenie) i biotycznych (drobnoustroje
glebowe, rośliny i zwierzęta). Po upływie 9 lat w zanieczyszczonych glebach
autogenicznych praktycznie kończy się procesy samooczyszczania, a na bagnach pełne
odnowienie się poszycia roślinnego i biologicznych właściwości substratu odbywa się
po 14 latach [Маковский 1989, Шилова и Макаров 1985].
Znaczną rolę w odnowieniu się gleb zanieczyszczonych związkami
ropopochodnymi odgrywają drobnoustroje, które są zdolne do przyswajania
węglowodorów ropy jako jedynego źródło żywienia węglowego. Do nich należą
wszystkie gatunki miksomicetów, drożdży i bakterii [Стабникова и др 1995, Klaus 1996].
Z piśmiennictwa wiadomo, że przedstawiciele mikroflory (wodorosty) i mikrofauny
(dżdżownice) też biorą udział w biodegradacji ropy w glebie [Медведева 2002, Kostecka
1999].
W dotychczasowych badaniach oceniono zmiany pokrywy roślinnej wskutek
długotrwałego wydobycia ropy w rejonie Borysławia (Ukraina). Określano skład
gatunkowy roślin odpornych na zanieczyszczenie ropą i ich substancję na działkach
zanieczyszczonych ropą [Джура та ін 2004]. Stwierdzono, że gatunki z długim
16
systemem korzeniowym są najbardziej odporne na zanieczyszczania [Киреева 2001,
Цайтлер 2001].
Celem przeprowadzonych badań było określenie roli roślin wyższych
w procesie biodegradacji substancji ropopochodnych w glebie.
Materiał i metody
Badania przeprowadzono w oparciu o ścisłe doświadczenie wazonowe. Naczynia
o pojemności 15 l wypełniono glebą i wprowadzono ropę o gęstości 0,96 g/cm3
w ilości: I - 48 g/kg odpowiadającej średniemu zanieczyszczeniu i II - 96 g/kg
odpowiadającej silnemu zanieczyszczenie. Po upływie trzech tygodni od wprowadzenia
ropy, wysadzono rośliny Carex Hirta. Gleba bez roślin z podanymi stężeniami ropy
i gleba z roślinami bez ropy stanowiły kontrolę. Okres degradacji ropy w glebie
(odparowuje rozkład z pomocą drobnoustrojów) trwał 88 dni, w tym 65 dni okres
rekultywacji z udziałem roślin. Po upływie tego okresu oznaczono zawartość substancji
ropopochodnych oraz właściwości fizyko-chemiczne gleb (pH, kwasowość wymienną
i hydrolityczną, właściwości sorpcyjne gleby). Otrzymane rezultaty przedstawiono
w tabeli 1, 2 i 3.
Zawartość
modyfikowaną
substancji
[Дмитриев
ropopochodnych
и
др.,
1989]
w
glebach
(drogą
oznaczono
ekstrakcyjnej
metodą
koncentracji
ropopochodnych), spektrofotometrycznie w podczerwieni.
Wyniki badań
Biodegradacja ropy w glebie odbywała się aktywnie dzięki abiotycznym
i biotycznym czynnikom (tab. 1). Najbardziej intensywny rozkład węglowodorów ropy
zaobserwowano w glebie przy średnim zanieczyszczeniu, z udziałem roślin. W tym
wariancie gleba oczyściła się w 81,4, (więcej niż gleba kontrolna bez roślin – 75,3).
Zawartość substancji ropopochodnych w glebie z udziałem roślin obniżyła się o 6,1
w porównaniu do kontroli.
Tab. 1. Wpływ roślin na zawartość substancji ropopochodnych w glebie
Obiekt
Gleba
z roślinami
Gleba
bez roślin
Poziom zanieczyszczenia
ropą
g/kg
%
96,0
8,75
48,0
4,58
96,0
8,75
48,0
4,58
Zawartość substancji
ropopochodnych w glebach
po fitoremediacji %
3,35
Ogόlne
oczyszczenie
gleby %
61,7
0,85
2,65
1,13
81,4
69,7
75,3
17
Należy zaznaczyć, że wystąpiło duże obniżenie aktywności utleniania substancji
ropopochodnych w glebie z roślinami przy silnym zanieczyszczeniu (gleba oczyściła się
w 61,7) w porównaniu do wariantu bez roślin, gdzie gleba oczyściła się w 60,7.
Przypuszczalnie, długokorzeniowy gatunek Carex hirta obniża częściowo naturalną
degradację ropy w glebie przy silnym zanieczyszczeniu, ponieważ obniża się ich udział
w fitoremediacji. Przy średnim zanieczyszczeniu - rośliny fizjologicznie adaptują się,
włączając wewnętrzne mechanizmy obrony, przeciwstawiają się danemu stresowi
i biorą aktywny udział w degradacji ropopochodnych w glebie. Nasze badania [Джура
та ін, 2005] i pismiennictwo [Гашева и др. 1990] podtwierdzają, że fitotoksyczność
gleby i stopień inhibicji wzrostu i rozwoju roślin zależy od intensywności
i długotrwałości zanieczyszczenia. To można wyjaśnić toksycznością samej ropy,
i właściwościami hydrofobowymi zanieczyszczonej ropą gleby. Aktywną destrukcją
związkami ropopochodnych w glebie bez udziału roślin przy zanieczyszczeniu silnym
autorzy [Алехин и др. 1998], wyjaśniają tym, że organizmy utleniające ropę bardzo
dobrze rozwijają się nie mając konkurencji, bo inni przedstawiciele mikroflory zginęli
od związkami ropopochodnymi. W strefie ryzosfery Carex hirta wzrasta konkurencja
mikroflory epifitowej. Dla bardziej precyzyjnych wniosków należałoby oznaczyć
zawartość drobnoustrojów w glebie. Działalność roślin przyspiesza biodegradację ropy
w glebie przy średnim zanieczyszczeniu (48g/kg). Dla fitoremediacji gleb przy silnym
zanieczyszczeniu ropą (96,0 g/kg) trzeba wydłużyć okres naturalnej degradacji gleby,
a potem przeprowadzić fitoremediacje.
Z piśmiennictwa wiadomo że fitotoksyczność gleb obserwujemy przy
zanieczyszczeniu ich surową ropą z dużą zawartością zasolonych wód. Te wody
zawierają wysokie stążenia jonów sodu, które mogą być toksyczne dla roślin. Sόd
wypiera kationy wodoru wywołując zasadowość gleb kwaśnych (pH gleby może
zwiększać się od 5,0 do 8,3). W glebach, zanieczyszczonych ropą zmieniają się warunki
utleniająco-odnawialne, co może wpływać na powstawanie anomali w zawartości
mikroelementów zakłócać właściwości agrochemiczne gleby [Звягинцева 1989].
Właściwości sorpcyjne gleb odgrywają dużą rolę w żywieniu roślin, dlatego
zawartość kationów wymiennych w glebie, a także ich skład i ogólna pojemność są
ważnymi wskaźnikami ich przydatności.
18
Tab. 2. Wpływ Carex hirta na właściwości fizyczno - chemiczne gleb w doświadczeniu
wazonowym w zależności od poziomu zanieczyszczenia podłoża ropą naftową
Obiekt
Poziom
zanieczyszczenia
ropą g/kg
Н2О
1MKCl
96
6,30
5,41
0,09
1,2
48
6,73
5,31
0,17
0
5,96
5,38
96
6,13
48
6,17
Gleba
doświadczaln
a
(z roślinami)
Gleba
kontrolna
(z roślinami)
Gleba
doświadczaln
a (bez roślin)
рН
Нw
Нh
Т
V
%
7,2
8,4
85
2,7
10,4
13,1
79
0,43
2,8
8,4
11,2
75
5,64
0,09
1,3
2,4
3,7
64
5,47
0,17
2,4
9,2
11,6
79
S
mgR/100g gleby
Właściwości sorpcyjne zanieczyszczonych ropą gleb w porównaniu do kontroli są
bardzo niskie (tab. 2), ponieważ nadaje ona glebie właściwości hydrofobowe i kationy
H+ nie mogą wymieniać się z innymi jonami. Rośliny zmniejszają hydrofobowe
właściwości gleby. Podziemne kępy i korzenie Carex hirta, które rozrastają się
w zanieczyszczonej ropą glebie tworzą kanały horyzontalne i wertykalne, którymi
przenika woda i powietrze. Carex hirta istotnie wpływa na zawartość fosforu, potasu,
magnezu podstawowych elementów żywienia w zanieczyszczonej ropą glebie (tab.3).
Tab. 3. Zawartość przyswajalnych form fosforu, potasu i magnezu w podłożu
w zależności od poziomu zanieczyszczenia ropą naftową
Poziom
Obiekt
Р2О5
zanieczyszczenia
К2О
Мg
mg/100g gleby
ropa, g/kg
Gleba doświadczalna
96
2,0
13,9
7,0
(z roślinami)
48
2,5
18,8
8,5
0
2,3
15,7
7,9
Gleba doświadczalna
96
0,9
4,2
6,6
(bez roślin)
48
1,3
6,7
6,6
Gleba kontrolna
(z roślinami)
Dzałalność roślin w zanieczyszczonej glebie zwiększa zawartość przysfajalnych
form fosforu, potasu i magnezu. Jak wynika z literatury w tkankach roślin znajduje się
od 100 – 1000 razy więcej potasu niż w środowisku zewnętrznym. Potas w glebie
znajduje się w różnych związkach a w tkankach roślin jest go więcej niż innych
kationów. Układ korzeniowy i drobnoustroje sprzyjają transformacji potasu w związki
dostępne dla roślin. Nasze doświadczenia potwierdzają, że w glebie, na której rośnie
19
Carex hirta zawartość potasu jest o 3 razy większa, niż w glebie bez roślin (tab.3),
Takie zwiększenie zawartości potasu można wytłumaczyć tym, że odbywa się jego
intensywne wyjście z komórek korzenia i to jest niespecyficzna reakcja stresowa.
Z piśmiennictwa wiadomo, ze fosfor w glebie jest zawarty w organicznych
i mineralnych formach. Bakterie biorą udział w mineralizacji organicznych związków
fosforu i przeprowadzają je w rozpuszczalne formy, dostępne dla roślin w strefie
z ryzosfery, co podwyższa rozpuszczalność zawierających żelazo i magnez związków.
Takie dane świadczą o zdolności drobnoustrojów ryzosfery do zmiany intensywność
procesów związanych z polepszeniem się warunków żywienia mineralnego roślin.
Z piśmiennictwa wiadomo, że korzenie roślin poprawiają fizyczne i chemiczne
właściwości gleby. Aktywne rozmnażanie się mikroflory na pożywce, którą wydzielają
korzenie w czasie sezonu wegetacyjnego. Wydzieliny korzenia zawierają różne kwasy
organiczne,
aminokwasy,
które
są
źródłem
żywienia
mikroflory
ryzosfery.
Mikroorganizmy ryzosfery żywią się wydzielinami korzeni i wydzielają metabolity albo
syntetyzują dostępne dla roślin biologicznie aktywne substancje (witaminy, auksyny,
aminokwasy), które stymulują ich rozwój [Войнова-Райкова и др. 1986]. Silniejszy
wzrost Carex hirta na zanieczyszczonych ropą terenach odbywa się pod wpływem
dostępnych biotycznych związków.
Wiadomo, że roślina sama określa ilość i skład gatunkowy mikroflory ryzosfery.
Zgodnie z opinią niektórych badaczy [Войнова-Райкова и др. 1986] wydzielina
korzenia to główny czynnik kształtowania składu mikroflory ryzosfery.
Jak wynika z tabeli 3, gleba na ktόrej uprawiano rośliny ma średnią ilość
przyswajalnego magnezu i potasu, dlatego można przypuszczać, że wzrost Carex hirta
odbywa się bez deficytu mikroelementόw.
Wnioski
Można przypuścić, że w obecności roślin w zanieczyszczonych ropą glebie ilość
i skład mikroflory znacznie się zmienia, szczegόlnie w strefie przy korzeniu, co sprzyja
przejściu ciężko dostępnych form elementόw żywienia mineralnego w dostępne formy
dla roślin. Kępy podziemne i korzenie Carex hirta tworzą kanały do aeracji
i przenikania wody ulepszając strukturę gleby, jego wodno-powietrzne właściwości.
Takie dane mogą być podstawą dla naukowego uzasadnienia rekomendacji terenόw, co
do sposobόw fitoremediacji zanieczyszczonych ropą i ropopochodnymi. W taki sposόb
20
długokorzeniowe gatunki roślin można rekomendować dla fitorekultywacji terenόw
zanieczyszczonych ropą i ropopochodnymi.
1. Podczas 65 dniowej fitoremediacji- Carex hirta ogranicza zawartość substancji
ropopochodnych w glebie o 0,28% przy średnim zanieczyszczeniu i o 0,70%
przy silnym zanieczyszczeniu.
2. Silne
zanieczyszczenie
gleb
ogranicza
udział
kationów
wymiennych
w kompleksie sorpcyjnym (wiąże się z trudniejszym ich uwolnieniem)
Działalność roślin łagodzi ten proces.
3. Zanieczyszczenie gleb związkami ropopochodnymi znaczenie zmniejsza w nich
ilość potasu przyswajalnego dla roślin.
Literatura
Алехин В.Г., Емцев В.Т., Рогозина Е.А., Фахрутдинов А.И. Биологическая активность
и микробиологическая рекультивация почв, загрязненных нефтепродуктами //
Биологические ресурсы и природопользование. Сборник научных трудов. –
Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. пед. ин-та, 1998. Вып.2 – с.95-105
Войнова-Райкова Ж. и др. Микроорганизмы и плодородие / Ж.Войнова-Райкова,
В.Ранков, Г.Ампова; Пер. с болг. и предисл. З.К.Благовещенской; Под ред. И.В.
Плотниковой. М.: Агропромиздат, 1986.120с.
Гашева М.Н., Гашев С.Н., Соромотин А.В. Состояние растительности как критерий
нарушенности лесных биоценозов при нефтяном загрязнении // Экология. 1990. №2. С.
77-78.
Джура Н.М., Цвілинюк О.М., Терек О.І. Особливості росту осоки шершаволистої
(Carex hirta) за дії нафтового забруднення // Актуальні проблеми фізіології, генетики та
біотехнології рослин і ґрунтових мікроорганізмів. Тези доповідей ІХ конференції
молодих дослідників ( 24-25 лютого 2005р. м. Київ). Київ. 2005. С.12.
Джура Н.М., Цвілинюк О.М., Терек О.І. Перспективи рекультивації нафтозабруднених
ґрунтів за допомогою рослин // Онтогенез рослин у природному та трансформованому
середовищі. Фізіолого-біохімічні та екологічні аспекти. Тези доповідей ІІ Міжнародної
конференції (Львів, Україна, серпень, 18-21, 2004р.). Львів: СПОЛОМ, 2004. С.319.
Дмитриев М.Т., Казнина Н.И., Пинигина И.А. Санитарно-химический анализ веществ
в окружающей среде.- М.: Химия, 1989. 210с.
Дульгеров О.М., Качур Т.Л., Нудьга А.Ю., Мовчан М.М. Біотехнологічна
рекультивація ґрунтів, забруднених нафтопродуктами при аварійних розливах //
Екологічні проблеми нафтогазового комплексу. Матеріали Науково-практичної
конференції. 23-27 лютого 2004р., м. Яремче, Івано-Франківська обл. – К.: Тов-во
«Знання України» 2003.- С.136-138.
Забруднення підземного середовища легкими нафтопродуктами та визначення захисних
властивостей зони аерації / М.С. Огняник, Н.К. Парамонова, А.Л. Брикс та інші. К.:
Знання, 2000. 68с.
Казенов С.М., Арбузов А.И., Ковалевский Ю.В. Воздействие объектов
нефтепродуктообеспечения на геоэкологическую среду // Геоэкология. 1998. С.54-74.
Киреева Н.А., Мифтахова А.М., Кузяхметов Г.Г. Рост и развитие сорных растений в
условиях техногенного загрязнения почвы // Вестник Башкирского университета. 2001.
№1. С.32-34.
Маковский В. И. Влияние нефтезагрязнений на растительный покров и торфяную
залежь олиготрофных болот //Растительность в условиях техногенных ландшафтов
Урала. Свердловск: УрО АН СССР, 1989. – С. 96.
21
Медведева Е.И. Динамика восстановления нефтезагрязненных почв в условиях Среднего
Поволжья. // Биология – наука ХХІ века: 6-я Пущинская школа – конференция молодых
ученых (Пущино 20-24 мая 2002г): Сб. тезисов. Тула, 2002. Т.3. С.131-132.
Оборин А.А., Калачникова И.Г., Масливец Т.А. та ін. Нефтяное загрязнение почв и
способы рекультивации // Влияние промышленных предприятий на окружающую среду.
М.: Наука, 1987. С.284-290.
Цайтлер М.Й. Відновлення рослинного покриву і зміни структури ценопопуляцій
трав’яних рослин на нафтозабруднених територіях Бориславського нафтового родовища.
Автореф. дис. канд. біол. наук.: Дніпропетровськ, 2001.16с.
Шилова И.И., Макаров Н.М. Культурфитоценозы на нефтезагрязненных землях
таежной зоны (в полевом эксперименте) // Растения и промышленная среда. Свердловск:
УРГУ, 1985. С.32-42.
Baker J.M. The effects of oil pollution and cleaning of salt marsh ecology. // Field Stud.
Counc. Oil Pollut. Res. Unit Orielt. London: Field. Centre, 1969. Р.3-26
Klaus W. Editor. Nonconventional yesat in biotechnology. A handbook.- Springer-Verlag
Berlin Heidelberg Nev York, 1996.-619 p.
Kostecka J. Możliwości wykorzystania populacji dżdżownic Eisenia fetida (Sav.) przy
biodegradacji zanieczyszczeń ropopochodnych // Biologiczne skutki stosowania środków
chemicznych w środowisku przyrodniczym i możliwości ich ograniczenia. Zeszyty Problemowe
Postępów Nauk Rolniczych. Zeszyty 467, Warszawa 1999. Р. 617-620.
USING PLANTS FOR RECULTIVATION OF OIL-POLLUTED SOILS
Summary
Oil and oil-products contamination of the soil aggrevates its fertility. The role
of higher plants in biodegradation of oil in the soil is studied. The object of our investigation
was a long-rhizomed species Carex hirta. The oil of density 0,96g/cm³ was carried in boxes with
soil of volume 15l in such concentrations: 48g/kg (middle concentration) and 96g/kg (strong
concentration). After 3 weeks the plant were plant out into experimental boxes. Soils without
plants with above-cited concentration of oil and soils with plants but without oil were control.
The period of oil degradation in soils lasts above 88 days, from which 65 days are
recultivating period by participation of plants. After these period we determined the oil-products
contain in soils, physical and chemical properties of soils. In oil-polluted soils with plants the
contain of oil-products decreased, quantity of such elements as potassium, magnesium and
phosphorus increased, pH and sorption properties changed. From all this results we can make
conclusions, that presence of Carex hirta in soils accelerates biodegradation of oil. So, longrhizomed plants can be recomended as good phytorecultivator of oil-polluted theritories.
Kay words: oil contamination, biodegradation of oil, long-rhizomed species, oil-products
contain.
22
ZANIECZYSZCZENIE GLEB UPRAWNYCH W SĄSIEDZTWIE
AUTOSTRADY W REJONIE SZEGINI METALAMI CIĘŻKIMI
I SPOSOBY ICH FITOOCZYSZCZENIA
Autorzy: Oleksandra Holovach1, Jan Gąsior2, Orest Demkiw3
1
Uniwersytet Iwana Franko we Lwowie, Katedra Fizjologji i Ekologji Roślin
2
Uniwersytet Rzeszowski, Katedra Agroeologi
3
Instytut ekologji roślin NAN Ukrainy
1
Lwów 79005, ul Gruszewskogo, 4
2
Rzeszów 35-601, ul Ćwiklińskiej 2
3
Lwów 79000, ul Stefanyka, 11
[email protected], [email protected]
Słowa kluczowe: kukurydza, metale ciężkie, gleba, właściwości fizyko-chemiczne
gromadzenie, rozpodział, fitoekstrakcja
Wstęp
Rozpoznanie
zanieczyszczenie
środowiska
metalami
ciężkimi
wymaga
prowadzenia systematycznych badań dotyczących jego natężenia, reakcji żywych
organizmów na toksyczny wplyw zanieczyszczeń a także mechanizmów tolerowania
przez niektóre rośliny podwyszczonych koncentracji metali ciężkich. Otwierają one
drogę do wykorzystania tej wiedzy w kierunku biologicznego oczyszczania środowiska
od niepoządanych polutantów.
Celem badań było określenie stopnia zanieczyszczenia gleb metalami ciężkimi ich
kumulacji w różnych organach roślin kukurydzy w zależności od odległości
od autostrady Lwów – Szeginie.
Opis badań i metodyka
Badanie nad zanieczyszczeniami gleb i roślin prowadzono w latach 2002 i 2003
w miejscowości Szeginie. Głównym źródłem zanieczyszczeń w tym rejonie jest
autostrada Lwów - Rzeszów przebiegająca ze wschodu na zachód, za średnim
obciążeniem sięgającym 400 – 850 pojazdów samochodowych na godzinę. W terenie
po południowej jej stronie wyznaczone poletka badawcze w odległości: 5, 25, 50, 100,
150, 200 metrów od jej brzegu w obrębie większych kompleksów uprawy. Badaną
rośliną była kukurydza (Zea mays L.) o długim okresie wegetacji (Zakarpatska Żółta).
Materiał roślinny do badań laboratoryjnych z poletek badawczych pobrano po 150
23
dniach wegetacji i suszono w temperaturze 80oC, oddzielnie liście, łodygi, ziarno
i korzenie.
Materiał glebowy pobierano z poletek badawczych przed siewem roślin
i
oznaczono
skład
granulometryczny
metodą
aerometryczną
Cassagrande’a
w modyfikacji Prószyńskiego, zawartość węgla organicznego metodą Tiurina, odczyn
gleby potencjometrycznie w 1 M KCl, kwasowość hydrolityczną (Hh) i sumę zasad
wymiennych (S) metodą Kappena obliczono pojemność sorpcyjną i stopień wysycenia
kationami zasadowymi. Formy ogólne metali ciężkich w częściach roślin i glebach
oznaczano metodą adsorbcyjnej spektrometrii atomowej.
Wyniki
Skład granulometryczny badanych gleb był zbliżony (w większości próbek był to
zwykły pył). Zawartość części spławialnych wynosiła od 21 - 28% (tab.1). W badanych
glebach notowano średnio 1,4 % węgla organicznego. Cechy te umożliwiały
wytworzenie korzystnej struktury w glebach i optymalnych właśniwościach.
Tab. 1. Skład granylometryczny i zawartość węgla organicznego w glebach wodnopowietrznych w rejonie badań.
Wyszczególnienie
Skład granylometryczny w %
% udział
C org %.
frakcji
1-0,1 mm
0,1-0,02
poniżej
poniżej
mm
0,02 mm
0,002 mm
Średnia/Mean
30
46
24
7
1,40
Minimum
25
43
21
6
0,99
Maximum
36
49
28
9
1,64
Odczyn był kwaśny, przy czym kwasowość wymienna nieznaczna zaś hydrolityczna
od 2,7 do 3,3 mgR/100g gleby co zapewniło wysoki udział kationów zasadowych
w obsadzie kompleksu sorpcyjnego wynoszącego średnio 67,8% (tab. 2).
Tab. 2. Właściwości fizykochemiczne gleb w rejonie badań
Wyszczególnienie
pH
Hw
Hh
S
T
V
1M HCl
mgR/100g gleby
%
Średnia/Mean
5,07
0,24
3,23
6.90
10.73
67,80
Minimum
4,72
0,18
2.68
6,70
10.00
63.90
Maximum
5,19
0,54
3.67
7.20
11,06
72,00
Oznaczona zawartość metali ciężkich w glebie maleje w miare odalania sie
od autostrady (tab.3). Zawartość manganu, cynku i miedzi w odległości od autostrady
przewyższa obowiązujące na Ukrainie normy granicznie dopuszczalnych koncentracji
metali ciężkich.
24
Tab. 3 Przeciętne zawartości ogólnych form mikropierwiastków w warstwie ornej gleby
w zależności od odległości od autostrady
Pierwiastek [mg/kg]
Odleglość od
Pb
Mn
Zn
Cu
autostrady [m]
mg/kg
5
27,1
356,3
61,5
10,6
25
19,2
367,5
55,4
8,2
50
18.6
355,5
49,5
5,6
100
17,3
300,0
45.8
5,2
150
14,2
267,0
44,5
3,2
200
9,8
215,0
41,9
3,0
Spośród oznaczanych pierwiastów miedź, cynk i mangan należą do pierwiastków
niezbędnych w procesach biochemicznych, natomiast ołów jest pierwiastkiem
niebiezpiecznym w żywieniu człowieka i zwerząt [Степанок В.В. 1998, 2001].
Dystrybucję pobranego ołowiu w roślinach w odległości 5 metrów od autostrady,
przedstawiono na rys. 1. Przy stosunkowo niewysokim stężeniu w glebie - 27,1 mg/kg
72,3 % ołowiu akumulowanego w calej roślinie znajdowało sie w korzeniach. Kwaśny
odczyn i niewysoka zawartość próchnicy sprzyjały gromadzeniu się go w tkankach
korzeni. Metale ciężkie w roślinach pochodzą nie tylko z gleby, ale także z pyłów
atmosferycznych osadzających się na nadziemnych częściach i pobieranych poprzez
liście. 23,5% ołowiu zgromadzonego przez rośliny kukurydzy znajduje się w liściach
i tylko 4 % w łodygach. W nasionach znajdujemy tylko ślady tego pierwastka. Zdolność
roślin kukurydzy do gromadzenia wysokich koncentracji ołowiu została zbadana
laboratoryjnie [Головач О.М., Козловський В.І., Демків О.Т. 2003]. Rośliny
kukurydzy można z powodzeniem wykorzystywać do fitoremedjacji zanieczyszczonych
metalami ciężkimi. Zalety fitoremedjacji są szeroko przedstawione w piśmennictwie
[Галиулин Р.В. Галиулина Р.А. 2003, Кравець О.П. 2002, Sas-Nowoselska A. i in.
1999, Saxena P.X., KrishnaRaj S. 1999, Wenzel W.W., Lombi E., Adriano D.C. 1999].
Ponadto gromadzą one wysoką biomasę i są zdolne do gromadzenia kilku metali
ciężkich jednocześnie, a także kumulują metale ciężkie z atmosfery. Wysokie rośliny
kukurudzy posadzone wzdłuż drogi stwarzają barjerę dla metali ciężkich ograniczające
liniowe ich przenoszenie się. Z przeprowadzonych badań wynika, że ziarno kukurydzy
zawiera śladowe stężenia ołowiu i może być użyte w przetwórstwie np. do produkcji
bioetanolu [Lipski 2002].
25
30
mkg/d suchej masy
25
20
15
10
5
0
gleba
korzenie
łodygi
liscie
nasiona
Rys. 1. Zawartość ołowiu w różnych częściach roślin kukurydzy rosnącej
w odleglości 5 m od autostrady Lwów-Szeginie
Wnioski
1.
Zawartość metali cieżkich w glebie zmniejsza się w miare odalenia
od autostrady. Stwierdzono niewielkie przekroczenia dopuszczalnych zawartości
cynku, miedzi i manganu w glebach w pasie od 100 metrów od brzegu drogi
2.
Zawartość ołowiu w poszczególnych częściach kukurydzy zmniejsza się
w kolejności korzenie, liście, łodygi, nasiona.
3.
Rośliny kukurydzy są przydatne do fitoekstrakcji zanieczyszczonych gleb
wzdłuż autostrad
Literatura
Галиулин Р.В. Галиулина Р.А. 2003 Фитоекстракция тяжелых металлов из
загрязненных почв. Агрохимия, 3: 77-85
Головач О.М., Козловський В.І., Демків О.Т. 2003. Можливості використання
кукурудзи (Zea mays L.) для фіторемедіації техногенно забруднених ґрунтів.
Збірник наукових праць Уманського державного аграрного університету.
Спеціальний випуск “Біологічні науки і проблеми рослинництва”: 847-850
Степанок В.В. 2001 Токсичность тяжелых металлов. Аграрная наука, 5:.6-7
Степанок В.В. 1998 Влияние высоких доз свинца на элементный состав растений.
Агрохимия, 1: 69-76
Кравець О.П. 2002. Сучасний стан та проблеми фітоочищення ґрунтів від
радіонуклідів і важких металів. Физиология и биохимия культ. растений, 34. № 5:
377-386
Lipski S. 2002. Ekopaliwo z kukurydzy. Kukurydza 2(20): 25-27
Sas-Nowoselska A., Kucharski R., Kryński K., Malachowski E., Pogrzeba M. 1999.
Problemy zwązane z fitoremediacją metali nieżelaznych. Ochrona środowiska і
zasobów naturalnych, nr. 18: 463-468
26
Saxena P.X., KrishnaRaj S., Dan T., Perras M.R., Vettakkorumakankav N.N.
1999. Phytoremediation of heavy metal contaminated and polluted soils // Heavy metal
stress in plant: from molecules to ecosystems. Prasad M.N.V., Hagemeyer J. SpringerVerlag Berlin Heilaleberg, 305-331
Wenzel W.W., Lombi E., Adriano D.C. 1999. Biogeochemical processes in the
rhizosphere: role in phytoremediation of metal-polluted soils. Heavy metal stress
in plant: from molecules to ecosystems. Prasad M.N.V., Hagemeyer J. Springer-Verlag
Berlin Heilaleberg, 273-305
CONTAMINATION OF ARABLE SOILS ON L’VIV REGION BY HEAVY
METALS AND THE WAY OF ITS PHYTOPURIFY
Summary
Paper presents the results of physico-chemical properties and heavy metal content in arable soils
in L’viv region. The results of field experiments are given which confirm ability of Zea mays L.
plants to accumulate heavy metals. It is offered using of Zea mays L. plants for phytoextraction
contaminated by heavy metal soils.
Kay worlds Zea mays L., heavy metals, soils, physico-chemical properties, accumulation,
distribution, phytoexstraction
27
OMACNICA PROSOWIANKA (OSTRINIA NUBILALIS HBN.) NAJGROŹNIEJSZY SZKODNIK KUKURYDZY
W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM
Autor: Paweł Bereś
Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu
Terenowa Stacja Doświadczalna
ul. Langiewicza 28, 35-101 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: kukurydza, omacnica prosowianka, uszkodzenia
Wstęp
Omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis Hbn.) należy do najważniejszych
szkodników kukurydzy w cieplejszych rejonach uprawy tej rośliny na świecie [Welling
1989]. W Polsce pierwsze uszkodzenia upraw kukurydzy spowodowane żerowaniem
gąsienic tego motyla odnotowano w latach pięćdziesiątych XX wieku w południowozachodniej części kraju [Kania 1962]. Od 1994r. szkodnik ten występuje także
w południowo-wschodniej Polsce [Lisowicz 2001].
Celem pracy była ocena rozmiarów uszkodzeń kukurydzy spowodowanych
żerowaniem gąsienic omacnicy prosowianki w województwie podkarpackim w latach
1994-2004.
Materiał i metody
Badania wykonano w latach 1994-2004 w Stacji Hodowli Roślin Mikulice
w Krzeczowicach koło Przeworska na odmianach: KLG 2210 (w latach 1994-1995),
Ola (1996-1999) oraz Limko (2000-2004).
Analizy uszkodzeń roślin przez gąsienice omacnicy prosowianki wykonano
w okresie od fazy: początek ukazywania się wiechy (51) do końca wegetacji kukurydzy
(97) [Adamczewski, Matysiak 2002]. W czasie, gdy rośliny były w fazie pełnej
dojrzałości woskowej ziarniaków (85) obliczano procenty roślin i kolb uszkodzonych
przez gąsienice oraz procenty kolb podgryzionych u nasady. W fazie pełnej dojrzałości
ziarniaków (89), bezpośrednio przed zbiorem plonów, obliczano procenty łodyg
złamanych poniżej miejsca osadzenia kolby. Do analiz pobierano po 50 kolejnych roślin
w rzędzie w czterech miejscach pola doświadczalnego.
28
Wyniki
W okresie prowadzenia badań warunki meteorologiczne sprzyjały zasiedlaniu
roślin przez gąsienice omacnicy prosowianki. Szczególnie korzystne odnotowano
w latach: 1994, 1995, 1999, 2002, 2003, dość dobre w 1998, 2001, 2004, a nieco mniej
sprzyjające opanowywaniu roślin przez agrofaga w 1996, 1997 i 2000r. (rys. 1).
Rys. 1. Warunki meteorologiczne w latach 1994-2004.
o
[mm]
C
200
180
25
160
140
120
20
15
100
80
60
40
20
0
10
5
0
V
VI
VII VIII IX
X
V
VI
1994
VII VIII IX
X
V
VI
VII VIII IX
1995
X
V
VI
1996
VII VIII IX
X
1997
Mies ięczna s um a opadów [m m ]
Średnia m ies ięczna tem peratura [oC]
o
[mm]
C
250
25
200
20
150
15
100
10
50
5
0
0
V
VI
VII VIII IX
X
V
VI
1998
VII VIII IX
X
V
VI
VII VIII IX
1999
X
V
VI
2000
VII VIII IX
X
2001
Mies ięczna s um a opadów [m m ]
Średnia m ies ięczna tem peratura [oC]
o
[mm]
200
180
160
C
25
20
140
120
15
100
80
10
60
40
20
0
5
0
V
VI
VII
VIII
2002
IX
X
V
VI
VII
VIII
2003
IX
X
V
VI
VII
VIII
IX
X
2004
Mies ięczna s um a opadów [m m ]
Średnia m ies ięczna tem peratura [oC]
29
W pierwszym roku badań – 1994, gąsienice omacnicy prosowianki uszkodziły
2,7 % roślin. W kolejnych latach wskaźnik ten dynamicznie wzrastał z niewielkimi
wahaniami w 1996, 2001 i 2004r., które to wynikały z mniej sprzyjających warunków
meteorologicznych (rys. 2).
Najwyższą liczbę uszkodzonych roślin (98,6 %) odnotowano w 2003 r., natomiast
w pozostałych latach kształtowała się między 15,3 % w 1996r., a 96,0 % w 2002 r.
Proporcjonalnie wzrastał także odsetek uszkodzonych kolb, począwszy od 1,8%
w 1994 r. do 91,6 % w 2003 r.
Żerowanie gąsienic w łodygach, potęgowane w lata o dużej ilości opadów
porażeniem uszkodzonych tkanek przez grzyby patogeniczne, głównie z rodzaju
Fusarium było przyczyną powstawania złomów łodyg poniżej miejsca osadzenia kolby.
W analizowanym okresie najwięcej tego typu uszkodzeń stwierdzono w latach:
1998 (10,5 %), 1999 (9,6 %), 2001 (5,9 %), 2002 (14,0 %) oraz 2004 (6,5 %).
Bardzo niekorzystnym zjawiskiem, mającym duży wpływ na obniżenie plonu
ziarna kukurydzy było podgryzanie przez gąsienice omacnicy prosowianki kolb
u nasady. Tego rodzaju uszkodzenia stwierdzono po raz pierwszy w 1997 r., natomiast
w kolejnych latach ich liczba systematycznie wzrastała osiągając w 2003 r. rekordowy
poziom 19,5 %.
Żerowanie gąsienic omacnicy prosowianki prowadziło do bezpośrednich strat
w plonach ziarna kukurydzy. Straty te osiągnęły najwyższą wartość (36,8 %)
w 2002 roku. Ponadto poprzez liczne uszkodzenia wnikały do roślin zarodniki grzybów
oraz bakterie, będące sprawcami groźnych chorób, które dodatkowo obniżały plon
ziarna oraz kiszonki, a ponadto pogarszały ich jakość. Szczególnie szkodliwe były
grzyby z rodzaju Fusarium, które zatruwały ziarno metabolitami drugorzędnymi
tzw. mikotoksynami. Substancje te są silnie trujące i stanowią zagrożenie życia
i zdrowia ludzi oraz zwierząt hodowlanych.
30
Rys. 2. Rozmiary uszkodzeń roślin kukurydzy spowodowane żerowaniem gąsienic
omacnicy prosowianki w latach 1994-2004
%
70
62,3
61,8
60
50
43,1
40
41,6
40,3
30,2
30
15,8
20
10
15,3
10,2
8,0
0,5
2,7 1,8
10,5
4,5
1,0
9,6
4,2
2,4
1,5
0
1994
1995
1996
1997
1998
1999
%
120
80
60
75,3
92,0
85,5
67,5
50,7
40,5
40
20
98,6
91,6
96,0
100
26,5
3,4 6,2
14,0
14,1
5,9 5,0
19,5
11,9
6,5 5,5
0
2000
2001
2002
% uszkodzonych roślin
% łodyg złamanych poniżej kolby
2003
2004
% uszkodzonych kolb
% kolb podgryzionych u nasady
Wnioski
Najgroźniejszym szkodnikiem kukurydzy w województwie podkarpackim jest
omacnica prosowianka. Gąsienice tego motyla uszkadzały w latach 1994-2004
od 2,7 do 98,6 % roślin kukurydzy, powodując straty w plonach ziarna od kilku
do nawet 36,8%. Poprzez zranienia wnikały do roślin groźne patogeny, będące
sprawcami chorób, które dodatkowo obniżały plon, a ponadto pogarszały jego jakość.
Literatura
Adamczewski K., Matysiak K. 2002. Klucz do określania faz rozwojowych roślin
jedno- i dwuliściennych w skali BBCH. Inst. Ochr. Roślin: 20-30.
Kania C. 1962. Szkodliwa entomofauna kukurydzy obserwowana w okolicach
Wrocławia w latach 1956-1959 (cz. I). Polskie Pismo Entomologiczne, Seria B (25-26):
53-59.
31
Lisowicz F. 2001. The occurrence and economicaly important maize pests in southeastern Poland. J. Plant Protection Res., Vol. 41, No.3: 250-255.
Welling M. 1989. The appearance of different strains of the european corn borer
in Germany. Acta Phyt. et Ent. Hung., 24 (1-2): 225-229.
European corn borer (Ostrinia nubilalis Hbn.) – the most important
pests of maize in the region of podkarpackie
Summary
European corn borer (Ostrinia nubilalis Hbn.) is one of the most significant corn pests in
warmer areas of corn crop in the world. The presence of that agrophage on maize in the southeastern Poland was recorded for the first time in 1994. In the period of 1994-2004 the maize
plant damage by caterpillars ranged between 2,7% (1994) and 98,6% (2003). The percentage of
damaged maize cobs also grew proportionally from 1,8% in 1994 to 91,6% in 2003. The
feeding of that pest on stalks caused stem breakage below cob bases. Breakage of this type was
most numerous in 1998 (10,5%), 1999 (9,6%) and 2002 (14%). Cob base fretting which reached
record level of 19,5% in 2003 was a very detrimental phenomenon. The feeding of European
corn borer led to grain crop losses ranging from several to 36,8% in 2002. Moreover dangerous
pathogens causing diseases that reduced crops and impaired their quality considerably
penetrated to plants through the wounds.
Key words: maize, corn borer, damage
32
OCHRONA KUKURYDZY PRZED OMACNICĄ PROSOWIANKĄ
(OSTRINIA NUBILALIS HBN.) W GOSPODARSTWACH
EKOLOGICZNYCH I INTEGROWANYCH
Autor: Paweł Bereś
Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu
Terenowa Stacja Doświadczalna
ul. Langiewicza 28, 35-101 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: omacnica prosowianka, kukurydza, biologiczne zwalczanie,
gospodarstwo ekologiczne, gospodarstwo integrowane
Wstęp
Najgroźniejszym szkodnikiem kukurydzy w Polsce jest omacnica prosowianka
(Ostrinia nubilalis Hbn.). Na wielu plantacjach gąsienice tego motyla uszkadzają
od 50 do 80, a lokalnie nawet do 100% roślin i powodują straty w plonach ziarna
od 20 do 30, a niekiedy 40% [Lisowicz, Tekiela 2004, Lisowicz i wsp. 2005].
W celu ograniczenia strat konieczne jest zwalczanie szkodnika. Metoda
chemicznej ochrony przed omacnicą prosowianką pozwala uzyskiwać bardzo dobre
efekty [Longauerova 1989, Lisowicz 1998, Lisowicz, Jaworowski 2000]. Jednakże
w gospodarstwach ekologicznych, w których zabronione jest używanie chemicznych
środków ochrony roślin, do zwalczania tego agrofaga można wykorzystać preparaty
biologiczne. Również w gospodarstwach integrowanych, w których dąży się
do ograniczania chemizacji, a także z uwagi na znaczne trudności wykonywania
oprysków insektycydami pod koniec wiechowania roślin wskazane jest użycie
biopreparatów.
Celem podjętych badań była ocena skuteczności zwalczania omacnicy
prosowianki w wyniku dwukrotnej introdukcji kruszynka na rośliny kukurydzy,
wykonanej w okresie składania jaj przez samice tego motyla.
Materiał i metody
Badania nad skutecznością kruszynka w zwalczaniu omacnicy prosowianki
na kukurydzy wykonano w latach 1996, 1997 w Stacji Hodowli Roślin Mikulice koło
Przeworska i w 2003 w Rolniczej Spółdzielni Usługowo-Wytwórczej w Głuchowie
koło Łańcuta.
33
W pierwszym etapie badań probówki zawierające dwa gatunki kruszynka
(Trichogramma embryophagum Htg. i T. evanescenss Westw.) pozyskane z Instytutu
Ekologii PAN wywieszano na łodygach roślin w dniach: 6 i 15 lipca 1996 r.
oraz 11 i 24 lipca 1997 r. W wyniku dwukrotnej introdukcji na hektar kukurydzy
wypuszczono około 200 tyś. sztuk entomofaga.
W upalnym 2003 r. zastosowano biopreparat Trichoplus firmy Biocont
Laboratory postaci polistyrenowych kapsułek, zawierający dwa gatunki kruszynka:
T. evanescenss i T. pintoi. Wyłożenia dokonano 20 i 30 czerwca, uwalniając około
150 tyś. błonkówek.
Ocenę efektów zwalczania omacnicy prosowianki w latach 1996-1997 wykonano
w pierwszej dekadzie września, przeglądając po 100 kolejnych roślin w rzędzie,
w czterech miejscach obiektu chronionego i kontrolnego. Wyliczono procenty roślin
uszkodzonych przez gąsienice.
W 2003 r. analizy wykonano w dwóch terminach:
- 11-12 sierpnia, gdy rośliny były w fazie pełnej dojrzałości woskowej ziarniaków
(BBCH 85) [Adamczewski, Matysiak 2002] przeglądano i rozcinano wzdłuż łodygi
i kolby po 20 kolejnych roślin w pięciu miejscach obiektów: chronionego i kontrolnego.
Obliczono zasiedlenie roślin przez gąsienice omacnicy prosowianki oraz ustalono
liczebność otworów w łodygach i kolbach.
- 16 września, gdy rośliny były w fazie pełnej dojrzałości (89) oględzinom poddano
4x100 roślin na obiekcie. Obliczono procenty łodyg złamanych powyżej i poniżej
miejsca osadzenia kolby oraz roślin leżących na glebie. Wyliczono procentową
skuteczność ochrony biologicznej.
Wyniki
Warunki meteorologiczne w latach 1996-1997 nie były korzystne dla rozwoju
kruszynka, bowiem w lipcu odnotowano obfite opady i stosunkowo niskie temperatury,
natomiast upalny 2003r. był bardzo sprzyjający zarówno dla rozwoju omacnicy
prosowianki jak i entomofaga (rys.1).
34
Rys.1. Warunki meteorologiczne w latach 1996-1997 oraz
2003
[mm]
[o C]
200
25
150
20
15
100
10
50
5
0
0
V
VI
VII VIII
IX
X
V
VI
1996
VII VIII
IX
X
V
VI
VII VIII
1997
Miesięczna suma opadów [mm]
IX
X
2003
Średnia miesięczna temperatura [oC]
W rezultacie zastosowania biopreparatu w latach 1996-1997 procenty roślin
uszkodzonych przez gąsienice omacnicy prosowianki na obiektach chronionych
w porównaniu z kontrolnymi uległy obniżeniu o 56,6 % w 1996 r. oraz o 59,0 %
w 1997 r. (tab.1).
Tab. 1. Efekty introdukcji kruszynka na kukurydzy w latach 1996-1997 r.
Lp.
Kombinacja
1996 rok
Data
introdukcji
1
2
1.
Kontrola
2.
Kruszynek
6.07
15.07
NIR0,05
1997 rok
% roślin
uszkodzonych
5,3
%
skuteczności
2,3
56,6
Data
introdukcji
1
2
11.07
% roślin
uszkodzonych
39,0
%
skuteczności
16,0
59,0
24.07
0,6
9,6
W 2003r. dwukrotna introdukcja spowodowała redukcję liczebności gąsienic
w łodygach powyżej kolby o 60,5 %, poniżej miejsca jej osadzenia o 50,3 % oraz
w kolbie o 63,5 %, co razem stanowiło 58,3 % skuteczność zabiegu (tab.2).
Tab. 2. Zasiedlenie roślin kukurydzy przez omacnicę prosowiankę w 2003 r.
Liczba gąsienic
Obiekt
Kontrola
Kruszynek
Skuteczność %
w łodydze
powyżej
poniżej
kolby
kolby
1,72
1,45
0,68
60,5
0,72
50,3
razem
w
kolbie
3,17
1,48
razem
w
roślinie
4,65
1,40
55,8
0,54
63,5
1,94
58,3
% roślin
z gąsienicami
96
74
22,9
Rozmiary uszkodzeń na obiekcie chronionym były niższe, gdyż w łodygach
stwierdzono o 60,4 %, a w kolbach o 55,9 % mniej otworów wygryzionych przez
35
gąsienice. Bardzo pozytywnym rezultatem było także obniżenie liczby łodyg złamanych
powyżej kolby o 56,5 % oraz poniżej miejsca jej osadzenia o 62,5 %, co stanowiło
razem 58,1 % skuteczność zabiegu. Ponadto nie stwierdzono roślin silnie
uszkodzonych, leżących na glebie (tab.3).
Tab. 3. Liczba otworów oraz złomy łodyg spowodowane żerowaniem gąsienic
omacnicy prosowianki w 2003 r.
Obiekt
Kontrola
Kruszynek
Skuteczność %
Liczba otworów
w
w
razem
łodydze
kolbie
w
roślinie
4,60
1,45
6,05
1,82
60,4
0,64
55,9
2,46
59,3
powyżej
kolby
% złamanych łodyg
poniżej razem
leżących
kolby
na glebie
23
8
31
3
10
56,5
3
62,5
13
58,1
0
100,0
Wnioski
1. Zastosowanie kruszynka w latach 1996-1997 obniżyło liczbę roślin uszkodzonych
przez gąsienice o 56,6 % w 1996 r. oraz 59,0 % w 1997 r.
2. Dwukrotna introdukcja entomofaga w 2003r. o 58,3% zmniejszyła zasiedlenie roślin
przez gąsienice omacnicy prosowianki. Stwierdzono również o 59,3 % mniej
otworów wygryzionych przez gąsienice oraz obniżenie liczby łodyg złamanych
o 58,1 % w porównaniu do kontroli.
3. W miarę poszerzania areału uprawy kukurydzy w gospodarstwach ekologicznych
i integrowanych należy upowszechniać stosowanie biopreparatów na bazie
Trichogramma spp. w ochronie tej rośliny przed jej najgroźniejszym szkodnikiem –
omacnicą prosowianką.
Literatura
Adamczewski K., Matysiak K. 2002. Klucz do określania faz rozwojowych roślin
jedno- i dwuliściennych w skali BBCH. Inst. Ochr. Roślin: 20-30.
Lisowicz F. 1998. Efekty chemicznego zwalczania omacnicy prosowianki (Ostrinia
nubilalis Hbn.) na kukurydzy. Prog. Plant Prot.\Post. Ochr. Roślin 38 (2): 362-364.
Lisowicz F., Jaworowski S. 2000. Badania nad łącznym zwalczaniem mszyc
(Aphididae), przylżeńców (Thysanoptera) i omacnicy prosowianki (Ostrinia nubilalis
Hbn.) na kukurydzy. Prog. Plant Prot.\Post. Ochr. Roślin 40 (2): 492-494.
36
Lisowicz F., Tekiela A. 2004. Szkodniki i choroby kukurydzy oraz ich zwalczanie.
Technologia Produkcji Kukurydzy. Wydawnictwo „Wieś Jutra”. Warszawa: 52-64.
Lisowicz F., Tekiela A., Bereś P. 2005. Zagrożenia kukurydzy przez szkodniki
i choroby. Kukurydza roślina przyszłości. Poradnik dla producentów. Wyd. III, Agro
Serwis, 50-57.
Maize protection against European corn borer
(Ostrinia nubilalis Hbn.) in ecological and integrated farms
Summary
Corn borer is the most dangerous pests of maize in Poland, as it causes crop losses
ranging from 20 to 40%. The paper presents of research was initiated in 1996-1997 and
continued again in 2003 with the objective to evaluate the results of controlling the corn borer
upon introducing Trichogramma spp. twice on to maize plants. The respective control
treatments appeared quite effective. In 1996-1997 the percentage of plants damaged by corn
borer caterpillar on the controlled plot was reduced by 56,6% (1997) and 59,0% (1997). In 2003
the reduction of caterpillars in maize plants reached 58,3%. As a result the extension of damage
to protected plants was lower. Holes bitten by caterpillars in maize stalks and cobs were found
to be 59,3% less numerous and 58,1% fewer stalks became broken.
Key words: corn borer, maize, biological control, ecological farms, integrated farms
37
MSZYCE (APHIDIDAE) I PRZYLŻEŃCE (THYSANOPTERA)
WYSTĘPUJĄCE NA KUKURYDZY W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM
Autor: Paweł Bereś
Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu
Terenowa Stacja Doświadczalna
ul. Langiewicza 28, 35-101 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: kukurydza, występowanie, mszyce, przylżeńce
Wstęp
Na podstawie badań wykonanych w ostatnich latach szacuje się, że szkodniki
i choroby są przyczyną strat w plonach ziarna kukurydzy wynoszących od 20 do 50%
[Lisowicz, Tekiela 2004; Lisowicz i wsp. 2005].
Jedną z grup owadów licznie występującą na kukurydzy są mszyce (Aphididae)
zasiedlające tę roślinę zwłaszcza w cieplejszych latach i rejonach jej uprawy [Lisowicz
1992, 2001]. Dość duża bywa także liczebność przylżeńców (Thysanoptera). Żerowanie
tych dwóch grup owadów szkodliwych osłabia rośliny (zwłaszcza w okresach suszy)
oraz powoduje znaczny wzrost porażenia kukurydzy przez grzyby i bakterie [Lisowicz,
Tekiela 2003].
Celem badań była ocena nasilenia występowania mszyc i przylżeńców
na kukurydzy oraz określenie ich szkodliwości dla tej rośliny.
Materiał i metody
Badania nad występowaniem mszyc i przylżeńców na kukurydzy wykonano
w latach 1999-2003 w Stacji Hodowli Roślin Mikulice w Krzeczowicach k. Przeworska
na odmianie Ola (1999) oraz Limko (2000-2003).
Analizy liczebności
tych
dwóch
grup
owadów
wykonywano
w
odstępach
7-dniowych, począwszy od fazy 15 [Adamczewski, Matysiak 2002], gdy rośliny
wykształcały piąty liść do fazy całkowitego zamierania roślin (97). Liczono wszystkie
żywe osobniki do fazy widoczny wierzchołek wiechy (53) na dwudziestu, a później
na dziesięciu losowo branych roślinach. Mszyce i przylżeńce poszukiwano
na powierzchniach wszystkich nadziemnych organów oraz wewnątrz roślin.
38
Wyniki
1. Mszyce
Dynamikę populacji mszyc na kukurydzy przedstawiono na rysunku 1.
Obecność pierwszych form uskrzydlonych na roślinach stwierdzono w drugiej dekadzie
maja w 2001r. oraz w trzeciej dekadzie tego miesiąca w latach: 1999, 2000, 2002
i 2003.
Przyrost populacji mszyc w latach 1999-2003 był bardzo zróżnicowany.
W okresie prowadzenia badań, w ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy
stwierdzono dwa (1999, 2000, 2002) oraz trzy (2001, 2003) szczyty liczebności.
Pierwszy przypadał najczęściej na ostatnie dni czerwca (1999, 2002) lub na pierwszą
połowę lipca (2000, 2001, 2003) w czasie, gdy rośliny wykształcały 2-3 kolanka
(32-33). Drugi szczyt populacja osiągała w pierwszej (2001, 2002) lub trzeciej (2003)
dekadzie sierpnia, a także w pierwszej połowie września (1999, 2000). Ostatnie, trzecie
maksimum
nasilenia
agrofaga
odnotowano
w
pierwszej
połowie
września
w 2001 i 2003 roku. Najwyższą liczebność mszyc – 656 osobników na roślinę
odnotowano we wrześniu 2001r. W pozostałych latach była dużo niższa.
W województwie podkarpackim w analizowanym okresie na kukurydzy
występowały dwa gatunki mszyc: czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi L.)
oraz różano-trawowa (Metopolophium dirhodum Walk.). Spotykano także pojedyncze
osobniki innych gatunków. Średnio za okres 5 lat gatunkiem dominującym była
Rhopalosiphum padi. Potwierdzają to wyniki uzyskane przez Kanię (1962), który
również stwierdził dominację mszycy czeremchowo-zbożowej.
Miejsca bytowania mszyc związane były z gatunkiem. M. dirhodum zasiedlała
górne i dolne powierzchnie blaszek liściowych, natomiast R. padi żerowała zarówno
na nadziemnych organach jak i na wewnętrznych powierzchniach pochew liści,
na liściach okrywowych kolb, a także przejściowo w kłoskach i na znamionach kolb.
Szkodliwość bezpośrednia mszyc dla kukurydzy związana z obniżeniem plonu
ziarna lub kiszonki była niewielka, natomiast znacznie wyższa była szkodliwość
pośrednia. Przy dużym nasileniu owady wysysając soki z komórek nadziemnych
organów (głównie z blaszek liści oraz pochew liściowych) przyczyniały się
do zachwiania gospodarki wodnej roślin oraz ułatwiały wnikanie do tkanek grzybom
patogenicznym oraz bakteriom, będącym sprawcami wielu chorób.
39
40
10
10.X
19
12
27,1
16.X
20
7,2
20.IX
25.IX
4,8
24.IX
16
16.IX
14.IX
14.X
7.X
29.IX
21.IX
14.IX
7.IX
6,4
23.IX
41,6
34 18
3.X
19.VIII
2.IX
11.VIII
27,4
16.IX
34,622,8 15
1,1 3,7 9,4 11 19,5 7,1 4,3
26.IX
258,4
10.IX
64,8
6.IX
215,2
9.IX
124
19.IX
12.IX
700
3.IX
400
28.VIII
52,8
4.IX
116,6
26.VIII
18.VIII
300
4.IX
15,6 10,4
29.VIII
300
16.VIII
200
9.VIII
18,1
5,2 11,6
22.VIII
14.VIII
0
28.VIII
11,2
0
20.VIII
2,4
5.VIII
0
2.VIII
28.VII
19.VII
13,5
13.VIII
59,9
8.VIII
49,8
7.VIII
1,8
26.VII
0
28.VII
150
2.VIII
21.VII
12.VII
0,4
30.VII
3,8
17.VII
24.VII
13.VII
5.VII
5,7
23.VII
15,8 12,4
10.VII
18.VII
10.VII
5.VII
250
15.VII
3.VII
4.VII
28.VI
21.VI
18.VI
14.VI
7.VI
32,5 29
9.VII
27.VI
27.VI
100
25.VI
200
1.VII
0,01 0,01 0,02 0,11
19.VI
20.VI
13.VI
6.VI
29.V
Sztuk na roślinę w dniu
20,5 22 23,6
24.VI
21,4
18.VI
11.VI
4.VI
1
12.VI
14
5.VI
4,2
28.V
0,2 0,6 2,4
17.VI
160
140
120
100
80
60
40
20
0
1,4
29.V
100
22.V
16.V
Sztuk na roślinę w dniu
50
9.VI
22.V
Sztuk na roślinę w dniu
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2.VI
26.V
Sztuk na roślinę w dniu
2003
200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
Sztuk na roślinę w dniu
Rys.1. Dynamika populacji mszyc na kukurydzy w latach 1999-2003
1999
88,5
72,6
48
59,5
21,6
5,4
348
2000
350
265,2
153
204,3
51,6
91,8
2001
600
656
500
267
110
218
4
2002
179
115
43,4
64,6
7
145,4
117
92,4
62,8
79,2
46,6
16,4
2. Przylżeńce
Liczebność przylżeńców na kukurydzy w latach 1999-2003 przedstawiono
na rysunku 2. Owady rozpoczęły zasiedlanie kukurydzy od trzeciej dekady maja
(2000, 2001, 2003), pierwszej dekady czerwca (2002), a w 1999r. od drugiej połowy
tego miesiąca. Przyrost populacji przylżeńców był bardzo intensywny w latach
1999-2001, natomiast w 2002 i 2003 roku charakteryzował się mniejszymi wahaniami.
W ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy odnotowano tylko jeden szczyt liczebności
agrofaga. Przypadał on na pierwszą połowę lipca (1999) oraz drugą połowę tego
miesiąca (2000-2003). Najwyższą liczebność przylżeńców – 174 osobniki na roślinę
odnotowano w 2000r., w pozostałych latach nie przekraczała 39 sztuk na roślinę.
Przylżeńce najczęściej żerowały pod pochwami liści i pomiędzy liśćmi
okrywowymi kolb oraz krótko w wiechach i znamionach. Nakłuwając rośliny
i wysysając z nich soki przyczyniały się podobnie jak mszyce do osłabienia roślin
i silniejszego ich porażania prze organizmy patogeniczne.
Rys. 2. Dynamika populacji przylżeńców na kukurydzy w latach 1999-2003
1999
34,6
35
30
25
20
14
15
29.IX
14.IX
2,8
2,4
1,5
0,5
0,5
0,3
20.IX
7.IX
0,2
21.IX
1
14.IX
1,5
6.IX
1,5
28.VIII
28.VII
19.VII
12.VII
1,2
2.IX
28.VI
1,4
18.VIII
21.VI
2,5
19.VIII
2,1
0
9.VIII
1,2
2,5
5.VII
0,7
18.VI
5
3
11.VIII
8,6
10
14.VI
Sztuk na roślinę w dniu
40
174
56,2
46,8
2.VIII
28.VII
20.VI
21.VII
13.VI
16,8
13.VII
1,7
17,8
5.VII
1,6
27.VI
1,6
6.VI
17
0,5
29.V
Sztuk na roślinę w dniu
2000
200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
41
2001
38
35
30
25
20,1
20
12,8
15
9,8
1,5
11.VI
18.VI
25.VI
4.VII
10.VII
3,6
24.VII
18.VII
3,2
2,8
0,6
0,6
12.IX
1,4
4.IX
0,1
29.VIII
0,2
22.VIII
0,1
14.VIII
0,2
8.VIII
0,6
0
2.VIII
0,2
4.VI
5
28.V
10
22.V
Sztuk na roślinę w dniu
40
39
34,2
33
32
17
8,6
1
9.IX
0,5
3.IX
0,5
26.VIII
16.VIII
5.VIII
26.VII
17.VII
10.VII
27.VI
3.VII
2
19.VI
0,4
12.VI
4,2
0,1
5.VI
Sztuk na roślinę w dniu
2002
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
2003
24,2
25
25,8
27,7
20
15
12,4
12,1
9,3
6,3
1,2
0,6
23.IX
30.VII
23.VII
15.VII
9.VII
1.VII
24.VI
1,2
16.IX
17.VI
1,4
10.IX
9.VI
1,4
4.IX
0
20.VIII
0
0
13.VIII
0
6,2
1,6
7.VIII
0,02
2.VI
5
28.VIII
10
26.V
Sztuk na roślinę w dniu
30
Wnioski
1. Występowanie mszyc i przylżeńców w latach 1999-2003 w okolicach Przeworska
charakteryzowało się dużą zmiennością, wynikającą z wpływu warunków
środowiskowych.
2. Szkodliwość bezpośrednia tych dwóch grup owadów dla plonu ziarna i kiszonki
była niewielka, natomiast znacznie wyższa była szkodliwość pośrednia polegająca
na ułatwianiu wnikania do roślin zarodnikom grzybów oraz bakteriom, które były
sprawcami wielu groźnych chorób kukurydzy, powodujących spadek plonu ziarna
oraz znaczne pogorszenie jakości uzyskiwanego surowca.
3. Gatunkiem dominującym mszycy w okresie badań była mszyca czeremchowozbożowa.
4. Stwierdzono u mszyc dwa oraz trzy szczyty liczebności w ciągu całego okresu
wegetacji kukurydzy, natomiast u przylżeńców tylko jeden.
42
Literatura
Adamczewski K., Matysiak K. 2002. Klucz do określania faz rozwojowych roślin
jedno- i dwuliściennych w skali BBCH. Inst. Ochr. Roślin: 20-30.
Kania C. 1962. Szkodliwa entomofauna kukurydzy obserwowana w okolicach
Wrocławia w latach 1956-1959 (cz. I). Polskie Pismo Entomologiczne, Seria B (25-26):
53-59.
Lisowicz F. 1992. Występowanie oraz efekty zwalczania mszyc (Aphididae) na
kukurydzy (Zea mays L.) w latach 1981-1992. Mat. XXXII Sesji Nauk. Inst. Ochr.
Roślin, cz. I-Referaty, 143-150.
Lisowicz F. 2001. The occurrence and economicaly important maize pests in southeastern Poland. J. Plant Protection Res., Vol. 41, No.3: 250-255.
Lisowicz F., Tekiela A. 2003. Ochrona kukurydzy przed chorobami i szkodnikami.
Kukurydza Rośliną Przyszłości. Poradnik dla producentów. Wyd. III, Agro Serwis:
31-33.
Lisowicz F., Tekiela A. 2004. Szkodniki i choroby kukurydzy oraz ich zwalczanie.
Technologia Produkcji Kukurydzy. Rozdział VI. Wydawnictwo „Wieś Jutra”.
Warszawa: 52-64.
Lisowicz F., Tekiela A., Bereś P. 2005. Zagrożenia kukurydzy przez szkodniki
i choroby. Kukurydza rośliną przyszłości. Poradnik dla producentów. Wyd. III, Agro
Serwis, 50-57.
The occurrence of aphids (Aphididae) and thrips (Thysanoptera)
on maize in the region of podkarpackie
Summary
Aphids are one of the groups of insects which inhabit maize in great numbers, especially
during warmer years and in its warmer cultivation regions. The thrips also occur in quite large
numbers. In the period of 1999-2003 the occurrence of these pests was characterized by high
variability resulting from the effects of environmental conditions. The highest numbers
of aphids – 656 individuals per plant was recorded in September 2001. In the remaining years
their colonies did not exceed 348 per plant. Two species aphids had been feeding on maize
in podkarpackie province and their numbers showed two and three population peaks.
The Rhopalosiphum padi L. was a dominating species in that 5 year period.
The thrips were most numerous (174 per plant) in July 2000. In the remaining years their
populations did not exceed 39 individuals per plant. Only one peak of their population was
recorded during the entire maize vegetation period. It was in July. The direct harmfulness of the
two groups of insects for grain crop and silage was negligible but their indirect penetration
by fungal spores and pathogenic bacteria causing many diseases and reducing the crops, as well
as impairing significantly the quality of obtained raw produce.
Key words: maize, occurrence, aphids, thrips
43
WPŁYW SYMULOWANEGO KWAŚNEGO OPADU NA DEGRADACJĘ
CZARNOZIEMÓW (W DOŚWIADCZENIU LABORATORYJNYM)
Autorzy: Agnieszka Czach, Anna Bartos
Opiekun: dr inż. Jan Gąsior
SKNE, Sekcja Gleboznastwo
Katedra Agroekologii, Wydział Ekonomii Uniwersytetu Rzeszowskiego
Wstęp
Proces glebowy w czarnoziemach może być modyfikowany przez różne czynniki
glebotwórcze i prowadzić do zmian ich pierwotnych właściwości. Jednym
z takich czynników powodujących degradację jest zakwaszenie. Poziom próchniczny
czarnoziemów zdegradowanych jest płytszy niż niezdegradowanych. Pogarsza się skład
materii organicznej, wysycenie kationami jest z reguły nieco mniejsze niż
w niezdegradowanych (65-50%).
W warunkach glebowo-klimatycznych Polski obserwujemy zjawisko
systematycznego zakwaszenia gleb. Przyczyn tego zjawiska jest wiele:
 mała zasobność gleb Polski w składniki o charakterze zasadowym (np. w wapń
czy magnez),
 wymywanie jonów zasadowych (Ca i Mg) w głąb profilu glebowego przez wody
opadowe,
 dysocjacja H2O związanej z Al,
 mineralizacja glebowej materii organicznej, w której powstałe w wyniku
mineralizacji glebowej materii organicznej tlenki niemetali np. NO czy SO
z H2O tworzą kwasy,
 kwaśne deszcze (o pH 3-5) powstające w wyniku emisji do atmosfery tlenków
niemetali i ich reakcji z H2O (mokra depozycja kwaśnych deszczy może mieć
miejsce nawet w odległości przekraczającej 1000 km od miejsca powstania),
 sucha depozycja związków siarki i azotu,
 stosowanie nawozów mineralnych o odczynie kwaśnym (siarczan amonu,
superfosfaty pojedyncze) [Szulc 2002].
W glebach kwaśnych zmniejsza się dostępność niektórych składników
pokarmowych dla roślin, które przy kwaśnym odczynie przechodzą w formy trudno
przyswajalne (np. fosfor, bor).
Zmniejsza się ilość materii organicznej w glebie na skutek wzrostu
rozpuszczalności i wymywania w głąb profilu glebowego kwasów fulwowych. Wzrasta
aktywność wielu metali ciężkich (np. Fe, Zn, Cu, Cd, Pb), których dostępność dla roślin
zwiększa się wraz z obniżeniem pH gleby na skutek ich desorpcji do roztworu
glebowego. Pogarsza się struktura agregatowa gleby. W Polsce nie prowadzi się
kompleksowych, długofalowych pomiarów monitoringowych dotyczących zakwaszenia
i chemizmu opadów [Terelak 1986].
Jedyną możliwością poprawienia stanu zakwaszenia gleb w naszych
warunkach klimatycznych jest systematyczne ich wapnowanie [Szulc 2002].
Celem podjętych badań była ocena procesów zachodzących w glebie pod
wpływem działania symulowanego kwaśnego opadu zawierającego kationy wodorowe
z anionem chloru, łatwo odparowującym niebiorącym udziału w procesach
chemicznych gleby.
44
Obiekt i metodyka badań
Glebę do badań laboratoryjnych pobrano w miejscowości Sietesz z płata terenu
użytkowanego jako grunt orny. Badania przeprowadzono w rurach z tworzywa
sztucznego o średnicy 7 cm i długości 1 m, zawierających glebę o odtworzonym
profilu: Ap (0-26 cm), A (26-35cm), A/C (35-65 cm), C1 (65-77cm), C2 (77-89 cm),
C3 (89-100cm). Gleby te były użytkowane rolniczo jako grunty orne.
Czynnikiem zmiennym w doświadczeniu było stężenie jonów wodorowych
wnoszonych z symulowanym opadem, wynosiło ono 24,9 mgR [H+]/1l w dawce
podstawowej, oraz 2,3,4,5 i 6 krotność tego stężenia przy zastosowaniu 20 zroszeń
po ok. 80 ml opadu w trzech powtórzeniach, wobec kontroli zraszanej wodą
destylowaną. Po zakończonym doświadczeniu glebę wysuszono i pobrano próbki
z wydzielonych poziomów genetycznych do badań laboratoryjnych. Na materiale
glebowym oznaczono skład granulometryczny metodą sedymentacyjną wg
Prószyńskiego, pH potencjometryczne w wodzie i 1M KCl, kwasowość hydrolityczną
i sumę zasad wymiennych wg Kappena, kwasowość wymienną, uzyskane przesącze
poddano analizie laboratoryjnej wg metodyki dla wód, oznaczając następujące
pierwiastki: Ca, Mg, K, Na i Mn, przyswajalny fosfor i potas metodą Engera-Riehma,
magnez po ekstrakcji roztworem CaCl2, kationy wymienne w roztworze chlorku amonu.
Wyniki i dyskusja
Odczyn w poziomach genetycznych czarnoziemu z Sieteszy był silnie
zróżnicowany. Najwyższy był w poziomie Ap – pH 6,46 i obniżał się w poziomach
niżej zalegających do 4,80. Jony wodorowe wprowadzone z symulowanym opadem
obniżały odczyn w poziomach stropowych a zwiększały w spongowych, co wiąże się
z kumulacją w dolnej części profilu kationów zasadowych wymywanych ze stropu.
Stężenie jonów wodorowych słabo związanych z fazą stałą w glebie użytej do
doświadczenia było znikome. Również symulowany opad czystej wody nie zwiększał
ich koncentracji. Natomiast zakwaszone opady zwiększały ich stężenie w poziomie Ap
proporcjonalnie do zawartości kationów wodorowych, przy czym większe zakwaszenie
symulowanego opadu pogłębiało zasięg profilu objętego zmianami.
Udział kationów wodorowych silnie związanych z kompleksem sorpcyjnym
czarnoziemu z Sieteszy w poziomach powierzchniowych do głębokości 89 cm wynosił
ok. 1 mgR, zaś w poziomie C3 ponad 2 mgR/100 g gleby. Przemywanie czystą wodą
w ograniczonym zakresie eliminowało kationy zasadowe. Natomiast symulowany
kwaśny opad silnie zwiększał ich udział w poziomie Ap proporcjonalnie do jego
kwasowości. Przy najwyższych stężeniach (5 i 6-cio krotność podstawowego) wpływ
ten zaznaczył się również w niżej zalegających poziomach A i A/C (tab.1).
Stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami w glebie przeznaczonej
do doświadczenia był typowy dla czarnoziemów zdegradowanych i wynosił
w poszczególnych poziomach genetycznych od 86,4 do 94,0%.Intensywne zraszanie
czystą wodą niwelowało różnicę między poszczególnymi poziomami w profilu, od 85,9
do 92,5%. Zaobserwowano, że wraz ze wzrostem stężenia jonów wodorowych
w symulowanym opadzie zmniejszał się on proporcjonalnie.
Z doniesień literaturowych wynika, że czarnoziemy zdegradowane zawierają
więcej fosforu przyswajalnego niż typowe. Większe jego ilości występują w skale
macierzystej i w poziomie orno-próchnicznym, co wskazuje na ich systematyczne
nawożenie tym pierwiastkiem. Wyniki dotyczące potasu mogą także sugerować
podobną zależność, widoczne jest także wzbogacenie poziomów stropowych w ten
pierwiastek.
45
Tab.1. Właściwości fizykochemiczne gleby w poszczególnych poziomach
genetycznych w zależności od stężenia [H+]
Wyszczególnien
ie
Poziom
genetyczny
pH
KCl
Hw
Hh
S
Gleba przed
założeniem
doświadczenia
kontrola
Dawka
podstawowa
stężenia
24,9 mgR/litr
2 krotność
stężenia
podstawowego
3 krotność
stężenia
podstawowego
4 krotność
stężenia
podstawowego
5 krotność
stężenia
podstawowego
6 krotność
stężenia
podstawowego
46
Przyswajalne formy
P2O5
mgR/100 g gleby
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
Ap
A
A/C
C1
C2
C3
V
6,46
6,40
6,08
5,50
5,27
4,80
6,49
6,60
6,46
6,09
5,87
5,77
4,73
6,50
6,51
5,90
5,74
6,01
3,76
6,27
6,18
5,61
5,64
5,61
3,51
6,25
6,42
6,38
6,04
5,60
3,32
5,61
6,27
5,94
5,71
5,72
3,23
4,68
6,26
5,91
5,74
5,39
3,01
3,84
4,83
5,72
5,65
5,58
0,08
0,08
0,08
0,08
0,02
0,10
0,09
0,08
0,17
0,08
0,17
0,08
0,35
0,17
0,08
0,08
0,08
0,08
3,58
0,17
0,08
0,08
0,08
0,08
5,60
0,08
0,08
0,08
0,08
0,08
8,83
0,17
0,08
0,08
0,08
0,17
11,2
0,96
0,17
0,08
0,08
0,17
13,65
8,22
0,61
0,17
0,35
0,52
0,90
0,75
0,75
1,12
1,42
2,02
1,50
1,50
1,35
1,80
1,65
1,72
4,87
1,12
1,12
1,42
1,50
1,42
8,77
0,97
1,50
1,80
2,00
2,10
13,00
1,40
1,40
1,50
2,00
2,40
17,80
2,40
1,40
1,90
2,00
2,00
18,60
5,10
1,60
1,80
1,90
2,20
22,80
12,70
4,50
1,70
2,00
2,30
14,00
14,30
14,60
13,40
12,50
11,80
16,05
16,15
16,75
16,45
16,15
15,35
11,55
15,75
17,45
15,55
15,55
15,35
7,25
15,75
15,45
14,45
14,05
14,35
6,25
15,95
13,85
15,55
13,85
12,55
3,65
15,05
15,05
15,15
14,95
14,65
1,85
12,85
16,15
13,15
14,15
13,65
0,00
5,15
13,65
14,05
14,75
14,05
%
94,00
85,00
86,40
92,30
89,80
85,40
91,40
92,00
92,50
90,10
90,70
89,90
70,30
93,40
94,00
91,20
91,20
91,50
45,20
94,20
91,10
88,90
87,50
87,20
32,50
91,90
90,80
91,20
87,40
83,90
17,00
86,20
91,50
88,90
88,20
88,00
9,04
71,60
91,00
88,00
88,10
86,10
28,80
75,20
85,20
88,00
85,90
K2O
MgO
mg/100 g gleby
19,87 28,43
9,38
7,26
8,58
14,30
10,11
7,35
19,66
10,43
7,67
19,22
10,19
7,45
19,75
10,47
7,40
19,04
19,21 28,66
7,36
10,21 12,05 11,62
11,37 12,24 13,61
12,24 11,69 16,47
11,62 14,88 15,96
13,53 12,86 14,27
13,20 24,92
7,58
10,00 14,73 10,52
10,83 11,00 17,21
11,46 12,12 18,97
12,78 11,35 17,94
11,25 12,95 18,68
20,71 19,38
4,34
8,97
14,33 11,91
9,71
11,71 18,02
11,37 11,98 17,72
11,83 11,42 16,84
12,33 12,40 18,46
21,95 20,44
4,49
10,34 10,91 15,00
11,50 11,03 16,91
11,83 11,95 17,43
12,04 11,56 20,29
11,95 11,82 18,24
13,45 11,07
4,22
7,50
17,89 11,49
8,20
12,07 15,10
5,79
14,53 19,74
8,03
13,51 21,19
12,84 13,34 19,67
18,92 18,77
4,92
10,07 15,59 11,08
11,21 13,03 15,93
8,85
14,15 18,14
12,44 15,32 18,77
11,46 14,12 22,71
19,28 14,81
3,60
17,29 26,88
4,01
10,15 20,30 10,32
12,11 13,94 17,73
12,35 13,73 18,42
20,75 13,39 23,41
W przypadku magnezu widoczna jest dość wysoka zawartość tego składnika
w skale macierzystej i odgórne jego wyczerpanie. Przemywanie kwaśnym opadem
eliminuje ten pierwiastek z poziomów powierzchniowych, a przy większym stężeniu
jonów wodorowych zauważono jego kumulacje w części spongowej profilu.
Analizując wyniki dotyczące przesączy glebowych zauważyć można, że
proporcjonalnie do wzrostu stężenia symulowanego opadu zwiększa się zawartość
wapnia i sodu, co oznacza, że pierwiastki te wymywane są z gleby w bardzo dużym
stopniu. Miejsce wypłukanych z gleby makroskładników zajmują jony wodorowe
(tab.2).
Tab.2.Zawartość wybranych pierwiastków w przesączach glebowych
w zależności od stężenia kwaśnego opadu.
Stężenie
kwaśnego opadu
Mn
Ca
Mg
K
Na
17,60
17,20
21,20
20,80
38,8
30,40
20,80
0,74
1,45
2,07
2,15
2,37
2,55
2,99
pH
[mg/l]
kontrola
podstawowe
2 krotność
3 krotność
4 krotność
5 krotność
6 krotność
7,41
7,28
7,32
7,38
7,08
7,29
7,05
1,95
5,82
4,86
7,46
8,62
5,71
8,16
2,71
6,49
12,02
16,02
19,70
25,80
33,11
n.o
n.o
n.o
6,66
7,92
9,62
11,14
Wnioski
1.Wprowadzone z symulowanym opadem jony wodorowe w znaczny sposób wpłynęły
na obniżenie odczynu gleby, zwłaszcza w poziomie powierzchniowym Ap.
2.Wraz ze wzrostem wprowadzanych z kwaśnym opadem jonów wodorowych spada
stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami.
3.Wysoka zawartość fosforu i potasu przyswajalnego w warstwie powierzchniowej
badanego czarnoziemu wskazuje na systematyczne jego nawożenie tymi
składnikami.
Literatura
Szulc W. 2002. Właściwości fizykochemiczne gleb. [w:] Praca pod red. Mercika S.
Chemia rolna. Podstawy teoretyczne i praktyczne. SGGW, Warszawa: 167-176.
Motowicka-Terelak T., Terelak H. 1986. Degradacja gleby pod wpływem
symulowanego kwaśnego deszczu. Mat. Sesji Nauk. ,,Chemizm i oddziaływanie
kwaśnych deszczy na środowisko przyrodnicze”. Poznań-Jeziory, s.157-159.
Józefaciuk A. , Józefaciuk Cz. Ocena wodnej erozji gleb terenów wyżynnych Polski
na tle warunków przyrodniczo-rolniczych. Rocz. Gleb., 37(1): 51-58.
Gąsior J., Partyka A. 1999. Czarnoziemy południowo-wschodniej Polski i ich
degradacja. Zesz. Probl. Post. Nauk Rol., 467: 395-404.
47
WALORY PRZYRODNICZE GMINY WOLA UHRUSKA
A ROZWÓJ AGROTURYSTYKI NA TYM TERENIE
Autor: Marcin Dobosz
Opiekun: dr inż. Cezary Kwiatkowski
Akademia Rolnicza w Lublinie, Naukowe Koło Agroturystyczne
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin, ul. Akademicka 13, 20-950 Lublin
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: środowisko naturalne, szlaki turystyczne, oferta agroturystyczna
Wstęp
Malownicze położenie Woli Uhruskiej na skraju Łuku Uhruskiego, oraz nie
przekształcone środowisko naturalne zdecydowało o szczególnym jej mikroklimacie,
a przez to nadało letniskowy statut miejscowości już w okresie międzywojennym.
Takie
tradycje
zostały
wykorzystane
obecnie
przez
władze
samorządowe
i mieszkańców. W 1994 roku z inicjatywy WODR z Rejowca powstało Nadbużańskie
Stowarzyszenie Agroturystyczne z siedzibą w Woli Uhruskiej. Niewątpliwe atrakcje
turystyczne, oraz starania władz samorządowych w kierunku rozwoju turystyki znalazły
uznanie Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki, który przyznał gminie w 1999 roku
nagrodę „Przebiśniegu” (w ogólnokrajowym konkursie w kategorii agroturystyki)
[Maliszewski i Rąkowski 2000].
Materiał i metody
Teren badań obejmował gospodarstwa agroturystyczne leżące w granicach
administracyjnych gminy Wola Uhruska. Badania ankieterskie dotyczące oferty
agroturystycznej poszczególnych gospodarstw prowadzono w okresie od 05.05.
do 15.07.2004r. Analizowano również możliwość dalszego rozwoju agroturystyki na
tym obszarze w oparciu o raporty o stanie środowiska naturalnego Lubelszczyzny
[Chmielewski 2000; Holuk i in. 2000].
Wyniki
Gmina Wola Uhruska ma znakomite warunki do uprawiania turystyki, zarówno
pobytowej jak też kwalifikowanej. Stwarza je przede wszystkim środowisko
przyrodnicze, a więc bliskość wody i lasu, oraz urozmaicony krajobraz łączący cechy
wyżynne z terenem płaskim, nizinnym, czy też wręcz bagiennym. Dużą atrakcją
turystyczną stanowią Lasy Sobiborskie. Spotkać tu można na mokradłach brodzącego
48
żurawia, czy rzadkiego dziś czarnego bociana, są cietrzewie, czaple, mnóstwo kaczek.
Na moczarach, swoje ostoje mają potężny łoś, dzik, a w wyższych partiach lasu wcale
nierzadki jest jeleń [Holuk i in. 2000].
Urokliwe walory posiada dolina Bugu z naturalnym meandrującym korytem
rzeki, ze wspaniałym kobiercem łąk usianych kępami łóz. Nad brzegami licznie
rozsianych starorzeczy, które zasilane są stale rybami przez częste wylewy Bugu
występują znakomite warunki wędkarskie. Brzegiem doliny Bugu przebiega znakowany
na czerwono pieszy szlak turystyczny, który bierze swój początek w Hrubieszowie,
a kończy we Włodawie [Wojciechowski 1999].
Lasy i grunty leśne zajmują na terenie gminy 701 km2, z czego 601 km2 jest
własnością osób fizycznych. Dominującym gatunkiem jest sosna zajmująca 73,1%
powierzchni leśnej. Następna pod tym względem jest olcha (13,3%), brzoza (9,7%),
dąb (2,6%). Pozostałe, czyli: modrzew, świerk, jesion, grab, topola, osika, klon i wiąz
nie przekraczają nawet 0,5%. Centralną część gminy zajmuje las świeży i bór świeży.
Można tam obejrzeć niewielkie olsy, olsy jesionolistne oraz łęgi. Należy dodać,
że w planach samorządu lokalnego jest dalsze zalesienie obszaru przekraczającego
50 km2. Większość lasów gminy to drzewa w przedziale „21-go wieku rębnego” będące
ogromnymi połaciami sosnowymi sadzonymi w latach pięćdziesiątych [Maliszewski
i Rąkowski 2000].
Na terenie gminy Wola Uhruska są cztery obwody łowieckie. W roku 1999 koła
łowieckie podjęły próbę odbudowy stanu ilościowego populacji bażanta zasiedlając
teren 150 sztukami. Gospodarka łowiecka to nie tylko odstrzały, ale szereg prac dla
zapewnienia jak najlepszego bytu zwierzętom. Koła łowieckie dbają o stan techniczny
paśników i lizawek, o miejsca żerowe i zgryzowe, gdzie zwierzęta będą mogły
swobodnie się paść bez szkód dla rolników. Należy także odpowiednio zagospodarować
łowiska poprzez zapewnienie odpowiedniej ilości łąk śródleśnych, poletek łowieckich
oraz pasów zaporowych [Kościk i in. 1997].
Obecnie na terenie gminy 24 gospodarstwa agroturystyczne zapewniają turystom
zadowalający standard [tab. 1]. Turyści mogą uczestniczyć czynnie bądź biernie
w licznych obrządkach kultywowanych w wielu gospodarstwach. Zaliczamy do nich
obrządek wypieku chleba, produkcji masła i serów, darcia pierza, przędzenia wełny.
Ponadto miejscowe gospodynie wyrabiają także wiele regionalnych potraw. Należą
do nich: pieczone pierogi z kaszą gryczaną, fusier (gotowane ziemniaki z mąką
49
Imię
i nazwisko
Roman
Barszczewski
Janina
Kordon
Stanisława
Miklaszewska
Teodozja
Bortnik
Romaa
Sawicka
Krystyna
Sikora
Irena
Pakuła
Piotr
Niewiadomski
Leokadia
Konopko
Wanda
Szechta
Maria
Gaj
Zofia
Łysak
Marianna
Cieślak
50
Miejscowość
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Zbareże
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Małoziemce
Tabela 1. Oferta agroturystyczna gminy Wola Uhruska (opracowanie własne)
Liczba
Liczba
Samodzielne Możliwość
Możliwość
Wyżywienie
Zwierzęta
pokoi/ łazienek
przygotow. przywiez.
korzystania
w gospod.
w gospod.
łóżek
dla gości
posiłków
zwierząt
z rowerów
+
+
Oferta
specjalna
2/4
1
+
4/2
1
+
2/2
1
+
2/4
1
+
+
+
+
+
1
2/2
1
+
+
+
+
+
2
3/2
1
+
+
+
3/5
2
+
+
+
+
2/3
1
+
+
+
3/5
2
+
1/3
1
+
2/2
1
+
1/3
1
3/2
2
+
+
Jezioro,
rzeka,
staw
+
+
+
+
+
3
+
+
4
2,5
+
+
+
+
+
+
+
+
4,6
+
+
+
2,4
+
+
+
+
+
2
Imię
i nazwisko
Anna
Kozaczuk
Zofia
Mojska
Łucja
Szlechta
Maria
Tkaczuk
Alina
Kompanicka
Marta
Adamczuk
Henryka
Darnia
Sławomir
Tokarski
Dorota
Szymczak
Janina
Łukasik
Iwona
Lekan
Miejscowość
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Stulno
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Wola
Uhruska
Liczba
pokoi/
łóżek
Liczba
Samodzielne Możliwość
Możliwość
Wyżywienie
Zwierzęta
łazienek
przygotow. przywiez.
korzystania
w gospod.
w gospod.
dla gości
posiłków
zwierząt
z rowerów
2/2
1
3/2
1
3/2
+
+
+
+
Jezioro,
rzeka,
staw
Oferta
specjalna
+
+
+
+
1
+
+
3/2
1
+
+
+
2/7
1
+
+
+
+
+
2/4
1
+
+
+
+
+
2/6
1
+
+
+
4/8
2
+
+
+
2/5
1
+
+
3/6
2
+
+
3/5
2
+
+
+
+
+
2
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
3
1
Oferta specjalna: 1 - grilowanie, 2 - tradycyjne gospodarstwo, 3 - gospodyni haftuje i wyszywa, 4 - pomoc przy robieniu przetworów, 5 - kuligi,
6 - wyplatanie koszy
51
podsmażaną), pyzy z grzybami, wyroby z ciecierzycy, sołoducha, potrawy z lebiody
[oprac. własne 2004].
Wnioski
1. Unikalne w skali kraju walory przyrodnicze gminy Wola Uhruska decydują o jej
atrakcyjności i sprzyjają rozwojowi alternatywnych gałęzi rolnictwa.
2. Badania ankieterskie przeprowadzone w gminie Wola Uhruska potwierdzają
proekologiczny i agroturystyczny charakter rozwoju obszarów wiejskich tego terenu.
Literatura
Chmielewski T.J. 2000. red. Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie”
- projekt harmonizacji przyrody i kultury Poleskiego Parku Narodowego, Lublin Urszulin: 1-25.
Holuk J., Wójciak J., Urban D. 2000. Walory przyrodnicze polskiej części
Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery Polesie. w: Poleski Rezerwat Biosfery. Mat.
Konf. Nauk., Ekologiczny Klub UNESCO, Pracownia na Rzecz Bioróżnorodności,
Piaski: 11-26.
Kościk B., Martyn W., Gradziuk P., Sachajko P., Klimczuk B. 1997. Strategia
rozwoju gminy Wola Uhruska. Wyd. AR Lublin, Inst. Nauk Rol. w Zamościu:1-28.
Maliszewski J., Rąkowski G. 2000. Program rozwoju turystycznego gminy Wola
Uhruska na lata 2000-2010, Mikołajki-Warszawa: 21-35.
Wojciechowski K. 2002. Pojezierze Łęczyńsko - Włodawskie - informator turystyczny.
Wyd. Lubelskiego Związku Stowarzyszeń Agrotur.: 1-10.
The natural values of Wola Uhruska commune in relation to the growth
of aroturism in the area
Summary
Commune Wola Uhruska possesses unique agro - touristic values ad quem one should
valley Bugu. The questionnaire investigations confirm with this commune possesses the suitable
conditions to development of agrotourism.
Key words: natural environment, tourist trails, agroturistic offer
52
PROBLEMY OCHRONY KURHANÓW NEOLITYCZNYCH NA TERENIE
PŁASKOWYŻU PROSZOWICKIEGO
Autorzy: Sebastian Kaczmarczyk, Piotr Ziółkowski
Opieku: Dr inż. Ryszard Mazurek
Koło Naukowe Rolników Sekcja Ochrony Przyrody
Słowa kluczowe: kurhany, Płaskowyż Proszowicki
Wstęp
Kurhany to sztuczne wzniesienia ziemne zawierające szczątki ludzkie są
specyficzną formą grobowców charakterystycznych dla Europy od neolitu a szczególnie
od V wieku p.n.e. i po wiek X n.e. Nazwane one zostały kurhanami [Słownik wyrazów
obcych i obcojęzycznych 1977].
Kurhany na ziemiach Polskich sypano już w epoce brązu i aż po średniowiecze.
Zasadniczo wyróżnia się dwa rodzaje kurhanów, podział ten jest dokonany
na podstawie ich budowy:

kurhany o budowie szkieletowej. Szkielet wewnętrzny wykonany był najczęściej
z drewna lub kamieni, przykładem kopców tego typu może być Kopiec Kraka.

kurhany bezszkieletowe - usypiska ziemne zwykle niezbyt wysokie, przykładem
kurhanów tego typu są kurhany Płaskowyżu Proszowickiego.
Największe skupiska kurhanów występują w Małopolsce. Niewyjaśnioną dotąd
sprawą jest występowanie dużych ilości kopców na lewym brzegu Wisły. Ciągną się
one od Krakowa do Sandomierza. Od kopca Kraka począwszy, a na sandomierskim
kopcu Salve Regina skończywszy. Zachowało się ich około 20. Wiadomo, że było ich
dużo więcej, szacuje się, iż w 20-leciu międzywojennym było ich około 70 [Gil 1997].
Ze względu na obecność żyznych gleb lessowych, teren ten jest od wieków
intensywnie wykorzystywany rolniczo. Większość kurhanów została zniszczona
głównie przez rolnictwo; bezpośrednio przez zaorywanie, bądź też pośrednio przez
intensyfikację procesów erozyjnych wywołaną uprawą roli.
Kurhany to nie tylko pomniki historii, ale również siedliska roślinności
kserotermicznej o charakterze stepowym. Z badań, jakie zostały przeprowadzone
w 2002 roku przez Instytut Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego wynika, iż oprócz
roślin pospolitych i rozpowszechnionych, na stokach kurhanów występują rośliny
podlegające ścisłej ochronie gatunkowej: miłek wiosenny, zawilec wielokwiatowy
ostnica włosowata; a także rośliny chronione częściowo: goździk kartuzek, pierwiosnek.
53
Występują też rośliny wpisane do polskiej czerwonej księgi roślin: jaskier iliryjski
i róża francuska [Cwener, Towpasz 2002].
Ze względu na charakter zajmowanych siedlisk rośliny występujące tu należą
do roślin kserotermicznych i stanowią blisko 50% wszystkich zagrożonych na
płaskowyżu proszowickim gatunków z tej grupy. Kurhany są więc miejscem
występowania wielu interesujących roślin, które nawet w skali terenu Polski
są roślinami rzadkimi, ginącymi bądź zagrożonymi.
Kurhany jako obiekty badań archeologicznych są również zabytkami kultury
materialnej, chronionymi na mocy ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
z dnia 23 lipca 2003 r.
Celem badań było określenie aktualnego stanu 4 kurhanów znajdujących się
na Płaskowyżu Proszowickim.
Metody badań
Do badań zostały wybrane kurhany znajdujące się na północnej krawędzi doliny
Nidzicy. W celu określenia stanu kurhanów została wykonana dokumentacja
fotograficzna, jak również zostały określone podstawowe parametry obiektów takie jak:

wysokość,

obwód.
Scharakteryzowano ponadto stan faktyczny kurhanów i ich otoczenia.
Wyniki
Badane obiekty położone są na Płaskowyżu Proszowickim, a dokładniej rzecz
ujmując na terenie 2 gmin w woj. świętokrzyskim (Kazimierza Wielka i Bejsce).
Rysem charakterystycznym rzeźby terenu jest występowanie dość rozległych
wierzchowin pociętych wąskimi i głębokimi dolinami o stromych zboczach. Cały
region pokrywa less, na którym wykształciły się urodzajne gleby czarnoziemne. Pod
względem hipsometrycznym wierzchowiny między dolinne są pochylone w kierunku
południowo-wschodnim, obniżając się od 280 do 220 m w tym też kierunku płynie ku
Wiśle Nidzica [Kondracki 1998].
Kurhan w Jakuszowicach

Znajdujący się tu kurhan usytuowany jest na wzniesieniu, zbocza użytkowanego
rolniczo. Kurhan w przeszłości służył za punkt triangulacyjny. Teren wokół kopca
jest w znacznym stopniu zaśmiecony.
54

Wysokość względna obiektu jest równa 2,5 m.

Obwód natomiast wynosi 79 m.
Kurhan w Bejscach (nazwa lokalna – Mogiła)

Kopiec położony jest na wzniesieniu użytkowanym rolniczo.

Wysokość względna kopca jest równa 6m,obwód ma długość 96m.

Zachodnia część kurhanu jest systematycznie podorywana, co powoduje osuwanie
się zboczy i zainicjowanie procesów erozyjnych.
Kurhan w Grodowicach

Obiekt położony w pobliżu miejscowości Grodowice, znajduje się na wzniesieniu
użytkowanym rolniczo jego wysokość względna jest równa 6,5m a obwód ma
dugość 112 m. Kopiec jest położony się na dwóch polach użytkowanych rolniczo.
Kurhan znajduje się w najgorszym stanie spośród omawianych obiektów; jego
zachodnia część została całkowicie zniwelowana przez właściciela jednego z pól.
Kurhan w Królewicach (lokalna nazwa Kopiec Walentego)

Kopiec znajduje się na dwóch polach użytkowanych rolniczo. Od zachodniej strony
kurhan jest podorywany. Na szczycie kopca znajdują się śmieci i resztki po
spalonych oponach.

Wysokość względna kopca jest równa 4,5m.

Obwód wynosi 64 m.

Czy kurhany odejdą w niepamięć a wraz z nimi kilkanaście wieków historii, a nasza
przyroda stanie się uboższa o kolejne siedliska i gatunki roślin? To pytanie
zadajemy sobie jak i nam wszystkim.
Wydaje się, iż w niedługim czasie kurhany neolityczne będą tylko
wspomnieniem, gdyż pomimo, że znajdują się pod prawną ochroną na mocy 6 artykułu
ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 roku,
to praktycznie rzecz biorąc ochrona ich nie ma miejsca, czego najwyraźniejszym
dowodem jest stan kurhanu położonego w miejscowości Grodowice, gdzie właściciel
działki rolnej aby ułatwić sobie uprawę roli, zniwelował część kurhanu znajdującego się
na jego polu. Systematyczne niszczenie i dewastacja kurhanów w niektórych
przypadkach posunięta jest znacznym stopniu, co ostatecznie może doprowadzić
do zmniejszenia i tak niewielkiej liczby kopców.
Głównymi czynnikami zagrażającymi zachowaniu się kurhanów w krajobrazie
lessowym są działania bezpośrednie ludzi oraz pośrednie, czyli zabiegi uprawne
i procesy erozyjne. Ciągłe podorywanie prowadzi do osuwania się zboczy, co wzmaga
55
procesy erozyjne i tak już intensywne. Ponadto kurhany często stają się miejscem
składowania odpadów. Kopce prawnie należą do właścicieli parceli, na których się
znajdują, w związku z tym właściciele są zobowiązani do ochrony omawianych miejsc.
W większości są to rolnicy, dla których kurhany są tylko przeszkodą w uprawie roli.
Władze gmin wykazują się wyjątkowo małym zainteresowaniem, co do ich stanu
i brakiem wiedzy o historii ziemi jaką administrują.
Sytuację mogłaby zmienić chociażby lepsze oznakowanie omawianych obiektów
lub stworzenie ścieżki dydaktyczno-przyrodniczej, co nie tylko umożliwiłoby ochronę
kurhanów, ale również przyczyniło się do promocji regionu. Tego typu inicjatywy mają
już miejsce czego przykładem może być miejscowość Odry, w której władze aby
chronić tego typu miejsca wytyczyły ścieżkę przyrodniczą.
Wnioski
Kurhany są obecne w krajobrazie lessowym od zarania dziejów, stanowiąc jeden
z najcenniejszych skarbów pamięci ludzkiej i zabytków minionych pokoleń i epok.
Wiele z nich już nie istnieje zniszczone przez czas, brak opieki a także bezmyślność
ludzką. Przetrwały kilka tysiącleci, ale czy przetrwają kolejne, to zależy także od nas,
od naszej świadomości, ale również od tego czy zostaną podjęte działania mające na
celu ich opiekę i rzeczywistą ochronę prawną.
56
Rys. 1. Położenie badanych obiektów (zaznaczone trójkątem na mapie)
Literatura
Cwener, Towpasz K. 2003. Kurhany jako ostoje różnorodności gatunkowej
w rolniczym krajobrazie Płaskowyżu Proszowickiego. Chrońmy Przyrodę Ojczystą
6(59), 57-65.
Gąsowski J. 1960. Ziemia mówi o Piastach. Wiedza Powszechna. ss. 211.
Gill G. 1997. Kopce na ziemiach Polski. Od pradziejów po kopiec w Pierzchowcu.
Wyd. Kurii Prowincjalnej Zakonu Pijarów, ss. 323.
Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. Dz.U. Nr
162, poz. 1568 z dnia 17 września 2003.
Kondracki J. 1998. Geografia regionalna Polski. PWN. Warszawa, ss. 439.
Kopaliński W. 1977. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Wiedza
Powszechna, ss. 1108.
Protection problems of neolithic kurhans on the area of Proszowice Plateau
key words: kurhans, Proszowice Plateau
57
WYSTĘPOWANIE CHORÓB I SZKODNIKÓW W PSZENICY JAREJ
W ZALEŻNOŚCI OD SYSTEMU GOSPODAROWANIA W ROLNICTWIE
W REJONIE STRZYŻOWA
Autorzy: Zdzisław Kaniuczak, Agata Tekiela
Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu
Terenowa Stacja Doświadczalna,
ul.Langiewicza 28, 35 - 101 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: pszenica jara, szkodniki, choroby, występowanie, gospodarstwo
ekologiczne
Wstęp
Ekologiczny system produkcji jest system zrównoważonym pod względem
ekologicznym, ekonomicznym, społecznym. Nie obciąża on środowiska w stopniu
większym niż naturalne ekosystemy. W wielu krajach obserwuje się w ostatnim okresie
powstawanie coraz większej liczby gospodarstw ekologicznych.
Na terenie województwa podkarpackiego w 1999 r. były tylko 2 gospodarstwa
posiadające certyfikat, natomiast w 2003 r. już 129 gospodarstw posiadało atest,
a 78 było rok przed jego uzyskaniem [Błażej 2005].
W literaturze brak jest szerszych informacji na temat wpływu wymienionego
systemu gospodarowania na nasilenie występowania ważniejszych szkodników, chorób
i chwastów.
Celem badań była ocena nasilenia występowania najważniejszych szkodników
i chorób w pszenicy jarej w gospodarstwie ekologicznym w porównaniu
z
gospodarstwem
konwencjonalnym
w
warunkach
glebowo-klimatycznych
Podkarpacia.
Materiał i metody
Badania wykonano w 2003 r. w Tułkowicach gm. Wiśniowa, na plantacji
pszenicy jarej, odm. Jasna w gospodarstwie ekologicznym oraz w gospodarstwie
konwencjonalnym na pszenicy jarej odm. Nawra. Gospodarstwa dobrano na zasadzie
„bliskiego sąsiedztwa” położone na terenie tej samej gminy i w niewielkiej odległości
pól.
W gospodarstwie ekologicznym stosowano metody uprawy, nawożenia i ochrony
zbóż zgodnie z założeniami rolnictwa ekologicznego (IFOAM) [Sołtysiak 1993].
W gospodarstwie konwencjonalnym zwalczano chwasty w fazie „krzewienie” (Sekator
6,25 WG, w dawce 300 g∙ha-1), choroby liści i kłosa w fazie „początek kłoszenia”
58
(Falcon 460 EC, w dawce 0,6 l∙ha-1) oraz larwy skrzypionek w fazie „grubienie pochwy
liścia flagowego” (Fury 100 EC, w dawce 0,1 l∙ha-1).
a) szkodniki
Od początku strzelania w źdźbło do końca wegetacji pszenicy systematycznie raz
w tygodniu wykonywano analizy liczebności larw skrzypionek na liściach:
podflagowym i flagowym oraz mszyc na wszystkich nadziemnych organach roślin.
W tym celu pobierano próby po 100 źdźbeł (po 20 źdźbeł w pięciu miejscach plantacji)
w ciągu całego okresu występowania tych szkodników na pszenicy.
W fazie wzrostu roślin mleczna dojrzałość ziarna (75) [Adamczewski, Matysiak
2002] oceniano rozmiary uszkodzeń blaszek liści: podflagowego i flagowego przez
larwy skrzypionek obliczając procenty powierzchni blaszek tych liści pokryte
żerowiskami. Oględzinom poddano również po 100 tych organów roślin.
b) choroby
Analizy nasilenia występowania chorób wykonywano na organach roślin
w terminach podanych poniżej:
Choroba
Organ rośliny
Mączniak prawdziwy
Plamistości liści (septorioza liści,
brunatna plamistość liści)
Rdza brunatna
Fuzarioza kłosa
Kompleks chorób
liść podflagowy
liść flagowy
Termin analizy
(faza wzrostu)
75
85 - 87
liść flagowy
kłos
ziarno
85 - 87
87
po zbiorze
Ocenę nasilenia chorób liści i kłosa wykonywano poddając analizom po 20 źdźbeł
w pięciu miejscach plantacji. Obliczano procenty źdźbeł (odpowiednich organów roślin)
opanowanych przez choroby oraz procenty powierzchni tych organów porażonych
przez poszczególne patogeny lub ich grupy (pokrytych plamami). Określano także masę
tysiąca ziaren (MTZ).
Wyniki
a) szkodniki
Skrzypionka zbożowa (Qulema melanopus L.) i skrzypionka błękitek (Qulema
gallaeciana Heyden).
Chrząszcze skrzypionek stwierdzano na plantacjach od 6 maja do 25 lipca.
Gatunkiem dominującym tak w gospodarstwie ekologicznym jak i gospodarstwie
konwencjonalnym była skrzypionka błękitek, której chrząszcze stanowiły 57,2%
i 55,5% mieszanej populacji (tab. 1).
59
Tab. 1. Skład gatunkowy mieszanej populacji skrzypionek (w %) w pszenicy jarej
Lp.
Skrzypionka
zbożowa
błękitek
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
ekologiczne
Gospodarstwo
konwencjonalne
1.
2.
Razem
42,8
57,2
10,5
44,5
55,5
89,5
Żerowanie pierwszych larw zaobserwowano w dniu 23 maja w gospodarstwie
konwencjonalnym a 29 maja w gospodarstwie ekologicznym. Najwyższa liczebność
tego stadium rozwojowego skrzypionek wystąpiła 6 czerwca w gospodarstwie
konwencjonalnym a w dniu 12 czerwca w gospodarstwie ekologicznym. Ostatnie larwy
stwierdzono w dniu 25 czerwca (rys. 1).
Sztuk na 100 źdźbeł
50
40
30
20
10
0
m aj
czerw iec
G. ekologiczne
lipiec
G. konw encjonalne
Rys.1. Dynamika występowania larw skrzypionek na pszenicy jarej w 2003 r.
W dniu 3 lipca przeprowadzono analizę liści flagowych na uszkodzenia
powodowane przez larwy skrzypionek. Największe uszkodzenia powierzchni blaszek
liści odnotowano w gospodarstwie konwencjonalnym (38,4% powierzchni liści
flagowych),
natomiast
stosunkowo
niskie
w
gospodarstwie
ekologicznym
(9,4% powierzchni liści flagowych) (tab. 2).
Tab. 2. Uszkodzenie liści (w %) przez larwy skrzypionek na plantacji pszenicy jarej
Liście uszkodzone
Lp.
1.
2.
60
Liść podflagowy
Wyszczególnienie
Gospodarstwo
ekologiczne
Gospodarstwo
konwencjonalne
Liść flagowy
szt./100
źdźbeł
% pow.
zniszczonej
szt./100
źdźbeł
% pow.
zniszczonej
17
4,2
21
9,4
28
7,6
89
38,4
Mszyce (Aphididae)
Pierwszy pojaw mszyc odnotowano na plantacji w dniu 23 maja w gospodarstwie
konwencjonalnym a w dniu 6 czerwca w gospodarstwie ekologicznym. Maksymalną
liczebność tych szkodników stwierdzono w gospodarstwie konwencjonalnym 3 lipca
a w ekologicznym w dniu 10 lipca. Ostatnie mszyce obserwowano na plantacji
w gospodarstwie ekologicznym w dniu 25 lipca (rys. 2). Liczebność mszyc na roślinach
Sztuk na 100 źdźbeł
pszenicy była niska.
300
250
200
150
100
50
0
maj
czerw iec
G. ekologiczne
lipiec
G. konw encjonalne
Rys.2. Dynamika występowania mszyc na pszenicy jarej w 2003 r.
b) choroby
Porażenie odpowiednich organów roślin przez najważniejsze choroby liści i kłosa
pszenicy przedstawiono w tabeli 3.
Wystąpienie mączniaka prawdziwego zbóż i traw (Erysiphe graminis D.C.) było
bardzo niskie. Tylko 2,5% liści podflagowych uległo porażeniu przez tego patogena
w gospodarstwie ekologicznym.
Porażenie liści przez rdzę brunatną (Puccinia recondita Rob. exDesm., f. sp.
tritici (Eriks.) Johnson) było średnie i wynosiło: liści podflagowych średnio 5,2%
a flagowych 20,1% ich powierzchni w gospodarstwie ekologicznym.
Plamistości
liści:
septorioza
paskowana
liści
pszenicy (Mycosphaerella
graminicola (Fuck.) Schrot), septorioza liści pszenicy (Phaeosphaeria avenaria
(Weber) O. Erikss., f. sp. triticea Johnson i brunatna plamistość liści pszenicy
(Pyrenophora tritici-repentis (Died.) Drechs.) wystąpiły w wysokim nasileniu.
Odnotowano porażenie 62,2% liści flagowych w gospodarstwie ekologicznym, a 36,6%
tych samych organów w gospodarstwie konwencjonalnym.
Fuzariozy kłosów (Fusarium spp.) wystąpiły w słabym nasileniu. Porażenie
kłosów wynosiło w gospodarstwie ekologicznym 6,4% a w konwencjonalnym 11,8%.
61
Tab. 3. Występowanie najważniejszych chorób na pszenicy jarej
% opanowanej powierzchni organu w fazie wzrostu:
Liść podflagowy
FW 75
Liść flagowy
FW 85
Kłos
FW 85
Lp.
Wyszczególnienie
a
b
a
b
a
b
1.
Mączniak
prawdziwy zbóż
2,5
3,8
-
-
-
-
2.
Rdza brunatna
5,2
7,6
20,1
11,3
-
-
3.
Septoriozy
26,6
29,8
62,2
36,6
4.
Fuzariozy
-
-
-
-
6,4
11,8
a – gospodarstwo ekologiczne, b – gospodarstwo konwencjonalne
Średnia masa 1000 ziaren pszenicy jarej w gospodarstwie ekologicznym wynosiła
36,1 g, a w gospodarstwie konwencjonalnym 51,2 g (tab. 4). Procentowa różnica masy
1000 ziaren była wyższa o 41,8% na korzyść ziarna pobranego z plantacji
w gospodarstwie konwencjonalnym.
Tab. 4. Analiza MTZ pszenicy jarej
Lp.
Wyszczególnienie
Średnia MTZ w g
1.
Gospodarstwo ekologiczne
36,1 g
2.
Gospodarstwo konwencjonalne
51,2 g
W badaniach wykonanych w Niemczech Sengonca i Brugger (1989) stwierdzili
nieco mniej mszyc i skrzypionek w gospodarstwie ekologicznym w porównaniu
z gospodarstwem konwencjonalnym.
Kuś i Mróz [2001] prowadzili badania w pszenicy ozimej nad oceną nasilenia
chorób. Index porażenia liści flagowych i podflagowych w pszenicy w okresie
dojrzałości mleczno-woskowej był wyraźnie większy w systemie ekologicznym,
szczególnie w latach o dużej ilości opadów. Natomiast nasilenie chorób podstawy
źdźbła była zróżnicowana, ale zbliżona w ocenianych systemach. W systemie
konwencjonalnym plon pszenicy był wyższy w porównaniu z systemem ekologicznym
o 10% do 35%. Obniżka plonu w systemie ekologicznym według autorów była
następstwem mniejszego zwarcia łanu oraz gorszej dorodności ziarna w porównaniu
do systemu konwencjonalnego.
Wyniki uzyskane przez Kaniuczaka [1997] w doświadczeniach polowych
w okolicach Rzeszowa wskazują, że szkodliwość larw skrzypionek na pszenicy jarej
62
może być znaczna. W wykonanych badaniach larwy skrzypionek uszkodziły liście
flagowe pszenicy od 56% do 92%. Redukcja powierzchni liści flagowych wahała się
od 20% do 38%, a strata plonu ziarna dochodziła do 25%.
Literatura
Adamczewski K., Matysiak K. 2002. Klucz do określania faz rozwojowych roślin
jedno- i dwuliściennych w skali BBCH. Inst. Ochr. Roślin: 20-30.
Błażej J. 2005. Aktualny stan i perspektywy rozwoju gospodarstw ekologicznych
na Podkarpaciu. Progr. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, (w druku).
Kaniuczak Z. 1997. Noxiousness and control of Qulema spp. Larvae in the spring
wheat. J. Plant Prot. Res., 37 (1/2): 99-103.
Kuś J., Mróz A. 2001. Nasilenie chorób i plonowanie pszenicy ozimej uprawianej
w systemie ekologicznym i konwencjonalnym. Prog. Plant Prot. /Post. Ochr. Roślin
41 (2): 740-744.
Sengonca C., Bruggen K.U. 1989. Auftreten von Winterwiezenschadlingen und ihren
naturlichen Freiden in unterschiedlich bewirtschaften Ackerbautrieben. Z. Pfkrankh.
Pflschutz. 96 (1): 100-106.
Sołtysiak U. 1993. Rolnictwo ekologiczne od teorii do praktyki: 211-243.
The occurrence of spring wheat diseases and pests depending
on the farming system in region Strzyżów
Summary
In 2003, experiments on the occurrence of main pests and diseases of spring wheat were carried
out in ecological and conventional farms. The highest number of cereal leaf beetles was found
on spring wheat from the conventional farm, while greater number of aphides was found in the
ecological farm. The other pests investigated : midge, thrips, gout fly and frit fly occurred in a
very low intensity.
As a result of the studies, it was found that the most important diseases of winter wheat were:
septoria leaf spot and tan spot. The highest percentage of leaf damages by these diseases was
stated in ecological farm. The other diseases occurred with a weak intensity.
The weight of one thousand grains from conventional farm was 41.8% greater than the same
factor for the grain from ecological one.
Key words: spring wheat, pests, diseases, occurrence, ecological farm
63
DZIAŁALNOŚĆ AGROTURYSTYCZNA I JEJ WPŁYW
NA SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKĄ GMINY MIĘDZYLESIE
Autor: Magdalena Klimek
Opiekun: dr inż. Irena Kropsz
Studenckie Koło Naukowe Ekonomistów Rolnych
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Katedra Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa
Ul. M. Skłodowskiej – Curie 42, 50–369 Wrocław
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe : agroturystyka, obszary wiejskie, społeczność wiejska
Wstęp
Agroturystyka to forma wypoczynku, która realizowana jest na terenach wiejskich
o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywności rekreacyjne związane
z gospodarstwem rolnym lub równoważnym i jego otoczeniem (przyrodniczym,
produkcyjnym i usługowym) [Żelazna, Mikuta 2002]. Agroturystyka to rodzaj turystyki
alternatywnej będącej przeciwstawieniem wysoce skomercjalizowanej, pozbawionej
aspektów humanistycznych i ekologicznych turystyki masowej a równocześnie jest
próbą oderwania się od zurbanizowanego, zinstytucjonalizowanego zanieczyszczonego
i hałaśliwego otoczenia człowieka. [Strzembicki, Kmita 1994]. Wśród założeń
agroturystyki wyróżniają się czynniki mówiące o potrzebie zachowania równowagi
w zaspokajaniu potrzeb odwiedzających i odwiedzanych, wskazują na konieczność
respektowania materialnej i duchowej kultury ludności miejscowej oraz niskie koszty
społeczne i indywidualne [Brelik 2004]. Rozwijanie agroturystyki niesie za sobą
konieczność sprostania pewnym wymaganiom, ale przynosi również dużo korzyści
i to zarówno dla całej wsi, jak i dla turystów.
Rys. 1. Agroturystuka – wymagania i korzyści
Grupa społeczna
- atrakcje
środowiska,
- możliwe usługi,
- zakwaterowanie
Dla wsi
-
wykorzystanie zasobów: miejsca pracy
dodatkowy dochód,
poprawa infrastruktury wiejskiej,
poprawa życia rodzin wiejskich,
aktywizacja społeczności wiejskiej,
integracja środowiska wiejskiego,
zachowanie dziedzictwa kulturowego,
estetyzacja wsi,
kontakt z innymi wzorcami kultury,
rozwój osobowości mieszkańców wsi.
Źródło: Kmita 1994
64
AGROTURYSTYKA
- przywództwo,
- dostępne urządzenia,
- formy spędzania czasu
Dla turystów
-
-
-
bezpośredni kontakt z przyrodą
aktywny wypoczynek w wiejskiej
przestrzeni,
kontakt ze zwierzętami,
korzystanie ze świeżej żywności,
poznanie cyklu produkcji żywności,
uczestnictwo w życiu gospodarstwa rolnego,
bezpośredni kontakt z miejscową ludnością,
poznanie kultury regionu,
rozwijanie zainteresowań,
Rozwijanie agroturystyki jest możliwością stworzenia warunków do innego sposobu
życia i pracy przez:
 Wzrost standardu życia – obserwacja stylu życia, nawyków, sposobu spędzania
wolnego czasu, poznanie zwyczajów gości powoduje nieodparta chęć
do naśladowania i to nie tylko u kwaterodawców, ale również u mieszkańców
danej miejscowości,
 Promocja własnego gospodarstwa pod kątem dziedzictwa kulturowego –
kwatero dawcy, który będzie chciał zainteresować swoich gości będzie wiedział
wszystko
o tym co wiąże się z historią danego regionu, będzie gromadził np. stroje
narzędzia pracy, albo też będzie starał się serwować regionalne potrawy,
 Zetknięcie się z inną kulturą – będzie wymuszało inne sposoby zachowania,
które
w niczym nie mogą urazić gości, gospodarz będzie starał się dopasować sposób
zachowania do poziomu turystów,
 Integracja środowiska wiejskiego –wykreowanie jak najbardziej profesjonalnego
produktu o wysokiej jakości,
 Nowe możliwe dla ludności wiejskiej dochody przyczynia się do zaspokajania
coraz większych potrzeb i utwierdzą w przekonaniu, że podjęto właściwą
decyzję
o pozostaniu na wsi.
Poza tymi niektórymi pozytywnymi czynnikami rozwoju agroturystyki, mogą pojawić
się negatywne aspekty wpływające na społeczność wiejską, takie jak:
- przyjmowanie złych wzorców, np. narkomania, przestępczość (zwłaszcza jeśli
chodzi o dzieci i młodzież),
- kłótnie między domownikami, sąsiadami oraz między ludnością lokalną,
a turystami – nie zawsze powstawanie nowej formy aktywności musi mieć pełną
akceptację społeczeństwa.
Cel, zakres i metodyka badań
W związku z poruszonym problemem badawczym, jakim jest wpływ działalności
agroturystycznej na społeczność wiejską, przeprowadzono badania, które miały na celu
dokonanie oceny wpływu agroturystyki na sposób życia i pracy mieszkańców gminy.
Zakres badań obejmował nakreślenie profilu demograficznego respondentów
(płeć, wiek, wykształcenie), określenie pozytywnego i negatywnego wpływu
działalności agroturystycznej na społeczność wiejska gminy.
Dla zrealizowania określonych celów przeprowadzono badania na obszarze gminy
Międzylesie, znajdującej się na terenie obszarów wiejskich województwa
dolnośląskiego. Badania zostały przeprowadzone w ramach wyjazdu naukowego SKN
Ekonomistów Rolnych w maju 2004 roku wśród 16 respondentów. Do przeprowadzenia
badań respondenci wybrani zostali w sposób celowo-losowy. Kryterium doboru
celowego było miejsce zamieszkania respondentów na terenie objętym badaniem tj. na
terenie gminy Międzylesie oraz ich akceptacja do przeprowadzenia wywiadu. Losowość
doboru stanowili wybierani mieszkańcy wśród całej populacji. Materiały źródłowe
zostały zebrane metodą wywiadu za pomocą kwestionariusza wywiadu, dotyczącego
rozwoju agroturystyki i jej wpływu na społeczność zamieszkującą obszary wiejskie,
opracowanego w Katedrze Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa Akademii Rolniczej we
Wrocławiu. Do opracowania materiałów źródłowych wykorzystano metodę opisową i
porównawczą. Do prezentacji wyników zastosowano technikę tabelaryczną i graficzną
[Kopeć 1983].
65
Wyniki badań
Przed rozpoczęciem analizy przeprowadzonych badań na temat wpływu
działalności agroturystycznej na społeczność wiejską dokonano charakterystyki cech
demograficznych badanej próby dotyczących płci, wykształcenia oraz wieku. W tabeli 1
zamieszczono informacje dotyczące płci. Jak wynika z badań uczestnikami w 56% były
kobiety stanowiąc większość respondentów.
Tab. 1. Struktura płci
Liczba
Lp. Wyszczególnienie
%
osób
1
kobiety
9
56
2
mężczyźni
7
44
3
RAZEM
16
100
Źródło: Badania i opracowania własne
W tabeli 2 przedstawiono poziom wykształcenia badanej próby. Respondenci
w 63% posiadali wykształcenie średnie, a w 31% zawodowe. Wśród respondentów 6%
posiadało wykształcenie podstawowe natomiast żadna z osób nie miała wykształcenia
wyższego.
Tab. 2. Struktura wykształcenia
Lp.
1
2
3
4
5
Wyszczególnienie Liczba osób
podstawowe
zawodowe
średnie
wyższe
RAZEM
1
5
10
0
16
%
6
31
63
0
100
Źródło: Badania i opracowania własne
Wiek został przedstawiony w tabeli 3 z badań wynika, że:
50% osób było w wieku 20 - 35 lat
natomiast 44% mieściła się w przedziale 45 - 55 lat.
Tab. 3. Struktura wieku
Lp.
1
2
3
4
5
Wyszczególnienie Liczba osób
20-35 lat
35-45 lat
45-55 lat
powyżej 55 lat
RAZEM
8
0
7
1
16
%
50
0
44
6
100
Źródło: Badania i opracowania własne
Zasadniczym zagadnieniem podjętym w pracy było zbadanie społecznego
znaczenia agroturystyki. Na początku zapytano właścicieli gospodarstw
agroturystycznych o to, czy współpracują z innymi gospodarstwami o podobnym
charakterze. Niestety tylko jedna osoba wypowiedziała się pozytywnie, świadczyć to
może o niskim zintegrowaniu społeczności na terenie Międzylesia. Na pytanie czy
gospodarze spostrzegają pozytywny wpływ rozwoju agroturystyki uzyskano
następujące wyniki:
66
Tab. 4. Pozytywny wpływ rozwoju gospodarstw agroturystycznych w gminie
Lp.
Wyszczególnienie
Ilość
odpowiedzi
% osób
1
2
3
4
5
6
7
8
9
społeczeństwo
rozwój infrastruktury
zmniejszenie poziomu bezrobocia
dbałość o kultywowanie tradycji
estetykę wsi
integrację mieszkańców
wzrost standardu życia
aktywizację społeczności wiejskiej
podniesienie kwalifikacji wykształcenia
7
8
10
7
10
6
10
6
6
44
50
63
44
63
38
63
38
38
Źródło: Badania i opracowania własne
Tabela 4 ilustruje wyniki badań dotyczące pozytywnego wpływu działalności
agroturystycznej na społeczeństwo lokalne gminy Międzylesie. Do najczęściej
udzielanych odpowiedzi bo u 63% pytanych wskazano na:
- Zmniejszenie poziomu bezrobocia. Ludzie widzą szansę tworzenia nowych miejsc
pracy, a co za tym idzie powstanie nowych źródeł dochodów dla ludności lokalnej.
W okresie wzmożonego napływu turystów w przedsięwzięcie są zaangażowane całe
rodziny, a często istnieje konieczność zatrudniania dodatkowych osób (przynajmniej
sezonowo). Dodatkowe miejsca pracy powstają także przy okazji powoływania
lokalnych biur informacji turystycznej, dodatkowych punktów usługowych. Należy
jednak pamiętać, że w większości przypadków ruch agroturystyczny w Polsce ściśle
wiąże się tylko z okresem letnim. Tak więc agroturystyka długo jeszcze nie będzie
lekiem na panujące bezrobocie i nie rozwiąże wszystkich problemów rolnictwa.
- Estetyka wsi – z rozmowy z respondentami wynika, że turyści poszukujący kwatery
agroturystycznej, a nie mający konkretnego adresu w pierwszym rzędzie zwracali
uwagę zwłaszcza na otoczenie domu.
- Wzrost standardu życia. Poznanie zwyczajów gości, sposobu ich ubierania, jakości
dóbr konsumpcyjnych, a także sposobów spędzania wolnego czasu czy filozofii
życiowych, pobudza w kwaterodawcach, a także wśród społeczności lokalnej,
często nie znane im dotąd potrzeby. Dla jednych będzie to głód wiedzy, chęć
poznania świata, dla innych ważniejsze okażą się potrzeby materialne: nowy
samochód, markowe ubranie.
W odpowiedziach respondentów dosyć często był wymieniany rozwój infrastruktury.
Agroturystyka mobilizuje do inwestycji prywatnych, jak i w skali całej gminy.
Kolejne zagadnienie dotyczyło wskazania negatywnego wpływu rozwoju
agroturystyki w gminie Międzylesie na społeczność lokalną. Analiza tego problemu
została przedstawiona w tabeli 5.
67
Tab. 5. Negatywny wpływ rozwoju gospodarstw agroturystycznych w gminie
Lp.
Ilość
% osób
Wyszczególnienie
odpowiedzi
1 konflikty między turystami a ludnością wsi
2 konflikty między członkami społeczności wiejskiej
3 zagrożenie środowiska naturalnego przez nadmierną
koncentracją ruchu turystycznego
4 rozluźnienie obyczajów
5 wzrost narkomani
6 przestępczość
4
9
4
25
56
25
7
6
6
44
38
38
Źródło: Badania i opracowania własne
Z przeprowadzonych badań wynika, że 56% respondentów wskazało
na konflikty między członkami społeczności wiejskiej. Rolnicy którzy świadczą usługi
agroturystyczne będą starali się tworzyć jak najlepszy klimat dla wypoczywających
gości licząc na ich rekomendację wśród znajomych. Dlatego ewentualne konflikty mogą
pojawić się raczej wewnątrz samej rodziny np. gdy jeden z członków rodziny nie
akceptuje prowadzonej działalności i niweczy szansę na udane przedsięwzięcie, lub na
szczeblu sądziedzkim – w miejscowościach o zwartej budowie, mieszkańcom wsi może
przeszkadzać hałas lub złe traktowanie tubylców przez wczasowiczów. Wśród innych
dość często wymienianych zagrożeń wskazano: rozluźnienie obyczajów (44%), wzrost
przestępczości czy narkomani (38%). Według respondentów należy zwrócić szczególną
uwagę na świadomą edukację i granicę między prawem do własnych przekonań
a łamaniem prawa. Społecznie będzie akceptowany nawet znacząco odmienny tryb
życia jednostki, ale pod warunkiem, że nie będzie się nikomu działa krzywda. Należy
pamiętać, ze szczególnie podatne na niektóre wpływy są dzieci i młodzież, nie umiejące
odróżnić dobra od zła.
Podsumowanie i wnioski
Działalność agroturystyczna niewątpliwie rozwija przedsiębiorczość na wsi, co
jest jednym z warunków rozwoju obszarów wiejskich oraz daje szanse stworzenia
nowych miejsc pracy, wyzwolenia aktywności mieszkańców w zakresie poszukiwania
alternatywnych sposobów wykorzystania potencjałów gospodarstw, umożliwia nowe
sposoby użytkowania przestrzeni wiejskiej, zabudowań rolniczych i lokalnej
infrastruktury.
W wyniku przeprowadzonych badań sformułowano następujące wnioski:
1. Respondenci w 63% stwierdzili, że rozwój gospodarstw agroturystycznych
wywarł wpływ na:
- zmniejszenie poziomu bezrobocia,
- wzrost estetyki wsi,
- powiększenie standardu życia.
2. Około 50% badanej populacji wskazało, iż działalność agroturystyczna
pozytywnie wpływa na rozwój infrastruktury.
3. Według 44% respondentów agroturystyka przyczynia się do zachowania
dziedzictwa kulturowego wsi.
4. Rozwój agroturystyki na terenie wsi według 56% badanych ma negatywny
wpływ na społeczność lokalną, gdyż może wywoływać konflikty między
członkami społeczności, co świadczy o ciągłym braku współpracy między
mieszkańcami gminy.
68
Literatura
Brelik A., 2004, Agroturystyka jako czynnik rozwoju przedsiębiorczości na obszarach
wiejskich., Stowarzyszenie ekonomistów rolnictwa i agrobiznesu, Roczniki naukowe
tom VI, zeszyt 4, Puławy 23-26.
Grelak K., Karbowiak K., 2004, Rola turystyki wiejskiej i agroturystyki w ożywieniu
obszarów wiejskich., Stowarzyszenie ekonomistów rolnictwa i agrobiznesu, Roczniki
naukowe tom VI, zeszyt 4, Puławy , 62-67.
Kopeć B., 1983. Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. Skrypt
AR Wrocław, 166-199.
Kutkowska B., 2003. Podstawy rozwoju agroturystyki ze szczególnym
uwzględnieniem agroturystyki na Dolnym Śląsku, Wrocław, 41 – 47.
Młynarczyk K., 2002, Agroturystyka wyd. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski,
Olsztyn, 15-28.
Agritourism and it’s influence on rural community
the case of Międzylesie commune
Summary
The paper presents resulting and threats from the development of agritourism in the rural
community of Międzylesie. It points out the agritourism activity like: improving job prospects
in rural areas and the way of utilization of natural community attractions.
Key words: agritourism, rural areas, rural community
69
WPŁYW ROLNICZEGO UŻYTKOWANIA TERENU NA JAKOŚĆ WÓD
ODPŁYWAJĄCYCH Z ROLNICZEJ PRZESTRZENI PRODUKCYJNEJ
Autorzy: Marcin Kuczera, Aneta Mihilewicz
Opiekun naukowy: Dr hab. inż. Andrzej Misztal
Akademia Rolnicza w Krakowie – Studium Doktoranckie
Katedra Ekologicznych Podstaw Inżynierii Środowiska
30-059 Kraków, Al. Mickiewicza 24/28
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: działalność rolnicza, jakość wody, nawożenie, sposób uprawy
Wstęp
Na przestrzeni ostatnich lat coraz częściej pojawiają się opinie, że również
obszary rolnicze mogą być źródłem zanieczyszczenia, bądź skażenia środowiska
przyrodniczego. W procesie produkcji rolniczej, mamy do czynienia z ciągłym
przemieszczaniem się składników nawozowych w układzie gleba, roślina, zwierzę,
atmosfera. Składniki pokarmowe stosowane z nawożeniem, pochodzące z mineralizacji
materii organicznej, niewykorzystane przez rośliny i zwierzęta gospodarskie, ulegają
rozproszeniu do środowiska, wpływając również na jakość wód. Stopień przenikania
składników chemicznych do wód gruntowych jest wypadkową wielu czynników,
a w związku z tym ich stężenia są bardzo zróżnicowane [Smoroń i Misztal 2001].
Każde przekroczenie dopuszczalnych norm tych składników w środowisku wodnym
jest szkodliwe, powodując zmianę jego właściwości, stąd ich zawartość jest jednym
z kryterium uwzględnianym przy ocenie jakości wód [Koc 1998].
Przedmiotem niniejszego artykułu jest przedstawienie wpływu na jakość wód
gruntowych takich czynników jak: pora roku, stosowane nawożenie, gatunek gleby,
sposób uprawy.
Materiał i metodyka
Dla przedstawienia wpływu poszczególnych czynników na jakość wód
odciekających z terenów rolniczych, posłużono się metodą analizy logicznej i opisowej,
w której wykorzystano wyniki szeregu badań i publikacji naukowych oraz spostrzeżenia
własne.
Wyniki
Porównanie składu chemicznego wody opadowej, roztworu glebowego, wody
gruntowej i odpływającej z sieci drenarskiej oraz wód płynących wykazuje duże
70
zróżnicowanie. Zazwyczaj ilość składników mineralnych rozpuszczonych w wodzie
glebowej jest większa niż w wodach odpływających z sieci drenarskiej, w wodach
gruntowych i płynących w korytach otwartych cieków wodnych [Paluch 1998]. Skład
chemiczny wód na terenach użytkowanych rolniczo różni się w zależności od ich
rodzaju jak również od pory roku [Igras 2001]. Stężenia poszczególnych składników
(np. N-NO3) w wodzie gruntowej wykazują przeważnie wyższe wartości latem niż zimą
(tab. 1). Podobnie znacznie większe ilości NPK stwierdzono w tych wodach jesienią,
a niżeli wiosną. [Koc i In. 2002].
Tab. 1. Wpływ sposobu użytkowania gleby na stężenie N-NO3 w wodzie gruntowej
[J. Koc i in. 2002]
Stężenia N-NO3 [mg . dm-3]
Obiekt
wiosna
lato
jesień
zima
średnia
Odłóg klasyczny
5,5
8,3
6,8
7,0
6,9
Ugór czarny
11,7
14,1
11,5
14,2
12,9
Koniczyna biała ze
stokłosą bezostną
3,0
4,7
4,5
2,8
3,7
Tab. 2. Zawartość składników chemicznych odpływających z ryzosfery łąk do wód
gruntowych [Pawłat 1991]
Ładunki wybranych składników chemicznych
przy zróżnicowanych dawkach NPK [kg . ha-1]
Składniki
0
315
510
705
900
chemiczne
kg . ha-1 . rok-1
N-NO3
0,55
0,84
0,78
2,60
6,34
N-NH4
0,24
0,69
0,44
1,49
1,63
P
0,021
0,017
0,022
0,073
0,124
K
5,73
6,13
6,42
7,37
8,12
Ca
65,89
79,55
75,44
76,94
81,04
Intensywność migracji biopierwiastków w największym stopniu warunkowana
jest dawkami stosowanego nawożenia, zarówno w formie mineralnej jak i organicznej.
Potwierdzają to przedstawione w tab. 2 wyniki badań lizymetrycznych prowadzonych
przez Pawłata [1991]. W miarę stosowania coraz wyższych dawek nawozów zauważa
71
się wzrost ładunków składników pokarmowych wynoszonych z wodami odciekającymi
z użytkowanej łąkowo gleby.
Kolejnym czynnikiem mającym istotny wpływ na jakość wód odpływających
jest gatunek gleby. Wody odciekające z gleby piaszczystej zawierają większe ilości
składników mineralnych aniżeli z gleby gliniastej. Zawartości azotanów w glebach
lekkich są 6-krotnie, fosforanów i potasu 2-krotnie, większe niż na glebach ciężkich
[Koc 1998]. Niniejszy fakt potwierdza również w swoich badaniach Igras [2001]
analizując wpływ na skład chemiczny wód zastosowania gnojowicy na glebie
piaszczystej i gliniastej.
O jakości wód gruntowych istotnie decyduje także sposób użytkowania terenu.
Potwierdzają to wyniki licznych badań naukowych poświęconych ocenie wpływu
różnych sposobów rolniczego użytkowania gleby na jakość wód odpływających
z takich terenów. Przykładowo Koc i in. [2002] porównując różne sposoby użytkowania
gleb (ugór czarny, odłóg, koniczyna biała ze stokłosą) stwierdzili zróżnicowany wpływ
na jakość ocenianych wód badanych sposobów użytkowania (tab. 1).
Podobnie Smoroń i Misztal [2001] badając stężenia podstawowych składników
nawozowych (NPK) w wodach gruntowych pod uprawami pszenicy, czosnku i na łące
wykazali różnice stężeń w zależności od uprawy. Najniższe stężenia badanych
składników w wodach gruntowych zanotowali na łące, co jest wynikiem niskiego
nawożenia mineralnego, a także pobierania przez ruń dużej ilości składników
pokarmowych. Najwyższe stężenia (głównie azotanów i potasu) stwierdzili w wodach
pod uprawą czosnku, wymagającego intensywnego nawożenia.
Porównane przez Wasilewskiego i Sutkowską [2000] zawartości związków
azotowych w wodach odciekających z czterech obiektów doświadczalnych,
użytkowanych łąkowo i pastwiskowo pozwoliło na uszeregowanie badanych obiektów
pod względem negatywnego oddziaływania na jakość wód w sposób następujący:
wypas z wysokim obciążeniem pastwiska > wypas z niskim obciążeniem pastwiska >
łąka użytkowana kośnie > łąka nie użytkowana.
Analizując koncentracje różnych jonów w wodach gruntowych pod uprawami
polowymi oraz zadrzewieniami Ryszkowski [1992], wykazał spadek stężeń wielu
rozpuszczalnych związków chemicznych pod zadzrzewieniami. Drzewa mają dobrze
rozwinięty system korzeniowy oraz transpirują o 22 % wody więcej niż łąka i 34 %
więcej niż pola uprawne, dzięki czemu mogą one bardziej intensywnie pobierać
składniki odżywcze minimalizując ich ilości migrujące do wód.
72
Wnioski
1. Jakość wód odciekających z rolniczej przestrzeni jest zróżnicowana. Stężenia
i ładunki składników chemicznych znajdujących się w tych wodach zależą od
wielu czynników.
2. Na migrację składników chemicznych z gleby do wód gruntowych w sposób
istotny wpływa gatunek gleby. W przypadku gleb lekkich notujemy większe
wymycie składników pokarmowych niż ma to miejsce na glebach ciężkich.
3. Obniżenie jakości wód odciekających z rolniczo użytkowanej gleby może być
wynikiem niewłaściwego stosowania nawozów.
4. Bardzo istotnym czynnikiem decydującym o jakości wód gruntowych na
terenach rolniczych jest sposób rolniczego użytkowania terenu.
5. Obserwujemy także, zróżnicowanie jakości wód gruntowych na terenach
rolniczych w zależności od pory roku. Generalnie stężenia większości
pierwiastków chemicznych wykazują większe wartości latem niż zimą.
Literatura
Igras J. 2001. Skład chemiczny wód glebowo-gruntowych pobranych z różnych ujęć.
Wyd. IMUZ, Falenty. Materiały seminaryjne, 47: 18-25.
Koc J. 1998. Wpływ intensywności użytkowania terenu na wielkości odpływu
biogenów z obszarów rolniczych. Roczniki AR w Poznaniu, 52: 101-106.
Koc J., Szymczyk S., Wojnowska T., Szperek U., Skwierawski A., Ignaczak S.
2002. Wpływ różnych sposobów konserwacji gleby na jakość wód gruntowych cz. II.
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 484: 275-281.
Paluch J. 1998. Zmiany ilościowe i jakościowe wód w rejonie użytków rolnych.
Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych, 115: 5-27.
Pawłat H. 1991. Wpływ zróżnicowanych warunków siedliskowych i cech
biologicznych roślin na migrację składników chemicznych z ryzosfery łąk do wód
gruntowych. Zesz. Nauk. AGK w Krakowie. Sozologia i Sozotechnika, 31: 161-169.
Ryszkowski L. 1992. Rolnictwo a zanieczyszczenia obszarowe środowiska. Postępy
Nauk Rolniczych, 4: 3-14.
Smoroń S., Misztal A. 2001. Stężenia podstawowych makroelementów w wodach
gruntowych na terenach użytkowanych rolniczo. Wyd. IMUZ, Falenty. Materiały
seminaryjne, 47: 123-130.
73
Wasilewski Z., Sutkowska E. 2000. Ocena wpływu użytkowania pastwiskowego
i kośnego na plony i przenikanie związków azotu i potasu do wód gruntowych. Zesz.
Nauk. AR w Krakowie, 368: 311-320.
Influence of agricultural land use on the quality of water flowing away from agricultural
productive area
Summary
His review paper presents the main factors, connected with agricultural land use,
influencing quality of water flowing away from agricultural productive area. Many factors
affecting water’s chemical composition were stated. Beyond them the most important are as
follow: soil kind, fertilization, soil cultivation method, cultivated plants and the year’s season.
Key words: agricultural activity, water quality, fertilization, cultivation method
74
CHARAKTERYSTYKA MUTANTÓW ŁUBINU ANDYJSKIEGO
Autorzy: Anna Kuś, Anna Markiewicz, Marek Zoga
Opiekun: dr inż. Renata Galek
SKN Genetyków i Hodowców Roślin, Katedra Hodowli Roślin i Nasiennictwa,
Akademia Rolnicza, ul. Cybulskiego 34, 50-205 Wrocław
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: łubin andyjski, mutanty
Wstęp
Lupinus mutabilis Sweet jest uprawnym gatunkiem w Ameryce Południowej.
Pod względem wartości nasion (wysoka zawartość białka i tłuszczu) należy
do najciekawszych gatunków z rodzaju Lupinus. W Ameryce Południowej uprawia się
go na wysokościach od 1800 – >3000 m npm i nazywany jest „andyjską soją” [Cowling
i in. 1998a, 1998b]. Przy licznych próbach adaptacji gatunku do warunków klimatu
umiarkowanego na plan pierwszy wysuwa się problem wierności plonowania
i wczesności. Rozwiązanie tego problemu wymaga poszerzenia zmienności genetycznej
dla wyselekcjonowania coraz lepszych materiałów.
W celu zwiększenia zmienności genetycznej i wyselekcjonowania przydatnych
do dalszych prac form rozpoczęto nowy cykl indukowania mutacji, przy zastosowaniu
promieniowania gamma
137
Cs na nasiona [Sawicka 1993]. W wyniku traktowania
populacji XM.5, Potosi, i populacji nr 15 wybrano 25 linii mutacyjnych, których
charakterystykę pod względem wybranych siedmiu cech przedstawiono w niniejszej
pracy.
Metody badań
Materiał do badań stanowiło 25 linii mutacyjnych pokolenia M4 (w chowie
wsobnym) uzyskanego po potraktowaniu nasion promieniowaniem gamma
137
Cs
czterech populacji: XM.5 i nr 15 (z Niemiec), Potosi (z Peru) oraz populacji LM-34
(z Francji). Oprócz linii mutacyjnych dla porównania wysiano również populacje
wyjściowe, stanowiące obiekty kontrolne. Doświadczenie w 2001 roku założono
metodą losowanych bloków na terenie RZD – Swojec, wysiewając nasiona na poletkach
o powierzchni 1m2, w rozstawie 20x10 cm, w trzech powtórzeniach. Oceniono między
innymi takie cechy jak: wysokość pędu głównego (cm), liczbę rozgałęzień bocznych
I- go rzędu (sztuki), liczbę strąków z rośliny (sztuki), liczbę nasion w strąku, liczbę
nasion z rośliny (sztuki), masę 1000 nasion (g), masę nasion z pędu głównego (g).
75
Mierzono po 10 roślin z każdego poletka, a następnie obliczano średnie wartości cech
z powtórzeń.
Wyniki
Tab. 1. Średnie wartości cech dla wzorców oraz linii mutacyjnych
L.p.
Obiekty
Cechy
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
Wysokość
Liczba
Liczba
pędu
rozgałęzień strąków z
głównego bocznych
rośliny
I- rzędu
Liczba
nasion z
rośliny
Liczba
nasion w
strąku
Masa
tysiąca
nasion
Plon z
rośliny
74/1
74/2
Wzorzec –
standard
cv. Potosi
89/2
95/2
Wzorzec standard
Populacja X M
5
99/1
106/4
114/3
125/1
125/4
135/1
Wzorzec standard
Populacja 15
143/2
143/2b
143/3
143/3b
143/6
143/7b
143/9
143/11b
143/12
156/5
184/4
192/1a
192/3a
193/2
193/6
Średnia ogólna
115,7
117,3
5,4
4,3
106,7
136,0
269,0
382,3
2,6
3,7
103,7
151,6
42,3
60,3
111,1
6,2
125,0
376,0
2,9
146,3
47,9
104,0
109,9
4,3
4,2
88,3
101,3
199,3
221,0
2,3
3,0
160,4
174,5
36,8
35,2
113,6
4,0
141,0
422,7
3,8
147,2
58,5
118,9
109,6
119,6
126,9
111,9
115,6
4,4
3,9
4,4
6,0
4,5
4,8
113,7
110,7
101,0
122,3
59,7
71,7
352,3
249,7
317,7
237,3
139,7
192,3
3,2
2,2
3,1
2,2
2,3
2,9
143,9
159,3
135,4
154,7
177,0
155,2
56,4
33,5
43,3
42,6
23,1
33,9
112,5
4,8
149,3
471,7
3,3
168,9
69,7
118,6
96,0
113,0
114,9
117,2
115,3
120,3
103,5
111,4
107,2
113,4
112,7
116,8
114,4
130,0
113,9
4,6
4,3
4,1
4,4
5,2
5,0
5,1
4,1
4,4
3,7
5,2
3,9
4,9
4,6
5,1
4,6
118,0
184,3
162,3
134,3
139,0
182,3
107,7
102,7
177,7
121,0
120,0
42,0
114,7
94,0
140,3
120,3
240,0
306,3
408,7
372,0
312,3
397,0
198,7
207,3
441,0
428,3
345,0
116,3
324,7
284,0
372,0
306,6
1,9
2,2
3,0
2,2
2,2
2,1
1,9
2,2
3,2
3,2
2,8
2,7
2,9
3,0
2,5
2,7
139,4
145,3
148,7
142,1
147,1
144,9
147,3
152,4
137,9
150,8
142,2
153,9
160,1
166,1
142,6
150,0
33,5
48,7
57,9
50,4
47,3
59,6
31,2
28,9
65,2
59,7
52,2
19,2
48,2
42,6
58,4
45,9
NIR LSD
10,03
1,1
-
-
0,72
38,8
-
V%
4,3
11,6
36,2
38,0
13,3
12,9
36,0
Na
podstawie
przeprowadzonej
analizy
wariancji
stwierdzono
istotne
zróżnicowanie obiektów pod względem wysokości pędu głównego, liczby rozgałęzień
bocznych pierwszego rzędu, liczby nasion w strąku oraz masy tysiąca nasion zarówno
76
między badanymi liniami mutacyjnymi jak i w stosunku do populacji wyjściowych.
Zmienność w obrębie tych cech kształtowała się od 4% dla wysokości roślin do 13% dla
liczby nasion w strąku. Analizowane obiekty nie różniły się między sobą biorąc pod
uwagę liczbę strąków i nasion z rośliny oraz plonu. Cechy te charakteryzowały się
najwyższą zmiennością - do 36%. Mogło być to związane z obserwowanym silnym
porażeniem niektórych obiektów przez antraknozę, czego efektem był obniżony zbiór
strąków z roślin.
Wnioski
1. Z punktu widzenia przydatności do hodowli na uwagę zasługują linie
charakteryzujące się:
-
wyraźnie niższymi wartościami dla wysokości roślin: 143/12, 143/2b,
-
o mniejszej liczbie pędów bocznych - 89/2 i 95/2 i równocześnie,
-
podwyższonej masie 1000 nasion jak również linie o nr 125/1, 135/1, 106/4,
-
oraz 125/4, przewyższająca populację wyjściową wartościami tej ostatniej cechy.
2. Uzyskane wyniki pozwoliły na wytypowanie najlepszych linii mutacyjnych
do dalszych badań w naszej strefie klimatycznej i rozpoczęcie programu krzyżowań
dla uzyskania mieszańców wewnątrz i międzygatunkowych.
Literatura
Cowling W.A., Buichel B.J., Tapia M.E. 1998a. Lupin. Lupinus L. Promoting the
Conservation and Use Uderutilized and Neglected Crops. 23. IPGRI: 1- 103.
Cowling W.A., Huyghe C., Swiecicki W. 1998b. Lupin breeding. W: Lupins as Crop
Plants, Biology, Production and Utilization, eds: J.S. Gladstones, C.A. Atkins and
J. Hamblin, CAB International
Sawicka E.J.1993. Indukowane mutacje u łubinu andyjskiego (Lupinus mutabilis
Sweet). Prace Ogr. Bot. PAN, Monografie 3: 1-102.
Characteristic of andean lupin mutants
Summary
Lupinus mutabilis Sweet is a cultivated species in South America. Numerous attempts to
adapt the species to the conditions of temperature climate have shown that yield stability and
earliness are of paramount importance. Widening genetic variability would be especially
desirable in order to obtain promising selections. A mutation program was used to increase
genetic variance. Seeds of populations: XM.5, 15 and cv. Potosi were radiated with ceasium
137 gamma rays. From the obtained material, 25 mutant lines were chosen and evaluated in an
experiment conducted at Swojec Experimental Station (of Wrocław Agricultural University)
using a randomized complete block design with three replications. The plot was 1 m2.
Significant differences among the lines were found for height of the main stem, no. of
lateral branches of first order and no. of seeds/pod. However, coefficients of variability were
relatively low, ranging from 4% to 13%. No significant differences were observed for no. of
pods/plant, no. of seeds/plant, seeds yield/plant and 1000 seeds weight.
77
OCENA STOPNIA ZRÓWNOWAŻENIA GOSPODARSTW ROLNICZYCH
ZA POMOCĄ WYBRANYCH GRUP WSKAŹNIKÓW
Autorzy: prof. dr hab. Jan Kuś, mgr inż. Mariusz Matyka
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach
Zakład Ekonomiki i Systemów Produkcji Roślinnej
ul. Czartoryskich 8, 24-100 Puławy
e-mail: [email protected], [email protected]
Słowa kluczowe: rolnictwo, rozwój zrównoważony, wskaźniki
Wstęp
Zrównoważony rozwoju rolnictwa, zakłada ochronę środowiska, różnorodności
biologicznej i krajobrazowej obszarów wiejskich, przy jednoczesnym utrzymaniu
dochodów, pozwalających na godziwe życie mieszkańców wsi oraz rozwój
społeczności
wiejskich
[Baum
2004].
Do
oceny
i
monitorowania
stopnia
zrównoważenia konieczne jest wypracowanie odpowiednich wskaźników [Faber 2001].
Wskaźnikami takimi mogą być: dochód rolniczy netto, bilans składników mineralnych,
bilans glebowej substancji organicznej oraz indeks pokrycia gleby przez rośliny
[Fotyma i Kuś 2000], [Kuś i Krasowicz 2001].
W niniejszej pracy podjęto próbę oceny stopnia zrównoważenia pod kątem:
produkcyjnym, ekologicznym i ekonomicznym w gospodarstwach różniących się
powierzchnią użytków rolnych.
Materiał i Metody
Materiał
stanowią
dane
źródłowe
pochodzą
raportu
zamknięcia
ksiąg
rachunkowych za rok 2001 [IERiGŻ 2001]. Oprócz oceny ekonomicznej analizę
poszerzono o wskaźniki ekologiczne: bilans składników nawozowych na powierzchni
pola, bilans glebowej substancji organicznej, indeks pokrycia gleby roślinnością.
W sumie analizą objęto 845 gospodarstw, które zgodnie z raportem IERiGŻ
reprezentowały następujące grupy obszarowe: 5-7, 10-15, 20-50, 50-100 i >100 ha.
Oceniane grupy gospodarstw posiadały gleby o zbliżonej jakości, gdyż wartość
wskaźnika bonitacji wahała się od 0,85 do 0,93 punktu.
Wyniki
Wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstw w strukturze użytkowania gruntów
maleje udział trwałych użytków zielonych, plantacji trwałych oraz obsada zwierząt,
a głównie bydła (tab. 1). W gospodarstwach małych i średnich obsada bydła wynosiła
około 0,4, zaś w największych tylko 0,06 DJP∙ha-1. Następstwem tego jest malejący
udział roślin pastewnych w strukturze zasiewów.
78
We wszystkich grupach gospodarstw zbożami obsiewa się ponad 70 % GO,
a najwięcej (82%) w gospodarstwach o powierzchni powyżej 100 ha. Udział pszenicy
i rzepaku w zasiewach również rośnie wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa,
spada natomiast udział mieszanek zbożowych i ziemniaka (tab. 1).
Tab. 1. Charakterystyka ocenianych gospodarstw
Wyszczególnienie
Grupa obszarowa gospodarstw (ha)
5-7
102
6,0
10-15 20-50 50-100 >100
227
340
109
67
12,4
30,6
67,2
181,5
68,9
20,0
11,0
0,60
0,42
0,13
77,5
16,8
5,7
0,67
0,39
0,26
81,0
18,3
0,7
0,60
0,38
0,20
87,5
11,5
1,1
0,39
0,21
0,16
93,1
5,7
1,2
0,19
0,06
0,13
70,0
24,4
13,4
74,5
20,9
15,5
73,7
22,9
14,8
74,4
32,2
5,8
81,7
30,9
3,5
ziemniak;
10,6
burak cukrowy,
1,4
rzepak oz.;
0,2
pastewne;
14,9
w tym wieloletnie,
10,1
poplony i wsiewki;
4,0
Indeks pokrycia gleby roślinnością (%)
48
-1
Nawożenie mineralne (kg∙ha UR)
N
46
P2O5
20
K2O
25
CaO
51
-1
Nakłady na środki ochrony roślin (zł∙ha ) 174
7,3
4,2
0,5
9,8
5,5
5,7
43
4,8
4,1
3,5
11,8
5,5
4,5
48
2,6
5,4
7,7
8,7
3,2
3,3
56
0,9
3,4
9,0
3,1
0,6
4,2
53
68
24
32
40
130
88
33
44
73
102
118
39
56
190
187
117
43
62
134
222
Zakupy materiału siewnego (zł∙ha-1)
127
129
151
165
Liczba gospodarstw;
Powierzchnia UR (ha)
Użytkowanie gruntów,
grunty orne;
trwałe użytki zielone,
sady;
Obsada zwierząt (DJP∙ha-1 UR)
w tym: bydło
trzoda
Struktura zasiewów;
zboża;
w tym; pszenica;
mieszanki;
111
Większe gospodarstwa stosowały intensywniejsze technologie produkcji, czego
wyrazem były wyższe dawki nawozów mineralnych oraz większe koszty zakupu
materiału siewnego. W przypadku chemicznych środków ochrony tak jednoznacznych
zależności brak, co jest spowodowane większym udziałem produkcji ogrodniczej
w małych gospodarstwach. Duże gospodarstwa uzyskiwały również większe plony
poszczególnych gatunków roślin, jednak wartość towarowej produkcji rolniczej
w przeliczeniu na 1 ha UR malała wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa. Było to
spowodowane mniejszym udziałem produkcji zwierzęcej i ogrodniczej w sprzedaży.
Bilans składników nawozowych wyliczono przy użyciu programu MACROBIL
[Fotyma i in. 2001]. Dla każdej z grup gospodarstw uwzględniono średnie arytmetyczne
79
dotyczące: użytkowania gruntów, obsady zwierząt i zużycia nawozów mineralnych
i uzyskiwanych plonów. Przyjęto, że zasobność gleb w badanych gospodarstwach jest
zbliżona do wartości średniej dla całego kraju. Założono również, że liście buraka
cukrowego i pastewnego oraz rzepaczanka będą przyorane, natomiast słoma zbóż
będzie zużytkowana na ściółkę lub przyorywana w ilości niezbędnej do zachowania
zrównoważonego bilansu próchnicy. Przyjęto, że opad N z atmosfery wynosi 14 kg∙ha-1
(wartość średnia dla Polski), a wiązania biologicznego N ustalono na podstawie udziału
w zasiewach roślin wieloletnich.
Tab. 2. Elementy bilansu składników nawozowych
Wyszczególnienie
Grupa obszarowa gospodarstw (ha)
Składnik 5-7 10-15 20-50 50-100
N
38
34
32
20
Nawozy naturalne
P2O5
16
15
14
9
K2O
59
54
51
31
N
4
7
9
17
Plony uboczne
P2O5
1
2
3
7
(liście buraka, słoma)
K2O
10
17
24
41
N
45
66
86
117
Nawozy mineralne
P2O5
20
23
32
39
K2O
24
30
43
56
N
101 121
142
168
Razem dopływ
P2O5
37
41
49
55
K2O
94
101
117
128
N
70
81
89
102
Pobranie z plonami
P2O5
28
33
36
43
K2O
62
72
79
88
N
31
40
53
66
Saldo (dopływ – odpływ)
P2O5
9
8
13
12
K2O
32
29
39
40
>100
6
3
10
26
11
59
115
42
61
161
56
130
104
46
90
56
10
39
Uzyskane wyniki wskazują, że we wszystkich grupach gospodarstw, saldo bilansu
składników nawozowych było dodatnie. W większych gospodarstwach saldo bilansu
azotu przekroczyło nieznacznie 50 kg ∙ ha-1 na rok, a wykorzystania azotu wynosi od
69 % do 61 % (tab.2). Powyższe dane wskazują, że dawki nawozów azotowych
stosowane w gospodarstwach średnich i dużych mogą stwarzać zagrożenia
ekologicznego. Również nawożenie fosforem i potasem powinno ulec niewielkiemu
zmniejszeniu, szczególnie w większych gospodarstwach.
Kolejnym ocenianym wskaźnikiem jest bilans substancji organicznej gleby wyliczony
na podstawie współczynników reprodukcji degradacji próchnicy [Fotyma i Mercik
1995]. W mniejszych gospodarstwach o obsadzie zwierząt powyżej 0,6 DJP∙ha-1
nawożenie obornikiem pozwalało na utrzymanie zrównoważonego bilansu próchnicy
(tab. 3).
80
Tab. 3. Bilans glebowej substancji organicznej (t∙ha-1)
Współczynnik
reprodukcji
Wyszczególnienie
Degradacja przez rośliny (t ∙ ha-1)
-
Nawożenie obornikiem (t s.m.∙ ha )
Przyorany plon uboczny (t ∙ ha-1)
Reprodukcja z obornika i słomy
0,35
0,22
-
-1
Grupa obszarowa gospodarstw (ha)
5-7 10-15 20-50 50-100 >100
-0,38 -0,50
-0,47
-0,51
-0,55
2,3
0
0,81
1,9
0
0,66
1,0
1,0
0,57
0,5
2,0
0,61
2,4
0
0,84
W większych gospodarstwach, w warunkach mniejszej obsady zwierząt w celu
utrzymania zrównoważenia bilansu próchnicy konieczne jest przyoranie od 10%
(50 –100 ha) do 40% (> 100 ha) słomy zbóż.
Ważnym elementem w ochronie gruntów przed erozją oraz wymywaniem
azotanów jest udział w zasiewach ozimin, roślin wieloletnich i międzyplonów
(tzw. zielone pola). W analizowanych gospodarstwach wartość tego wskaźnika wahała
się od 43 do 56 % (tab.1), a powinna wynosić przynajmniej 60 % [Duer i in. 2002].
Wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa malała wartość produkcji oraz nadwyżka
bezpośrednia i dochód rolniczy, w przeliczeni na 1 ha UR.
Tab.4. Wybrane wskaźniki ekonomiczne
Wyszczególnienie
Dochody z działalności finansowo-gospodarczej:
na gospodarstwo:
na 1 ha UR.:
Koszty produkcji rolniczej: na gospodarstwo:
na 1 ha UR..:
Nadwyżka bezpośrednia: na gospodarstwo:
na 1 ha UR.:
Koszty pośrednie: na gospodarstwo:
na 1 ha UR.:
Dochód rolniczy netto (DRN): na gospodarstwo:
na 1 ha UR.:
Wydajność w jednostkach zbożowy
Produkcja towarowa rolnicza (zł∙ha-1 UR)
W tym: produkcja roślinna (%)
produkcja zwierzęca (%)
Grupa obszarowa gospodarstw (ha)
5-7
10-15
20-50
50-100
>100
30,2
5,03
11,2
1,86
19,0
3,16
12,7
2,12
6,3
1,05
32,1
5041
50
50
61,4
4,95
22,9
1,85
38,5
3,10
22,3
1,80
16,2
1,31
34,9
4836
47,4
52,6
130,4
4,26
52,8
1,72
77,6
2,54
41,2
1,35
36,4
1,19
35,5
4149
40,2
59,8
279,7
4,16
121,6
1,81
158,1
2,35
89,9
1,34
68,2
1,01
42,5
4050
49,8
50,2
562,2
3,10
231,6
1,28
330,6
1,82
189,8
1,05
140,9
0,78
44,2
3051
72,4
27,6
W gospodarstwach najmniejszych, aż 70,6 % dochodu pochodziło spoza
gospodarstwa, natomiast w gospodarstwach powyżej 100 ha dochód pozarolniczy
stanowił 7,6 % (tab. 4). Porównanie dochodu rolniczego netto ze średnim rocznym
wynagrodzeniem w gospodarce narodowej wykazuje, że dopiero gospodarstwa z grupy
20-50 ha zapewniają taki dochód dla 2 osób pełnozatrudnionych, a dopiero
81
gospodarstwa o powierzchni powyżej 50 ha mogą przeznaczyć część dochodu
rolniczego na odtworzenie środków trwałych.
Wnioski
1.
Wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa rośnie towarowość produkcji
i intensywność stosowanych technologii.
2.
Większe gospodarstwa duże uproszczenia w strukturze zasiewów kompensują
zwiększonym zużyciem przemysłowych środków produkcji, co wpływa na
pogorszenie wskaźników ekologicznych.
3.
Gospodarstwach o powierzchni 20- 50 ha i większe wypracowywały dochód
rolniczy netto
porównywalnym
zapewniający opłatę
do
średniego
pracy dla
krajowego
2
osób
na
wynagrodzenia.
poziomie
Natomiast
gospodarstwa o powierzchni > 50 ha generowały nadwyżki środków
finansowych, które mogły przeznaczyć na rozwój.
Literatura
Baum R. 2004. Analiza instrumentów wspierających zrównoważony rozwój rolnictwa.
Rocz. Nauk. SERiA. Tom VI, 3: 7-12.
Duer I., Fotyma M., Madej A. 2002. Kodeks dobrej praktyki rolniczej. FAPA
Warszawa.
Faber A. 2001. Wskaźniki proponowane do badań równowagi rozwoju rolnictwa.
Fragm. Agron., 1 (69): 31-34.
Fotyma M., Mercik S. 1995. Chemia rolna. PWN Warszawa.
Fotyma M., Kuś J. 2000. Zrównoważony rozwój gospodarstwa rolnego. Pam. Puł. 120:
101- 116.
Fotyma M., Jadczyszyn T., Pietruch Cz. 2001. System wspierania decyzji w zakresie
zrównoważonej gospodarki składnikami mineralnymi –MACROBIL. Pam. Puł. 120:
81-89.
Kuś J., Krasowicz S. 2001. Przyrodniczo – organizacyjne uwarunkowania
zrównoważonego rozwoju gospodarstw rolnych. Pam. Puł. 124: 273-288.
Wyniki rachunkowości rolnej gospodarstw indywidualnych. 2001. Wyd. IERiGŻ
Warszawa.
Summary
The paper presents the attempt to evaluate the degree of sustainability of agricultural
production on farms. The analysis was done on the basic of results obtained in 2001 on farms
keeping the agricultural accounts supervised by the Institute of Agricultural and Food
Economics. The farms were arranged as depending on area of agricultural lands.
The analysis showed that big farms were able to obtain financial surpluses used for their
development. However, these farms were the source of some dangers for natural environment.
On smaller farms the degree of sustainability of agricultural production in ecological
aspect was better, however agricultural net profit did not warrant the labour payment even for
1 person.
Key words: agriculture, sustainable development, indicators
82
WARTOŚĆ RZEŹNA I MIĘSNA TUCZNIKÓW MIESZAŃCÓW ¾ WBP ¼ PBZ
SKIEROWANYCH NA UBÓJ PRZY RÓŻNYCH MASACH CIAŁA
Autorzy: Krzysztof Łoś, Andrzej Kwolek, Paweł Brychcy, Dominik Królik
Opiekun naukowy: dr hab. Paweł Gajewczyk
Akademia Rolnicza we Wrocławiu; S K N Hodowców Trzody Chlewnej
Wrocław, ul. Chełmońskiego 38d
Słowa kluczowe: tuczniki mieszańce, masa ciała, cechy rzeźne i mięsne
Wstęp
Przemysł mięsny zainteresowany jest skupem tuczników o wysokiej wydajności
rzeźnej i dobrym umięśnieniu. Jeszcze w latach osiemdziesiątych preferowano
w naszym kraju skup trzody chlewnej mięsno-słoninowej do masy ciała 130 kg.
Obecnie na rynku poszukiwane są tuczniki lżejsze, o mniejszej zawartości tłuszczu,
a o większym udziale mięsa w tuszy. Stąd też w obrocie żywcem przeważają tuczniki
lżejsze o masie ciała w przedziale 90- 110 kg, co potwierdzają wyniki
przeprowadzonych wcześniej badań [Gajewczyk i wsp., 1996; Denaburski 2003;
Gardzińska i Migdal 2003; Kusz i Ruda 2003].
Znaczącą poprawę w zakresie cech tucznych i rzeźnych można uzyskać
na skutek zastosowania krzyżowania międzyrasowego świń. Mając na uwadze ten
czynnik oraz zróżnicowaną masę ciała tuczników mieszańców podjęto ten temat badań.
Materiał i metody
Celem
pracy
było
zbadanie
wartości
rzeźnej
tuczników
mieszańców
o zróżnicowanej przedubojowej masie ciała, które uzyskano ze skrzyżowania loch
[wielka biała polska x polska biała zwisłoucha] z knurami rasy wielkiej białej polskiej.
Badania przeprowadzono na 104 osobnikach pochodzących z fermy przemysłowej,
które podzielono na 4 grupy ze względu na masę ciała przed ubojem. Układ
doświadczenia przedstawia (tab. 1)
Grupy
Tab. 1. Układ doświadczenia
I
II
Masa ciała przed ubojem /kg/
Liczba zwierząt w grupie
Zwierzęta
doświadczalne
100-105
106-110
26
26
utrzymywano
w
III
111-115
26
takich
samych
IV
116-120
26
warunkach
i żywiono w okresie tuczu pełnoporcjowymi mieszankami paszy treściwej, których
83
skład i wartość przedstawiono w (tab.2). Podczas tuczu świnie miały stały dostęp
do wody.
Tab. 2. Skład i wartość pokarmowa pełnoporcjowych mieszanek pasz
treściwych zastosowanych w tuczu.
Wyszczególnienie
Jednostki
I okres
Tl okres
%
tuczu
tuczu
Śruty:
10
- kukurydziana
10
10
- pszenna
20
- z pszenżyta
15
- jęczmienna
35,5
31,3
15
12
poekstrakcyjna sojowa
%
2
4
Otręby żytnie
%
10
Makuch rzepakowy
6
%
3
Mączka rybna
%
1
Smalec wieprzowy
1
%
1
Fosforan 2 wapniowy
%
0,2
0,3
Kreda pastewna
%
0,3
0,4
NaCl
%
1
1
PremiksPTl
Wartość pokarmowa 1 kg paszy:
energia metaboliczna
MJ
13,2
13,0
- białko ogólne
%
15,5
17,0
- lizyna
%
0,97
0,83
- metionina+cysteina
%
0,66
0,62
tryptofan
%
0,21
0,18
Po uboju dokonano oceny rzeźnej tuczników, zgodnej z metodyką SKURTCh.
Wzięto pod uwagę następujące cechy:
a) masy tusz:

przed ubojem,
po
uboju w 1 i 24 godzinie.
b) wydajność rzeźną ciepłą i zimną,
c) grubość słoniny mierzoną na grzbiecie w 5 punktach,
d) masę szynki i schabu,
e) powierzchnię „oka" polędwicy,
f) zawartość mięsa w tuszy.
W
przeprowadzonym
eksperymencie
wykorzystano
wagi
elektroniczne:
inwentarzową i laboratoryjną, suwmiarkę, kalkę techniczną i planimetr. Zebrany
materiał liczbowy opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancji i korelacji
[Ruszczyc 1980].
84
Wyniki i omówienie
W tabeli 3 przedstawiono wyniki charakteryzujące tuczniki mieszańce
w poszczególnych grupach.
Tab. 3 Cechy rzeźne i mięsne tuczników
Wyszczególnienie cech
Masa ciała: przed
ubojem
- w 1 godz. po uboju
- w 24 godz. po uboju
Wydajność
rzeźna: - ciepła
- zimna
Jednostki
Grupy
I
II
III
IV
kg
103,2B±l,60 107,8B±l,40
82,5B±2,50 86,3B±2,80
80,5H ±2,40 84,3B ±2,70
113,4c±l,40 117,0A±l,2
90,50c±2,20 94,0A ±2,40
88,5Oc ±2,20 92,0A ±2,30
%
79,99 ±2,45 80,04 ±2,08
78,04 ±1,17 78,18 ±1,04
79,81 ±1,81 80,36 ±2,11
78,08 ±0,94 78,63 ±0,77
Grubość słoniny:
- nad łopatką
- na grzbiecie
- średnia z krzyża
- średnia z 5 pomiarów
cm
3,64a ± 0,05
2,81 ±0,05
2,35a±0,05
2,71 ±0,04
3,95b±0.05
2,97 ±0,06
2,61 ±0,05
2,94 ±0,04
Powierzchnia „oka"
polędwicy
cm2
42,60a ±4,75
46,02b±5,91
Masa szynki
kg
6,92^0,51
7,10 ±0,79
7,44b ±0,76
7,58B±0,73
Masa polędwicy
kg
3,69 ±0,42
3,75 ±0,29
3,96 ±0,47
3,96 ±0,39
Zawartość mięsa w tuszy
%
41,20 ±4,75
40,50 ±5,26
3,87 ±0,05
2,95 ±0,05
2,47 ±0,04
2,85 ±0,04
3,92b±0,06
3,08 ±0,05
2,64b ±0,05
2,97 ±0,04
47,55b±7,13 47,90b±5,28
40,40 ±6,00 39,40 ±4,33
Duże litery w tych samych wierszach oznaczają różnice statystycznie wysokoistotne przy P<0,01;
Małe litery w tych samych wierszach oznaczają różnice statystycznie istotne przy P<0,05.
Zarówno prze ubojem, jak też po uboju średnie masy ciała tuczników z grup
różniły się statystycznie pomiędzy sobą/P < 0,01/. Wydajność rzeźna ciepła całej
badanej populacji zwierząt była wysoka i kształtowała się od 79,81% w grupie III
do 80,36 % w grupie IV. Z kolei wydajność rzeźna zimna przekraczała 78 % i była
bardzo wyrównana w grupach. Tak wysoka wydajność rzeźna mogła wynikać
z tego, że zwierzęta te od wieku prosięcego aż do końca tuczu żywiono mieszankami
pełnoporcjowymi pasz treściwych, które w przeciwieństwie do pasz objętościowych nie
powodują znacznego rozrostu przewodu pokarmowego. Z niektórych publikacji
wynika, że materiał rzeźny pochodzący z ferm, które stosują pełnoporcjowe mieszanki
pasz treściwych jest zawsze lepiej wyrównany pod względem masy ciała oraz odznacza
się wysokimi wskaźnikami wydajności rzeźnej [Gajewczyk i wsp. 1996; Denaburski
i wsp. 2003].
85
Grubość słoniny zmierzona nad łopatką kształtowała się od 36,35 mm w grupie
I do 39,54 mm w grupie IV. Tak więc w miarę wydłużania tuczu do 120 kg wzrasta
zawartość słoniny w tuszach tuczników. Najcieńszą słoninę w tym miejscu miały
tuczniki z grupy I, a najgrubszą z grup III i IV. Różnica ta była statystycznie istotna
/P < 0,05/. Jedynie grubość słoniny średnia z 3-ch pomiarów na krzyżu odnotowana
w grupie IV różniła się istotnie /P<0,05/ od stwierdzonej u tuczników w grupie
I. Grubość słoniny na grzbiecie kształtowała się od 28,15 mm u tuczników z grupy
I do 30,77 mm u osobników z grupy IV. Średnia grubość słoniny wyliczona z 5-ciu
zebranych pomiarów na grzbiecie wykazała, że tylko tuczniki z grupy I miały
najcieńszą słoninę i w porównaniu z osobnikami z grupy IV różnica ta okazała się
statystycznie
istotna.
Tak
więc
klasa
wagowa
tuczników
pochodzących
z krzyżowania wyłącznie polskich ras świń wbp i pbz w bardzo małym stopniu
ma związek z procentową zawartością mięsa w tuszy, która kształtowała się od 39,40%
w grupie IV do 41,20% w grupie I. Pomimo niskiej zawartości mięsa w tuszach wraz
ze wzrostem masy przedubojowej powiększały się masy szynek i schabu. Pomiędzy
średnimi masami szynek tuczników z grup III i IV a średnimi z grup I i II wykazano
różnice statystycznie istotne i wysokoistotne /P< 0,05 i P< 0,01/. Średnie masy schabów
tuczników z grup III i IV różniły się istotnie /P< 0,05/ od uzyskanych
u tuczników z grupy I. Pomimo, że zawartość mięsa w tuszy tuczników mieszańców
była niska, to jednak powierzchnia „oka" polędwicy powiększała się wraz ze wzrostem
ich masy ciała. W zakresie tej cechy pomiędzy średnimi z grup IV i 1 odnotowano
różnicę statystycznie udowodnioną /P< 0,05/.
Analizując badane cechy można sądzić, że tuczniki mieszańce wbp, pbz
charakteryzują się dobrą wydajnością rzeźną, ale też zdecydowanie niską zawartością
mięsa w tuszach. W obrocie żywcem premiowane są obecnie tylko te tuczniki, które
charakteryzują się wysoką wydajnością rzeźną i udziałem mięsa w tuszy powyżej 50 %.
Rodzi się pytanie: czy jest sens stosowania takiego wariantu krzyżowania, który miał
miejsce w tym doświadczeniu? Odpowiedź może być prosta, że nie. Jednak zdaniem
Buczyńskiego i wsp. 1996 oraz Nowachowicza i wsp. 1995 w Polsce poprawa
mięsności ras matecznych użytych do krzyżowania jest możliwa poprzez intensywną
selekcję materiału rodzicielskiego w hodowli zarodowej.
Przedstawione w (tab.4) wartości współczynników korelacji ujmują zależności
pomiędzy niektórymi badanymi cechami w tym doświadczeniu. Tak więc istnieje
86
zależność /P 0,01/ pomiędzy masą ciała tuczników mieszańców przed i po uboju,
a masą szynki i schabu.
Tab. 4. Wartości współczynników korelacji pomiędzy niektórymi cechami
rzeźnymi tuczników
Cechy
Masa tuszy przed ubojem a masa szynki
Masa tuszy przed ubojem a masa schabu
Masa tuszy w 24 godz. po uboju a
masa szynki
Masa tuszy w 24 godz. po uboju a
masa schabu
Masa szynki a grubość słoniny na
krzyżuschabu a grubość słoniny na
Masa
krzyżu
Powierzchnia
„oka" polędwicy a masa
schabu
** zależność wysokoistotna przy P< 0,01
Współczynnik korelacji
0,368**
0,300**
0,447**
0,311**
-0,314**
-0,327**
0,663**
Wyliczono też statystycznie wysokoistotną zależność pomiędzy masami szynek
i schabów a grubością słoniny na krzyżu, odpowiednio -0,314 i -0,327 Największą
wartość współczynnika korelacji 0,663 wyliczono pomiędzy powierzchnią „oka"
polędwicy a masą schabu. W tym przypadku potwierdziła się opinia wyrażona
w pracach: Różyckiego i wsp. 1996, Gajewczyka i wsp. 1998 oraz Mielech
i Gancarz 2003, że pomiędzy grubością słoniny na grzbiecie a umięśnieniem tuczników
zawsze występuje największa zależność. Zbliżone wartości r w odniesieniu
do badanych cech rzeźnych uzyskali wcześniej Nowachowicz i wsp. [1995] oraz
Różycki i wsp. [1996].
Uzyskane wyniki dowodzą, że na obecnym etapie ten wariant krzyżowania
ze względu na niską zawartość mięsa w tuszy u tuczników mieszańców nie powinien
być w fermie realizowany. Powrót do realizacji takiego krzyżowania jest możliwy
w przypadku odnowienia stada podstawowego loch loszkami ras wbp i pbz zakupiony
z bardzo dobrych ośrodków hodowli zarodowej, w których osiągnięto już wysoki
poziom umięśnienia w granicach 57%.[Wyniki oceny trzody chlewnej w 2003 roku;
Opacz 2004].
Wnioski
Z przeprowadzonych badań można wyciągnąć następujące wnioski:
1. Tuczniki mieszańce odznaczały się bardzo wysoką wydajnością rzeźną ciepłą
i zimną, ale też niską zawartością mięsa w tuszy w granicach 39,4 i 41,2 %.
87
2. Pomiędzy masami ciała przed i po uboju a masą szynki i schabu oraz pomiędzy
masą szynki i schabu, a średnią grubością słoniny na grzbiecie wystąpiły
wysokoistotne zależności. Największą wartość r = 0,663 wyliczono pomiędzy
powierzchnią „oka" polędwicy a masą schabu.
Literatura
Denaburski J., Bąk T., Kondratowicz J. 2003. Analiza wybranych wskaźników
wartości rzeźnej tuczników pochodzących z fermy przemysłowej. Zesz. Nauk. PTZ
nr 68(2), 199-210.
Gajewczyk P., Rząsa A., Dvorak J. 1996. Wartość tuczna i rzeźna tuczników z ferm
przemysłowych po knurach polskich i czeskich. Mat. Kon. „Zootechnicznoekonomiczne uwarunkowania mięsności świń". Rzeszów 3-4. XII. 1996,26-33.
Gardzińska A., Migdał W. 2003. Masa polędwicy i szynki tuczników mieszańców
ubijanych przy różnej masie ciała.
Kusz D., Ruda M. 2003. Organizacja i wyniki ekonomiczne gospodarstw
produkujących żywiec wieprzowy w województwie podkarpackim. Zesz Nauk PTZ
nr 68(2),335-346.
Mielech G., Gancarz J. 2003. Porównanie dokładności szacowania umilenia świń ras
p.b.z. i w.b.p. na podstawie pomiarów tuszy. Zesz. Nauk. PTZ nr 68(2),251-26Z
Nowachowicz
J.,
Michalska
G,
Rak
B.,
Kapelanska
J.
1995.
Mat.
Konf. Aktualne problemy w produkcji trzody chlewnej 7.05. Olsztyn, 100-101.
Różycki M., Orzechowska B., Eckert R. 1996. Korelacja fenotypowa i genotypowa
pomiędzy jakością mięsa a cechami tucznymi i rzeźnymi. Zesz. Nauk Przegl. Hoo.
nr 26,217.
Ruszczyc Z. 1980. Metodyka doświadczeń zootechnicznych. PWRiL Warszawa.
Slaughter and meat value of pig crossbreed Mhrptt pl et different slaughter body
Wright
Summary
Research was carried out in industrial pig farm on 104 crossbreed fatteners V* lwp %
pl. which were slaughtered in different weight. The aim of this study was to value carcass
ąuality, proportional part in carcass meat and to find the relationship between the examined
ąuahties. Fatteners were characterized by very good carcase dressing percentage warm and
cold but very Iow meat in carcass content. Correlation prove that significance at (P < 0.01)
relationship between soine carcass features crossbreed fatteners.
Key words: pig crossbred, body weight, slaughter and meat traits
88
BIEGACZOWATE (COLEOPTERA, CARABIDAE) RÓŻNYCH SIEDLISK
NABRZEŻA ODRY WE WROCŁAWIU
Autorzy: Karolina Pastuszko, Jacek Twardowski
Opiekun: dr Jacek Twardowski
Studenckie Koło Naukowe Entomologów ”Skorek”
Katedra Ochrony Roślin, Akademia Rolnicza,
ul. Cybulskiego 32, 50-205 Wrocław
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: biegaczowate, nabrzeże Odry, siedlisko, Pseudoophonus rufipes
Wstęp
Tereny nabrzeża rzeki Odry we Wrocławiu–Biskupinie stanowią różne biotopy.
Jest to obszar zalewiskowy, w przeważającej części porośnięty zbiorowiskami roślin
jednoliściennych. Ze względu na istnienie wałów przeciwpowodziowych i bliskość
aglomeracji miejskiej (3 km od centrum Wrocławia) poddany jest niewątpliwie dużej
presji antropogenicznej. Stosunkowo rzadko na tym terenie spotyka się rośliny
krzewiaste i drzewiaste. Do badań wybrano obszar o zróżnicowanych warunkach
siedliskowych.
Realizacji
celu
badań
towarzyszą
założenia
o
charakterze
bioindykacyjnym. Jest, bowiem powszechnie znanym, że obecność lub brak niektórych
gatunków biegaczowatych jest dobrym odzwierciedleniem jakości zamieszkiwanego
przez nie środowiska.
Celem badań było określenieskładu gatunkowego biegaczowatych (Coleoptera,
Carabidae) występujących w różnych zbiorowiskach roślinnych przy nabrzeżu rzeki
Odry we Wrocławiu (Biskupinie).
Miejsce i metody badań
Badania fauny biegaczowatych przeprowadzono przy nabrzeżu rzeki Odry
we Wrocławiu (dzielnica Biskupin), na terenie zalewiskowym, w 2004 roku. Odłowy
fauny naziemnej prowadzono od 4 maja do 20 września. Przed przystąpieniem do badań
wybrane siedlisko poddano waloryzacji.
Terenem badań objęto obszar o powierzchni około 1,5 ha (w kształcie prostokąta).
Analizy entomofaunistyczne prowadzono w trzech siedliskach pozostających ze sobą
w bliskim sąsiedztwie:
89
- stanowisko pierwsze – pułapki rozmieszczono w odległości około 5 m od brzeg
rzeki Odry (stanowisko wilgotne niezacienione: zbiorowisko roślin trawiastych
z domieszką Salix ssp. oraz nielicznych roślin z klasy dwuliściennych, np. Urtica ssp.),
- stanowisko drugie – pułapki w odległości 55 m od brzegu rzeki (zbiorowisko
trawiaste z nielicznymi krzewami),
- stanowisko trzecie: pułapki w odległości 105 m od brzegu rzeki (stanowisko
zacienione drzewiasto-krzewiaste, głównie Crataegus ssp., Quercus ssp., Aesculus
ssp.).
Odłowy fauny naziemnej przeprowadzono za pomocą pułapek glebowych
(Barbera). W każdym z trzech siedlisk rozmieszczono po trzy pułapki (łącznie 9).
Naczynia te, o pojemności 1l zakopano równo z powierzchnią gleby i wypełnione
w 1/3 płynem konserwującym (glikol etylenowy). Materiał z pułapek wybierano co dwa
tygodnie. W laboratorium stawonogi selekcjonowano, liczono, a biegaczowate
oznaczono do gatunku. Nazewnictwo oznaczonych gatunków przyjęto za pracą Hurki
[1996].
Wyniki i ich omówienie
Łącznie w zebranym
materiale odłowiono 225 chrząszczy z rodziny
biegaczowatych (tab. 1). Nie stwierdzono różnic w liczebności tych owadów
w badanych siedliskach przy nabrzeżu rzeki Odry. Z całości materiału oznaczono
37 gatunków Carabidae. Najwięcej gatunków występowało na stanowisku pierwszym
(najbliżej Odry) (26), gdzie dominującym był Pterostichus strenuus (27,5% wszystkich
oznaczonych na tym stanowisku biegaczy). Na stanowisku drugim (tereny trawiaste),
stwierdzono
21
gatunków
biegaczowatych,
a
najczęściej
występującym
był
Pseudoophonus rufipes (43,4%). Najmniejsze zróżnicowanie wykazano na stanowisku
trzecim tj. 18 gatunków. W tym przypadku również dominował P. rufipes (34,7%).
We wszystkich siedliskach licznie występowały również: Carabus violaceus, Platynus
assimilis, Pterostichius melanarius, Pterostichus niger, Carabus coriaceus, Harpalus
latus. Pozostałe gatunki występowały sporadycznie.
Dominujący na stanowiskach drugim i trzecim P. rufipes, notowany był nielicznie
na stanowisku pierwszym (przy rzece). Jak podaje Burakowski i in. [1974], jest to
bowiem gatunek, który preferuje suche łąki na glebach gliniastych. Należy zauważyć
również, że najliczniejszy w najbliższej odległości od rzeki Odry P. strenuus to gatunek
90
Tab. 1. Skład gatunkowy Carabidae różnych siedlisk nabrzeża rzeki Odry
Stanowisko
pierwsze
Stanowisko
drugie
Stanowisko
trzecie
Razem
Pseudoophonus rufipes Deg.
7
33
26
66
Pterostichus strenuus (Panz.)
19
3
22
Carabus violaceus L.
2
9
8
19
Platynus assimilis (Payk.)
14
1
Poecilus cupreus (L.)
3
5
4
12
Pterostichius melanarius (Ill.)
1
3
8
12
3
6
9
1
5
7
3
6
1
2
5
3
1
4
1
4
Gatunek
Pterostichus niger (Schrank)
Carabus coriaceus L.
1
Harpalus latus (L.)
3
Anisodactylus binotatus (Fab.)
2
Amara bifrons (Gyllenhal)
Badister bullatus (Schrank.)
1
2
Leistus ferrugineus (L.)
1
3
Carabus granulatus (L.)
3
Harpalus luteicornis (Duft.)
15
4
3
3
Licinus depressus (Payk.)
1
Nebria brevicollis (Fab.)
1
Patrobus atrorufus Stroem
1
1
Amara aenea (De Geer)
1
1
Bembidion femoratum (Sturm)
2
Calathus fuscipes (Goeze)
1
3
1
3
2
3
1
3
2
2
1
1
2
Clivina fossor (L.)
2
2
Ophonus puncticollis (Payk.)
2
2
Harpalus spp.
1
Amara aulica (Ill.)
1
1
2
1
Agonum obscurum (Herbst)
1
1
Agonum versutum (Sturm)
1
1
Cychrus caraboides (L.)
1
1
Dolichus halensis (Schaller)
Demetrias monostigma
(Samouelle)
1
1
1
1
Harpalus fuliginosus (Duft.)
1
1
Notiophilus aquaticus (L.)
1
1
Oodes helopioides (Fab.)
1
1
Panageus cruxmajor (L.)
1
1
Pterostichus vernalis (Panz.)
1
Stomis pumicatus (Panz.)
Harpalus cupreus
(Faldermann)
1
1
1
1
1
Suma
74
76
75
225
Liczba oznaczonych gatunków
26
21
18
37
91
wilgociolubny [Burakowski i in. 1974], który występował nielicznie na stanowisku
trzecim, natomiast brak jego było na stanowisku drugim.
Chociaż pozostałe gatunki występowały nielicznie, to również one notowane były
na poszczególnych stanowiskach badawczych w zależności od ulubionych preferencji
siedliskowych. Przyczyną takich relacji może być fakt, że wiele gatunków chrząszczy
z
rodziny biegaczowatych to
formy stenotopowe o ścisłych wymaganiach
ekologicznych. Mogą one być, zatem traktowane jako gatunki wskaźnikowe dla wielu
biotopów [Kabacik-Wasylik 1978].
Wnioski
1. Nie stwierdzono różnic w liczebności biegaczowatych w badanych siedliskach przy
nabrzeżu rzeki Odry.
2. Największe bogactwo gatunkowe Carabidae stwierdzono w najbliższej odległości
od Odry. Liczebność oznaczanych gatunków malała w miarę zwiększania odległości
od rzeki.
3. Oznaczone gatunki biegaczy stwierdzane były na poszczególnych stanowiskach
zgodnie ze swoimi preferencjami siedliskowymi.
4. Monitoring biegaczowatych nabrzeża Odry we Wrocławiu-Biskupinie wymaga
kontynuowania badań.
Literatura
Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1974. Katalog fauny Polski.
Chrząszcze–Coleoptera. Biegaczowate–Carabidae, cześć 2, PWN Warszawa.
Hurka K. 1996. Carabidae of the Czech and Slovak Republics. Kabourek, Zlin.
Kabacik-Wasylik D. 1978. Biegaczowate W: Biologiczne metody walki ze
szkodnikami, red. J. Boczek i J. J. Lipa, PWN Warszawa, 225-240.
Carabid beetles (Coleoptera, Carabidae) of different habitats of the bank
of Odra river in Wrocław
Summary
The goal of the study was to determine the species composition of carabid beetles in
different habitats of river bank of Odra in Wrocław (Biskupin). The study was carried out in
three habitats with different plant cover placed in three distances (5, 55, 105 m) from the river.
There were no significant differences with beetles number next to distance from the river.
The higher number of species was recorded in habitat directly adjacent to the river. The species
of carabids were strongly affected by the type of habitats.
Key words: carabid beetles, bank of the Odra river, habitat, Pseudoophonus rufipes
92
ZAWARTOŚĆ KADMU W RUNI I GLEBIE W 36 ROKU DOŚWIADCZENIA
NAWOZOWEGO NA ŁĄCE GÓRSKIEJ (CZARNY POTOK)
Autor: Marta Przetaczek
opiekun: dr hab. Michał Kopeć
Akademia Rolnicza w Krakowie, Studenckie Koło Naukowe Rolników
Al. Mickiewicza 21 Kraków
[email protected]
Słowa kluczowe: ruń łąkowa, odczyn gleby, nawożenie fosforowe
Wstęp
Zawartość pierwiastków śladowych w glebie zależy od wielu czynników
przyrodniczych oraz antropogenicznych [Bednarek 1997]. Jednym z nich jest
stosowanie nawozów mineralnych, które oprócz pozytywnego oddziaływania na plon
roślin, mogą wywoływać zmiany we właściwościach gleb [Curyło 1997] oraz
wprowadzać do nich znaczne ilości metali ciężkich, w tym szczególnie kadm
z nawozami fosforowymi [Jarosz 1992, Górecki i in. 1992, Kabata-Pendias i in. 1993].
Wraz ze wzrostem stężenia tego pierwiastka w podłożu wzrasta intensywność jego
pobierania przez rośliny [Borowska i in. 1997]. Mimo iż kadm charakteryzuje się dużą
rozpuszczalnością, to jego pobranie przez rośliny zależy od odczynu gleby [Miechówka
i in. 1995]. Na skutek zwiększenia pH jony kadmu zostają unieruchomione po przez
powstania węglowodanów oraz trudno rozpuszczalnego wodorotlenku [Gębski 1997].
Celem badań było określenie wpływu zróżnicowanego nawożenia mineralnego
(NPK) na kształtowanie się zawartości kadmu w warstwie darniowej gleby oraz plonie
runi łąkowej.
Materiał i metodyka
Podstawą przedstawionego opracowania jest statyczne, nawozowe doświadczenie
polowe w Czarnym Potoku k. Krynicy założone w 1968 na naturalnej łące górskiej typu
bliźniczki psiej trawki (Nardus stricta L.) i kostrzewy czerwonej ( Festuca rubra L.).
Doświadczenie prowadzone jest na glebie brunatnej kwaśnej wytworzonej z piaskowca
magurskiego o składzie granulometrycznym gliny lekkiej i charakterystycznych trzech
poziomach genetycznych: darniowym, brunatnienia, skały macierzystej.
Doświadczenie obejmuje 8 obiektów nawozowych w 5 powtórzeniach założonych
metodą losowanych bloków: bez nawożenia, z jednostronnym nawożeniem azotem,
93
z jednostronnym nawożeniem fosforem, nawożeniem PK oraz dwiema formami azotu –
mocznik i saletra amonowa w dwóch dawkach (90 i 180 kg N·ha-1) na tle PK.
Od roku 1985 doświadczenie prowadzone jest w dwóch seriach wapnowanej oraz
bez
wapnowania.
W
1995 roku powtórzono zabieg wapnowania. Badania
przedstawione w pracy dotyczą 36 roku trwania doświadczenia.
Oznaczono kadm w runi łąkowej I i II pokosu oraz w glebie w warstwie 0-10 cm.
W glebie oznaczono formy rozpuszczalne w 1 mol HCldm3 oraz wskaźniki
zakwaszenia.
Wyniki i omówienie
Reakcja roślin na plonowanie w wyniku wapnowania była różna w zależności od
zastosowanego nawożenia (tab. 1). Zastosowana dawka wapna spowodowała
zmniejszenie się plonów runi łąkowej na wszystkich obiektach, poza tymi gdzie
zastosowano nawożenie PK wraz z nawozowym w formie mocznika w obu dawkach
oraz saletry amonowej w dawce podwójnej dla pokosu pierwszego. Uzyskane wyniki
potwierdzają inne opracowania, w których plonowanie roślin obniżyło się po
zastosowaniu zabiegu wapnowania [Rogóż 1996].
Zawartość kadmu w runi z I i II pokosu wahała się od 0,19 do 0,78 mg Cdkg-1
s.m. (tab. 2). Bezpieczna zawartość kadmu < 0,5 mgkg-1 s.m. paszy, proponowana
przez Kabatę-Pendias i in. [1993], została przekroczona szczególnie w runi II pokosu
serii bez wapnowania. Szczególnie duże zawartości kadmu stwierdzono obiekcie
nawożonym jednostronnie P i PK. Pobieranie tego pierwiastka przez rośliny zależy od
ich gatunku jak podaje Tykliński [1996]. Sapek i Sapek [1989] podają, że zawartość
kadmu w suchej masie paszy z użytków zielonych nie powinna być większa niż
1 mgkg-1, która nie została przekroczona na żadnym z obiektów doświadczenia.
Po zastosowaniu wapnowania w pierwszym pokosie nastąpiło znaczne
zmniejszenie zawartości kadmu w runi łąkowej na obiektach, w których zastosowano
nawożenie azotem na tle PK. W pokosie drugim stwierdzono spadek zawartości tego
pierwiastka po zastosowaniu wapnowania we wszystkich obiektach (tab. 1).
94
Tab. 1 Plon suchej masy runi łąkowej i zawartość Cd w runi łąkowej
I i II pokosu obu serii
Plon
Cd
Plon
Cd
-1
-1
Obiekty
tha
mgkg s.m.
tha
mgkg s.m.
nawozowe
0 Ca
+ Ca
0 Ca
+ Ca
0 Ca
+ Ca
0 Ca
+ Ca
I pokos
II pokos
2,90
2,66
0,44
0,30
2,40
2,05
0,62
0,28
PK
4,49
4,01
0,39
0,19
3,23
2,81
0,55
0,24
PK+ N1 – s
4,03
4,18
0,60
0,28
3,32
3,36
0,44
0,39
PK+ N2 - s
3,96
4,01
0,50
0,18
2,77
2,60
0,41
0,26
PK+ N1 -m
4,06
5,06
0,49
0,18
3,53
2,41
0,46
0,34
PK+N2 –m
1,95
1,83
0,34
0,39
1,92
2,00
0,43
0,37
N1
2,08
1,88
0,45
0,46
1,57
1,36
0,78
0,43
P
1,37
1,32
0,38
0,35
1,54
1,18
0,60
0,39
O
0Ca – seria bez wapnowania; +Ca – seria wapnowana
N1 - dawka nawozowa azotu 90 kgha-1 ; N2 - dawka nawozowa azotu 180 kgha-1
s – saletra amonowa; m - mocznik
Tab. 2. Odczyn i kwasowość hydrolityczna w warstwie 0-100 mm
Obiekty
nawozowe*
PK
PK+N1 - s
PK+N2 - s
PK+N1 - m
PK+N2 - m
N1
P
O
0 Ca
pH
KCl
4,16
4,48
3,98
4,49
4,06
4,26
4,62
4,68
H2 O
5,05
5,20
4,60
5,06
4,74
4,85
5,17
5,14
+ Ca
Hh
cmolkg-1
5,85
5,04
5,79
5,07
6,06
6,27
5,13
4,95
pH
KCl
5,52
5,31
5,59
5,51
5,57
5,15
5,32
5,24
H2 O
5,44
5,44
5,76
5,71
5,80
5,54
5,63
5,52
Hh
cmolkg-1
2,97
2,94
3,27
3,09
3,24
3,54
2,85
3,30
* jak w tabeli 1
Całkowita zawartość kadmu rozpuszczalna w 1 mol HCldm-3 w badanych
glebach (tab. 3) nie przekroczyła w żadnym z obiektów 1 mg Cdkg –1 gleby, wartości
uważanej za górną granicę dla gleb nie zanieczyszczonych tym pierwiastkiem
[Gorlach i in. 1994]. Wapnowanie gleb nie spowodowało obniżenia zawartości kadmu
w glebie rozpuszczalnego w HCl, co jest sprzeczne z doniesieniami Lityńskiego
[1982]. Większą zawartość tego pierwiastka w glebie wapnowanej można tłumaczyć
tym, iż przy wyższym pH minerały ilaste wierzchnich warstw gleby silnej sorbują
jony Cd2+ [ Van-Hook i in. 1974], natomiast na glebach kwaśnych kadm łatwiej
przemieszcza się w głąb profilu [Lityński, Jurkowska 1982]. Z drugiej strony w serii
nie wapnowanej, przy mniejszym odczynie sukcesywnie następowało zwiększone
odprowadzanie kadmu z plonem prowadzące do wyczerpywania zasobów gleby w ten
pierwiastek.
95
Tab. 3 Zawartość kadmu w glebie po ekstrakcji 1 mol HCldm-3
Obiekty
nawozowe*
PK
PK+ N1 – S
PK+ N2 - S
PK+ N1 -M
PK+N2 –M
N1
P
O
Cd mgkg-1 s.m.
Ca 0
0,35
0,27
0,18
0,32
0,24
0,28
0,40
0,39
Ca +
0,41
0,38
0,30
0,37
0,33
0,32
0,45
0,43
*obiekty jak w tab. 1
Wzrost odczynu gleby na wszystkich obiektach spowodował zmniejszenie
zawartości Cd w roślinach, co potwierdzają inni autorzy [Tyksiński 1996, Misztal
1996] Kabata-Pendias [1993] twierdzi, że kadm jest przyswajalny przez rośliny bez
względu na właściwości gleb. Czekała [1996] twierdzi, że wapnowanie nie wpływa na
ograniczenie rozpuszczalność kadmu w glebie.
Wnioski
1.
Wieloletnie jednostronne nawożenie fosforem i fosforem z potasem może stanowić
zagrożenie podwyższenia zawartości kadmu w runi łąkowej.
2.
Wapnowanie jest skutecznym zabiegiem ograniczenia bioprzyswajalności kadmu.
Literatura
Bednarek W., Lipiński W. 1997. Kadm i nikiel w glebie przy zróżnicowanym
nawożeniu mineralnym. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 448a: 35–40.
Borowska H., Jackowska I., Piotrowski J., Stryk B. 1997. Pobieranie kadmu i niklu
przez ślazowiec pensylwański ( Sida hermaphrodita L.) z osadu pościekowego. Zesz.
Probl. Post. Nauk Roln., 448a: 41–44.
Curyło T. 1997. Wpływ 20-letniego nawożenia mineralnego na zawartość kadmu i
niklu w glebach łąkowych. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 448a: 53–60.
Czekała J., Gładysiak S., Jakubus M. 1996. Wpływ rozpuszczalnego ołowiu,
kadmu, chromu i żelaza w poziomie próchnicznym gleby płowej. Zesz. Probl. Post.
Nauk Roln., 434: 867–872.
Gębski M. 1997. Aktywność kadmu a zmiany pH glebowego przy stosowaniu KCl
lub K2SO4 w warunkach laboratoryjnych. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 448a: 117–
123.
Górecki H., Pawełczyk A., Hoffman J., Górecka H. 1992. Surowce do produkcji
nawozów fosforowych jako źródło mikroelementów i metali ciężkich. Mat. VII Symp.
Mikroelementy w rolnictwie, AR, Wrocław, 228-231
96
Jarosz W., Nowińska Z. 1992. Zawartość metali ciężkich w nawozach mineralnych i
wapnie odpadowym. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 4: 39–43.
Kabata-Pendias A., Pendias H. 1993. Biochemia pierwiastków śladowych. PWN,
Warszawa.
Lityński T., Jurkowska H. 1982. Żyzność gleby i odżywianie się roślin PWN
Warszawa 1982, ss. 642
Miechówka A., Niemyska-Łukaszuk J., Mazurek R., Sołek-Podwika K. 1995.
Wpływ odczynu gleby na zawartość Zn, Pb, Ni, Cd w roślinach wybranych użytków
zielonych Pogorza Wielickiego i Podhala. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 456: 421–
426.
Sapek A., Sapek B. 1989. Czynniki determinujące zawartość kadmu i ołowiu w
paszy użytków zielonych. Wiad. Mel. i Łąk., 7, 149-150.
Van Hook R. I., Blaylock B. G., Bondietti E. A., Francis C. W., Huckabee J. W.,
Reichle D. E., Sweeton F. H., Wtherspoon J. W. 1974. Radioisotope techniques to
evaluate the environmental behaviour of cadmium. W: Comparative Studies of Food
and Environmental Contamination. Proc. Symp. Otaniemi, Vienna.
Cadmium content in sward and soil in 36th year of fertilizer experiment
on a mountain meadow (Czarny Potok)
Summary
In the presented studies cadmium content was determined in meadow sward and in
soil of a static experiment at Czarny Potok near Krynica set out in 1968 on a natural mountain
meadow. The experiment includes eight treatments in five replications. The studies presented
in the work concern the 36th year of the experiment.
The highest cadmium concentrations were assessed in the meadow sward of the first cut from
unlimed plot fertilized with ammonium nitrate in a double dose 0.60 mg · kg-1d.m. whereas in
the second cut the largest amounts of this element (0.78 mg · kg-1 d.m.) were detected in the
sward from plot unilaterally fertilized with phosphorus.
Much smaller quantities of cadmium were assessed in all fertilized plots after the application
of liming.
On none of the treatments total contents of cadmium soluble in 1 mol HCl ·dm-3 in the
studied soils exceeded 1 mg Cd · kg-1soil, i.e. the value considered the upper limit for soils
unpolluted with this element. Increase in the soil reaction value on all treatments caused a
decline in Cd concentrations in plants.
97
PRZESŁANKI I UWARUNKOWANIA DZIAŁALNOŚCI
AGROTURYSTYCZNEJ W REGIONIE PUSZCZY ZIELONEJ
Autorzy: dr Mirosław Rosak, dr Ewa Żebrowska – Rosak
ul. Wojska Polskiego 161
18-402 Łomża
Wyższa Szkoła Agrobiznesu w Łomży
e-mail: [email protected]ta.onet.pl
Słowa kluczowe: agroturystyka, motywacja, Puszcza Zielona
Wstęp
W ostatnich latach w Polsce oraz w Europie coraz silniej zarysowuje
się tendencja do tak
zwanego „powrotu
do natury”.
Szczególnie narasta
zapotrzebowanie mieszkańców wielkich miast na spędzanie wakacji na wsi. Zmiana
środowiska, a zwłaszcza obcowanie z przyrodą sprzyja regeneracji zarówno
psychicznej, jak i fizycznej. W wielu kręgach do dobrego tonu należy rezygnacja
z luksusowego kurortu na rzecz „wczasów pod gruszą”. Odpoczynkiem na wsi, w tym
i polskiej, zainteresowani są także obywatele państw „starej Unii Europejskiej”.
Rosnący popyt na bazę noclegową w gospodarstwach wiejskich, spowodował, że coraz
więcej rolników decyduje się na wynajęcie kwater turystom. W agroturystyce usługi
noclegowe najczęściej oferowane są w pokojach gościnnych znajdujących się w tym
samym
budynku,
w
którym
mieszkają
właściciele
gospodarstwa,
lub
też
adoptowanym albo w nowo wybudowanym obiekcie mieszkalnym przy gospodarstwie
[Medlik 1995].
Region Kurpiowszczyzny, przy bardzo ograniczonej liczbie miejsc pracy poza
rolnictwem,
został
silnie
dotknięty
bezrobociem.
Stąd
nadzieja
znalezienia
dochodowego zajęcia w agroturystyce. Obszar Puszczy Zielonej jest unikalny
w skali Polski i Europy. Obok realnej szansy na rozwój ekologicznego rolnictwa jest też
naturalnym bankiem genetycznym wielu gatunków roślin, których fakt występowania w
przyrodzie stanowi potencjalne bogactwo i przesądza o niepowtarzalnych walorach
krajobrazowych, gospodarczych i kulturowych [Ciechocińska 1998].
Agroturystyka uznawana jest za nowoczesną formę dawnych letnisk czy „wczasów pod
gruszą”. Należy przy tym pamiętać, ze ten sposób wypoczynku wymaga od rolnika
zapewnienia agroturystom dobrych warunków recepcji, bezpieczeństwa, atrakcyjnego
programu urozmaicającego pobyt na wsi, to znaczy również przygotowania
mieszkańców wsi do świadczenia usług turystycznych na profesjonalnym poziomie
98
[Wyrwicz 1997]. Agroturystyka jest kreatorem przemian dokonujących się na wsi.
Zmiany te nie dotyczą wyłącznie sfery materialnej życia jej mieszkańców. Mają
również duży wpływ na sferę duchową, na przyzwyczajenia ludności wiejskiej, na
sposób ubierania się, na kulturę żywienia czy kulturę mowy. Kształtują nowe wzory
zachowań, wartościowania i normy postępowania. Pozwalają społeczności wiejskiej na
szybsze wydobywanie się – z mającej jeszcze miejsce – izolacji cywilizacyjnej. Rozwój
agroturystyki jest ważnym elementem w restrukturyzacji wsi, zwłaszcza w kontekście
akcesji Polski z Unią Europejską.
Celem niniejszego opracowania jest analiza przesłanek, które motywują
właścicieli gospodarstw rolniczych do podjęcia działalności agroturystycznej,
w regionie kurpiowszczyzny.
Charakterystyka przedmiotu badań oraz stosowane metody badawcze
Agroturystyka w naszym kraju nie jest zjawiskiem nowym. Od lat na stałe
wpisuje się w pejzaż wsi. W Polsce turystyka wiejska ma długoletnie tradycje,
a pierwsze jej ślady spotyka się już na początku XIX wieku. Znana była wówczas jako
wczasy na wsi, wczasy letniskowe, bądź „wczasy pod gruszą”. W końcu XX stulecia
obserwuje się rozwój nowej, bardzo atrakcyjnej turystyki wiejskiej, tzw. agroturystyki
[Dębniewska i Tkaczuk 1997].
Kurpiowska wieś zawsze serdecznie wita gości. Nie ma tu tłumów,
a stosunkowo niska gęstość zaludnienia i położenie z dala od hałaśliwych traktów
komunikacyjnych niesie spokój i aktywny wypoczynek. Uroki i pragnienie zaszycia
się w puszczańskie ostępy oraz chęć stania się miłośnikiem kurpiowskiego folkloru to
nagroda dla tych, którzy wybiorą się na wypoczynek na Kurpiach. To tu czekają
gospodarstwa agroturystyczne zarówno w południowej części Puszczy Białej (okolice
Wyszkowa, m.in. Brańszczyk, Kamieńczyk, Białebłoto), jak i w północnej – Puszczy
Zielonej (głównie w gminie Łyse, Myszyniec, Czarnia, Lelis, Kadzidło). Można tu
poznać tajemnice dawnego bartnictwa, zielarstwa, nauczyć się warzyć kurpiowskie
piwo, czy też robić kurpiowskie wycinanki. Dlatego właśnie ta forma wypoczynku
zdobywa ostatnimi czasy coraz to więcej zwolenników.
Zakresem niniejszej pracy objęte są głównie ziemie powiatu ostrołęckiego,
ze szczególnym uwzględnieniem obszarów, w których w latach 1999 – 2004 powstało
najwięcej gospodarstw agroturystycznych. Gospodarstwa te zlokalizowane są na
obszarze następujących gmin:
99

Łyse
- 15 gospodarstw,

Lelis
- 6 gospodarstw,

Czarnia
- 6 gospodarstw,

Kadzidło
- 4 gospodarstwa,

Goworowo
- 2 gospodarstwa,

Myszyniec
- 6 gospodarstw,

Baranowo
- 5 gospodarstw.
Badaniami ankietowymi objęto dziesięć gospodarstw agroturystycznych
działających na terenie powiatu ostrołęckiego. Respondentów wyłoniono metodą
doboru celowego z elementami doboru przypadkowego. W sumie, w badaniach
uczestniczyło 18 osób, reprezentujących ww. liczbę gospodarstw.
Wyniki badań
Z przeprowadzonych badań ankietowych, dotyczących motywów podjęcia
działalności agroturystycznej, wśród respondentów objętych badaniem, 66,6 %
stanowiły kobiety, a 33,3 % mężczyźni.
Badaniem objęto osoby powyżej 20 roku życia. Byli to właściciele gospodarstw
agroturystycznych o zróżnicowanej strukturze wielkości. Najliczniej reprezentowana
była grupa w przedziale 5 – 10 ha (44,4 %). Mniejszy udział stanowiły gospodarstwa
o powierzchni 2 – 5 ha (11 %), oraz powyżej 10 ha (33,3 %).
Pod względem wieku najliczniej reprezentowana była grupa w przedziale
31 – 40 lat (44,4 %). Mniejszy udział charakteryzował respondentów grupy wiekowej
20 – 30 lat (33,3 %) i 41 – 50 lat (22,2 %). Pozostałych grup wiekowych nie
odnotowano.
Kolejnym czynnikiem poddanym badaniu było wykształcenie. W populacji
dominowały osoby z wykształceniem średnim (44,4 %). Pozostałą grupę stanowili
ankietowani
z
wykształceniem zawodowym
(27,7 %),
wyższym
(16,6 %)
i podstawowym (11,1 %). Taki układ wykształcenia wynika prawdopodobnie
z faktu, iż w badaniu wzięły udział w większości osoby młode oraz w średnim wieku,
które obecnie w miarę możliwości inwestują w wykształcenie specjalistyczne.
100
Tab. 1.Charakterystyka respondentów
Wyszczególnienie
Liczba respondentów
Płeć
 mężczyzna
 kobieta
Wiek respondenta
20-30
31-40
41-50
51-60
powyżej 60
Wykształcenie
 podstawowe
 zawodowe
 średnie wyższe
 wyższe
Liczba osób w gospodarstwie domowym
 1 osoba
 2 osoby
 3 osoby
 4 osoby
 powyżej 4
Dochód miesięczny netto na 1 osobę
 do 500zł
 500-800zł
 800-1000zł
 powyżej 1000zł
Powierzchnia gospodarstw
 do 2 ha
 2-5 ha
 5-10 ha
 powyżej 10 ha
Struktura(%)
6
12
33,3
66,6
6
8
4
0
0
33,3
44,4
22,2
2
5
8
3
11,1
27,7
44,4
16,6
0
2
6
7
3
11,1
33,3
38,8
16,6
10
5
2
1
55,5
27,7
11,1
5,5
2
2
8
6
11,1
11,1
44,4
33,3
Źródło: opracowanie własne
Wśród badanych przeważały osoby będące przedstawicielami 3 i 4 osobowych
gospodarstw domowych (3 osoby – 33,3 %, 4 osoby – 38,8 %). Gospodarstwa
o liczbie członków powyżej 4 osób reprezentowało 16,6 % ankietowanych. Pozostałą
część stanowiły osoby wchodzące w skład 2 – osobowych gospodarstw (11,1 %).
Zróżnicowanie wystąpiło również w poziomie dochodów posiadaczy gospodarstw
agroturystycznych. Najliczniejszą grupę stanowiły osoby o dochodach (w przeliczeniu
na
1
członka
rodziny)
mieszczących
się
w
przedziale
do
500
zł
(55,5 %), 27,7 % rodzin dysponowało dochodami w przedziale 500-800 zł, a 11,1 %
w przedziale 800-1000 zł,. Tylko 5,5 % osób osiągało dochody powyżej 1000 zł .
101
Z badań dotyczących motywów podjęcia działalności agroturystycznej wynika,
że głównym czynnikiem była chęć uzyskania dodatkowego dochodu (55,5 %),
kolejnym (16,6%) możliwości wykorzystania istniejącej bazy noclegowej, następnie
potrzeba nawiązania kontaktów z ludźmi (11,1 %). W najmniejszym stopniu
o wyborze agroturystyki, jako formy działalności, zadecydowały: możliwość sprzedaży
płodów rolnych, wykorzystanie nadwyżki zasobów pracy oraz moda na tę formę
wypoczynku – po 5,5 %.
Motywy
podjęcia
działalności
agroturystycznej
w
badanej
populacji
przedstawia tabela 2.
Tab. 2. Motywy skłaniające rolników do podejmowania działalności agroturystycznej
Motywy podjęcia działalności
agroturystycznej
 dodatkowy dochód
 chęć nawiązania kontaktów z
ludźmi
 sprzedaż płodów rolnych
 wykorzystanie zasobów pracy
 wykorzystanie bazy noclegowej
 moda na agroturystykę
Ogółem
Liczba respondentów
10
2
1
1
3
1
Struktura %
55,5
11,1
5,5
5,5
16,6
5,5
18
100
Źródło: opracowanie własne
Podsumowanie
W podsumowaniu należy stwierdzić, że podjęcie działalności agroturystycznej
jest szansą, dla wielu gospodarstw i ich rodzin, na pozyskanie dodatkowych dochodów.
Wykorzystując uśpione w gospodarstwie możliwości, jego zaplecze mieszkaniowe,
bazę żywnościową i atrakcje związane z życiem na wsi, mieszkańcy wsi pozbawieni
pracy mogą spróbować oddalić się od statusu bezrobotnych.
Z analizy przeprowadzonych badań wynika, że głównym motywem podjęcia
analizowanej działalności była chęć pozyskania dodatkowego dochodu. Takiej
odpowiedzi udzieliło 55,5 % ankietowanych. Kolejnymi były: chęć wykorzystania
istniejącej bazy noclegowej (16,6 %) oraz potrzeba nawiązania kontaktów z ludźmi
(11,1 %). W najmniejszym stopniu o wyborze przedmiotowej formy działalności
zdecydowały: możliwość sprzedaży płodów rolnych, rosnący popyt na usługi
agroturystyczne oraz wykorzystanie nadwyżki zasobów siły roboczej.
102
Położenie geograficzne oraz walory turystyczne Puszczy Zielonej – to atuty
przemawiające za tym, by tu żyć, pracować lub spędzić urlop. Region usytuowany jest
na obszarze „Zielonych Płuc Polski”, na którym nie ma uciążliwego przemysłu,
a teren charakteryzuje się dużym zalesieniem, z zachowanymi rezerwatami przyrody.
Najwięcej gospodarstw świadczących usługi agroturystyczne znalazło się
w przedziale o powierzchni 5-10 ha (44,4 %). Wielkość gospodarstwa nie stanowi
jednak bariery do prowadzenia działalności agroturystycznej. Dowodem na to są małe
gospodarstwa, prężenie działające na analizowanym terenie.
Atrakcyjność ofert gospodarstw agroturystycznych jest ściśle związana
z położeniem geograficznym, atrakcjami dostępnymi w gospodarstwie poza nim oraz
ceną proponowanych usług.
Literatura
Ciechocińska M. 1998. Determinacja procesów rozwojowych. Zeszyty Naukowe
nr 12, Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego im. Adama Chętnika.
Dębniewska M., Tkaczuk M. 1997 Agroturystyka – koszty, ceny, efekty. Poltext.
Medlik S. 1995.Leksykon podróży, turystyki i hotelarstwa. PWN.
Wyrwicz E. 1997. Agroturystyka szansą wsi. Gospodarz – Poradnik Sołecki,
nr 10(16) – dodatek specjalny „Witamy na wsi”.
103
WPŁYW WYPOSAŻENIA INFRASTRUKTURALNEGO NA ROZWÓJ
OBSZARÓW WIEJSKICH NA PRZYKŁADZIE GMINY MIĘDZYLESIE
Autor: Dominika Rudnicka
Opiekun naukowy: dr inż. Irena Kropsz
Studenckie Koło Naukowe Ekonomistów Rolnych
Akademia Rolnicza we Wrocławiu, Katedra Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa
ul. M. Skłodowskiej-Curie 42, 50-369 Wrocław
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: infrastruktura, wielofunkcyjny rozwój, wieś, Dolny Śląsk
Wstęp
Priorytetowe, a nawet wprost determinatywne znaczenie infrastruktury wynika
bezpośrednio z jej definicji, w myśl której są to „podstawowe urządzenia i instytucje
usługowe niezbędne do funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa” Infrastruktura
ekonomiczna obejmuje „usługi w zakresie transportu, komunikacji, energetyki,
melioracji, itd.” zaś społeczna związana jest z „usługami w dziedzinie prawa,
bezpieczeństwa, kształcenia i oświaty, kultury, służby zdrowia, budownictwa
mieszkaniowego itp”. [Nowa Encyklopedia Powszechna PWN 1995] W zasięgu
oddziaływania infrastruktury są: sieci wodociągowe i kanalizacyjne, oczyszczalnie
ścieków komunalnych, sieci komunikacyjne, sieci energetyczne, sieć telefoniczna,
usługi służby zdrowia oraz ośrodków kultury. Funkcję infrastruktury można przez
analogię
przyrównać
do
roli
układu
krwionośnego
i
nerwowego
w organizmie człowieka, które są znamiennikami „życia”. Infrastruktura w zakresie
komunikacji umożliwia wytworzenie dóbr materialnych, a także niezbędna jest do ich
przemieszczania i wykorzystania. Łączność jako jej składowa warunkuje prawidłowe
funkcjonowanie całokształtu dziedzin społecznych i gospodarczych i stanowi
podstawowy wskaźnik poziomu rozwoju państwa.
W ostatnim okresie w nasilonym tempie zacierają się symboliczne i tradycyjne
wprost jak dotąd różnice pomiędzy miastem i wsią. Upodabniają się coraz bardziej
standardy życia i pracy mieszkańców, wygląd miast i wsi. Co roku 4-6 wsi ma nadane
prawa miejskie, nie jest to dużo, ale stanowi synonim przemian. Perspektywa
najbliższych lat to dalszy spadek udziału rolnictwa w PKB, konsekwentne zmniejszanie
się zatrudnienia w rolnictwie i wysoce prawdopodobne zmniejszenie cen żywności.
Dla przeciwdziałania negatywnym skutkom społeczno-gospodarczym, a także
nadążania za przekształceniami ekonomicznymi istotnego znaczenia nabiera polityka
rozwoju obszarów wiejskich. Są to działania wiążące się z ogromnymi nakładami
finansowymi. Szansą podołania nowym wyzwaniom są fundusze pomocowe Unii
Europejskiej. W ich ramach polska wieś otrzyma w ciągu trzech kolejnych lat 7,2 mld
euro (około 29 mld zł) czyli rocznie będzie to stanowiło kwotę 9,6 mld zł.
Główna pomoc UE skierowana będzie na dopłaty bezpośrednie (40 %) rozwoju
wsi (PROW 32 %), fundusze strukturalne (SPO 17 %) interwencja rynkowa i subsydia
eksportowe (11 %). Przyśpieszenie wymiany pokoleń (renty strukturalne, pomoc dla
młodych rolników) ułatwi przemiany strukturalne na wsi, umożliwi tworzenie
gospodarstw towarowych, poprawi dochodowość w rolnictwie i zapewne obniży
bezrobocie wśród ludności wiejskiej. W perspektywie „odmłodzenie wsi” powinno
zaowocować zmianą stylu życia, bardziej profesjonalnym podejściem do zawodu
rolnika, podniesieniem poziomu życia, zwiększeniem dochodów rolników.
104
Równolegle należy dążyć do wskazania alternatywnego podjęcia zatrudnienia
przez ludność zamieszkującą tereny wiejskie, dającego szansę na poprawę finansów tej
grupy ludności. „Infrastruktura” jest kluczem do rozwiązania coraz bardziej
nabrzmiałych problemów dzisiejszej wsi i zapewne nie otworzy drzwi do „szklanych
domów”.
Podział środków finasowych PROW
Renty
strukturalne
22%
Gospodarstwa
niskotowarowe
4%
Standardy
7%
Grupy producentów
1%
Uzupełnienie płatności
Bezpośrednich
20%
ONW
34%
PT
1%
Agrośrodowisko 9%
Zalesianie
2%
Źródło: Zientek-Varga 2004
Powinno zmierzać się do zmiany proporcji wśród ludności mieszkającej na wsi,
w kierunku zmniejszania się liczby zatrudnionych w rolnictwie. Temu celowi sprzyja
na przykład Sektorowy Program Operacyjny „Restrukturyzacja i modernizacja sektora
żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich”.
Cechą charakterystyczną świadczącą o poziomie rozwoju danych obszarów jest
stopień rozwoju ich infrastruktury, która warunkuje rozwój przemysłu. Finansowanie
rozwoju infrastruktury z reguły pokrywa się ze środków publicznych, a w efekcie
zadanie to, na podstawie zmian o samorządności lokalnej, jakie nastąpiły po 1990 roku
(Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie terytorialnym Dz.U. 1996, nr 13)
przejęły gminy. Finansowanie zadań z zakresu infrastruktury pokrywane jest
ze środków własnych gminy, choć możliwe jest dofinansowanie z budżetu państwa lub
pozyskiwanie źródeł finansowania z funduszy strukturalnych lub linii pomocowych
Unii Europejskiej.
Dla właściwego ich wykorzystania opoką powinna być strategia rozwoju
wielofunkcyjnego obszaru gmin, czyli rozwoju funkcji pozarolniczych. Jeżeli dziś
zrobimy coś dla siebie w obrębie infrastruktury, a jutro udostępnimy to innym
(inwestorom), to oznacza podwojenie osiągniętych korzyści. Pozyskiwanie napływu
kapitału zagranicznego, zwłaszcza w jego najkorzystniejszej formie, czyli
bezpośrednich inwestycji zagranicznych oznacza dla słabszych ekonomicznie
gospodarek możliwość bardzo szybkiego rozwoju. Na decyzje lokalizacyjne
inwestorów ma wpływ cała gama uwarunkowań, jednak na jej czele znajduje się stan
infrastruktury, gdyż w wysokim stopniu obniża on koszty inwestycji.
W pierwszym etapie budowy strategii rozwoju gminy należy dokonać analizy stanu
faktycznego, czyli analizy aktualnego stanu uwzględniając istniejącą infrastrukturę,
finanse, ludność, zatrudnienie, oczekiwania społeczne. Drugi etap to wyznaczenie
celów i wytyczenie kierunków rozwoju. Trzeci powinien charakteryzować się szeroką
konsultacją z mieszkańcami gminy zakończoną przyjęciem ostatecznej wersji strategii.
Czwarty etap obejmuje opis praktycznych działań wraz z przypisaniem ich realizacji
105
poszczególnym instytucjom podmiotom, osobom prywatnym oraz wskazanie źródeł
finansowania. Ostatnim etapem jest wdrażanie zaplanowanej strategii.
Cel, zakres i metodyka badań
Zrealizowane badania miały na celu dokonanie oceny wpływu wyposażenia
infrastrukturalnego na rozwój obszarów wiejskich. Dla zrealizowania sformułowanego
celu w 2004 roku przeprowadzono badania wśród mieszkańców wsi na terenie gminy
Międzylesie położonej w powiecie Kłodzkim w podregionie jeleniogórskowałbrzyskim.
Badaniem objęto 21 respondentów z gminy Międzylesie, przy wykorzystaniu jako
narzędzia badawczego kwestionariusza wywiadu dotyczącego stanu infrastruktury
na obszarach wiejskich, opracowanego w Katedrze Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa
Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Uzyskane wyniki badań zaprezentowano
z wykorzystaniem zapisu procentowego równoważnego otrzymanym rezultatom
ilościowym na badanej próbie z uwzględnieniem poszczególnych zagadnień. Zakres
badań obejmował profil demograficzny badanej populacji (płeć, wiek, wykształcenie)
oraz ocenę wpływu wyposażenia infrastrukturalnego na rozwój obszarów wiejskich.
Do przeprowadzenia badań respondenci wybrani zostali w sposób celowo-losowy.
Kryterium doboru celowego było miejsce zamieszkania na terenie objętym badaniem
oraz akceptacja do przeprowadzenia wywiadu. Losowość doboru polegała na wybraniu
mieszkańców w obrębie populacji. Wyniki badań przedstawiono stosując metodę
opisową, natomiast dane podano w ujęciu tabelarycznym [Kopeć 1983].
Wyniki
Analizę badań rozpoczęto uwzględniając strukturę płci, wieku i wykształcenia
badanej próby respondentów. Dane prezentuje tabela 1. Stwierdzono, że 52% udziału
stanowiły kobiety, zaś pozostałe 48% respondentów to mężczyźni.
W strukturze wieku wyodrębniono cztery przedziały wiekowe: 20-35 lat, 35-45
lat, 45-55 lat, powyżej 55 lat. Najniższy udział 9% mieszkańców badanej próby mieścił
się w przedziale pomiędzy 35-45 lat. Dominowały osoby z najmłodszej grupy wiekowej
20-35 lat stanowiąc aż 43%. Około 30% badanych osób zaliczało się do kategorii
wiekowej powyżej 55 lat.
Tab. 1. Cechy demograficzne badanej populacji
Lp.
Wyszczególnienie
Liczba respondentów
S TR UK TU RA P ŁC I
11
10
21
S TR UK TU RA W I EK U
20-35 lat
9
1
35-45 lat
2
2
45-55 lat
4
3
Powyżej 55 lat
6
4
Ogółem
21
5
S TR UK TU RA W YK S ZTA Ł C EN I A
Podstawowe
3
1
Zawodowe
5
2
Średnie
11
3
Wyższe
2
4
Ogółem
21
5
Źródło: Badania i opracowanie własne
1
2
3
106
Kobiety
Mężczyźni
Ogółem
Udział procentowy
52
48
100
43
9
19
29
100
14
24
52
10
100
Przy analizie wykształcenia przyjęto cztery poziomy wykształcenia: podstawowe,
zawodowe, średnie, wyższe. Ponad połowa (52%) liczyła grupa z wykształceniem
średnim. Prawie 25% respondentów posiadała wykształcenie zawodowe. Najmniej
liczną populację stanowiła grupa z wykształceniem wyższym.
Tab. 2. Wpływ wyposażenia infrastrukturalnego na rozwój obszarów wiejskich
Lp. Wyszczególnienie
1
2
3
Czy według Pana/Pani infrastruktura
poprawia warunki życia ludności
wiejskiej?
Czy według Pana/Pani infrastruktura
wpływa na rozwój terenów wiejskich?
Czy rozwój przedsiębiorczości na wsi
jest uzależniony od wyposażenia
infrastrukturalnego?
Kryterium
oceny
Tak
Nie
Nie wiem
Tak
Nie
Nie wiem
Tak
Nie
Nie wiem
Liczba
odpowiedzi
16
3
2
18
1
2
18
2
1
Udział
procentowy
76
14
10
86
5
9
86
9
5
Źródło: Badania i opracowanie własne
Wyniki badań ujęte w tabeli 2, dobitnie wskazują na współzależność poprawy
warunków życia, rozwoju terenów wiejskich oraz rozwoju przedsiębiorczości
od wyposażenia infrastrukturalnego. Pozytywne odpowiedzi „tak” w tej kwestii,
stanowiły średnio 83 %. Nieco mniej odpowiedzi „tak” (76 % w porównaniu do 86 %
odpowiedzi na drugie i trzecie pytanie) uzyskano na pytanie pierwsze dotyczące
wpływu infrastrukturyna poprawę warunków życia. Nie wierzy w taką ewentualność
14 %, a niezdecydowanych jest aż 10 %. Oznacza to prawdopodobnie zbyt małą wiarę
w możliwość rzeczywistej poprawy poziomu życia na wsi i być może ma to związek
z wysokim udziałem procentowym (48 %) osób w przedziale powyżej 45 lat
w zestawieniu z 52 % osób do 45 lat. Jest to następstwo wielu lat stagnacji lub bardzo
spowolnionego procesu przemian na obszarach wiejskich.
Respondenci posiadają stosunkowo wysoką świadomość społeczno-gospodarczą
znaczenia infrastruktury w przyczynianiu się do wszechstronnego uaktywniania
dziedzin rozwoju terenów wiejskich o czym świadczy dość niski łączny procent (14 %)
odpowiedzi „nie” i „nie wiem”, co stanowi 16 % w odpowiedziach pozytywnych „tak”.
Jednak warto podkreślić, że odpowiedzi zdecydowanie na „nie” było tylko 5 %.
Nie obserwuje się zdecydowanego wpływu czynnika struktury wiekowej
i wykształcenia na wyniki kryterium oceny na pytanie drugie i trzecie. Wśród
ankietowanych 5 % jest przekonanych, że infrastruktura nie wpływa na rozwój terenów
wiejskich, natomiast więcej bo 9 % uważa, że nie przyczynia się także do rozwoju
przedsiębiorczości. Można domniemywać, że w przekonaniu 9 % grupie odpowiedzi
„nie” funkcjonuje pogląd, iż przedsiębiorczość można rozwinąć w ramach
poszczególnych gospodarstw bez wsparcia zewnętrznych bodźców z kręgu
infrastruktury. Obrazuje to nie docenianie sfery działań z zakresu marketingu i handlu,
przecież tak uzależnionych od wielu składowych infrastruktury, w procesie rozwoju
przedsiębiorczości nawet tak bardzo selektywnej, bez wykorzystania infrastruktury w
zakresie kontaktu z rynkiem docelowym, trudno liczyć na powodzenie jakiegokolwiek
przedsięwzięcia gospodarczego. Nasuwa to konieczność i celowość szerzenia wiedzy
i prowadzenia szkoleń z zakresu zasad prowadzenia indywidualnej działalności
gospodarczej.
Bez uświadomienia i pozyskania akceptacji społeczeństwa lokalnego dla realizacji
celów infrastruktury, wynikających ze strategii rozwoju, nie będzie możliwe
107
zwiększenie atrakcyjności oraz przyciągnięcie inwestorów, a także wielofunkcyjny
rozwój obszarów wiejskich. Informacja i komunikacja wewnątrz społeczności lokalnej
jest nieodzowna, gdyż realizowanie planu
strategii rozwoju bez udziału
poszczególnych podmiotów gospodarczych lub nawet osób fizycznych jest mało
skuteczne.
Wnioski
Infrastruktura to nerw organizmu jakim jest obszar wiejski, to wabik dla
inwestorów lokalnych, krajowych, a przede wszystkim kapitału zagranicznego.
Najbliższe nam terytorialnie przykłady to gmina Kobierzyce, czy też specjalne strefy
wałbrzyskie, lub jelczańskie. To element konkurencyjności, którym można pozyskać
nowe miejsca pracy poza rolnictwem, ograniczając równocześnie bezrobocie,
spowodować wzrost dochodów ludności, podniesienie poziomu życia, a w końcowym
etapie odnotować podwyższenie progu rozwoju społeczno-gospodarczego.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
108
W wyniku przeprowadzonych badań sformułowano następujące wnioski:
Wpływ wyposażenia infrastrukturalnego na poprawę warunków życia ludności
wiejskiej jest bezsprzeczny, w ocenie 76 % badanej populacji.
Ludność obszarów wiejskich prezentuje wysoki poziom świadomości znaczenia
infrastruktury pod względem społeczno-gospodarczym. Istnieje jednak grupa
wśród społeczności, w przedziale wiekowym powyżej 45 lat o odmiennym
zapatrywaniu
i braku wiary w szansę podniesienia poziomu życia i zwiększenia dochodów
ludności w wynika oddziaływania czynnika infrastruktury, o czym świadczy
łącznie 24% odpowiedzi „nie” i „nie wiem” na pytanie pierwsze. Wynika z tego
konieczność podjęcia działań dla zmiany przekonań i mentalności będących
następstwem wcześniejszych doświadczeń życiowych takich grup społeczeństwa.
Konieczna jest konsolidacja miejscowej społeczności i propagowanie wtórnych
następstw rozwoju infrastruktury, celem pozyskania grupy osób nie
przekonanych
i jeszcze niezdecydowanych dla realizacji programów infrastruktury w kierunku
transformacji wsi.
Istnieje ścisła korelacja pomiędzy poziomem przedsiębiorczości a stanem
infrastruktury podnoszącej wartość inwestycyjną danego obszaru i wyzwalający
aktywizację społeczeństwa i wzrost przedsiębiorczości obniżającej bezrobocie
poprzez tworzenie alternatywnych miejsc pracy poza rolnictwem. Taką tendencję
wskazują badania, w których przytłaczająca większość badanych (86 %) uważa,
że na rozwój terenów wiejskich w decydującej mierze wpływa właśnie
infrastruktura uzależniająca rozwój przedsiębiorczości od poziomu wyposażenia
infrastrukturalnego.
Tak duża akceptacja dla rozwoju infrastruktury, jaką wykazują badania, wiąże się
z jej kreatywną funkcją w budowie wszechstronnego rozwoju regionu,
obejmującą ochronę środowiska naturalnego i działania proekologiczne oraz
zwiększanie atrakcyjności turystycznej i agroturystycznej a przy tym dziedzinę
usług, a także szeroko pojętą reklamę i promocję regionu, aż po sferę kulturalnooświatową.
Wykorzystując tak zdecydowaną akceptację społeczną, należy w sposób planowy
rozwijać infrastrukturę do rozwiązywania problemów polskiej wsi, głównie
bezrobocia i niezadowalających standardów życia oraz dla pobudzenia
indywidualnej przedsiębiorczości będącej właściwym wektorem przemian
gospodarczych.
Poprzez planowy rozwój infrastruktury można stworzyć silniejsze więzy
gospodarcze, przełamać barierę izolacji, włączyć się w ogólnoeuropejski nurt rozwoju
i współpracy gospodarczej. Gminy powinny traktować jako podstawowy obowiązek
politykę informacyjną kreowaną na dialog społeczny o celach jakie można uzyskać
poprzez właściwie realizowane strategii rozwoju, gdzie kluczowe miejsce zajmuje
infrastruktura. Takie ustawienie hierarchii spraw daje perspektywiczną gwarancję dla
osiągania kolejnych poziomów rozwoju w wielu płaszczyznach od tej lokalnej, aż po
europejską , a nawet światową.
Literatura
Dolata M., Lira J., 2004. Zróżnicowanie przestrzenne infrastruktury technicznej
obszarów wiejskich w Polsce w przekroju województw. Roczniki Naukowe, tom V,
zeszyt 4, 181.
Dziennik Ustaw 1996 nr 13. Ustawa o samorządzie terytorialnym z dnia 8 marca 1990
roku.
Kłodziński M., Siekierski Cz., 1997. Planowanie strategiczne rozwoju obszarów
wiejskich na poziomie gminy. Wieś i Rolnictwo, nr 3, 32.
Kopeć B., 1983. Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. Skrypt
AR Wrocław, 166-199.
Prozolin-Skowrońska B., Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1995.
Szot E., 2001. Co czeka polską wieś. Boss Rolnictwo nr 5, s. 21
Zientek -Varga J., 2004. Unijne fundusze – pokoleniowa pomoc dla wsi. Boss
Rolnictwo nr 24, s. 8.
Influence of outfit infrastructure on rural areas development –
the case of Międzylesie commune
Summary
The level of infrastructural development plays an essencial role in the process multifunctional
development of the rural areas and significantly effects the life standard
of theinhabitants. The rural areas exert big disparity to individual elements of infrastructure
in respect outfit. Very often in this outfit it’s related with fulfilling function of sociallyeconomic by data areas, as too influence on development of this function. It reserch it through
in the 2004 year, of Międzylesie communite
Key words: infrastructure, multifunctional development , village, Lower Silesia
109
MOŻLIWOŚCI AGROTURYSTYCZNEGO WYKORZYSTANIA
OBSZARÓW O DUŻYCH WALORACH PRZYRODNICZYCH
NA PRZYKŁADZIE WYSPY BIELAWA
Autorzy: Anna Stelmaszyk, Joanna Szydłowska
Katedra Łąkarstwa, Akademia Rolnicza w Szczecinie,
71-434 Szczecin, ul. Słowackiego 17
[email protected]
Słowa kluczowe: Wyspa Bielawa, agroturystyka, walory przyrodnicze, obszary
chronione, Drawski Park Krajobrazowy
Wstęp
Część zbiorowisk łąkowych i solniskowych, kompleksów źródliskowych oraz
lasów łęgowych Pomorza Zachodniego powinna być objęta ochroną dostosowaną do
rodzaju i stopnia zachowania ekosystemów. Drugim ważnym zagadnieniem jest
wykorzystanie tych ciekawych przyrodniczo powierzchni w agroturystyce by ukazać
znaczenie ochrony przyrody i racjonalnego gospodarowania zasobami przyrodniczymi.
Warunkiem powodzenia rozwoju turystyki przyjaznej środowisku jest uprzednie
rozpoznanie lokalnej przyrody i ustalenie ewentualnych barier ograniczających jej
rozwój [l, 3, 5, 6, 7].
Celem niniejszej pracy jest analiza warunków rozwoju agroturystyki na wyspie
Bielawa, położonej na obszarze Drawskiego Parku Krajobrazowego.
Materiał i metody
Temat opracowano w oparciu o materiały źródłowe, własne obserwacje i badania
terenowe. Analizy szaty roślinnej na użytkach zielonych dokonano metodą marszrutową
w terminie zbioru pierwszego pokosu, na jej podstawie wytypowano reprezentatywne
płaty roślinne i szacunkowo określono udział poszczególnych gatunków, na tej
podstawie
ustalono
typy
florystyczne.
Analiza
walorów
przyrodniczych
i produkcyjnych Wyspy Bielawa oraz charakter okolicy pozwoliły sprecyzować
uwarunkowania rozwoju agroturystyki na tym specyficznym obszarze.
Wyniki
Lokalizacja analizowanego obszaru
Wyspa Bielawa, o powierzchni 79,5 ha, położona na jeziorze Drawsko, znajduje
się około 1500 m od brzegu lądu, należącego administracyjnie do miasta i gminy
Czaplinek. Wyspę z lądem łączy droga wodna. Komunikację zapewnia stateczek
110
spacerowy, którym podróż trwa około 45 minut. Pod względem fizycznogeograficznym północna część gminy Czaplinek należy do Pojezierza Drawskiego, zaś
południowa należy do Równiny Drawskiej. W centralnej części Pojezierza utworzony
został w roku 1979 Drawski Park Krajobrazowy (DPK). Na jego terenie znajduje się
ponad 250 pomników przyrody oraz 5 rezerwatów przyrody [20]. Dubel (2002) zalicza
DPK do parków atrakcyjnych dla turystyki, w tym dla agroturystyki.
Uwarunkowania przyrodniczo-rolnicze
Na Wyspie Bielawa, ze względu na jej niżowe położenie, dominują użytki
zielone, usytuowane w jej środkowej części. Przeważają tu grunty słabe - gleby
mineralne, klasy V i VI. Tereny te były do niedawna wykorzystywane rolniczo. Obecnie
tylko nieliczne powierzchnie gruntów są wykorzystywane do celów produkcyjnych.
Część zewnętrzną Wyspy, graniczącą z jeziorem, porasta las z dominacją olszy
czarnej, brzozy brodawkowatej i jesionu wyniosłego. Runo tworzy roślinność zielna,
głównie pokrzywa zwyczajna, glistnik jaskółcze ziele i inne. Po zaprzestaniu rolniczego
użytkowania Wyspy, las powoli wkracza na jej środkową część.
Analizy szaty roślinnej użytków zielonych, położonych na terenie nizinnym
wskazują, że dominują tu zbiorowiska typu: mietlicy pospolitej i mietlicy psiej. Zajmują
one około 30% ogólnej powierzchni użytków zielonych. Pozostałe zbiorowiska kupkówki pospolitej, życicy trwałej i wiechliny łąkowej porastają znacznie mniejsze
powierzchnie, np.: zbiorowisko typu kupkówki pospolitej zajmuje około 5% ogólnej
powierzchni (rys.1). Użytki zielone mogą pełnić różne funkcje: powierzchnie porośnięte
zbiorowiskami kupkówki pospolitej, życicy trwałej i wiechliny łąkowej mogą być
wykaszane na pasze, a murawy kserotermiczne wykorzystywane jako obiekty
przyrodnicze. Wszystkie zbiorowiska pełnią funkcję ekologiczną, m.in. chronią torf
przed zmurszeniem lub, na wzniesieniach, przed erozją.
Krajobraz całego Drawskiego Parku Krajobrazowego obfituje w jeziora co
sprzyja występowaniu zbiorowisk roślinnych związanych z wodami, ich strefami
przybrzeżnymi oraz zbiorowisk mszarnych, turzycowiskowych i torfowiskowych,
szczególnie torfowisk wysokich. Czwarta część powierzchni Parku porośnięta jest
lasami. Na wzniesieniach terenowych ukształtowały murawy kserotermiczne. Znajduje
się tu wiele obiektów objętych szczególną ochroną
rezerwaty „Jezioro Prosino",
„Dolina Pięciu Jezior", „Zielone Bagna" i inne [2].
111
lasy
Zbiorowiska trawiaste typu:
1 - mietlicy pospolitej
2 - mietlicy psiej
3 - kupkówki pospolitej
4 - życicy trwałej
murawy
5 - wiechliny łąkowej
kserotermiczne
5
1
grunty orne
4
2
budynki
użytki
zielone
3
lasy
Rys.1. Warunki przyrodniczo-rolnicze na Wyspie Bielawa
Duże zróżnicowanie siedliskowe DPK znajduje również odbicie w bogactwie
lokalnej fauny. Wody Parku zasiedla 36 gatunków ryb: sielawa, sieja, leszcz, stynka,
szczupak, miętus i inne. Na jego terenie stwierdzono występowanie 12 gatunków
płazów m. in.: traszkę zwyczajną, kumaka nizinnego, ropuchy, 5 gatunków żab, oraz
wiele gatunków gadów (jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny, zaskroniec zwyczajny),
ptaków (orlik krzykliwy, bocian czarny, błotniak stawowy, łabędź niemy, perkoz
dwuczuby i inne) i ssaków (bóbr, piżmak, nietoperze, jenot, borsuk, gronostaj, łasica,
jeleń i inne) [2].
Walory rekreacyjno-turyst yczne W yspy Bielawa i okolicy
Wyspa Bielawa jest piątą, co do wielkości wyspą śródlądową w Polsce.
Położona jest w środkowej części DPK, na popularnym szlaku kajakowym rzeki Drawy
im. Księdza Kardynała Karola Wojtyły. Wyspę Bielawę można poznać wędrując
wytyczoną ścieżką przyrodniczą „Wyspa Bielawa". Istnieją tu stanowiska do obserwacji
płazów, ptaków i ssaków [2]. Na ścieżce wyznaczonych jest 8 przystanków,
uwzględniających specyfikę przyrodniczą (rys.2).
112
lasy
4
5
3
8
Jezioro
Drawsko 6
murawy
kserotermiczne
2
grunty orne
7
Przystanki i obiekty
do obserwacji:
1 - pomnik przyrody
2 - ptaki wodne
3 - wieża obserwacyjna
4 - las
5 - ptaki leśne
6 - płazy wyspy Bielawa
7 - wyspa kormoranów
8 - murawy
ŚCIEŻKA
PRZYRODNICZA
użytki
zielone
1
budynki
lasy
Rys. 2. Lokalizacja ścieżki przyrodniczej
Bardzo ciekawe są spotykane w wielu okolicznych wsiach folwarki, np.: folwarki
Brysno, Kocury, Uraz i inne. Zlokalizowane przy dworach założenia parkowe posiadają
interesujące formy kompozycyjne i cenny starodrzew [2].
Wnioski
W Parku Krajobrazowym obowiązują pewne kryteria ochronne, dotyczące m.in.:
lokalizacji nowych obiektów mogących negatywnie oddziaływać na środowisko,
dokonywania zmian stosunków wodnych, jeśli służą innym celom niż ochronie
przyrody i zrównoważeniu wykorzystania użytków rolnych i leśnych oraz gospodarki
rybackiej, likwidowania zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i nadwodnych,
wydobywania skał, minerałów, torfów oraz niszczenia gleby, roślin i zwierząt oraz
całego ekosystemu, itd.[8] Kierunki rozwoju agroturystyki na Wyspie Bielawa powinny
uwzględniać: wysoką atrakcyjność przyrodniczą terenu, walory Drawskiego Parku
Krajobrazowego, bliskość do ośrodków miejskich, małe walory produkcyjne gleb
Wyspy, ubogą infrastrukturę na Wyspie. Organizacja agroturystyki na Wyspie Bielawa
wymaga: wydzielenia obszarów produkcyjnych, opracowania koncepcji infrastruktury
na terenach pozaprodukcyjnych, z uwzględnieniem pól namiotowych oraz lekkiej bazy
noclegowej, opracowania koncepcji agroturystycznego wykorzystania walorów Wyspy
Bielawy, określenia form promocji agroturystyki.
113
Mając na uwadze specyfikę agroturystyczną Wyspy, promocja agroturystyki
powinna uwypuklać walory przyrodnicze i atrakcje turystyczne, natomiast mniej
akcentować możliwości korzystania z bazy gospodarstwa rolniczego.
Literatura
Baranowska-Janota M., Korzeniak G. 1991, Zasady turystycznego użytkowania
i ochrony parków krajobrazowych. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej,
Kraków, 1-72.
Drawieński Park Krajobrazowy- Mapa Wyd. Dyrekcji Drawieńskiego i Ińskiego
Parku Krajobrazowego.
Dubel K. 2000, Uwarunkowania przyrodnicze w planowaniu przestrzennym.
Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok, 1-60.
Dubel K. 2002, Przyrodnicze i kulturowe uwarunkowania rozwoju agroturystyka W:
Agroturystyka w teorii i praktyce (red. Młynarczyk K., Mark M.), Wyd. UWM Olsztyn,
139-146.
Dziedzic E. 1998, Uwarunkowania polityki zrównoważonego rozwoju w zakresie agro
turystyki. Mat. VI Ogólnopolskiego Sympozjum Agroturystycznego w Lubniewicach.
CD i EwR, Kraków, 15-20.
Iwaniuk H. 1998. Turystyka stymulatorem, ekorozwojem na obszarach przyrodniczo
cennych. W: Sterowanie ekorozwojem red. Poskrobko B, t. III, Wyd. Politechniki
Białostockiej, Białystok, 147-159.
Raszka
B.
1998,
Rozwój
turystyki
w
gminach
parków
krajobrazowych,
W: Agroturystyka inaczej (red. Raszka B., Sikora J.), Wyd. Naukowe Bogucki, Poznań,
73-81.
Ustawa o Ochronie Przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Dz.U.Nr 92, poz. 880)
Possibilities of using areas of great natural
Valours for agroturism by way of Bielawa island example
Summary
Results of this studies enable to Distinguish areas of various habitats, which would be suitable
for extensive touristic, upon staked-out paths, places for permanent lodging and rural life
attractions.
The main condition, which limits the use of protected areas for agrotouristic purposes, is the
acknowledgement of the fact that tourism is subordinate to natural and its demands.
Key words: Bielawa Island, agrotourism, natural valours, natural reserves, Drawski Natural
Park
114
PODSTAWOWE WŁAŚCIWOŚCI CHEMICZNE I FIZYKOCHEMICZNE
GLEB ALUWIALNYCH WYBRANYCH RZEK
W REJONIE PRZEMYŚLA
Autorzy: Piotr Szal, Marcin Wroński
Opiekun: Dr inż. Jan Gąsior
Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii, Katedra Agroekologii
ul. Ćwiklińskiej 2, 35-061 Rzeszów
Wstęp
Nasilenie procesów erozji rzecznej zależy od obciążenia hydraulicznego, spadku
dna i wiąże się z rodzajem podłoża. W górnym odcinku rzeki przeważają procesy erozji
bocznej i dennej przy nietrwałej akumulacji wyłącznie materiału szkieletowego.
W środkowym odcinku biegu rzeki występuje równowaga erozji i akumulacji materiału,
zaś w dolnym odcinku przeważają procesy osadzania najdrobniejszych frakcji osadów.
Zdeponowany materiał stanowi skałę macierzystą, z której czasem wytwarza się gleba.
Jej właściwości i przydatność rolnicza zależy od warunków fizjograficznych, a ponadto
od specyficznych cech zakumulowanego materiału.
Celem podjętych badań było określenie właściwości osadów aluwialnych trzech
wybranych rzek : Wiar, Wisznia i Szkło, oraz gleb wytworzonych w ich dolinach pod
względem fizycznym i chemicznym.
Materiał i metodyka
Rzeka Wiar przepływa zarówno przez teren Polski, jak i Ukrainy. Jest prawym
dopływem Sanu o długości 70,4 km, w tym na terenie Ukrainy 11,3 km. Powierzchnia
dorzecza wynosi 798,2 km², w tym na terenie Ukrainy 299,6 km². Wypływa ona z Gór
Sanocko – Turczańskich poniżej najniższego szczytu w paśmie Chwaniów, na
południowy zachód od przełęczy, przez którą przechodzi europejski dział wód między
zlewiskami morza Czarnego i Bałtyckiego. Przepływa przez Pogórze Przemyskie,
Płaskowyż Chyrowski, gdzie wpływa na teren Ukrainy i po 11,3 km powraca
na teren Polski. Uchodzi do Sanu na obszarze Pradoliny Podkarpackiej, na wschód
od Przemyśla. Średni przepływ w dolnym biegu wynosi średnio 5,6 m³/s .
Rzeka Wisznia bierze swój początek na terenie Ukrainy. Wypływa
z terenu wyżynnego jakim jest Roztocze w miejscowości Wiszenka, następnie
przepływa przez teren Polski (Płaskowyż Tarnogrodzki i Pradolinę Podkarpacką),
uchodząc powyżej Radymna . Długość jej wynosi 98 km, w tym w Polsce
115
14,5 km . Powierzchnia dorzecza stanowi 1228 km ², co w Polsce stanowi
167 km². Średni przepływ w pobliżu ujścia wynosi 7,7 m³ /s.
Rzeka Szkło podobnie jak Wiar i Wisznia stanowi prawobrzeżny dopływ
Sanu, o długości całkowitej
70 km . W Polsce znajduje się jej ( około 33,5 km).
Wypływa z terenu Ukrainy na Roztoczu , w odległości 40 km na wschód od
granicy. Powierzchnia dorzecza stanowi 863 km ². Średni jej przepływ w pobliżu
ujścia wynosi 0,5 m³ /s.
Rzeki Wisznia i Szkło przepływając przez Roztocze przecinają pasmo wzniesień
odpowiadających płaskiej antyklinie warstw kredowych, z pozostałościami osadów
morskiego i górnego miocenu, a w części zachodniej z pokrywą lessową, która
jest w pewnym stopniu przedłużeniem Wzniesień Urzędowskich na Wyżynie
Lubelskiej, oddzielonym wyraźnym stopniem terenowym.
Roztocze
otrzymuje
700 mm). Jest
ok.
a dorzeczem
więcej
działem
opadów
wodnym
niż
między
tereny
przyległe (rocznie
dorzeczem
dolnego
Sanu
górnego Bugu, przy czym obfite źródła zasilają dopływy rzek:
Tanew, Lubaczówka, Szkło i Wisznia. Wał Roztocza znajduje się na wschodniej
rubieży
zasięgów
geobotanicznej
buka, jodły, modrzewia
strefy
lasów
mieszanych
i
i
świerka, na
ważnej
leśno – stepowej z
granicy
dąbrowami
świetlistymi.
Płaskowyż Tarnogrodzki jest zbudowany z iłów mioceńskich , na których
zalegają gliny i piaski czwartorzędowe przykryte lessem, w związku z tym gleby
są na ogół urodzajne i region ma przeważnie charakter rolniczy.
Pradolina Podkapacka w obrębie woj. Podkarpackiego oddziela północną
równinną część od południowej podgórskiej i ma szerokość od kilku do
kilkunastu
kilometrów. W jej
zboczach występuje
kilka
stopni
tarasowych.
Na tarasach znajdują się żwiry tatrzańskie, co pozwala przypuszczać, że odpływały
tędy
wody w czasie
recesji
zlodowaceń, a
południowy wschód.
Dna
dolin
rzecznych wypełniają osady późnoglacjalne holoceńskie o miąższości do 10 m.
W dolinie
2
profile
Wiaru, w miejscowości Sielec w okolicy Przemyśla
glebowe. Jeden
z
nich
zalewowym (nie użytkowany rolniczo
umiejscowiony
był
na
odsłonięto
młodym
teren trawiasty), w odległości
tarasie
5 metrów
od współczesnego koryta rzeki i 4 metrów powyżej lustra wody. Drugi znajdował
się na starym tarasie (ściernisko po pszenicy) , w odległości 50 metrów od koryta
rzeki i 8 metrów powyżej lustra wody.
116
W dolinie rzecznej Wiszni, w miejscowości Zagrebla koło Kalnikowa
odsłonięto 3 profile glebowe. Jeden w odległości 50 metrów od koryta rzeki (nie
użytkowana rolniczo łąka), drugi 400 metrów (pole orne) i trzeci 900 metrów (pole
orne), na wysokości odpowiednio 4, 7, 15 metrów powyżej współczesnego lustra
wody.
Na terenie doliny rzeki Szkło, w miejscowości Czaplaki koło Budzynia
odsłonięto 3 profile glebowe. Zlokalizowane były na : młodym tarasie zalewowym
(teren
nie
użytkowany
rolniczo, porośniętym
typową
dla
młodych
mad
zalewowych roślinnością trawiastą i krzaczastą) w odległości 6 metrów od koryta
rzeki, drugi 40 metrów (na polu ornym), trzeci 200 metrów (pole orne). Ich
wysokość od współczesnego lustra wody wynosiła odpowiednio 3, 8 i 10 metrów.
Na tych przekrojach dolin pobrano również próby świeżych osadów dennych.
W terenie opisano ich budowę morfologiczną profili glebowych i pobrano łącznie 34
próbki
do badań laboratoryjnych z poszczególnych poziomów genetycznych. Na
pozyskanym materiale glebowym wykonano następujące oznaczenia laboratoryjne :
-
skład
granulometryczny
metodą
Casagrande
w
modyfikacji
Prószyńskiego,
-
pH potencjometrycznie w roztworach H2O i KCl,
-
kwasowość hydrolityczną i sumę zasad wymiennych metodą Kappena,
-
węgiel organiczny metodą Tiurina,
-
pojemność sorpcyjną.
A ponadto obliczono
stopień
wysycenia
kompleksu
sorpcyjnego
gleby
kationami zasadowymi.
Wyniki i ich dyskusja
W omawianym przekroju
Wiaru
dominują
utwory pyłowe, jedynie
w poziomie W2 (prof. 1) występuje glina średnia. W pobranym zaś świeżym
aluwium występuje piasek gliniasty lekki (tab. 1). Odczyn tej gleby jest silnie
zasadowy
w
całym przekroju. Ze względu
(sięgającą niewiele powyżej 1 %) w
na
średnią
zawartość
próchnicy
profilu I i w warstwie Ap (prof. II) i cechy
morfologiczne, mogą być one zaliczane do mad brunatnych. Stwierdzono jednak dość
znaczną zawartość węglanu wapnia (około 9 %) w całym profilu I i świeżym
aluwium. Na starym tarasie akumulacyjnym (prof. II) udział węglanów sięgał
2,4 - 5,0 % CaCO3.
117
Przekrój poprzeczny Wiszni
charakteryzuje się odmiennym od poprzedniego
składem granulometrycznym. W profilu I występują utwory pyłowe, w drugim zaś
piaski gliniaste, zaś w III – piaski luźne. Jedynie w świeżym aluwium rzeki
Wisznia w profilu I w warstwie W2 i W3 stwierdzono silnie rdzawo – czerwoną
barwę, z
widocznym
charakterystycznym dla mad zalewowych oglejeniem,
a w pozostałych warstwach tego profilu dominuje piasek gliniasty lekki. Jego odczyn
nie odbiega zasadniczo od odczynu gleby rzeki Wiar. Jednak w pierwszym profilu
glebowym (łącznie ze świeżym materiałem aluwialnym) przyjmuje odczyn typowo
zasadowy. Odmiennie przedstawiają się kolejne profile glebowe (II i III). Odczyn
profilu II jest obojętny, a prof. III wykazuje właściwości kwaśne.
Tab. 1. Skład
granulometryczny gleby w poszczególnych poziomach
genetycznych świeżego aluwium
Dorzecze
WIAR
Profil / warstwa
i wysokość n.p.m.
świeże aluwium 30 cm
prof. I
4 m n.p.m.
prof. II
8 m n.p.m.
WISZNIA
świeże aluwium 40 cm
prof. I
4 m n.,p.m.
prof. II
7 m n.p.m.
prof. III
15 m n.p.m.
Poziom
genetyczny Miąższość
/ warstwa
W1
W2
W3
Ap
B
C
0 – 25
25 – 80
80 – 110
0 – 20
20 – 45
45 – 100
64
31
20
15
18
19
16
25
44
39
47
48
51
53
11
25
41
38
43
30
31
A
W1
W2
W3
Ap
Ap1
C1
C2G
Ap
B
B/C
C
0–6
6 – 71
71 – 94
94 – 120
0 – 25
25 – 39
39 – 59
59 – 90
0 – 15
15 – 20
20 – 35
35 – 85
55
27
30
14
85
52
56
69
57
66
72
68
62
30
55
50
51
10
33
24
18
21
29
23
29
27
15
18
20
35
5
15
20
13
22
5
5
3
11
A
W1
W2
W3
W4
Ap
Ap1
C1
C2G
Ap
B
B/C
C
0 – 10
10 – 35
35 – 50
50 – 65
65 – 100
0 – 20
20 – 30
30 – 50
50 – 100
0 – 20
20 – 50
50 – 65
65 - 100
84
49
70
90
72
81
28
24
47
16
55
53
64
6
14
10
20
6
17
15
30
37
28
27
27
34
30
15
2
11
10
4
11
4
42
39
25
57
18
13
6
79
SZKŁO
świeże aluwium 20 cm
prof. I
3 m n.p.m.
prof. II
6 m n.p.m.
prof. III
10 m n.p.m.
118
% udział frakcji
1 - 0,1 mm
0,1-0,02
< 0,02 mm
mm
Tab. 2 .Fizykochemiczne właściwości gleb i świeżego aluwium w obrębie dolin rzecznych
Rzeka
Nr profilu
I
WIAR
II
I
WISZNIA
II
III
I
SZKŁO
II
III
Poziom
genetyczny/
warstwa
św. aluwium
W1
W2
W3
Ap
B
C
św. aluwium
A
W1
W2
W3
Ap
B
C1
C2G
Próchnica
%
Ap
B
B/C
C
św. aluwium
A
W1
W2
W3
W4
Ap
B
C1
C2
Ap
B
B/C
C
0,86
0,17
0,02
0,11
0,60
2,13
0,84
0,31
0,60
0,08
2,40
1,99
0,56
0,76
0 ,99
0,64
0,46
0,56
1,10
1,13
1,89
1,39
1,83
0,97
0,34
1,86
1,16
1,51
1,12
0,16
2,47
1,03
0,19
0,17
Zawartość
CaCO3
w%
10,88
8,47
9,21
9,76
2,41
4,03
5,0
3,17
2,93
3,77
4,84
2,58
0,54
0,04
0,51
0,21
0,29
-
Kwasowość
wymienna
pH
KCl
7,64
7,47
7,30
7,31
7,27
7,31
7,43
7,55
7,36
7,41
7,33
8,05
5,92
6,13
6,32
6,18
H2O
7,75
7,75
7,67
7,81
7,62
7,86
8,08
7,6
7,57
7,72
7,94
8,14
6,57
6,89
7,15
7,41
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
4,03
4,18
4,68
5,44
7,48
6,78
7,38
7,52
7,27
7,48
5,02
5,30
5,41
5,25
4,45
5,13
5,55
5,12
5,47
5,82
6,20
6,63
7,54
7,17
7,55
7,64
7,47
7,66
6,21
6,57
6,68
6,65
5,68
6,28
6,45
6, 85
0,70
0,61
0,18
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,09
0,26
0,09
0,09
0,09
Kwasowość
S
hydrolityczna
mg R/100 g gleby
0,15
n.o.
0,75
n.o.
1,13
n.o.
0,75
n.o.
0,60
n.o.
0,30
n.o.
0,23
n.o.
0,30
n.o.
0,38
n.o.
0,38
n.o.
0,30
n.o.
0,15
n.o.
1,88
17,60
0,90
12,60
0,45
6,30
0,53
9,70
2,85
1,65
1,13
0,98
0,53
0,75
0,30
0,38
0,38
0,23
3,23
2,48
1,65
1,95
2,78
1,20
0,68
1,43
2,50
2,30
2,60
6,50
16,70
21,50
16,50
22,20
14,40
11,00
21,10
21,90
15,00
23,10
3,90
3,60
2,50
21,10
T
V
%
19,48
13,50
6,75
10,23
90,35
93,33
93,33
94,82
5,35
3,95
3,73
7,48
17,23
22,25
16,80
22,58
14,78
11,23
24,33
24,38
16,65
25,05
6,68
4,80
3,18
22,63
46,73
58,23
69,71
86,90
96,92
96,63
98,21
98,31
97,43
97,95
86,72
89,83
90,09
92,22
58,38
75,00
78,62
93,24
119
Skład granulometryczny gleb rzeki Szkło reprezentowanych przez mady
właściwe
brunatne
z
charakterystycznym
warstwowaniem
się jest
zbliżony
do pozostałych rzek. Profil nr 1 wraz ze świeżym aluwium jest reprezentowany
przez typowe piaski rzeczne. Zaobserwowano tu wysoką ogólną zasadowość, która
w drugim i trzecim profilu obniża się do odczynu obojętnego. Mada z profilu
drugiego
przyjmuje
właściwości
gliny, zaś z
trzeciego
jest
piaskiem,
z wyłączeniem ostatniej warstwy C, którą ze względu na wysoki sięgający 79 %
udział części spławialnych, zaliczymy do iłu.
Generalnie mówiąc mady trzech badanych rzek, pod względem właściwości
fizycznych
i
fizykochemicznych
charakteryzują
się
niską
kwasowością
hydrolityczną jak i wymienną. Wytworzone są z różnorodnych osadów aluwialnych,
co wiąże się z faktem, że wymienione rzeki płyną przez bardzo zróżnicowane
tereny, niosąc charakterystyczny dla nich materiał osadowy.
Wnioski
1. Mady
w
dolinach
rzecznych
Wiaru, Wiszni
i
Szkła
generalnie
charakteryzują się odczynem zasadowym.
2. Mady młodych tarasów zalewowych należą do mad właściwych, zaś starych
tarasów akumulacyjnych do mad brunatnych.
3. Mady trzech badanych rzek charakteryzują się stałą niską kwasowością
wymienną i hydrolityczną za wyjątkiem niewielkich odstępstw w profilu III
Wiszni (odsłoniętego 15 metrów nad poziomem rzeki).
4. Mady z terenów użytkowanych rolniczo są zasobniejsze w próchnicę niż gleby
pozostałych profilów.
5. Stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego młodych mad zalewowych
kationami o charakterze zasadowym jest wyższy niż w pozostałych profilach
badanych rzek.
Literatura
Niedźwiedzki J., Spostrzeżenia geologiczne w okolicy Przemyśla. Kosmos T.1. Lwów
1876.
Klimaszewski M. Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym. Spraw. Wrocł.
TN. Wrocław 1949.
Krzanowski S. Wpływ retencji zbiornikowej na wybrane elementy środowiska
ze szczególnym uwzględnieniem zmian reżymu przepływów w rzece poniżej zbiornika
(na przykładzie dorzecza Sanu). Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej, Zeszyt 259.
Kraków 2000.
120
Książkiewicz M. Budowa geologiczna Polski. T.IV. Tektonika cz. 3. Karpaty. Inst.
Geol. Warszawa 1972.
Starkel L., Last Glacial and Holocene Fluwial Chronology in the Carpatian Valleys.
Stud. Geomorph. Carpatho-Balc. v. 11. Kraków 1977.
Watycha L., Budowa geologiczna okolic Birczy, Olszan i Rybotycz. Biul. Inst. Geol.
Warszawa 1964.
Wykształcenie młodoczwartorzędowych aluwiów rzek karpackich i ich znaczenie
surowcowe. Materiały Terenowej Konferencji Naukowej. Kraków 1976.
121
WPŁYW DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ NA ZAWARTOŚĆ
ZWIĄZKÓW AZOTU W WODACH STUDZIENNYCH
Autor: mgr inż. Joanna Struk-Sokołowsk, Elzbieta Żebranowicz
Politechnika Białostocka
Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska
Katedra Badań Technologicznych
15-351 Białystok, ul. Wiejska 45A
e-mail: [email protected]
słowa kluczowe: woda, zanieczyszczenia rolnicze, związki azotu
Wstęp
Na obecnym etapie rozwoju rolnictwa głównym zagrożeniem środowiska jest
produkcja zwierzęca skupiona w obrębie zagrody. Zagroda jest więc pośrednim źródłem
zanieczyszczenia wody. Głównym zagrożeniem jest emisja amoniaku. Typowe źródło
zanieczyszczeń obszarowych jakim jest produkcja polowa, stwarza zagrożenie
zanieczyszczenia azotanami wód podziemnych. Stan budynków inwentarskich,
stosowane technologie produkcji rolnej i wiedza rolników w większości gospodarstw są
przyczyną słabej jakości wód studziennych:
- głównym źródłem zanieczyszczenia wody przez gospodarstwa rolne jest brak w ponad
95% zagród odpowiednich budowli do składowania stałych i płynnych odchodów
zwierzęcych
- sposoby i terminy stosowania odchodów zwierzęcych jako nawozów w większości
przypadków nie odpowiadają standardom Unii Europejskiej i przyczyniają się do
zanieczyszczania wody związkami azotu
- stosowanie nawozów organicznych pochodzenia zwierzęcego stanowi większe
zagrożenie dla jakości wód niż stosowanie nawozów mineralnych, tym bardziej,
że stosuje się ich niewielkie dawki w gospodarstwach małych
- mała efektywność produkcji zwierzęcej powoduje, iż zwierzęta wykorzystują tylko
około 15% azotu i fosforu w paszy
- koncentracja obszarowa produkcji warzywniczej i sadowniczej na niektórych terenach
- stosowanie nadmiernych ilości nawozów mineralnych w niektórych gospodarstwach
o dużej produkcji rynkowej
Największe znaczenie w zanieczyszczaniu wody związkami azotu ma
wymywanie do wód podziemnych i spływ powierzchniowy. Do wód powierzchniowych
związki azotu trafiają w wyniku spływu powierzchniowego oraz erozji wodnej i wietrznej.
Ze spływem powierzchniowym przemieszczane są rozpuszczalne formy azotu i fosforu, oraz
122
unoszony jest lekki, pływający materiał organiczny: resztki roślinne, nawozy organiczne
itp. Najbardziej niebezpieczny dla jakości wody jest spływ z powierzchni podwórzy
i wybiegów dla zwierząt, skąd często unoszone są odchody zwierzęce nie tylko
wzbogacone w azot i fosfor, lecz zawierające także olbrzymią ilość bakterii kałowych.
Podobne zanieczyszczenia unosi spływ powierzchniowy z użytków ornych, na które
zastosowano nawozy organiczne i nie wymieszano ich z glebą. Można sądzić, iż
obserwowane zanieczyszczenie wód powierzchniowych bakteriami bardzo często ma
swoje źródło w spływie powstającym w gospodarstwie rolnym. Erozja wodna
i wietrzna przemieszczają najdrobniejszy materiał gleby wzbogacony w materię
organiczną oraz azot i fosfor, czasem także bakterie kałowe. Erozja powoduje także
zanieczyszczenie wody zawiesiną z gleby.
Zanieczyszczenie wody gruntowej zależy od głębokości jej poboru, dlatego liczba
zanieczyszczonych (stężenie azotanów przekraczające dopuszczalne) studni kopanych
(kręgowych) jest większa niż liczba zanieczyszczonych studni wierconych. Azotany
przemieszczają się w głąb gruntu z szybkością około jednego metra na rok. Głębsze
warstwy wody gruntowej mogą więc być zanieczyszczone azotanami dopiero po
pewnym czasie, ale zanieczyszczenie głębszych wód jest trwałe przez dziesiątki lat.
Woda podziemna może być zanieczyszczona w sposób bezpośredni lub pośredni.
Zanieczyszczenie bezpośrednie ma miejsce w studniach o złym stanie technicznym,
w nieprawidłowo wykonanych odwiertach. Przy czym najczęściej obserwowanymi
nieprawidłowościami w stanie technicznym studni są: nieszczelna cembrowina, brak pokrywy
i należytej obudowy chroniącej przed zanieczyszczeniami oraz brak stałego naczynia
czerpalnego. [Bombik i in. 1993]. Autor ten uważa, że najkorzystniej układają się warunki
higieniczne, gdy studnie zaopatrzone są w urządzenia do czerpania wody nie wymagające
otwierania zewnętrznej obudowy. Pobieranie wody powinno odbywać się za pomocą pompy
lub kołowrotu z wiadrem przymocowanym na stałe i automatycznie wywracanym.
Zanieczyszczenia pośrednie wprowadzane są do gruntu, a następnie drogą
infiltracji przenikają do wód naturalnych. Źródłem tego typu zanieczyszczeń może być
produkcja odchodów, nawożenie, opylanie, ścieki bytowo -gospodarcze, źle składowane
odpady, wysokie dawki nawozów. Poważnym źródłem zanieczyszczenia wód gruntowych
jest produkcja zwierzęca, a głównie ilość produkowanych odchodów, a także ich
składowanie w postaci obornika, gnojówki i gnojowicy. Zagrożenia z tym związane
wynikają z dużej zawartości w tych odchodach zanieczyszczeń chemicznych i biologicznych.
Są to substancje chemicznie czynne, w tym końcowe produkty trawienia, a także
123
produkty rozkładu substancji organicznych, metabolitów, zanieczyszczenia biologiczne, w tym
drobnoustroje chorobotwórcze [Sikorski M. 1997].
Sapek [Sapek A. 1996] podaje, że w ponad 95% zagród brak jest odpowiednich
budowli do składowania stałych i płynnych odchodów zwierzęcych. Obornik w wielu
przypadkach składowany jest na gruncie, często dobrze przepuszczalnym. Woda gnojowa
wsiąka do gruntu lub spływa do najbliższego cieku. Zbierana gnojówka jest na ogół
składowana
w nieszczelnych i o małej pojemności zbiornikach, co również sprzyja zanieczyszczeniu
wody. Ilość nieorganicznych związków azotowych gromadząca się w profilu gruntu pod lub
obok pryzmy obornika, przekracza niekiedy 300 mg N/dm3 gruntu - w powierzchniowych
warstwach gruntu gromadzi się forma amonowa, głębiej azotanowa. Zagrożenie dla
środowiska ze strony nawozów organicznych pochodzenia zwierzęcego wynika głównie z
powodu strat azotu, który zanieczyszcza wody gruntowe w studniach, jeziorach itp. [Pietrzak
S.1997].
Skutki zanieczyszczenia wód
Wiele badań wskazuje, że jakość wód w wiejskich studniach przydomowych budzi
liczne zastrzeżenia. Mineralne formy azotu, a szczególnie azotany (III), azot amonowy oraz
azotany (V) należą do związków, których nadmiar w środowisku wodnym jest szczególnie
szkodliwy [Koc i in. 1996].
Obecność dużych ilości azotu amonowego w wodzie utrudnia jej uzdatnianie, gdyż
podczas chlorowania wody amoniak łączy się z chlorem zwiększając jego zużycie.
Toksyczność poszczególnych form azotu amonowego nie jest jednakowa. Bardziej
szkodliwy dla organizmów jest niezdysocjowany amoniak, którego zawartość wzrasta
w miarę postępującego zakwaszania wód. Obecność amoniaku w wodzie zwiększa korozję
wód wodociągowych [Dojlido J. 1987]. Stwierdzono również, że na terenach gdzie poziom
azotu amonowego przekraczał normę 0,5 mgN-NH4/l nasilało się występowanie próchnicy
zębów u dzieci [Bombik T. 1989]. Azotany w wodach pitnych to zagrożenie dla zdrowia
ludzi i zwierząt oraz niebezpieczeństwo eutrofizacji wód [Kołodziej M. 1995]. Od 1973 roku
obowiązuje ustalony przez WHO poziom dopuszczalnego dziennego pobrania azotanów
wynoszący 5 mg/kg ciężaru ciała, co stanowi 300 mg dziennie dla osoby dorosłej ważącej
60 kg. Przyjmuje się, że taka ilość pobierana przez cały okres życia nie stanowi zagrożenia
dla zdrowia człowieka. W organizmie człowieka azotany (V) łatwo mogą ulec redukcji do
azotanów (III) przy udziale mikroorganizmów przewodu pokarmowego, głównie jamy
ustnej. Powstałe azotany (III) przedostają się do krwi i wiążą hemoglobinę, tworząc
124
methemoglobinę. W związku z tym występuje niedotlenienie organizmu, co w przypadku
pobrania nadmiernych ilości N-NO3 może być przyczyną ostrego zatrucia organizmu,
doprowadzając nawet do śmierci. Zanieczyszczenie azotanami (V) jest niebezpieczne
głównie dla dzieci do ósmego miesiąca życia, gdyż enzymatyczne przejście powstałej pod
wpływem azotanów (V) methemoglobiny w hemoglobinę jest bardzo słabe [Sapek A. 1998].
Poza tym w treści żołądka pokarmowego azotany (V) mogą ulec redukcji do azotanów (III),
a te z kolei reagować z aminami dwurzędowymi, tworząc nitrozoaminy (związki o działaniu
karcynogennym) [Sapek A.1996b].
Na ponad normatywne stężenie N-NO3 również są wrażliwe zwierzęta domowe, które
wykazują większe od ludzi zapotrzebowanie na wodę (krowa wypija 20-40 l wody dziennie)
[Hus S. 1995]. Znane są zatrucia bydła wodą ze studzien, w pobliżu których składowano
nawozy [Cambell i in. 1954], bądź śmiertelne zatrucie siedmiu źrebiąt pijących wodę z kałuż i
sadzawki, do których w czasie ulewnego deszczu spłynęły nawozy azotowe z magazynu i pola.
[Żmudzki i Czarnowski 1972]. Zdaniem Husa [Hus S.1995] najbardziej wrażliwe na jakość
wody są konie, następnie trzoda chlewna i owce.
Materiały i metody
Badanie jakości wód studziennych wykonano w roku 2000 w dwóch wsiach
województwa podlaskiego. Analizowane studnie zlokalizowane były we wsiach Puchły
(13 studni) i Soce (12 studni), położonych w gminie Narew, charakteryzujących się
niskim poziomem produkcji rolnej i słabą infrastrukturą.
W pobranych próbach wody studziennej wykonano oznaczenia:
- odczyn wód – potencjometrycznie,
- zawartość azotu amonowego [NH4+] – elektrodą jonoselektywną,
- zawartość azotu azotanowego [NO3-] - elektrodą jonoselektywną.
Wody oceniono według Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 11 lutego 2004
roku dla wód podziemnych.
Tab. 1. Zawartość badanych związków w badanych próbkach
pH
NH4+
NO3-
pH
NH4+
NO3-
1
2
3
4
5
6
7,70
10,2
7,70
7,37
21,3
87,5
7,65
61,9
55,2
7,77
22,0
25,4
7,75
2,80
0,01
7,55
19,2
30,8
1
2
3
4
5
6
7,85
33,2
66,8
7,63
40,9
51,1
7,28
8,0
91,0
7,84
39,5
137,9
7,14
6,60
37,8
7,37
8,0
52,5
wieś Soce
8
9
mg/l
7,82 7,64 7,73
25,9 26,3 22,7
35,7 49,0 38,5
wieś Puchły
7
8
9
mg/l
7,90 7,25 7,92
12,3 0,35 4,50
10,1 43,4 20,3
7
10
11
12
13
min.
max.
7,55
1,70
31,5
7,30
36,7
28,0
7,46
12,9
105
7,70
0,35
14,0
7,30
0,35
0,01
7,82
61,9
105
10
11
12
-
min.
max.
7,33
8,70
63,0
7,30
37,1
59,1
7,70
3,20
13,3
-
7,14
0,35
10,1
7,92
40,9
137,9
125
Wyniki i dyskusja
Analizowane wody charakteryzowały się prawidłowym odczynem. Najniższy
odczyn to 7,14 w wodzie z miejscowości Puchły, najwyższy to 7,92 także w wodzie
z tej miejscowości. Pod względem odczynu badane wody są zgodne z normą dla klasy
I wód podziemnych.
Zawartość jonów amonowych w jedenastu próbkach pobranych we wsi Soce była
wysoka. Tylko dwie studnie zawierały ilość mniejszą niż 2 mg/l (tab. 1).
W miejscowości Puchły tylko jedna studnia zawierała wodę o niskiej zawartości
amoniaku (0,35 mg/l). W sześciu próbkach stężenie amoniaku nie przekraczało 10 mg/l,
a w trzech wynosiło blisko 40 mg/l (tab. 1). Większe stężenie amoniaku stwierdzono
w wodach studziennych z miejscowości Soce, niż z miejscowości Puchły. Wysokie
stężenie formy amonowej w badanych wodach studziennych wskazuje na bezpośredni
kontakt ujęć wody z zanieczyszczeniami pochodzenia organicznego. Amoniak
w nadmiernej ilości, według Rozp. MŚ, wystąpił w 92% wszystkich prób (tab. 1). Tylko
jedna studnia z każdej wsi zawierała wodę o dopuszczalnym stężeniu. Zawartość formy
amonowej wahała się od 0,35 mg/l do 61,9 mg/l w próbkach wody studziennej we wsi
Soce i od 0,35 mg/l do 40 mg/l w próbkach ze wsi Puchły (tab. 1).
Zawartość azotanów w badanych wodach miejscowości Soce wahała się od 0 do
105 mg/l. W ośmiu badanych wodach azotanów było od kilku mg/l do 50 mg/l.
W pięciu spośród badanych wód studziennych stężenie azotanów przekraczało 50 mg/l
(tab. 1). Bardziej zanieczyszczone azotanami były wody pobrane ze studni w Puchłach,
aż siedem zawierało ponad 50 mg/l. Ogólna ilość azotanów w wodach tej miejscowości
wahała się od 10,1 mg/l do 137,9 mg/l (tab. 1).
Duża koncentracja azotanów w badanych wodach spowodowana była
nieodpowiednią lokalizacją studni w obrębie zagród. Pośrednio przyczynił się także
słaby stan techniczny studni, popękane cembrowiny, brak zadaszenia. Niektóre studnie
usytuowane były w zagłębieniu co dodatkowo wpływało na migrację biogenów
z podwórza. Główny powód wysokiej koncentracji związków biogennych, a tym
samym azotanów w wodach to składowanie obornika na nieutwardzonym podłożu,
spływanie wody gnojowej spod stosu obornikowego. Badane wsie były zaniedbane pod
względem sanitarnym, co przełożyło się na jakość wód w studniach.
126
Wnioski
1.
zawartości
mineralnych
form
azotu
w
wodach
studni
decydowała
nieuporządkowana gospodarka wodno – ściekowa i źle zabezpieczone odchody
zwierzęce w obrębie zagrody.
2.
Większość badanych wód nie nadawała się do spożycia dla ludzi i zwierząt.
Literatura:
Bombik T., Kolbuszowski T., Mazurek J. 1993: Stan sanitarno higieniczny wody
pozyskiwanej ze studni przydomowych w wybranej wsi województwa siedleckiego.
Z. Nauk. WSRP w Siedlcach, seria Zoot., nr 22: 193 – 203.
Cambell J. B., Dawis A. N., Myhr P. J., 1954: Canad.J.comp.Med.VetSci. 18, 93-101.
Dojlido J., 1987: Chemia wody. Arkady, Warszawa.
Hus S., 1995: Chemia wody, ścieków i gnojowicy. AR. Wrocław.
Koc J., Cienko Cz., Janicka R., Rochwerger A. 1996: Czynniki kształtujące poziom
mineralnych form azotu w wodach obszarów rolniczych. Zesz. Prob.. Post. Nauk Roln.
Zeszyt 440, s. 175 – 183.
Kołodziej M. 1995: Azotany, azotyny i nitrozaminy, ich występowanie w przyrodzie
i zagrożenia dla środowiska człowieka. Materiały seminarium. Nauka na rzecz edukacji
ekologicznej w środowisku szkół wiejskich. Okręgowa Stacja Chemiczno – rolnicza
w Rzeszowie.
Pietrzak S. 1997: Postępowanie z nawozami organicznymi pochodzenia zwierzęcego
w aspekcie ochrony jakości wody. Rolnictwo Polskie i Ochrona Jakości Wody, Zeszyty
edukacyjne 2/97, wyd. IMUZ.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 lutego 2004 roku w sprawie klasyfikacji
dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia
monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód.
Sapek A. 1996: Zagrożenia i zanieczyszczenia wód azotem w wyniku działalności
rolniczej. Zesz. Prob. Post. Nauk. Roln. 44
Sapek A., 1996 (b): Zagrożenie zanieczyszczenia wód azotem w wyniku działalności
rolnej. ZPPNR 440.
Sapek A. 1998: Udział rolnictwa w zanieczyszczeniu wody składnikami nawozowymi,
Rolnictwo Polskie i ochrona jakości wody. Zeszyty Szkolne 1/96, IMUZ.
Sikorski M. 1997: Sanitacja zagrody wiejskiej. W: rolnictwo polski i ochrona jakości
wody. Zesz. Eduk. 3/97: 51 – 81.
Żmudzki K., Czarnocki A., 1997: Met. Wet. 28(11).
Sumary
On the basis of the results of investigating 25 household (Soce, Puchi) wells and the analysis of
well water, the effect of some factor on pollution of that water. It was found that the main
reason for degradation of the water from household’s individual sources is their improper
location within household. Most investigated waters are medium quality in terms of analyzed
factors.
Kay words: water, agropollution, nitrogen, nitrogen
127
ZDROWOTNOŚĆ ZIARNA PSZENICY OZIMEJ W GOSPODARSTWACH
EKOLOGICZNYCH NA PODKARPACIU
Autor: Agata Tekiela
Instytut Ochrony Roślin,
Terenowa Stacja Doświadczalna w Rzeszowie
ul. Langiewicza 28, 35-101 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: zdrowotność, pszenica ozima, gospodarstwo ekologiczne
Wstęp
Porażenie ziarna pszenicy przez grzyby jest przyczyną spadku wysokości plonu
ale przede wszystkim pogorszenia jego jakości. Celem badań była ocena zasiedlenia
ziarna
pszenicy
ozimej,
wyprodukowanego
w
wybranych
gospodarstwach
ekologicznych i w gospodarstwie konwencjonalnym przez grzyby patogeniczne,
w warunkach 2003 r.
Materiał i metody
Badania wykonano w 6 gospodarstwach ekologicznych, a wyniki porównano
z uzyskanymi w gospodarstwie konwencjonalnym. Anonimowy wykaz gospodarstw
wraz z charakterystyką wybranych fragmentów stosowanej w nich agrotechniki
przedstawiono w tabela 1.
Tab. 1. Wykaz i charakterystyka gospodarstw w których wykonano badania.
Lp
Gospodarstwo
Przedplon
1.
ekologiczne 1
2.
ekologiczne 2
3.
4.
5.
6.
ekologiczne 3
ekologiczne 4
ekologiczne 5
ekologiczne 6
7.
konwencjonalne
ziemniak
owies,
gorczyca
owies
zioła
ziemniak
owies
rzepak ozimy
rzepak ozimy
Nawożenie
organiczne
pod
przedplon
obornik
Odmiana
Nawożenie
pszenicy
Gama
gnojówka
gnojowica
nieznana
gnojowica
obornik
-
Marlena
Begra
Kobra
Kamila
Tonacja
Zyta
½ obornik
½ obornik
gnojowica
facelia (poplon)
*
*
*podano w tekście
W ramach przeciwdziałania porażeniu roślin przez patogeny grzybowe,
w gospodarstwach ekologicznych 2 i 4 opryskano rośliny w pełni krzewienia wywarem
z
128
pokrzywy.
W
gospodarstwie
konwencjonalnym
zastosowano
nawożenie:
przedsiewne: P2O5 46 kg/ha; K2O 120 kg/ha; N 17 kg/ha oraz pogłówne: N 85 kg/ha.
Natomiast w zwalczaniu chorób zrealizowano następujący schemat ochrony:
na odmianie Tonacja: I zabieg (29. 04.) Sarfun 500 SC w dawce 0,4 l/ha; II zabieg
(30. 05.) Tilt Plus 400 EC w dawce 1 l/ha; III zabieg (18. 06.) Folicur Plus 375 SC
w dawce 0,75 l/ha; na odmianie Zyta: I zabieg (29. 04.) Sarfun 500 SC w dawce
0,4 l/ha; II zabieg (9.06.) Artea 330 EC w dawce 0,5 l/ha; III zabieg (17. 06.) Folicur
Plus 375 S.C. w dawce 0,75 l/ha
Wkrótce po zbiorach pszenicy (19 i 20.08.), pobrano próby ziarna do badań.
Analizowano masy tysiąca ziaren oraz mikoflorę ziarna. Do wyosabniania patogenów
została
zastosowana
metoda
szalkowa.
Reizolację
grzybów
z
ziarniaków
przeprowadzono na pożywce PDA. Następnie wydzielono kultury reprezentacyjne
i metodą wielokrotnych rozcieńczeń uzyskano kultury jednozarodnikowe. Grzyby
opisano przy pomocy dostępnych monografii i kluczy (Barnett 1962, Bilai 1977).
Z każdej badanej próby analizowano 100 ziarniaków, określając zarówno skład
gatunkowy i procentowy, zaś wyniki przedstawiono w postaci wartości średnich.
Wyniki
Warunki meteorologiczne w okresie wegetacji pszenicy ozimej w 2003 r. były
niesprzyjające dla rozwoju tej rośliny jak również dla patogenów ze względu
na utrzymującą się od czerwca suszę.
Na podstawie analiz pobranych prób ziarna stwierdzono duże różnice
w
wysokości uzyskanych
mas tysiąca ziaren (MTZ). Zależały one od sposobu
gospodarowania, rodzaju nawożenia, odmiany, a także warunków glebowo –
klimatycznych stanowisk. Najwyższą MTZ uzyskano w gospodarstwie ekologicznym
na odmianie Kamila – 46,22 g. MTZ w gospodarstwach ekologicznych wahała się
w granicach 33,14 g- 46, 22 g i wyniosła średnio 38,23 g, natomiast w gospodarstwie
konwencjonalnym osiągnęła 37,59g i 44,39 g - średnio 40,99 g (tab. 2).
Tab. 2. Masy tysiąca ziaren pszenicy ozimej uzyskane w gospodarstwach
ekologicznych i konwencjonalnym
Masa Tysiąca Ziaren w gospodarstwach
Lp.
1
Ekologicznych
Konwencjonalnym
I
II
III
IV
V
VI
Tonacja
Zyta
35,40 g
33,14 g
39,17 g
40,13 g
35,31 g
46,22 g
37,59 g
44,39 g
129
Badania mikoflory ziarna wykazały najbogatszy skład gatunkowy na ziarnie
w gospodarstwach ekologicznych, na którym zidentyfikowano łącznie 9 gatunków
grzybów
z
7
rodzajów.
Najczęściej
izolowanymi
były
grzyby
z
rodzaju
Fusarium sp. oraz Alternaria sp., Cladosporium sp., Penicillium spp. Zasiedlenie ziarna
grzybami z rodzaju Fusarium kształtowało się w gospodarstwach ekologicznych
na dość wysokim poziomie, bowiem % tych gatunków wśród wyrosłych na szalkach
wahał się pomiędzy 27% a 44% i wyniósł średnio 35,33%. Natomiast w gospodarstwie
konwencjonalnym udział tych mikroorganizmów był o 16,33 % niższy i wyniósł
średnio 19% (tab. 3).
Tab. 3. Grzyby patogeniczne zasiedlające ziarno pszenicy ozimej
Grzyby patogeniczne
% wśród wyrosłych kolonii w gospodarstwach
Lp.
Gatunek
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Alternaria sp.
Cladosporium sp.
Epicocum sp.
Fusarium avenaceum
Fusarium culmorum
Fusarium graminearum
Fusarium poae
Helmintosporium sp.
Microdochium nivale
Penicillium sp
Phaeosphaeria sp.
Ekologicznych
I
13
17
21
23
5
13
8
II
31
15
7
19
28
-
III
21
11
7
8
10
9
15
8
11
IV
23
3
2
7
11
15
21
16
13
V
30
10
10
17
18
15
Konwencjonalnym
VI
30
11
12
17
30
-
Tonacja
19
10
10
11
7
28
15
Zyta
42
25
16
11
3
3
-
Silniejsze w gospodarstwach ekologicznych aniżeli w konwencjonalnym
opanowanie ziarna przez grzyby (zwłaszcza z rodzaju Fusarium) mogło być przyczyną
wyższego jego skażenia przez mikotoksyny, które są substancjami wysoce toksycznymi
dla ludzi i zwierząt (np. F. avenaceum –F-2, moniliformina; F. culmorum - F-2,
DON, DAS ; F. graminearum –F-2, DON; F. poae –F-2, T-2 toksyna) (Chełkowski
1985). W kolejnych latach w warunkach meteorologicznych bardziej sprzyjających
porażeniu roślin i ziarna pszenicy przez grzyby, to niekorzystne zjawisko może się
nasilać.
130
Literatura
Barnett H. L. 1962. Illustrated Genera of Imperfect Fungi.
Bilai W.I., 1977. Fuzarii. Naukowa Dumka. Kijew.
Chełkowski J. 1985. Mikotoksyny, wytwarzające je grzyby i mikotoksykozy:
8-21.
Lisowicz F. 1999. The occurrence of cereal crop diseases depending on the
system of farming. Journal of Plant Protection Research. Vol. 39, No. 2: 116-131.
The harmfulness of winter wheat yields produced by ecological farms
in Podkarpacie
Summary
The experiment was conducted to analyze the mass of a thousand seeds (MTS) and the
mycoflora of winter wheat seeds produced on selected ecological and traditional farms under
conditions of 2003. MTS on the ecological farms amounted to, on average, 38,23 g, whereas
that on the traditional farm was 40,99 g. The richest specific composition of fungi inhabiting
grain was found on ecological farms. The most often isolated were Fusarium sp., Alternaria
sp., Cladosporium sp., Penicillium spp. The share of the genus Fusarium among species
grown on the plates constituted, on the average, 35,33% on ecological farms and only 19% on
the traditional farm.
Key words: harmfulness, winter wheat, ecological farm
131
ZAGOSPODAROWANIE WYTŁOKÓW OWOCOWYCH
Autorzy: Cecylia Uklańska, Joanna Żelazkiewicz
Opiekun: dr inż. Alicja Kucharska
SKN Technologów Owoców i Warzyw,
Akademia Rolnicza, ul. C. Norwida 25, 50 – 205 Wrocław
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: odpady, wytłoki owocowe, herbatki owocowe, antocyjany, polifenole,
barwa
Wstęp
W procesie degradacji środowiska naturalnego oprócz przemysłu ciężkiego duży
udział ma także przemysł spożywczy, a w tym przemysł owocowo-warzywny.
Podczas
produkcji
powstaje
wiele
rodzajów
odpadów,
które
mimo
zakwalifikowania do grupy odpadów obojętnych, stanowią wciąż znaczny problem dla
zakładów przetwórczych. Odpady te powodują straty produkcyjne, a mogłyby się stać
cennym surowcem w innych rozwiązaniach technologicznych [Borycka 1999].
Niewykorzystane odpady utrudniają prawidłowy przebieg produkcji, ponieważ
wiele z nich jest składowane na terenie zakładu, psuje się i stwarza groźbę zakażenia
mikrobiologicznego, a także stanowi zagrożenie dla środowiska naturalnego
[Oszmiański 2002].
Przemysł owocowo-warzywny przetwarza rocznie ponad 2 mln ton owoców
i około 1 mln ton warzyw. Większość owoców (50 – 60%) kierowana jest do produkcji
soków i koncentratów. Główną masę odpadów w przetwórstwie owoców stanowią,
więc wytłoki powstające podczas wytwarzania moszczu surowego [Nawirska 2003].
Możliwości wykorzystania odpadów przemysłu owocowo-warzywnego jest wiele.
Do najbardziej znanych metod należą: odzysk substancji barwnych i aromatycznych
oraz produkcja preparatów pektynowych. W ostatnim czasie wyraźnie wzrosło
zainteresowanie barwnikami naturalnymi wykorzystywanymi w produkcji żywności,
zaś odpady są tanim i dostępnym surowcem do ich otrzymywania. Różnorodne procesy
stosowane w technologii żywności często prowadzą do strat substancji barwnych
i aromatycznych. Mogą one być odzyskiwane z odpadów na drodze destylacji,
ekstrakcji, wytłaczania bądź wymywania. Z kondensatów aromatów produkuje się
odwodnione esencje owocowe lub aromaty na nośnikach spożywczych [Oszmiański
2002].
Pektyna jest środkiem żelującym, powszechnie stosowanym w przemyśle
macierzystym do produkcji dżemów i galaretek owocowych. Jest ona także często
132
używana w innych gałęziach przemysłu spożywczego. Produkowana jest głównie
z wytłoków jabłkowych, cytrusowych lub cytrusowo – jabłkowych.
Odpady
węglowodany
przemysłu
mogą
też
owocowo-warzywnego
być
wykorzystywane
bogate
do
w
nieprzyswajalne
produkcji
preparatów
wysokobłonnikowych. Wytłoki jabłkowe i pozostałości po tłoczeniu owoców
cytrusowych, odpady z przerobu czarnej porzeczki a także warzyw mogą stanowić
surowiec do produkcji tabletek lub batoników przeznaczonych do bezpośredniej
konsumpcji [Górecka, Anioła 1999].
Na uwagę zasługują także metody biotechnologiczne tj. produkcja alkoholu,
kwasów organicznych oraz biogazu – do jego produkcji można także wykorzystać
pozostałość pofermentacyjną. Wytłoki mogą zostać zagospodarowane w ten sposób
ze względu na znaczną zawartość cukrów i innych składników [Nawirska 2003].
Biologiczne przerabianie odpadów organicznych przez kompostowanie jest
ekologiczne i ekonomicznie opłacalne. Jest to metoda powszechnie znana
i wykorzystywana. Kompostowanie podnosi wartość nawozową odpadów organicznych
a ponadto redukuje ich objętość do 40-50 %. Kompost jest dobrym, naturalnym
nawozem, który można stosować w ilości 50-80 t/ha [Gryss 1972]. Obecnie
propagowana jest metoda wapnowania świeżych wytłoków jabłkowych i gruszkowych
i bezpośrednie ich zastosowanie do nawożenia sadów (jabłoni i grusz).
Wytłoki poddane procesowi kompostowania mogą także służyć do rekultywacji
terenów zanieczyszczonych metalami ciężkimi, ze względu na właściwości sorpcyjne
[Nawirska 2003].
Odpady owocowe i warzywne w postaci świeżej lub jako kiszonki często są
stosowane do skarmiania zwierząt. Do produkcji pasz wykorzystuje się głównie wytłoki
jabłkowe, grochowiny oraz odpady z przerobu marchwi.
Wytłoki jabłkowe dostarczają energii, kwasów, które podnoszą strawność
pozostałych pasz oraz składników mineralnych. Ze względu na niską zawartość białka
w wytłokach zaleca się łączyć z serwatką lub poekstrakcyjną śrutą rzepakową
[Oszmiański 2002].
Sposobem
na
zwiększenie
rentowności
zakładu
może
być
produkcja
półproduktów wtórnych, tj.: moszcz wtórny, przeciery z owoców kolorowych i jabłek,
tzw. „melas owocowy”, galaretki czy też herbatki owocowe [Grys 1972].
Przedstawione metody przyczyniają się nie tylko do ochrony środowiska,
ale także mogą zwiększać korzyści materialne producentów.
133
Materiały i metody badań
Celem pracy badawczej była próba zagospodarowania wytłoków uzyskanych
z czarnej porzeczki i malin podczas kampanii przerobowej w jednym z zakładów
przetwórstwa owocowo-warzywnego do produkcji herbatek owocowych.
Do produkcji soku trafiały czarne porzeczki z szypułkami, maliny różnych
odmian; wcześniej nieprzebierane. Wytłoki pozyskano z owoców, które uprzednio
rozdrobniono i ogrzano do temperatury 50oC w celu lepszej ekstrakcji barwników
do
soku.
Do
tak
przygotowanej
miazgi
dodano
preparat
enzymatyczny
i przeprowadzono depektynizację w temp. 50oC w czasie 2 godzin. Tłoczenie soku
odbywało się na prasach Bucher Guyer’a HP-5000 pod ciśnieniem około 50 bar.
Po zakończonym procesie tłoczenia wytłoki wyładowywane były na przenośnik
taśmowy i kierowane na naczepę samochodu, skąd zostały pobrane. Materiał badawczy
zamrożono, a następnie suszono w suszarce owiewowej w temperaturze ok. 55oC przez
3 godziny.
Z 3g naważek suszu sporządzono zalewając 250 ml wrzącej wody napary jedno
lub wieloskładnikowe: próbka nr 1 - wytłoki malinowe; nr 2 – wytłoki z czarnej
porzeczki; nr 3 - wytłoki malinowe (1,5g) + wytłoki jabłkowe (0,5g) + hibiskus (1g);
nr 4 - wytłoki porzeczkowe (1,5g) + wytłoki jabłkowe (0,5g) + hibiskus (1g).
Uzyskane napary porównano z herbatką (próbka nr 5) dostępną w handlu
detalicznym „Malina” Herbapolu o podobnym składzie surowcowym: malina, jabłko,
hibiskus– torebka á 3g.
W sporządzonych naparach po 1 godzinie od zaparzenia oznaczono: kwasowość
w przeliczeniu na kwas cytrynowy wg normy PN-90/A-75101, zawartość antocyjanów
metodą Fuleki i Francisa [Fuleki i Francis 1968], zawartość polifenoli ogółem metodą
Folina – Ciocalteau [Slinkart i Singleton 1977] oraz dokonano pomiaru barwy
na aparacie Color Quest XE w systemie CIElab 10o/D65 w świetle przechodzącym.
Wyniki przeprowadzonych analiz zestawiono w tabeli 1.
134
Wyniki
Tab. 1. Skład chemiczny i parametry barwy w systemie CIElab naparów z wytłoków
(1, 2, 3, 4) i herbatki handlowej „Malina” (5)
Nr
próbek
1
2
3
4
5
Antocyjany
[mg/l]
5,39
68,19
32,77
61,42
52,77
Polifenole
[mg/l]
150
275
240
260
265
Kwasowość
[g/l]
0,2
0,5
1,2
1,2
1,3
L*
91,48
59,77
60,70
52,90
50,45
a*
b*
4,56
54,92
58,22
63,50
62,49
3,52
18,39
27,30
43,40
46,58
W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że największa ilość
czerwonych barwników antocyjanowych i polifenoli znajduje się w naparze z wytłoków
czarnych porzeczek (2). Zbliżoną ilością tych związków charakteryzowały się herbatka
z handlu detalicznego (5) i herbatka sporządzona z wytłoków porzeczkowych
z dodatkiem hibiskusa i wytłoków z jabłek (4). W naparze z wytłoków malin było
ponad 12 razy mniej antocyjanów i prawie 2 razy mniej polifenoli. Było to efektem
wyższego stężenia badanych składników w owocach czarnej porzeczki niż malin.
Abramczyk i in. [Abramczyk i in. 2003] w handlowych herbatkach z owoców aronii
różnych firm oznaczyli nieco niższe stężenia antocyjanów (20 –56 mg/l)
i porównywalne stężenia polifenoli (255 – 267 mg/l). Kwasowość herbatek z wytłoków
malin i czarnej porzeczki była bardzo niska, na poziomie 0,2 i 0,5 g/l. Było
to spowodowane tym, że podczas tłoczenia większość kwasów zawartych w owocach
jest łatwo wymywana z miazgi do soku i w wytłokach pozostaje ich już niewiele.
Napary sporządzone z wytłoków z dodatkiem hibiskusa i wytłoków z jabłek posiadały
6-krotnie wyższą kwasowość w stosunku do samych wytłoków malinowych (1) i ponad
2-krotnie wyższą niż napar z wytłoków porzeczkowych (2). Najwyższą kwasowość
(1,3 g/l) miała herbatka handlowa „Malina”. Inni autorzy [Abramczyk i in. 2003]
w herbatkach handlowych z owoców dzikiej róży i aronii oznaczyli niższą kwasowość,
na poziomie 0,7 – 0,9 g/l.
Analiza barwy wykazała, że najjaśniejszy był napar z wytłoków malinowych
(L*=91,48)
natomiast
najciemniejsza
była
herbatka
handlowa
(L*=50,45).
W przypadku herbatek owocowych korzystniej jest, gdy napoje te są ciemniejsze, czyli
o niższym parametrze L*. Najwyższy udział barwy czerwonej (a*) i żółtej (b*)
odnotowano dla handlowej herbatki z Herbapolu i mieszanki wytłoków porzeczkowych
i jabłkowych z hibiskusem. Wytłoki z malin były brunatno-czerwone i dlatego napar
135
sporządzony z tych wytłoków charakteryzował się najmniej atrakcyjną barwą
(parametry a* i b* były wielokrotnie niższe).
Wnioski
Z powyższych badań wynika, że wytłoki, zwłaszcza z surowców bogatych
w barwniki antocyjanowe, tj. czarna porzeczka, nadają się do produkcji namiastek
herbatek. Jest to jeden ze sposobów zagospodarowania odpadów owocowych. Wysoka
zawartość barwników antocyjanowych pozwala także na ich odzysk i produkcję
preparatów stosowanych w przemyśle spożywczym. Wytłoki malinowe można
wykorzystać do produkcji herbatek, gdy zastosujemy dodatkowe surowce, np. hibiskus
nadający barwę oraz wytłoki jabłkowe kształtujące pożądaną kwasowość. Wytłoki
z czarnej
porzeczki
nadają
się
do
produkcji
jednoskładnikowych
herbatek,
pod warunkiem dodania substancji zwiększającej kwasowość.
Literatura
Abramczyk M., Bober I., Uklańska C., Żelazkiewicz J. 2003. Ocena porównawcza
handlowych herbatek owocowych, VIII Międzynarodowa Konferencja Studenckich Kół
Naukowych, 15-16.05. AR Wrocław, 110.
Borycka B. 1999. Utylizacja wybranych produktów odpadowych przemysłu owocowo
– warzywnego, Przemysł Fermentacyjny i Owocowo – Warzywny, 11, 38-40
Fronc A., Nawirska A. 1994: Możliwości wykorzystania odpadów
z przetwórstwa owoców, Ochrona Środowiska, 2, 31-32
Fuleki T., Francis F.J.: 1968. Quantitative methods for anthocyanins. J. Food Science,
33, 78-82.
Górecka D., Anioła J. 1999. Kierunki wykorzystania preparatów błonnikowych
w przemyśle spożywczym, Przemysł Spożywczy, 9,46-49
Gryss Z. 1972. Wykorzystanie odpadów przemysłu owocowo – warzywnego, WNT
Krajewska K., Miłek B.1988. Niektóre zagadnienia związane z wykorzystaniem
wytłoków jabłkowych, Przemysł Fermentacyjny i Owocowo – Warzywny, 2, 22-23
Nawirska A. 2003. Odpady z przemysłu owocowego, Agro Przemysł, 3, 44-45
Oszmiański J. 2002. Technologia i analiza produktów z owoców i warzyw, WAR
Slinkart K., Singleton V. L.: 1977. Total phenol analysis: automation and comparison
with manual methoda. Am. J. Enol. Vitic, 28, 49-55.
Utilization of fruit pomace
Summary
In this work methods of utilization of fruit pomace are presented. The trial of production
of fruit tea from black-currant and raspberry pomace is described. In the teas the contents of
anthocyanins and polyphenols, as well as acidity have been measured. Also the color has been
estimated using CIElab system. The black-currant pomace is good for the production of fruit
teas rich in anthocyanins and polyphenols. The raspberry pomace may be utilized after
enrichment with components enhancing red color. For the enhancement of the tea taste it is
advisable to enrich their contents with sour materials.
Key words: waste materials, fruit pomace, fruit tea, anthocyanins, polyphenols, color
136
OCENA WZROSTU I ROZWOJU PIĄTAKA LANCETOWATEGO (PENTAS
LANCEOLATA (FORSSK.) DEFLERS) UPRAWIANEGO W PODŁOŻU
Z DODATKIEM KOMUNALNEGO OSADU ŚCIEKOWEGO
Autorzy: Krzysztof Wraga, Roksana Szczepaniak
Opiekun: Dr Krzysztof Wraga
Akademia Rolnicza, Studenckie Koło Naukowe Kwiaciarzy
Katedra Roślin Ozdobnych, ul. Janosika 8, 71-424 Szczecin
[email protected]
Słowa kluczowe: Pentas, osad ściekowy, kompost, cechy wegetatywne
Wstęp
W Polsce, w ciągu ostatnich kilku lat, w wyniku budownictwa nowych
i modernizacji dotychczas użytkowanych komunalnych oczyszczalni ścieków wzrosła
ilość osadów ściekowych, których utylizacja staje się poważnym problemem [Deska,
Kalembasa 1996; Krzywy, Wołoszyk, Iżewska 2000]. W związku z tym dąży się
do możliwości rolniczego zagospodarowania osadów ściekowych, które mogą stanowić
bogate źródło materii organicznej dla roślin [Krzywy, Iżewska 2004]. Takie
wykorzystanie osadów ściekowych jest zgodne z preferowaną w krajach Unii
Europejskiej zasadą obiegowej gospodarki odpadami [Czyżyk, Kozdraś 2003]. Należy
jednocześnie pamiętać o szkodliwej funkcji osadów - mazistej konsystencji, dużej
zawartości metali ciężkich oraz obecności patogenów chorobotwórczych [Drab,
Derengowska 2003]. W celu poprawy jakości osadów ściekowych, wykorzystywanych
przyrodniczo, poddaje się je zabiegowi kompostowania z różnymi substancjami
organicznymi, np. liście, słoma, trociny [Krzywy, Iżewska 2004].
W ogrodnictwie komposty coraz częściej znajdują zastosowanie jako podłoże lub
komponent różnych podłoży organicznych, których olbrzymie ilości zużywane są przy
produkcji rozsady warzyw i kwiatów [Pudelski 1996, Szczepaniak 2004].
Celem doświadczenia było określenie wpływu kilku podłoży, sporządzonych
z odkwaszonego torfu wysokiego i kompostu z komunalnego osadu ściekowego
z dodatkiem różnych komponentów oraz odwodnionego i ustabilizowanego osadu
ściekowego na wzrost i rozwój trzech odmian piątaka lancetowatego.
Materiał i metody
Na początku kwietnia 2004 roku wysiano, otrzymane od firmy Florensis Polska,
otoczkowane nasiona trzech odmian piątaka lancetowatego z grupy Graffiti. Były to:
‘Graffithi Pink F1’, ‘Graffithi White F1’ i ‘Graffithi Violet F1’. Na początku lipca siewki
137
przesadzono do sześciu wariantów uprawowych, w doniczki o średnicy 12 cm. Wariant
pierwszy (I), stanowiący kontrolę, składał się z torfu wysokiego, odkwaszonego do pH
6,4; wariant drugi (II) składał się z 20% osadu ściekowego i 80% torfu wysokiego
odkwaszonego; wariant trzeci (III) z 40% osadu ściekowego i 60% torfu wysokiego
odkwaszonego; wariant czwarty (IV) z 60% osadu ściekowego i 40% torfu wysokiego
odkwaszonego; wariant piąty (V) z 50 % kompostu (osad ściekowy 35%, wycierka 35%
i słoma 30%) i 50 % torfu wysokiego odkwaszonego; wariant szósty (VI) z 50%
kompost (osad ściekowy 35%, wycierka 35% i trociny 30%) i 50% torfu wysokiego
odkwaszonego.
Proporcje ilościowe poszczególnych składników kompostu z osadów ściekowych
z dodatkiem substancji organicznej określono kierując się uzyskaniem optymalnych
właściwości fizyko-chemicznych. Skład chemiczny kompostów przed wymieszaniem
ich z torfem, przedstawiono w pracy Krzywego i in. [2002]. Skład ustabilizowanego
i odwodnionego osadu ściekowego pochodzącego z oczyszczalni w Reczu podano
w publikacji Dusza i in. [2004]. Do wszystkich wariantów podłożowych, bezpośrednio
przed sadzeniem roślin dodano Azofoskę w dawce 5 g∙dm-3.
Rośliny uprawiano w szklarni w temperaturze 20-25°C w dzień i 15°C w nocy,
przeprowadzając w ciągu całego okresu wegetacji zalecane w literaturze zabiegi
uprawowe: podlewanie, nawożenie (w połowie lipca i w połowie sierpnia - nawozem
Peter Profesional 15+11+29, w stężeniu 0,2%), uszczykiwanie, itp. Doświadczenie
zostało zakończone w momencie osiągnięcia przez rośliny początku fazy generatywnej
(druga połowa września).
Doświadczenia oceniano jako dwuczynnikowe (pierwszy czynnik odmiana, drugi
wariant podłoża), w układzie kompletnej randomizacji; każdy obiekt doświadczalny
składał się z 12 roślin, po 3 rośliny w czterech powtórzeniach. W 27 tygodniu uprawy
przeprowadzono pomiary wysokości i średnicy roślin oraz indeksu zazielenia wysoce
skorelowanego z zawartością chlorofilu (pomiar wykonano aparatem Chlorophyll Meter
SPAD-502). Wyniki te zweryfikowano statystycznie za pomocą analizy wariancji,
a istotność zróżnicowania średnich oceniano testem Tukeya przy poziomie istotności
α = 0,05.
Wyniki
Jako roślinę testową w doświadczeniu wykorzystano piątak lancetowaty (Pentas
lanceolata (Forssk) Deflers) należący do jednych z najbardziej dekoracyjnych roślin
rabatowych i doniczkowych. W Polsce jest on jednak ciągle nieznany i rzadko
138
uprawiany. Jest to półkrzew, należący do rodziny marzanowatych (Rubiaceae),
pochodzący z tropikalnej Afryki i osiągający 30-60 cm wysokości. Elementem
dekoracyjnym są ciemnozielone liście i gwiazdkowate, pięciopłatkowe kwiaty zebrane
w szczytowe kwiatostany, które ukazują się nieprzerwanie przez cały rok (Anonim
2003).
Rośliny odmian: ‘Graffiti Pink’, Graffiti White’, ‘Graffiti Violet’ nie różniły się
istotnie miedzy sobą wysokością i średnicą - pędy ich dorastały średnio do 16 cm
wysokości i 23 cm średnicy (tab. 1). Różniły się natomiast wartością indeksu
zazieleniania – najwyższą wartość indeksu miała odmiana ‘Graffiti Pink’( 42,8 SPAD)
i ‘Graffiti Violet’ (41,4 SPAD), a najniższą odmiana ‘Graffiti White’ (39,3).
Obecność osadu ściekowego w podłożu torfowym ograniczała przyrost roślin na
wysokość, a ograniczenie to było tym silniejsze im wyższy był udział osadu w podłożu.
Również podłoża z udziałem kompostów z osadów ściekowych powodowały obniżenie
wysokości roślin. Z pośród badanych odmian najsilniejszą redukcją przyrostu
charakteryzowała się odmiana ‘Graffiti Pink’, której rośliny rosnące w podłożu z 60 %
udziałem osadu ściekowego, były o ponad połowę niższe niż rośliny uprawiane
w podłożu kontrolnym. U pozostałych odmian nie stwierdzono już tak dużych różnic
w wysokości roślin, chociaż zostały one potwierdzone jako statystycznie istotne (tab.1).
Tabela 1. Wpływ odmiany i podłoża na wysokość i średnicę roślin oraz intensywność
zielonej barwy liścia piątaka lancetowatego
Odmiana
Podłoże (B)
Cecha
Średnia
(A)
I
II
III
IV
V
VI
Pink
20,3 17,0 15,2 9,1 14,7 18,0
15,7
White
17,1 19,5 15,9 12,7 15,0 18,5
16,5
Wysokość roślin
Violet
19,0 19,0 13,7 11,7 16,5 16,2
16,0
[cm]
Średnia 18,8 18,5 14,9 11,2 15,4 17,6
NIR0,05
A – r.n. B – 1,98 A × B – 3,44 B × A – 2,72
Pink
25,9 25,2 22,1 16,5 22,5 25,7
23,0
White
21,9 25,2 23,2 17,7 24,2 25,0
22,9
Średnica roślin [cm]
Violet
24,2 26,7 25,7 21,7 25,7 23,5
24,4
Średnia 24,0 25,7 23,7 18,6 24,1 24,7
NIR0,05
A – r.n. B – 3,10 A × B – r.n. B × A – r.n.
Pink
47,6 47,9 31,9 31,6 51,3 46,2
42,8
White
41,1 47,7 29,0 26,3 47,3 44,4
39,3
Intensywność
zielonej barwy liści
Violet
43,9 42,5 30,6 23,6 49,7 58,0
41,4
[SPAD]
Średnia 44,2 46,0 30,5 27,2 49,4 49,5
NIR0,05
A – 2,05 B – 3,95 A × B – 6,85 B × A – 5,43
139
Oceniając
wpływ
zastosowanych
podłoży
na
średnicę
roślin
piątaka
lancetowatego można zauważyć, że najmniejszą średnicę uzyskały rośliny uprawiane
w podłożu z 60% dodatkiem osadu ściekowego. Jednak jeżeli udział osadu w podłożu
był mniejszy (20 %) to można było nawet zaobserwować wzrost średnicy roślin,
co najwyraźniej uwidoczniło się u odmiany ‘Graffiti Violet’. Rośliny uprawiane
w podłożu z udziałem kompostów miały większą, chociaż nie różniącą się istotnie,
średnicę w stosunku do roślin kontrolnych.
Analizując indeks zazielenia liści można zaobserwować, że zwiększający się
udział osadu ściekowego w podłożu, powodował istotne obniżenie wartości indeksu
zazielenienia liści w stosunku do roślin uprawianych w podłożu kontrolnym
i w podłożu z udziałem kompostów. Podobnie jak przy ocenie średnicy roślin można
zauważyć korzystny wpływ 20 % udział osadu ściekowego oraz kompostów na bazie
osadu ściekowego na zazielenienie liści piątaka lancetowatego (tab. 1).
Wnioski
1. Odmiany piątaka lancetowatego z grupy Graffiti nie różniły się między sobą siłą
wzrostu. Rośliny były wyrównane i dobrze rozkrzewione oraz miały foremnie
ukształtowane korony.
2. Istotnie najmniejszą wartość indeksu zazielenienia, a tym samym zawartość
chlorofilu, miała odmiana ‘Graffiti White’.
3. Wzrastający udział osadu ściekowego w standardowym podłożu torfowym
powodował zmniejszenie wysokości i średnicy roślin oraz spadek indeksu
zazielenienia liści.
4. Wprowadzenie do standardowego podłoża torfowego kompostów na bazie osadu
ściekowego miało wpływ na ograniczenie wysokości roślin, ale jednocześnie
zwiększało średnicę i intensywność zazielenienia liści.
Literatura
Anonim 2002. Katalog kwiatów. Bruno Nebelung Polska.
Czyżyk F., Kozdraś M. 2003. Wpływ nawożenia traw kompostem z osadów
ściekowych na skład chemiczny odcieków z gleby. Zesz. Prob. Post. Nauk Rol., 494:
85-92.
140
Deska J., Kalembasa S. Możliwość wykorzystania osadów ściekowych do
przygotowania podłoży w uprawie pomidora pod osłonami. Zesz. Prob. Post. Nauk
Rol., 429: 81-86.
Drab M., Derengowska D. 2003. Wpływ osadu ściekowego z oczyszczalni miasta
Zgorzelec na plony zielonej masy gorczycy białej i fasoli oraz na ich skład chemiczny.
Zesz. Prob. Post. Nauk Rol., 494: 105-111.
Dusza E., Kiepas-Kokot A., Zabłoci Z. 2004. Zanieczyszczenie metalami ciężkimi
komunalnych osadów ściekowych jako efekt dopływu ścieków pogalwanicznych. Zesz.
Prob. Post. Nauk Rol., 501: 87-94.
Krzywy E., Wołoszyk C., Iżewska A. 2000. Wartość nawozowa komunalnych osadów
ściekowych. Polskie Towarzystwo Inżynierii Ekologicznej Oddział Szczeciński,
Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Szczecinie.
Krzywy E., Iżewska A. 2004. Gospodarka ściekami i osadami ściekowymi.
Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Szczecinie.
Pudelski T. 1996. Dziś I przyszłość naturalnych podłoży organicznych w uprawach pod
osłonami. Zesz. Prob. Post. Nauk Rol., 429: 1-7.
Szczepaniak R. 2005. Ocena kwitnienia piątaka lancetowatego odmiany ‘Graffiti Pink
F1’ w zależności od zastosowanego podłoża. X Międzynarodowa Konferencja
Studenckich Kół Naukowych, Wrocław 12-13.05.2005 (w druku).
Estimation of the growth of Star Cluster (Pentas lanceolata (Forssk. Deflers) cultivated in
the medium with addition of municipal sewage sludge
Summary
In the experiment carried out in 2004 the effect of media prepared on the basis of
municipal sewage sludge and the compost from municipal sewage sludge with addition of
various components (straw, sawdust) on the growth and development of the three cultivars:
Pentas lanceolata: ‘Graffithi Pink F1’, ‘Graffithi White F1’, ‘Graffithi Violet F1’ was examined.
The cultivars didn’t differ in height and diameter of plants among themselves. But they
varied in greening index of leaves [SPAD].
As the result of using the municipal sewage sludge, and the compost of municipal sewage
sludge in the medium, it has been stated that the plants growth was limited. The same
phenomena was observed with the plants cultivated in the peat substratum with 40% and 60% of
share of municipal sewage sludge. The presence of compost from the municipal sewage sludge
in the peat substrate caused the increase of the greening leaves intensity.
Key words: pentas, sewage sludge compost, vegetative trait
141
STRUKTURA UŻYTKOWANIA ROLNICZEJ PRZESTRZENI
PRODUKCYJNEJ W WOJ. PODKARPACKIM
Autor: Beata Bazyl
Opiekun: dr inż. Janina Błażej
SKNE, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego
Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii, Katedra Agroekologii
ul. Ćwiklińskiej 2, 35-601 Rzeszów
e-mail: [email protected], [email protected]
Wstęp
Województwo podkarpackie wyróżnia się w Polsce dużym rozdrobnieniem
gospodarstw i znacznym zróżnicowaniem pod względem produkcji rolnej. Wpływają na
to uwarunkowania przyrodnicze, społeczne, ekonomiczne, różna gęstość zaludnienia
i niejednakowe oddziaływanie ośrodków miejskich na środowisko wiejskie. Jednak
o wykorzystaniu gruntów w strukturze, w której przeważają użytki rolne największy
wpływ mają warunki przyrodnicze. Natomiast obecna sytuacja ekonomiczna powoduje,
że zmniejsza się powierzchnia gruntów ornych, natomiast wzrasta użytków zielonych,
terenów zalesionych i odłogowanych [Błażej, Pisarek 2000].
Celem niniejszego opracowania jest analiza struktury użytkowania rolniczej przestrzeni
produkcyjnej w województwie podkarpackim w latach 1999-2003 na podstawie
Regionalnych Roczników Statystycznych z lat 2000-2004.
Powierzchnia gruntów
Rolnictwo podkarpackie w 2003 roku dysponowało powierzchnią 749,94 tys. ha
użytków rolnych, co stanowiło 42% ogólnej powierzchni województwa. Około 37%
powierzchni zajmowały lasy, a 21% to pozostałe grunty, do których zalicza się teren
pod zabudowę, drogi, nieużytki. Od 1999 roku obserwuje się stopniowe obniżanie
udziału użytków rolnych w ogólnej powierzchni na rzecz gruntów nieużytkowanych
nierolniczo, które od 1999 roku wynosiły około 7%. Natomiast w powierzchni lesistości
Podkarpacia nie zaszły większe zmiany (rys.1).
142
100%
80%
60%
40%
20%
0%
1999
2000
Użytki rolne
2001
Lasy
2002
2003
Pozostałe grunty
Rys. 1 Struktura gruntów w województwie podkarpackim [%]
W 1999 roku zdecydowana większość użytków rolnych zajmowały grunty orne 541,27 tys. ha, tj. 72% ogólnej powierzchni UR i ich udział, co roku wzrastał.
Zwiększyła się także powierzchni łąk o około 3% w porównaniu do roku 1999.
Natomiast w 2003 roku w porównaniu do 1999 r. nastąpił dwukrotny spadek
w obszarze pastwisk z 121,88 tys. ha do 54,38 tys. ha. W każdy analizowanym roku
sady zajmowały najmniejszą powierzchnię użytków rolnych (rys.2.).
100%
80%
sady
60%
pastwiska
łąki
40%
grunty orne
20%
0%
1999
2000
2001
2002
2003
Rys. 2. Struktura użytków rolnych [%]
143
Struktura zasiewów
Z analizy danych przedstawionych na rysunku 3 wynika że, latach 1999-2001
w województwie podkarpackim struktura zasiewów ulegała tylko nie znacznym
wahaniom. W roku 2002 w porównaniu do roku poprzedniego nastąpiło zmniejszenie
powierzchni zasiewów o 128,2 tys. ha, tj. 25,15% ogólnej powierzchni. W następnym
roku obserwujemy niewielki wzrost, o około 14 tys. ha w stosunku do roku
poprzedniego (rys. 3.).
tys.ha 600
509,9
504,9
503,3
500
400
367,6
381,6
2002
2003
300
200
100
0
1999
2000
2001
Rys. 3. Powierzchnia zasiewów w latach 1999-2003
W 2003 roku w strukturze zasiewów dominowały zboża, które zajmowały
powierzchnię 256,8 tys. ha, tj. 67,3% ogólnej powierzchni zasiewów. Ziemniaki zostały
posadzone na powierzchni 61,8 tys. ha, co stanowiło w strukturze zasiewów 16,2%.
Rośliny przemysłowe uprawiano na 14,6 tys. ha, natomiast pod rośliny pastewne wraz
z kukurydzą na paszę przeznaczono 27,2 tys. ha, co odpowiednio stanowiło 3,8%
i 7,1% w strukturze zasiewów. Powierzchnia roślin strączkowych na ziarno wynosiła
0,4% ogólnej powierzchni zasiewów, co odpowiadało obszarowi 1,7 tys. ha.
Porównując wyżej przedstawione dane do roku 2001, zauważa się wzrost udziału
zasiewu zbóż o 8,2% i roślin przemysłowych o 1%, natomiast spadek powierzchni
upraw roślin pastewnych, ziemniaków i strączkowych na ziarno (rys.4.).
Wśród zbóż w 2003 roku w porównaniu z danymi z 2001 roku znacznie
zmniejszyła się powierzchnia uprawy żyta i pszenicy. Mniejsza powierzchnia upraw
pszenicy w 2003 roku (o 2,63%) była przede wszystkim wynikiem zaorania części
plantacji uszkodzonych w czasie mroźnej zimy 2002/2003. Natomiast tendencja
spadkowa przy uprawie żyta spowodowana była brakiem zakupów interwencyjnych
144
i wypieraniem tego zboża przez kukurydzę, do uprawy której zachęca rolników ustalona
cena minimalna oraz zakupy interwencyjne.
67,3
70,0
59,1
60,0
2001
50,0
2003
40,0
%
30,0
17,7
12,9
16,2
20,0
10,0
0,55
0,44
2,8
7,1
3,8
6,8
5,1
0,0
oża
zb
ą
str
ow
czk
az
en
no
iar
ki
we
nia
sło
y
m
e
zi
zem
pr
n
ew
e
st
pa
z
po
ał
ost
y
aw
pr
u
e
Rys. 4. Struktura zasiewów w roku 2001 i 2003 [%]
W grupie roślin przemysłowych producenci rolni Podkarpacia zwrócili szczególną
uwagę na oleiste, ze względu na ich wykorzystanie do produkcji biopaliw. W latach
1999-2001 następował spadek areału uprawy z 8,2 tys. ha do 5,4 tys. ha, a już w 2003
roku kształtował się na poziomie 7,9 tys. ha.
Pogłowie zwierząt
Na przestrzeni analizowanych lat wielkość produkcji zwierzęcej ulegała
zmniejszeniu. W każdym analizowanym roku największy udział miała trzoda chlewna.
Pogłowie bydła od 1999 roku prawie o połowię uległo spadkowi do 196 tys. szt. w 2003
roku. Podobne można stwierdzić w stosunku do liczby koni, która w 1999 roku
wynosiła 65,60 tys. szt., a w 2003 zmniejszyła się o 32 tys. szt. Na niezmienionym
poziomie kształtuje się pogłowie owiec (rys.5.).
145
500,00
450,00
400,00
350,00
bydło
tys. szt.
300,00
trzoda chlewna
250,00
owce
200,00
konie
150,00
100,00
50,00
0,00
1999
2000
2001
2002
2003
Rys. 5. Pogłowie zwierząt w latach 1999-2003[tys. szt.]
Literatura
Błażej J., Pisarek M., 2000. Aktualny stan ochrony roślin w gospodarstwach
indywidualnych
województwa
podkarpackiego.
Prog.
Ochr. Rośl., 40 (1): 343-348.
Roczniki Statystyczne Województwa Podkarpackiego. 2000
Roczniki Statystyczne Województwa Podkarpackiego. 2001
Roczniki Statystyczne Województwa Podkarpackiego. 2002
Roczniki Statystyczne Województwa Podkarpackiego. 2003
Roczniki Statystyczne Województwa Podkarpackiego. 2004
146
Plant
Protection/Post.
PORÓWNANIE MINERALIZACJI WYBRANYCH WÓD MINERALNYCH
I NAPOJÓW NA BAZIE WODY MINERALNEJ
Autorzy: Malwina Bednarek, Cecylia Uklańska
Opiekun: Dr inż. Agnieszka Nawirska
SKN Technologów Owoców, Warzyw i Zbóż
Sekcja Ekologów „EkoTech”
Akademia Rolnicza, ul. C. Norwida 25, 50-205 Wrocław
e- mail: [email protected]
Słowa kluczowe: napoje owocowe, wody mineralne, przewodność właściwa
Wstęp
Spożycie różnego rodzaju soków i napojów systematycznie wzrasta, co powoduje
rozwój ich produkcji oraz urozmaicenie asortymentu. Nowością są napoje owocowe
wyprodukowane na bazie wody mineralnej Minerado firmy Fortuna, które
wypromowane zostały w kwietniu 2004 roku. Głównym ich składnikiem jest sok
jabłkowy z różnymi dodatkami, w zależności od rodzaju. Woda zastosowana do ich
produkcji pochodzi z własnych ujęć głębinowych - z głębokich warstw wodonośnych.
Spełnia ona kryteria naturalnej wody mineralnej, średniozmineralizowanej. Nie budzi
również zastrzeżeń pod względem bakteriologicznym [Agros Nova].
Z punktu widzenia żywieniowego korzystne jest łączenie wód mineralnych
z sokami owocowymi. Wzbogaca to napój o makro- i mikroelementy tak niezbędne
do funkcjonowania naszego organizmu. Wzrost świadomości konsumentów w zakresie
zasad prawidłowego odżywiania spowodował korzystne żywieniowo zmiany pod
względem rodzaju spożywanych napojów [Świderski 2003]. Wody i napoje
produkowane przez przemysł zaliczane są do żywności przetworzonej lub częściowo
przetworzonej, kontrolowanej, a tym samym bezpiecznej dla zdrowia. Z punktu
zdrowotności społeczeństwa istotny, więc jest rozwój produkcji przemysłowej, a tym
samym objętej kontrolą sanitarną.
Naturalne wody mineralne są wydobywane z izolowanych od środowiska
zewnętrznego podziemnych złóż o udokumentowanych zasobach. Teren, na którym
znajduje się źródło jak i same źródło objęte są strefą ochronną ujęć wód podziemnych.
Obszar ten poddany jest zakazom, nakazom i ograniczeniom w zakresie użytkowania
gruntów i korzystania z wody. Obejmuje on ujęcie wody, źródło wody oraz grunty
przyległe. Nadmierna eksploatacja może doprowadzić do zachwiania hydrologicznej
równowagi [Zdernowski 2004].
147
Wody mineralne charakteryzują się stałym składem chemicznym i naturalną
czystością chemiczną i mikrobiologiczną. Zawierają one także pierwiastki śladowe oraz
posiadają
niezmienne
właściwości
fizyczne.
Pozyskuje
się
je
bezpośrednio
z naturalnego lub odwierconego źródła zasilanego przez podziemną warstwę
wodonośną. Sposób pobierania gwarantuje ich czystość mikrobiologiczną i niezmienny
skład. Rozlewanie i butelkowanie wód mineralnych powinno odbywać się pobliżu
ujęcia wody, tak aby ograniczyć drogę przekazywania wody i jej kontakt z powietrzem.
Na wartość odżywczą i zdrowotną wód mineralnych wpływa obecność
rozpuszczonych składników mineralnych. Wśród nich główne to wodorowęglany,
siarczany, chlorki, sód, potas, wapń i magnez. Ponadto występują też: żelazo, mangan,
miedź, cynk i inne. Minerały te ułatwiają właściwą przemianę materii i zmniejszają
ryzyko wystąpienia wielu schorzeń.
Wody mineralne możemy podzielić ze względu na stopień mineralizacji na:
- niskozmineralizowane o mineralizacji poniżej 500 mg/dm3,
- średniozmineralizowane o mineralizacji od 500 do 1500 mg/dm3,
- wysokozmineralizowane o mineralizacji ogólnej powyżej 1500 mg/dm3.
Wody niskozmineralizowane zalecane są do powszechnego spożycia, natomiast
wysokozmineralizowane dla osób ciężko pracujących fizycznie, gdyż tracą one
składniki mineralne wraz z potem [Świderski 2003]. Stosowane są także w leczeniu
niektórych schorzeń i wykorzystywane w balneologii.
W przypadku napojów Minerado producent deklaruje wykorzystanie do produkcji
napojów
naturalnej
wody
mineralnej
o
średnim
stopniu
mineralizacji
3
(500-1500 mg/dm ), zatem można je spożywać bez większych ograniczeń.
Dbałość o ochronę środowiska powinna przejawiać się we wszystkich gałęziach
gospodarki. W przypadku produkcji napojów Minerado, mamy do czynienia z dwiema
głównymi kwestiami: z produkcją soków i koncentratów owocowych (głównie
jabłkowego) oraz pozyskiwaniem wody do wytworzenia napoi. Podczas produkcji
soków powstają odpady, których zagospodarowanie stanowi często istotny problem.
Natomiast wydobycie wody może zachwiać naturalną równowagę hydrogeologiczną
środowiska przez zbyt drastyczne obniżenie zwierciadła wody, a nawet uszkodzenie
powierzchni przez odwodnienie terenu i związane z nim osiadania [Słownik
hydrogeologiczny http://mos.gov.pl].
Według
ustawy Prawo
Wodne
zarządzanie
zasobami
wodnymi
służy
zaspokojeniu potrzeb ludności i gospodarki oraz ochronie wód i środowiska,
148
w szczególności w zakresie ochrony zasobów wodnych przed zanieczyszczaniem oraz
niewłaściwą lub nadmierną eksploatacją [Kucharski 2002].
Materiały i metody
Celem badań było porównanie wód mineralnych i napojów wyprodukowanych
na bazie wody średniozmineralizowanej oraz potwierdzenie stopnia mineralizacji
wyrażonej jako przewodniość właściwa z deklarowaną przez producenta.
W czasie badań oznaczono: przewodność właściwą za pomocą konduktometru
CC-101, pH za pomocą ph-metru CP-103 oraz dodatkowo w napojach ekstrakt ogólny
przy użyciu refraktometru. W wodach mineralnych oznaczono także: zasadowość,
chlorki, wapń oraz twardość, oznaczeń tych nie można było wykonać w napojach
ze względu na zabarwienie, które fałszowałoby obraz uzyskiwanych wyników.
Zasada oznaczenia zasadowości polega na określeniu zawartości związków reagujących
w wodzie zasadowo wobec odpowiedniego wskaźnika. Zasadowość oznacza się przez
miareczkowanie badanej wody mianowanym roztworem mocnego kwasu, najpierw
wobec fenoloftaleiny, a następnie wobec oranżu metylowego.
Oznaczenie twardości ogólnej polega na utworzeniu związków kompleksowych
soli dwusodowej kwasu etylenodwuaminooctowego, zwanego kwasem wersenowym,
z jonami wapnia i magnezu, od których głównie zależy twardość wody naturalnej.
Chlorki oznaczono metodą miareczkową Mohra polegającą na zmiareczkowaniu jonów
Cl– azotanem srebra wobec chromianu potasu jako wskaźnika. Zmiana zabarwienia
z żółtozielonego na żółtobrunatne świadczy o całkowitym zmiareczkowaniu jonów
chlorkowych.
Metoda oznaczenia wapnia polega na tworzeniu się z związków kompleksowych
kwasu wersenowego z jonami wapnia. Jako wskaźników używa się mureksydu
do oznaczenia jego zawartości [Nawirska, Szymański 2002].
Wyniki
Badania obejmowały 5 prób wody mineralnej zadeklarowanych przez
producentów jako wody średniozmineralizowane i 12 napoi „Minerado” na bazie wody
średniozmineralizowanej
o różnych kompozycjach smakowych. Zawartość soków
owocowych w napojach wynosić 20%. W przypadku Minerado dominuje sok jabłkowy
(10-19%), inne soki stanowią 1-5%.
149
Tab. 1. Zestawienie wyników dla wód mineralnych
Lp.
1
2
5
4
5
Rodzaj wody
mineralnej
Staropolanka
gazowana
Staropolanka
niegazowana
Terra
Arctika
Nałęczowianka
Przewodność
właściwa
[µS·cm-1]
pH
Zasadowość
[val/m3]
Chlorki
[g/m-3]
Ca
[g/m-3]
Twardość
[0tw]
1013
5,57
10,50
2,5
103,8
20,0
762
5,77
10,90
2
127,9
26,5
763
609
719
7,10
7,43
7,16
6,30
6,70
7,75
4
2
3
67,9
92,1
113,6
18,9
20,0
21,0
Tab. 2. Zestawienie wyników dla napojów
Lp.
Rodzaj napoju „Minerado”
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Jabłkowo-miętowy
Wiśniowo-jabłkowy
Żurawina
Limetka + mięta
Jabłkowo-brzoskwiniowy
Winogronowy
Winogronowo-jabłkowy
Opuncja
Pomarańczowo-jabłkowy
Eukaliptus + kiwi
Poziomka
Dzika róża
Przewodność
właściwa [μS·cm-1]
572
580
871
620
600
780
865
808
1133
720
842
890
pH
Ekstrakt ogólny
[%]
2,86
2,98
3,02
3,01
3,02
2,93
3,41
2,98
3,43
2,93
3,16
3,07
9,90
10,00
10,50
10,00
9,95
10,05
9,85
10,00
10,10
10,00
10,00
10,00
Wnioski
Przewodność właściwa mówi nam o zawartości soli rozpuszczonych w wodzie.
Z przeprowadzonych oznaczeń dla wód wynika, że najwięcej rozpuszczonych soli
zawierała Staropolanka gazowana, powyżej 1013 µS/cm, natomiast pozostałe wody
miały powyżej 700 µS/cm. Najniższą przewodność miała woda Arctika – 609 µS/cm.
Spośród napoi najwyższą przewodnością charakteryzował się napój pomarańczowojabłkowy (nr 9), najniższą zaś napoje jabłkowo-miętowy i wiśniowo-jabłkowy (poniżej
600 µS/cm). Większość badanych napoi miała przewodność na poziomie 700-900
µS/cm. Wartości te odpowiadają w przybliżeniu mineralizacji wyrażonej w mg/dm 3.
Są one zgodne z normami dotyczącymi wód średnozmineralizowanych, jednak należy
też uwzględnić, że część składników mineralnych pochodzi z soków owocowych. Fakt
ten może wskazywać na użycie wody niskozmineralizowanej do ich produkcji, nie zaś
średniozmineralizowanej. Dotyczy to zwłaszcza napoi, które miały przewodność
właściwą poniżej 700 µS/cm.
150
Odczyn badanych wód, poza obiema Staropolankami, był zgodny z wymogami.
Ich zaniżona wartość wynika z większej zawartości CO2. Zdecydowanie niższa wartość
pH dla badanych napojów wynika
z obecności soków owocowych, których pH
kształtuje się na poziomie 3, oraz z zastosowania regulatora kwasowości - kwasu
cytrynowego.
Zasadowość ogólna (wywoływana przez wodorowęglany, węglany i rzadziej
wodorotlenki) oznaczona wobec metylooranżu była największa dla Staropolanek powyżej 10 val/m3, najniższa zaś dla wody Terra – 6,3 val/m3.
Zawartość chlorków w badanych wodach była zbliżona i zgodna z deklaracją
poszczególnych producentów. Twardość badanych wód była odpowiednia dla wód
średniozmineralizowanych. Najtwardszą wodą była Staropolanka niegazowana,
natomiast najbardziej miękką była Terra. Ta woda zawierała również najmniej jonów
wapnia, a Staropolanka niegazowana miała tych jonów najwięcej. Wyniki
te potwierdzają zależność pomiędzy twardością a zawartością jonów wapnia.
Ekstrakt ogólny pozwolił na określenie zawartości cukrów
rozpuszczonych
w sokach. Wartość ekstraktu ogólnego oznaczonego w napojach jest zgodna
z PN-A-75951. Jedynie napój winogronowo-jabłkowy miał niższą zawartość ekstraktu
– 9,85.
Literatura
Kucharski M. 2002. Prawo geologiczne i górnicze w aspekcie rozlewnictwa wód
w opakowaniach. Przemysł Fermentacyjny i Owocowo – Warzywny: 6, 14.
Nawirska A., Szymański L. 2002. Gospodarka wodno-ściekowa w zakładach
przemysłu spożywczego. Wyd. AR, Wrocław.
Świderski F. 2003. Towaroznawstwo żywności przetworzonej – technologia i ocena
jakościowa. Praca zbiorowa pod red. Świderskiego F., Wyd. SGGW, Warszawa.
Zdernowski M. 2004. Praktyczne wdrażanie systemu HACCP w produkcji wód
i napojów. Ośrodek Doradztwa i Kształcenia Kadr, Gdańsk.
The comparing of mineralization of mineral water and fruit drinks
on the basis of mineral water
Summary
The objective of this study was to investigated the mineralization of new 12 fruit drinks
(Minerado) and compared it with the mineralization of 5 mineral water popular in Poland. The
Minerado drinks were made on the basis of the water with intermediate mineralization and
concentrated fruit juices. In the samples with mineral water the extract, content of ions Cl - and
Ca2+, and hardness were also investigated.Obtained results were in agree with Polish norms.
Conductivity, equal in approximation the mineralization expressed in mg/dm3, was about 700
µS/cm carried out for waters, and over 800 µS/cm for fruit drinks.
Key words: fruit drinks, mineral water, electrical conductivity of water
151
FINANSOWE WSPARCIE GOSPODARSTW ROLNYCH NA DOSTOSOWANIA
DO STANDARDÓW UE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA,
ZDROWIA PUBLICZNEGO ORAZ DOBROSTANU ZWIERZĄT
Autor: Jolanta Bojarszczuk
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach
Zakład Uprawy Roślin Pastewnych
ul. Czartoryskich 8
24-100 Puławy
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: wsparcie finansowe, gospodarstwa rolne, Plan Rozwoju Obszarów
Wiejskich, standardy unijne, gospodarstwa mleczne
Wstęp
Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej wymaga od polskich gospodarstw
poprawy warunków produkcji rolniczej poprzez dostosowanie do określonych
standardów unijnych. W praktyce oznacza to spełnianie uregulowań prawnych
obowiązujących w UE stawianych gospodarstwom w zakresie higieny produkcji,
ochrony środowiska, dobrostanu zwierząt oraz bezpieczeństwa żywności. W sytuacji
niskiej dochodowości rolnictwa w Polsce a więc braku własnego kapitału
inwestycyjnego konieczne jest udostępnienie gospodarstwom środków publicznych
celem ułatwienia im przeprowadzenia dostosowań niezbędnych z punktu widzenia
prawa i interesu publicznego. Dlatego w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich
na lata 2004-2006, ukierunkowanego na realizację społecznych, ekonomicznych
i środowiskowych aspektów rozwoju obszarów wiejskich przewidziano działanie
mające na celu pomoc gospodarstwom w zakresie spełnienia wymogów ochrony
środowiska, poprawy warunków higienicznych oraz dobrostanu zwierząt. Działania
realizujące przedsięwzięcia w zakresie trzech schematów są przedstawione w Planie
Rozwoju Obszarów Wiejskich dla Polski na lata 2004-2006, MRiRW [4] i zakładają:
-
wyposażenie gospodarstw rolnych w urządzenia do przechowywania nawozów
naturalnych;
-
dostosowanie
gospodarstw
specjalizujących
się
w
produkcji
mleka
do standardów higienicznych UE;
-
modernizację ferm kur niosek
Podstawę prawną tworzą ramowe rozporządzenia Unii Europejskiej, z których
jednym z najważniejszych jest: Rozporządzenie Komisji 817/2004 z dnia 29 kwietnia
2004 r. w sprawie szczegółowych zasad stosowania Rozporządzenie Rady (WE)
152
1257 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju wsi przez Europejski Fundusz
Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOiGR).
Działanie z tytułu dofinansowania dostosowania gospodarstw do standardów UE
zawarte jest w szóstym zadaniu Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Jego budżet
przedstawiony został w tabeli 1.
Tab. 1. Interaktywny Budżet Działania 6 PROW (mln EUR)
Rok
2004
2005
2006
Ogółem
Udział UE
(80%)
57,6
67,1
70,0
194,7
Kwota
ogółem
72,0
83,9
87,5
243,4
Udział Polski
(20%)
14,4
16,8
17,5
48,7
Wyposażenie gospodarstw rolnych w urządzenia do składowania nawozów
naturalnych spełniających wymogi ochrony środowiska
Sposób składowania odchodów zwierzęcych od lat jest przyczyną zagrożenia dla
środowiska
z
naturalnego,
które
jest
spowodowane
głównie
stratami
azotu
nieszczelnych zbiorników do przechowywania nawozów naturalnych. Konkretne
rozwiązania zawarte są w ustawie o nawozach i nawożeniu, które pokrywają się
z niektórymi działaniami wymienionymi w Dyrektywie Azotanowej. Zgodnie
z art. 18 ustawy o nawozach i nawożeniu, nawozy naturalne w postaci stałej powinny
być przechowywane w pomieszczeniach inwentarskich lub na nieprzepuszczalnych
płytach zabezpieczonych przed przenikaniem wycieku do gruntu oraz wyposażonych
w instalację odprowadzającą wycieki do szczelnych zbiorników. Nawóz naturalny
w postaci płynnej natomiast należy przechowywać wyłącznie w szczelnych zbiornikach
o pojemności umożliwiającej gromadzenie, co najmniej 4-miesięcznej produkcji tego
nawozu [8]. W praktyce powierzchnia płyty gnojowej, powinna wynosić około 3,5 m2
na jedną dużą jednostkę przeliczeniową [2]. Każda budowla związana z gospodarskimi
odpadami z produkcji zwierzęcej (w tym z nawozami naturalnymi) musi spełniać
podstawowe wymogi sanitarne, eliminujące źródła zanieczyszczeń i ich negatywny
wpływ na ludzi, zwierzęta, rośliny [3]. Standard ten obowiązywał będzie
na wyznaczonych Obszarach Szczególnie Narażonych (OSN) od 1 maja 2008 r.,
a na pozostałych obszarach od 25 września 2008 roku.
153
Wsparcie finansowe, na jakie może liczyć producent rolny może zostać
zrealizowane na budowę, przebudowę lub modernizację urządzeń do przechowywania
nawozów naturalnych w postaci stałej lub postaci ciekłej [4, 5]. Poziom płatności
w zakresie wyposażenia w płyty obornikowe i nieprzepuszczalne zbiorniki na
gnojowicę
i
gnojówkę,
zamieszczony
w
Rozporządzeniu
Rady
Ministrów
z dn. 18 stycznia 2005 roku. w sprawie szczegółowych warunków trybu udzielania
pomocy finansowej na dostosowanie gospodarstw rolnych do standardów UE objętej
planem rozwoju obszarów wiejskich [6], przedstawiony został w tabeli 2 i 3.
Tab. 2. Poziom płatności w zależności od wielkości gospodarstwa w zakresie
wyposażenia w płyty obornikowe
Płyty obornikowe
Koszt na m2
2)
(wielkość m
(PLN)
35,0
217
70,0
204
105,0
177
122,5
173
175,0
162
210,0 i więcej
157
Tab. 3. Poziom płatności w zależności od wielkości gospodarstwa w zakresie
wyposażenia w nieprzepuszczalne zbiorniki na gnojowicę i gnojówkę (kryte)
Nieprzepuszczalne zbiorniki na
Koszt na m2
gnojowicę i gnojówkę, kryte
w PLN
(wielkość m2)
30
680
60
641
90
574
Dostosowanie gospodarstw mlecznych do standardów UE zapewniających wymogi
zdrowia publicznego
Modernizacja gospodarstw mlecznych do wymogów weterynaryjnych wynika
z braku odpowiednich pomieszczeń do udoju mleka oraz infrastruktury do dojenia
i przechowywania mleka zgodnie z wymaganiami higienicznymi. Największa
możliwość przedostania się do mleka bakterii, grzybów i wirusów ze ściółki istnieje
w czasie prowadzeniem udoju na stanowiskach ściółkowych. Ponadto dużym
zagrożeniem dla higieny mleka jest prowadzenie udoju ręcznie, co jest niezgodnie
z zasadami higieny. W związku z tym konieczne jest wyposażenie pomieszczeń
udojowych w łatwo zmywalne ściany i podłogi, nowoczesne systemy udojowe,
154
schładzarki do mleka, umywalki z pogrzewaczem wody. Wymagania w tym zakresie
wynikają z zapisów Dyrektywy Rady 92/46/EWG z dnia 16 czerwca 1992 roku
ustanawiającej przepisy zdrowotne dla produkcji i wprowadzania do obrotu surowego
mleka, poddanego obróbce cieplnej i produktów na bazie mleka. W polskim
prawodawstwie te wymogi zostały przeniesione do Rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 25 lipca 2002 roku w sprawie szczegółowych warunków
weterynaryjnych wymaganych przy pozyskiwaniu, przetwórstwie, składowaniu
i transporcie mleka oraz przetworów mlecznych.
Szczegółowym celem wsparcia gospodarstw w tym zakresie jest poprawa
i utrzymanie warunków higienicznych w oborach z punktu widzenia zdrowia
publicznego i jakości żywności. Gospodarstwa specjalizujące się w produkcji mleka
będą musiały spełnić normy związane z wymaganiami weterynaryjnymi do 31 grudnia
2006 roku. Rolnicy mogą otrzymać pomoc finansową na następujące wydatki
inwestycyjne: na modernizację podłóg i ścian w pomieszczeniach, w których
prowadzony jest udój lub na stanowiska udojowe w pomieszczeniach, w których
przechowywane jest mleko surowe, na urządzenia do odprowadzania odchodów
zwierzęcych z pomieszczeń gospodarczych, na systemy wentylacji oraz oświetlenie
w pomieszczeniach, na nowoczesne systemy udojowe, na schładzarki do mleka, na
wyposażenie zapewniające zwierzętom stały dostęp do świeżej wody zarówno
budynkach inwentarskich jak i pastwiskach [4]. Poziom płatności, który związany jest
ze 100% refundacją kosztów na dostosowanie obory wynosi 350 PLN na jedno
stanowisko, zaś na zakup schładzalnika mleka do 800 litrów wynosi 17000 PLN [6].
Dostosowanie ferm kur niosek do standardów UE zapewniających dobrostanu
zwierząt
Modernizacja kurników wynika z konieczności zapewnienia odpowiednich
parametrów klatek (wysokość, nachylenie podłoża) gdyż dotychczas wykorzystywane
są zbyt małe. Wymogi dotyczące dobrostanu kur niosek zawarte są w Dyrektywie Rady
1997/74/WE z dnia 19 lipca 1999 r. ustalającej minimalne normy ich ochrony,
w polskim prawie mają odniesienie w Rozporządzeniu MRiRW z dnia 2 września
2003 r. w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków
zwierząt gospodarskich. Do 31 grudnia 2009 r. 44 fermy kurze, którym przyznano okres
przejściowy będą musiały zostać wyposażone w klatki dla kur spełniające przepisy
155
dotyczące zapewniania dobrostanu zwierząt. Poziom płatności na wyposażenie ferm kur
niosek wynosi 16 PLN na klatkę [6].
Możliwość wsparcia pociąga za sobą jednak konieczność spełnienia określonych
wymogów. Z pomocy mogą skorzystać bowiem producenci rolni, których gospodarstwo
jest żywotne lub osiągnie żywotność z końcem okresu otrzymania wsparcia,
w gospodarstwie utrzymuje się co najmniej 5 dużych jednostek przeliczeniowych
zwierząt (DJP) oraz produkcja czystego azotu w nawozach naturalnych nie przekracza
170 kg/ha. Dodatkowo w przypadku wniosków dotyczących poprawy warunków
higienicznych przy produkcji mleka, w gospodarstwie nie może być więcej niż 30 krów
produkujących mleko surowe przeznaczone do spożycia oraz do produkcji przetworów
mlecznych. Rolnik zobowiązuje się ponadto dostosować gospodarstwo produkcyjnego
do minimalnych standardów, dotyczących higieny i warunków utrzymania zwierząt
w zakresie niezbędnym do otrzymania pomocy finansowej. Program zakłada pokrycie
100% kosztów inwestycyjnych.
Podsumowanie
Działanie Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich jest jednym z najbardziej
atrakcyjnych działań realizowanych w ramach rolniczych funduszy strukturalnych,
ponieważ bezpośrednio dotyka jednego z największych problemów, z jakim boryka się
obecnie polskie rolnictwo – problemu ochrony środowiska. Możliwość uzyskania
środków na tego typu inwestycji będzie z pewnością impulsem do kompleksowej
modernizacji gospodarstw rolnych w Polsce, co z kolei przyczyni się do szybkiego
i długofalowego rozwoju obszarów wiejskich Szacowana liczba beneficjentów, którzy
skorzystają z tej pomocy wynosi 63 tys.
Literatura
Dyrektywa 2000/60/EC Parlamentu Europejskiego oraz Rady z 23 września 2000 roku
ustanawiająca ramy dla Wspólnotowych działań związanych z polityką wodną Dziennik
Urzędowy 327, 22/12/2000.
Duer I.; Fotyma M. 2002. Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej, IUNG, Puławy; 29-30.
Jóźwikowski T., Wierzbicki K., Rudnik K., Sadowiska M., Palmowski J. 2002
Wybrane obiekty infrastruktury technicznej obszarów wiejskich, wyd. IBMiMR,
Warszawa.
156
MRiRW: Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich dla Polski na lata 2004-2006”, wyciąg
z wersji roboczej, Warszawa 2002, http://minrol.gov.pl.
Rozporządzenie Komisji 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie
szczegółowych zasad stosowania Rozporządzenie Rady WE 1257 z dnia 17 maja
1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju wsi przez Europejski Fundusz Orientacji
i Gwarancji Rolnej EFOiGR.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 18 stycznia 2005 r. w sprawie szczegółowych
warunków trybu udzielania pomocy finansowej na dostosowanie gospodarstw rolnych
do standardów Unii Europejskiej objętej planem rozwoju obszarów wiejskich.
Rural Development Plan RDP accounting to Regulation EC no 1257/1999,
http://europa.eu.int/comm./agriculture/rur/countries/index_en.htm.
Ustawa z dn. 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu Dz. U. Nr 89, poz. 991.
Financial instruments supporting of agricultural farms to adjustment to EU requirements
in range of environmental, public health and animals health
Summary
The paper presents one of the main financial instruments of the Rural Development Plan (RDP)
for Poland in 2004-2006, which was prepared by the Ministry of Agriculture and Rural
Development. The general purpose is adaptation of agricultural farms to standards union. This
instrument is realized as one of priorities called Environmental and conservation of nature value
of rural areas. The size of amounts for the years 2004-2006 are respectively: 72.0, 83.9 and 87,5
millions euros per year. Total amount of this instrument equal 243,4 millions euros from EU
budget. The share of EU expenditure equal 80 percentages.
Key words: financial support, agricultural farms, Rural Development Plan, standards union,
dairy farms
157
POSTMODERNIZM W ZARZĄDZANIU WIEDZĄ
W ASPEKCIE GOSPODARKI „TRZECIEJ FALI”
A OCHRONA ŚRODOWISKA
Autorzy: Małgorzata Cyrek, dr inż.Marian Woźniak
SKN Ekonomistów, Sekcja Marketingu
Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii,
SKN Ekonomistów, ul. M. Ćwiklińskiej 2
[email protected]
Słowa kluczowe: zarządzanie wiedza, ochrona środowiska
„Potrzebujemy natury, aby żyć w pełni – powietrzem, pożywieniem, ciepłem,
duchem [...], tymczasem żyjemy tak, jakby natura była nam potrzebna jedynie
do zapewnienia czegoś ponad to: papieru, wykwintnej żywności, pracy
przynoszącej pieniądze”.
Susan Griffin
Gareth Morgan twórca nurtu postmodernistycznego w teorii organizacji
i zarządzania, w jednej ze swoich prac napisał: „nasze teorie i wyjaśnienia życia
organizacyjnego oparte są na metaforach, które ukierunkowują postrzeganie
i rozumienie organizacji w sposób wyrazisty, chociaż cząstkowy (...). Użycie metafory
implikuje sposób myślenia i widzenia, który przenika nasze ogólne rozumienie świata”
[za: Koźmiński i Piotrowski 1997]. Morgan podkreśla, iż obrazy i metafory nie są tylko
objaśniającymi
konstrukcjami
pojęciowymi,
czy sposobami
postrzegania,
ale
dostarczają także strukturalnych podstaw działania. Wykorzystywanie metafor daje
możliwość wniknięcia, w rozpatrywany temat pozwalając na takie sposoby działania,
które przedtem mogły wydawać się niemożliwe [Morgan 1999]. W dobie przekształceń
gospodarczych i ekologizacji gospodarki, kiedy nasilenie zachodzących zmian można
porównać jedynie z rewolucją przemysłową, gdzie jedynym zasobem, którego nie ma
w nadmiarze jest wiedza [Sadler 1997], na pierwszy plan wysuwa się sformułowana
przez
Morgana
metafora
organizacji
jako
mózgu.
Elastyczność,
prężność
i pomysłowość, jaką obserwujemy w funkcjonowaniu mózgu, wymusza na
innowacyjnych organizacjach, by były projektowane jako systemy uczące się, przede
wszystkim otwarte na dociekanie i samokrytykę [Morgan 1999]. Uczenie się,
samoorganizowanie przedsiębiorstw, tworzenie nowych mechanizmów zarządzania,
wymaga przemiany postaw, położenia nacisku na [Morgan 1999]:
- aktywność w przeciwieństwie do bierności,
158
- autonomię w przeciwieństwie do zależności,
- współpracę w przeciwieństwie do rywalizacji,
- otwartość w przeciwieństwie do zamykania się,
- ekologię w przeciwieństwie do degradacji.
Miejsce ekologii w zarządzaniu przedsiębiorstwem
Przedsiębiorczość jest przede wszystkim postawą człowieka wobec otoczenia,
w którym żyje i pracuje – stwierdza J. Wilkin [1997]. Z tego powodu działania
człowieka powinny zmierzać w maksymalnym
stopniu
do „ekologicznego”
kształtowania otoczenia i ograniczać negatywne skutki wpływu na środowisko
naturalne, w którym żyjemy i pracujemy.
Powstaje zatem istotne dla menadżerów, polityków, ale przede wszystkim
ekonomistów pytanie: Jak efektywnie zarządzać wiedzą i w jaki sposób motywować
szczególnie
utalentowanych
pracowników,
aby
w
efekcie
przedsiębiorstwa
maksymalizowały swe zyski, nie szkodząc środowisku, a pracujący w nich ludzie mogli
pogodzić stawiane przed nimi wyzwania z wymogami ich własnej satysfakcji.
Szukając odpowiedzi na to pytanie należy powrócić do podstaw projektowania
organizacji i bardziej szczegółowo przeanalizować mechanizmy klasycznej teorii
zarządzania. Do najważniejszych jej przedstawicieli należeli: Fayol, Mooney, Urwick
oraz Taylor. Każdego z nich interesowały praktyczne problemy zarządzania. Starali się
skodyfikować doświadczenia, jakie wynieśli ze swoich sukcesów w organizacji.
Podstawą ich rozumowania stała się koncepcja, według której na proces zarządzania
składają się: planowanie, organizowanie, przekazywanie poleceń, koordynowanie
i kontrolowanie. Elementy te stały się fundamentem wielu obecnie stosowanych technik
zarządzania, takich jak zarządzanie przez cele (ZPC), systemy planowania,
programowania i budżetowania (SPPB) oraz innych.
W tym kontekście należy także zwrócić szczególną uwagę na środowisko
naturalne i jego ochronę. Każdy przedsiębiorca powinien przyjąć większą
odpowiedzialność za degradację środowiska naturalnego, wychodząc z założenia, że nie
można bez ograniczeń zmuszać przyrody do „uległości wobec celów rynku” [Hawken
1996]. Przedsiębiorstwa, jak stwierdza P. Hawken [1996], muszą przyjąć nowy sposób
widzenia siebie w kontekście szerszego środowiska. Konieczne jest zagwarantowanie,
aby wymogi ochrony środowiska były w pełni włączone do polityki rozwoju
gospodarczego Polski. Ważne miejsce zajmuje tutaj koncepcja zrównoważonego
159
rozwoju, której istotą jest uwzględnienie zarówno aspektów gospodarczych,
społecznych jak i środowiskowych w działaniach dla współczesnych i przyszłych
pokoleń.
Łatwo zauważyć, że budując organizację w oparciu o klasyczne techniki
zarządzania,
stworzymy
model
precyzyjnie
zdefiniowanych
czynności
zorganizowanych hierarchicznie według dokładnie wyznaczonych linii, poleceń
i komunikowania się [Morgan 1999]. Można zadać pytanie, gdzie w tej hierarchii jest
miejsce na ekologię? Taka struktura organizacji swą konstrukcją przypomina maszynę,
w której pracujący ludzie są tylko podrzędnymi częściami, „trybikami” wzajemnie się
zazębiającymi. W takiej sytuacji mechanizm, aby działał poprawnie musi być w pełni
posłuszny i realizować cele właściciela. Jakiekolwiek niedomagania organizacyjne są
traktowane jako swego rodzaju awarie mechanizmu maszyny [Fazlagić 2000]. Tak
pojmowany model zarządzania poświęca niewiele uwagi ludzkim aspektom organizacji
oraz jakże ważnej ekologii. Mimo, iż mówi o potrzebie przewodzenia, pobudzania
inicjatywy, życzliwości, sprawiedliwości, duchu zespołu to jednak zarządzanie
traktowane jest jako problem natury technicznej [Morgan 1999], a niestety nie
ekologicznej.
Wolny rynek nie oznacza władzy absolutnej przedsiębiorstw ani uchylania się od
odpowiedzialności w zakresie ochrony środowiska naturalnego. „Wolny”, według P.
Hawkena [1996], zaczęło znaczyć „duży” i „silny”, a niekoniecznie „odpowiedzialny”.
Walcząc o miejsce na rynku, przedsiębiorstwa kierują tam wiele towarów za cenę zbyt
niską, nie uwzględniającą kosztów, jakie poniesie nasze oraz przyszłe pokolenie
w wyniku efektu cieplarnianego, wycinania lasów, pogarszania stanu czystości wód
i powietrza. Przedsiębiorstwa w wielu wypadkach nie uświadamiają sobie konsekwencji
dążenia za wszelką cenę do rozwoju przemysłowego, do osiągania maksymalnych
zysków kosztem środowiska.
Czynnik ludzki w przedsiębiorstwie wobec zmian w klasycznych modelach
zarządzania
W dobie nowego porządku ekonomicznego, dynamicznie rozwijającego się
sektora usług i organizacji wiedzochłonnych klasyczna teoria zarządzania ulega
dezaktualizacji. Rola zarządzania produkcją traci na znaczeniu wraz z pojawieniem się
nowej kategorii pracowników – knowledge workers (pracowników wiedzy), którzy to
przedstawiają zupełnie inny obraz niż uprzedmiotowiony robotnik wykonujący pracę
160
w fabryce. Wypracowane przez klasyków standardy pomiaru i oceny efektywności
pracy robotników okazują się zupełnie nieprzydatne do oceny pracy i zarządzania
zespołami
pracowników wiedzy z
uwzględnieniem
aspektów ekolgii. Praca
intelektualna charakteryzuje się innymi cechami aniżeli praca robotnika fabrycznego.
Czas, jaki pracownik wiedzy spędza przy wykonywaniu zadania nie pozwala na
zmierzenie wydajności. Warunki pracy, nastawienie emocjonalne, zdolności twórcze,
stres wpływają na zmienność czasu realizacji zadania. Miejsce wykonywania pracy
(w przeciwieństwie do pracownika fizycznego) nie odgrywa znaczącej roli. Wartość
pracownika intelektualnego na rynku pracy rośnie w miarę zdobywania przez niego
nowej wiedzy i doświadczeń, także w miarę wzrostu jego świadomości ekologicznej.
Przyrost nakładów intelektualnych nie zawsze daje przyrost efektów. Złe wykonanie
pracy może zapoczątkować sukces w innej dziedzinie, dlatego nie można oceniać
efektów pracy intelektualnej w krótkim okresie. Efekt synergii (pracy zespołowej)
wśród pracowników wiedzy (także w dziedzinie wiedzy jaką jest ekologia) jest znacznie
większy niż wśród pracowników fizycznych. Motywowanie do pracy intelektualnej nie
opiera się jedynie na bodźcach materialnych, ale ma bardziej złożoną naturę [Fazlagić
2000].
Wiedza traktowana jako składnik produkcji posiada sporo cech zdecydowanie
odróżniających ją od takich czynników jak: ziemia, praca, czy kapitał.

Wiedza
będąca
wartością
niematerialną
nie
może
być
konsumowana.
Użytkowanie tego samego jej fragmentu równolegle przez dowolną liczbę osób
w tym samym czasie nie powoduje nawet najmniejszego jej uszczuplenia.

Wiedzę jest o wiele trudniej ochronić aniżeli ziemię, pracę, czy kapitał.
Zgromadzona w umysłach zatrudnionych osób opuszcza firmę wraz z odejściem
pracowników.

Bardo trudno jest oszacować wpływ wiedzy na gospodarkę, a wydajność użytej
wiedzy jest bardzo trudna do policzenia.

Wiedzy nie wystarczy magazynować, ale aby była konkurencyjna, trzeba ją cały
czas rozwijać.

W bezpośrednim kontakcie z klientem, podczas tzw. „chwili prawdy” wiedza jest
bardzo często poza zasięgiem i wpływem nadzoru zwierzchników [Sadler 1997].
161

Pogłębiana, utrwalana i rozwijana wiedza proekologiczna pozwala racjonalnie
gospodarować pozostałymi czynnikami produkcji tak, by wartości środowiskowe
zostały zachowane dla przyszłych pokoleń.
Przedsiębiorstwa wiedzochłonne doskonale zdają sobie sprawę z tego, jak ważny
jest pierwiastek ludzki, dlatego też wkładają olbrzymi wysiłek i troskę w proces
odpowiedniego badania oraz doboru pracowników. Gore [1996] proponuje, aby
przedsiębiorstwa oparły swoją działalność na kilku celach strategicznych, których
realizacja przyczyni się do ratowania środowiska, a mianowicie:

należy opracować i rozpowszechnić na skalę międzynarodową korzystne dla
środowiska technologie,

należy ustalić globalny system gospodarczej księgowości, która nadałaby
odpowiednie wartości
ekologicznym
skutkom,
określającym
nasz
wpływ
na środowisko,

należy ustalić oraz przyjąć wspólny plan edukacji ekologicznej obywateli na całym
świecie.
Wzrastający z każdym rokiem odsetek liczby osób z wyższym wykształceniem
(tab. 2), daje właścicielom przedsiębiorstw coraz większe możliwości doboru
odpowiednich pracowników. Od zatrudnionych w sektorze usług nie wymaga się już
jednak tylko wysokiego poziomu wiedzy o charakterze akademickim, czy też
technicznych umiejętności w takim sensie, w jakim przyswaja się je podczas studiów
[Sadler 1997]. O wiele cenniejsze okazują się: zdrowy rozsądek, inwencja twórcza, takt,
inteligencja, świadomość ekologiczna czy chęć spontanicznego działania. Cechy te są
szczególnie ważne, gdyż produktywność ludzka wymaga stałego uczenia się. Wymaga,
by człowiek był stale dopingowany do przemyśleń odnośnie możliwości ulepszeń
dotychczasowych działań realizowanych nawet na wysokim poziomie oraz sposobów
wytwarzania nie niosących zagrożeń dla środowiska.
Propagatorzy „nowej fali” w zarządzaniu (new wave), datowanej na okres
od początku lat 80 i utrzymującej się do dnia dzisiejszego, zwracają szczególną uwagę
na to, że w „doskonałych” organizacjach liczą się nie tylko jednostki na szczycie, ale
także indywidualności na niższych szczeblach. Nie system, ani struktura, nie „jedynie
słuszne zasady i reguły”, lecz niepowtarzalne jednostki i zespoły przesądzają
o sukcesie firm. Badania także wykazują, że efektywność działalności innowacyjnej
jest odwrotnie proporcjonalna do liczebności grupy badawczej [Koźmiński i Piotrowski
1997].
162
Tab. 2.
Ludność w wieku 15 lat i więcej według płci posiadająca wyższe wykształcenie
w tysiącach
w odsetkach
Rok
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
1995
2180
1106
1074
7,3
7,7
6,9
1996
2270
1138
1132
7,5
7,9
7,2
1997
2382
1176
1206
7,8
8,0
7,6
1998
2514
1222
1292
8,2
8,3
8,0
1999
2673
1278
1395
8,6
8,6
8,6
2000
2866
1347
1519
9,1
8,9
9,3
2001
3092
1427
1665
9,8
9,4
10,1
2002
3204
1448
1756
11,3
10,7
11,9
Źródło: opracowanie własne w oparciu o roczniki demograficzne1996-2003.
Postmodernistyczny
menadżer
budując
koncepcje
służące
zarządzaniu
i motywowaniu twórców wiedzy oraz uzdolnionych pracowników, musi uwzględnić
następujące cele:

Rekrutację
odpowiednich
kandydatów
rokujących
nadzieję,
że
zostaną
utalentowanymi pracownikami.

Rozwój potencjału intelektualnego swych pracowników poprzez kształcenie
i szkolenia, w tym także w sferze ekologii.

Odpowiednie motywowanie uzdolnionych osób, by osiągały jak najwyższy
poziom sprawności zawodowej, a także budowanie silnych więzi i poczucia
lojalności wobec firmy.

Upewnienie się, że zrobiono wszystko, by przeciwdziałać „podkupywaniu”, czy
„podbieraniu” talentu i wiedzy przez konkurencję.

Odejście od liniowego (newtonowskiego) postrzegania świata w postaci liczb
i trzech wymiarów, a poszukiwanie nowych sposobów pomiaru tego,
co niematerialne [Fazlagić 1999].

Ekologię jako jeden z głównych celów działania.
Podsumowanie
Radykalnym zmianom ulega układ przedsiębiorstwo – otoczenie, wynikający
z rosnących wymagań w stosunku do ekologicznych aspektów działalności
przedsiębiorstw. Penc [1994] akcentuje, że funkcjonowanie przedsiębiorstw w coraz
większym stopniu podporządkowane powinno być zasadom ochrony środowiska, co
wynika ze wzrostu świadomości ekologicznej młodego pokolenia, rosnących wymagań
ekologicznych
konsumentów,
stworzenia
optymalnej
pozycji
przedsiębiorstwa
w otoczeniu oraz dostosowania się do wymagań rynku europejskiego.
163
Zarządzanie wiedzą pokonało milowy krok od czasu pojawienia się pierwszych
zasad klasycznej teorii zarządzania. Powstanie nowych technologii rozwoju,
innowacyjnych produktów i usług powoduje szybko postępującą modernizację całych
przedsiębiorstw, w których kwestia środowiska naturalnego i jego ochrony powinna być
ważnym aspektem działań.
Literatura
Fazlagić A. 1999. Wycena majątku niematerialnego firm profesjonalnych,
[w:] K. Rogoziński (red.), Marketing usług profesjonalnych. Wyd. AE w Poznaniu,
Poznań, s. 44.
Fazlagić A. 2000. Pomiar niemierzalnego, czyli praca twórcza w perspektywie stu lat
tayloryzmu, [w:] Marketing usług profesjonalnych, K. Rogoziński (red.), Wyd. AE
w Poznaniu, Poznań, s.289, 293-294.
Gore A. 1996. Ziemia na krawędzi. ETHOS, Warszawa.
Hawken P. 1996. Przez zielone okulary. Pusty obłok, Warszawa.
Koźmiński A. K., Piotrowski W.1997. Zarządzanie, teoria i praktyka, PWN,
Warszawa, s. 682, 690 – 691.
Morgan G. 1999. Obrazy organizacji. PWN, Warszawa, s. 24, 28, 85, 120, 124, 403.
Penc J. 1994. Ochrona środowiska w strategii przedsiębiorstwa. Aura, 7, 17-19.
Sadler P. 1997. Zarządzanie w społeczeństwie postindustrialnym. Wyd. Profesjonalnej
Szkoły Biznesu, Kraków, s. 59, 100, 114, 138.
Wilkin J. 1997. Przedsiębiorczość na wsi – główne determinanty i uwarunkowania.
[w:]Przedsiębiorczość w agrobiznesie a rozwój terenów wiejskich. Mat. Konf. AR
w Krakowie, Wydział Ekonomii w Rzeszowie, s. 25-35.
Postmodernism in Knowledge Management in the Aspect of the „Third Wave”
Economy and Environment Conservation
Summary
The relation enterprise – environment ensuing from the challenges of the ecological
aspects of enterprises’ functioning is radically changing. Knowledge management has changed
a lot since the time of the first rules of classical management theory appearance. The emergence
of new development technologies as well as product and service innovation induces rapidly
progressing modernization of whole enterprises, in which the matter of natural environment and
its conservation should be an important aspect of activities.
Key words: management, knowledge, environment conservation
164
TERENY ZIELONE SANOKA
Autor: Magdalena Hipner
Opiekun: dr inż. Janina Błażej
Studenckie Koło Naukowe Ekonomistów, Sekcja Ochrony Środowiska Rolniczego
Wydział Ekonomii, Uniwersytet Rzeszowski, ul. M. Ćwiklińskiej 2, 35-601 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: zieleń miejska, wzgórza, rzeka San, rozwój zieleni
Wstęp
Sanok jest miastem o niewielkiej liczbie mieszkańców i bardzo korzystnych
walorach przyrodniczych, dlatego też może być atrakcyjnym ośrodkiem turystycznym
[Zając 1998]. Jednak tereny zielone nie były dotąd przedmiotem odrębnych badań. Nie
wykonywano też szczegółowych studiów pokazujących rozwój przestrzenny miasta
i kształtowany na tym tle terenów zieleni. W literaturze przedmiotu pojawiają się
wzmianki o zabytkowych założeniach zieleni, do których zaliczono: park miejski
i dawny ogród przypałacowy w Dąbrówce Polskiej (oba nie są wpisane do rejestru
zabytków) oraz cmentarze, na których pojedyncze nagrobki są objęte rejestrem
zabytków [Kiryka 1995].
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie na podstawie dostępnej
literatury obecnego stanu oraz perspektyw rozwoju obszarów zielonych Sanoka.
Lokalizacja Sanoka
Miasto zlokalizowane jest na wschodnim skraju obniżenia Dołów JasielskoSanockich – rozciętego tu doliną Sanu i ograniczonego od północnego-wschodu
pasmem Gór Słonnych, a od południowego zachodu Pogórzem Bukowskim. Rzeźba
terenu miasta jest bardzo zróżnicowana pod względem hipsometrycznym i morfogenetycznym, co wynika z budowy tektonicznej i zróżnicowanej odporności skał.
W obrębie miasta występują znaczne różnice wysokości: od 290 m n.p.m.
w dolinie Sanu do 364 m n.p.m. na Górze Parkowej i 393 m n.p.m. na wzgórzu Glinice.
Pasmo Gór Słonnych otaczające miasto od północy sięga do wysokości 575 m n.p.m.
Charakterystyczne w krajobrazie są strome skarpy, w szczególności wysoka na 30 m
skarpa wyodrębniająca centrum miasta. W okolicy miasta wyróżnić można:
- sterasowaną dolinę Sanu
- niewysokie wzniesienia rozcięte dolinami odpływów lewobrzeżnych Sanu
165
- stoki pasma Gór Słonnych
Główną rzeką przepływającą przez Sanok i kształtującą układ przestrzenny miasta
jest San. Ważną funkcję pełnią też cieki stanowiące system korytarzy ekologicznych
łączących pozamiejskie tereny otwarte z doliną Sanu. Na terenie miasta istnieje pięć
potoków zasilających San. Największy dopływ lewobrzeżny – Sanoczek, stanowi
granicę miasta od północnego-zachodu. Mniejsze lewobrzeżne dopływy mają źródła
w zalesionym paśmie Wzgórz Stróżowskich, a wśród nich jedne z większych to potok
Połowiecki uchodzący do Sanu w centralnej części miasta. Pozostałe potoki wypływają
z zalesionych Gór Słonnych. Wysięki wód u podnóża wzniesień nawadniają położone
w dolinie Sanu torfowiska i lasy łęgowe [Kiryka 1995].
Podział obszarów przyrodniczych Sanoka
Z punktu widzenia przestrzennej struktury przyrodniczej, na obszarze miasta
wydzielić można ułożone pasmowo strefy:
 Strefa północna – tutaj o charakterze przyrodniczym decyduje koryto Sanu, oraz
północna część miasta objęta statusem Parku Krajobrazowego Gór Słonnych.
Koryto Sanu z terenami nadbrzeżnymi stanowi główny ciąg ekologiczny miasta,
będący fragmentem głównego regionalnego ciągu i ważnym połączeniem miasta
z terenami sąsiednimi. Cześć północna obejmująca tereny otwarte oraz
częściowo zabudowane, z dużym udziałem użytków zielonych, zadrzewień
i zakrzaczeń oraz przyległe kompleksy leśne. Szczególne znaczenie mają
naturalne zespoły leśne z żyznym zespołem buczyny karpackiej, łęgi nadrzeczne
oraz zespoły szuwarowe i wypełnione wodą starorzecza. Są to tereny
występowania cennych gatunków roślin i zwierząt
 Pozostałe dwie strefy to: strefa zabudowy miejskiej z Górą Parkową oraz
od południowego –zachodu strefa otwartych terenów rolnych [Zachariasz
2004a].
Parki i zieleńce
Klasyfikacja typów i rodzajów zieleni miejskiej może być różna z uwagi
na przyjęte kryteria i podziały. W przypadku Sanoka analizą objęto przede wszystkim
tereny posiadające zapisy prawne o różnym charakterze: parki i tereny rekreacyjnosportowe (z placami zabaw dla dzieci), zieleńce, skwery i pasy zieleni przyulicznej oraz
cmentarze), tereny leśne, obszary spotu, ogródki działkowe, zieleń przyuliczna, zieleń
166
wzdłuż rzeki i potoków, tereny zieleni o charakterze zabytkowym i chronionym: Park
Podworski, Park Etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Park
Krajobrazowy Gór Słonnych, Dolina Sanu, Skarpa [Szulczewska, Kaftan 1996]
Zasadniczy wpływ na model kształtowania terenów zieleni miejskiej ma
środowisko naturalne, głównie topografia, a drugi istotny czynnik to rozwój
historyczny. Oba w sposób zasadniczy przyczyniły się do uformowania pasmowego
układu Sanoka w jego obecnych granicach administracyjnych. W początkowym okresie
powstawania miasta atutem było znaczne zróżnicowanie wysokości terenu, przez co
mógł zostać zbudowany zamek obronny. W późniejszym okresie takie właśnie
ukształtowanie terenu stało się istotną barierą rozwojową dlatego też Sanok jako miasto
posiadające zwarte centrum wykształcił wewnątrz zielone wyspy roślinności,
tj. np. Park Miejski, czy Skarpę. W tej sytuacji proponowany model to system
mieszkalny: pasmowy (historyczny) i plamowy, gdzie zielone wyspy urządzonych
terenów zieleni połączone zostają zielonymi ciągami. Idea jest taka, by forma terenów
zieleni przyjęła postać ciągu, by powstały przestrzenie linearne, tworzące rodzaj
nieregularnej siatki łączącej istniejące i różnego rodzaju projektowane tereny zieleni.
W oparciu o istniejące tereny otwarte proponuje się stworzenie systemu parków,
terenów rekreacyjnych o różnej wielkości i różnym stopniu urządzenia, pozostające
w układzie hierarchicznym, co ważne jest dla mieszkańców. Zasadnicza rolę i formę
pasmowa narzucają systemowi parki największe, ale każdy z nich począwszy
od najmłodszego odgrywa w układzie swoja ważna rolę. W ramach systemu
zaprojektowano kilka typów parków [Domański 1966]
Ustawa z dn. 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami daje
możliwość scalenia kilku parków w park kulturowy. Dla kilku elementów systemu
terenów zieleni oraz ważnych przestrzeni publicznej Sanoka proponuje się właśnie taką
formę ochrony. Byłby to szlak historyczny od Parku Miejskiego przez plac św. Michała,
Rynek, plac św. Jana i zamek do Parku Skarpa, dalej kładką poprzez linearny park
wzdłuż Sanu, aż do Skansenu. W pobliżu są też Muzeum Budownictwa Ludowego oraz
Park Krajobrazowy Gór Słonnych oraz proponowany Park Euroregionu Karpaty i Park
„Militarny”, które już poza parkiem kulturowym stanowiłyby dopełnienie programu
[Chojnacka 2002].
167
PERSPEKTYWY ROZWOJU OBSZARÓW ZIELONYCH SANOKA
ZAGROŻENIA
SZANSE ROZWOJU








po cieciach pielęgnacyjnych może
znowu
dawać
możliwość
atrakcyjnych wglądów w panoramy
miasta,
możliwość
stworzenia
wieży
widokowej na wzgórzu, co w
połączeniu z kopcem da nową
wartość,
stworzenie
atrakcyjnych
stref
wejściowych do parku,
przyrodnicze ścieżki dydaktyczne,
ścieżki zdrowia,
wyposażenie dodatkowe (zjeżdżalnie,
promenada, „stake park” itp.),
teren dawnej skoczni – potencjalne
miejsce lokalizacji toru zjeżdżalni,
stacja pomp – pod warunkiem
adaptacji, np. na kaskadę.


zbytnia komercjalizacja,
zbyt bogaty program niszczący
naturalność parku,
 erozja wynikająca ze złego stanu
technicznego ścieżek i dzikich
ścieżek,
 brak poczucia bezpieczeństwa,
 niewłaściwa
lokalizacja
ścieżek
rowerowych
może
stanowić
zagrożenie dla użytkowników parku.
System ten uzupełniają liczne rozproszone ogrody prywatne przydomowe, które
jakkolwiek nie są dostępne dla osób postronnych, stanowi istotna część bilansu zieleni
miejskiej tereny użytkowane rolniczo w granicach administracyjnych miasta
[Zachariasz 2004b].
Literatura
Chojnacka I. 2002. Ochrona zieleni w przepisach prawa, Nowe uwarunkowania
prawne i wskazówki praktyczne utrzymania i pielęgnacji terenów zieleni
Domański J. 1966. Ziemia Sanocka, Kraków
Kiryka F. 1995. Sanok. Dzieje miasta, Rozwój przestrzenny miasta. Sanok
Szulczewska B, Kaftan J. 1996. Kształtowanie Systemu Przyrodniczego Miasta.
Warszawa
Zachariasz A. 2004a. Koncepcja zagospodarowania terenów zielonych Sanoka, Sanok
Zachariasz A. 2004b. Zieleń jako element kompozycji miasta współczesnego. Kraków
Zając E. 1998. Szkice z dziejów Sanoka. Sanok
168
Greenness on ground town Sanok
Summary
Sanok is located in the south-east of Poland, in a hilly area cut through by a few river
valleys – San. On the river winding its way through wooded mountains and hills, a settlement
called Sanok was established. Sculpture of the earth surface and geographical conditions
resulted in the fact that Sanok has been a part of the history if the Sub-Carpatian area for more
than 800 years. The center and major part of the town is situated on a hill. A park hillock is the
highest point of the town. This is an area of high natural and landscape value. Sanok area
enchants tourists not only with its beautiful countryside and climate but also with the kindness
of people and the richness of its culture. However the Sanok consists not only of primeval
nature, an unpolluted environment and the vicinity of the Bieszczady mountains. It is also
a fantastic potential investment area.
169
ROLNICTWO EKOLOGICZNE
W WOJ. PODKARPACKIM W LATACH 2000 - 2003
Autorzy: Ewa Kaczor, Agata Lachor, Paweł Germański, Marta Pisarek
Opiekun: dr inż. Marta Pisarek
Studenckie Koło Naukowe Ekonomistów, Sekcja Agroekologii
Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 2, 35-601 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: rolnictwo ekologiczne, województwo podkarpackie
Wstęp
Rolnictwo ekologiczne to najbardziej przyjazna środowisku produkcja rolnicza
oparta na wykorzystaniu naturalnych procesów zachodzących w gospodarstwie,
niezależnie od kraju, w którym jest ono stosowane. Dzięki uprawie bez chemicznych
środków produkcji i kontrolowanych metod uprawy roślin i chowu zwierząt, rolnictwo
ekologiczne przyczynia się do zachowania bioróżnorodności i ochrony zasobów
naturalnych, a także produkcji żywności o wysokiej jakości.
Obecnie rolnictwo ekologiczne w Europie jest jedną z najbardziej dynamicznie
rozwijających się sektorów produkcji rolnej. W 2003 roku powierzchnia upraw
ekologicznych w krajach UE wynosiła 4 792 381 ha, co stanowiło 3,51 % w stosunku
do ogólnej powierzchni użytków rolnych. Natomiast liczba gospodarstw, które
prowadziły produkcję metodami ekologicznymi wynosiła 139 046, co stanowiło 1,99 %
ogólnej liczby gospodarstw w krajach UE.
W Polsce propagowanie rolnictwa ekologicznego zaczęło się na przełomie lat
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wtedy to pierwsza grupa rolników po
specjalnych szkoleniach zdecydowała się przestawić swoje gospodarstwa na produkcję
ekologiczną.
W
Polsce
w
2003
roku
zarejestrowanych
w
systemie
było
2 286 gospodarstw. Najwięcej gospodarstw ekologicznych, w których produkcja
odbywała się zgodnie z kryteriami rolnictwa ekologicznego znajdowało się
w województwach: świętokrzyskim, lubelskim i mazowieckim, co stanowiło ponad
51% ogółu gospodarstw posiadających certyfikat zgodności.
Liczba i powierzchnia gospodarstw ekologicznych w woj. podkarpackim
Informacje o kształtowaniu się liczby gospodarstw i powierzchni upraw
ekologicznych w Polsce IJHAR-S opracowała na podstawie wyników kontroli
170
upoważnionych
do
tego
jednostek.
W
2003
roku
Minister
Rolnictwa
i Rozwoju Wsi upoważnił do prowadzenia kontroli, wydawania i cofania certyfikatów
zgodności w rolnictwie ekologicznym 6 jednostek. Są to: Polskie Centrum Badań
i Certyfikacji SA, Oddz. w Pile, Jednostka Certyfikacji Produkcji Ekplogicznej PNG,
Sp. z o.o. w Zajączkowie koło Kielc, BIOEKSPERT
Sp. z o.o w Warszawie,
AGROBIO TEST Sp. z o.o w Warszawie, COBICO Sp. z o.o w Krakowie,
EKOGWARANCJA PTRE Sp. z o.o w Lublinie.
Liczba i powierzchnia gospodarstw objętych kontrolą w Polsce, w tym również
woj. Podkarpackim z roku na rok zwiększa się. W 2001 roku upoważnione jednostki
certyfikujące na Podkarpaciu skontrolowały ogółem 195 gospodarstw rolnych. Ogólna
powierzchnia gospodarstw kontrolowanych w analizowanym roku wyniosła blisko
7 tyś. ha. Z zestawienia danych w tabeli 1 wynika, że liczba gospodarstw objętych
kontrolą w 2003 roku wynosiła już 288 gospodarstw, czyli o 48 % więcej niż
w 2001 roku. Wraz z liczbą gospodarstw zwiększała się również powierzchnia, która
w 2003 roku osiągnęła 9 286,69 ha. Podkarpacie na tle pozostałych województw
dominuje pod względem liczby i powierzchni skontrolowanych gospodarstw.
Tab. 1. Liczba i powierzchnia skontrolowanych gospodarstw na Podkarpaciu
w latach 2001 - 2003
Rok
Liczba
Powierzchnia w ha
w tym
Liczba
przetwórni
gospodarstw
Ogółem
2001
195
6 973,12
5 405,37
0
2002
231
7 098,98
5 581,96
1
2003
288
9 286,69
7 010,03
0
użytki rolne
Źródło: Raport IJHAR-S 2000 - 2003
Gospodarstwa posiadające atest i będące w trakcie przestawiania produkcji
Na podstawie danych zawartych w tabeli 2 wynika, że w 2001 roku było najwięcej
gospodarstw ekologicznych w 2 roku przestawiania produkcji. W następnych latach nie
obserwowano już tak dynamicznego wzrostu zainteresowania rolników Podkarpacia tą
metodą produkcji. W 2003 roku tylko 81 gospodarstw było w 2 roku przestawiania
produkcji. Należy przypuszczać, że nowy system dotacji zatrzyma tą niekorzystną
tendencje zmian.
171
Wielkość powierzchni według poszczególnych rodzajów upraw
W
Polsce
warzywnicze,
metodami
sadownicze,
ekologicznymi
oraz
można
użytkować
uprawiać
ekologicznie
rośliny rolnicze,
łąki
i
pastwiska.
W 2003 r. areał tych upraw wynosił prawie 40 tyś ha. Na terenie woj. podkarpackiego
w gospodarstwach z certyfikatem dominowały uprawy rolne oraz łąki i pastwiska.
Struktura ta wynika z uwarunkowań przyrodniczych Podkarpacia oraz z kierunkowości
użytkowania gruntów rolnych (tab. 3.).
2001
2002
2003
ogółem
w tym
użytków
rolnych
10 703,51 379,13
48 3 649,10 2 710,50
129 4 372,56 3 780,90
Powierzchnia ha
ogółem
w tym
użytków
rolnych
Liczba gosp. w 1
roku przestawiania
Rok
Powierzchnia ha
Liczba gosp. w 2
roku przestawiania
Podkarpackie
Liczba gospodarstw
z certyfikatem
Tab. 2. Liczba gospodarstw posiadających atest i będących w trakcie przestawiania
na produkcję ekologiczną w woj. podkarpackim w latach 2000-2003
Powierzchnia ha
w tym
ogółem użytków
rolnych
8 720,27 602,04 171 5 549,34 4 424,20
88 1 747,60 1 509,50 95 1 702,20 1 361,90
78 3 265,81 1 920,81 81 1 648,32 1 308,32
Źródło: Raport IJHAR-S 2000 – 2003
Tab.3. Powierzchnia (w ha) poszczególnych rodzajów certyfikowanych upraw
ekologicznych w woj. podkarpackim w latach 2000 – 2003
Uprawy
Rok
2000
2001
2002
2003
505,88
528,61
473,30
548,98
Uprawy warzywne
6 258,94 6 691,66 10 371,40 14 138,90
Uprawy rolnicze
191,73
220,25
349,80
370,14
Uprawy sadownicze
346,07
386,76
533,70
826,69
Plantacje jagodowe
4 358,26 3 672,85
7 988,60
6 116,70
Łąki i pastwiska
Źródło: Raport IJHAR-S 2000 - 2003
Dotacje do upraw ekologicznych i kosztów kontroli
Rolnik produkujący metodą ekologiczną może uzyskać dotacje do kosztów
przeprowadzanych
kontroli
oraz
poszczególnych
rodzajów
upraw,
które
są
zróżnicowane według statutu gospodarstwa (z certyfikatem, bez certyfikatu).W 2004 r.
planowane są następujące dotacje:

do kosztów kontroli wg. zasad ustalonych w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 15 kwietnia 2004r. i wypłacane przez Stację Chemiczno-
172
Rolniczą. Formularze wniosku na wypłacenie dotacji można uzyskać od wybranej,
upoważnionej jednostki certyfikującej. I termin wniosku o dotację do kosztów
kontroli do Stacji Chemiczno-Rolniczej upływa z dniem 31 lipca, II termin
z dniem15 października.

do hektara upraw ekologicznych na podstawie wniosków o przyznanie płatności
z tytułu wspierania przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu
zwierząt. Okres składania tych wniosku do powiatowego biura Agencji
Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa to wrzesień - październik
Płatność uwzględnia koszty poniesione na określone gospodarowanie (straty w plonach,
koszt wykonywania zabiegów, dodatkowe nakłady pracy, koszt paliwa) oraz korzyści
otrzymane (oszczędności w środkach produkcji). Jeżeli w gospodarstwie prowadzona
jest produkcja zwierzęca zbilansowana z produkcją roślinną stawka płatności może być
podwyższona o 20 %.
Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 4 w latach 2000 – 2002 średnio
7,5 % dotacji przypadała dla rolników Podkarpacia gospodarujących metodą
ekologiczną, w tym kwota ta w porównaniu do innych województw była najwyższa
w 2002 roku.
Tab. 4. Ogólna kwota (w tyś. zł) wypłaconych dotacji
w woj. podkarpackim w latach 2000 - 2002
Rok
województwo
2000
2001
2002
podkarpackie
114,6
511,5 397,1
pozostałe województwa
3 610,2
5 311,6 3 593,9
Źródło: Raport IJHAR-S 2000 - 2003
Podsumowanie
Rolnictwo ekologiczne ma w Polsce duże możliwości rozwoju. Bardzo ważnym
elementem jest promowanie ekologicznych metod produkcji, połączone z kampanią
informacyjną zarówno wśród producentów jak i konsumentów. Należy podkreślić
rosnące zainteresowanie żywnością ekologiczną. W przyszłości to zjawisko będzie się
nasilać, bowiem konsumenci w coraz większym stopniu chcą nabywać produkty
żywnościowe o najwyższej
jakości,
bezpieczne dla zdrowia, bez
środków
konserwujących i pozostałości środków ochrony roślin, nawozów sztucznych, a więc
wyprodukowanych metodami ekologicznymi.
173
Na najbardziej intensywny rozwój rolnictwa ekologicznego mogą wpływać
możliwości wynikające z naszego członkostwa w Unii Europejskiej, głównie w postaci
wsparcia
finansowego.
Argumentem
dodatkowo
przekonującym
do
podjęcia
działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego jest kierunek rozwoju wspólnej
polityki rolnej. Zgodnie z jej reformą zaakceptowaną w czerwcu 2003 r. kładzie się
nacisk na rozwój obszarów wiejskich, w ramach, którego zdecydowanie większe
znaczenie przewidywane jest dla rolnictwa ekologicznego i jego produktów.
Literatura
Niniejsza praca została opracowana na podstawie Raportów Inspekcji Jakości
Handlowych Artykułów Rolno-Spożywczych www.ijhar-s.gov.pl
174
SPOSOBY ZWALCZANIA ŚLIMAKÓW NAGICH
Autorzy: Barbara Kempanowska, Marta Pisarek
Opiekun: dr inż. Marta Pisarek
Studenckie Koło Naukowe Ekonomistów, Sekcja Agroekologii „Fitofagusie”
Uniwersytet Rzeszowski, ul. Ćwiklińskiej 2, 35-601 Rzeszów
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: ślimaki, zwalczanie prewencyjne, zwalczanie interwencyjne
Wstęp
Już od kilkunastu lat masowe występowanie na Podkarpaciu ślimaków nagich
na polach uprawnych i silne uszkodzenia roślin są przyczyną masowych strat
gospodarczych, szczególnie w ogrodnictwie [Pisarek i Wacław 2002, Sionek 2003].
Z dotychczasowych obserwacji wynika, że do tej pory brak jest jednej skutecznej
metody zwalczającej te groźne szkodniki. Dlatego też w niniejszej pracy na podstawie
dostępnej literatury scharakteryzowano aktualne sposoby ograniczania liczebności
ślimaków nagich w agrocenozach.
Metody prewencyjne
W zwalczaniu szkodliwych ślimaków należy przede wszystkim wykorzystać
dostępne, ekologiczne metody zapobiegawcze zmierzające do stworzenia
niekorzystnych warunków dla życia ślimaków. Obejmują one profilaktyczne zabiegi
higieniczne i agrotechniczne całkowicie bezpieczne dla środowiska [Kozłowski 2000a].
Podstawowym zabiegiem higienicznym jest osuszanie zbyt wilgotnych terenów,
wykaszanie traw i zarośli w pobliżu upraw oraz usuwanie resztek roślinnych,
kompostów i różnych przedmiotów leżących na ziemi, jeżeli nie są wykorzystywane
jako pułapki do wyłapywania ślimaków (kamieni, desek, gruzu, złomu). W miejscach
tych ślimaki chronią się podczas dnia, składają jaja i znajdują kryjówki w czasie zimy
[Kozłowski 2000b, Sionek 2003].
Jednym z podstawowych elementów profilaktyki jest ostrożność przy nabywaniu
materiału nasadzeniowego ze szkółek i punktów sprzedaży roślin ozdobnych. Zdarza
się, że sprzedawany tam materiał pochodzi z terenów, na których występują licznie
szkodliwe gatunki ślimaków [Sionek 2003].
Zabiegi agrotechniczne powinny sprowadzać się do utrzymania gleby w jak najlepszej
strukturze [Sionek 2003]. Częste bronowanie wykonane zaraz po zbiorze roślin, przy
słonecznej, suchej pogodzie powoduje szybkie wysychanie i zamieranie wyrzuconych
na powierzchnię gleby jaj i młodych ślimaków. W uprawie przedsiewnej istotne jest
ugniecenie gleby i zniszczenie przestworów, które są kryjówką ślimaków. Ważne jest
również odpowiednie zmianowanie roślin zapewniające szybki zbiór roślin z pól
i pozostawienie ich nie zachwaszczonych, w dobrej strukturze [Kozłowski 1996].
Wiele roślin posiada właściwości odstraszające ślimaki, dlatego też można je
wysiewać w pobliżu roślin chronionych. Rośliny odstraszające to: gorczyca biała,
wrotycz pospolity, krwawnik pospolity [Anonim 2001], koniczyna biała [Kozłowski
2000b], rośliny z rodziny babkowatych [Kozłowski 2000 a], mięta, lawenda
szerokolistna,
szałwia
lekarska,
ogórecznik
lekarski,
hyzop
lekarski
[www.haywardm.supanet.com].
Dobrym sposobem ochrony cennych roślin przed ślimakami jest w pobliżu tych
roślin wysiew roślin szczególnie atrakcyjnych dla ślimaków, takich jak: lucerna, sałata,
podagrycznik zwyczajny, rzepak (odmiany dwuzerowe) [Kozłowski 2000a], łubin,
175
słonecznik, bieluń dziędzierzawa. Siewki tych roślin przynęcają ślimaki
i są chętniej przez nie zjadane niż inne rośliny uprawne [Kozłowski 2000a, Kozłowski
2000b].
Inny sposób zapobiegania uszkodzeniom roślin to stosowanie odmian mniej
wrażliwych na żerowanie ślimaków. Nie znaleziono dotychczas roślin całkowicie
odpornych na te szkodniki. Istnieją jednak przykłady występowania zróżnicowanej
odporności, np. w przypadku odmian ziemniaka, rzepaku i pszenicy ozimej [Kozłowski
2003]. Pisarek, Wacław [2002] wykazały, że rośliny ozdobne takie jak: starzec
popielny, zatrwian wrębny, czarnuszka damasceńska, tawułka chińska, bergenia
grubolistna, lwia paszcza, goździk brodaty, goździk kropkowany nie są uszkadzane
przez ślimaki nagie.
Metody mechaniczne
Oprócz metod zapobiegawczych w ochronie roślin przed ślimakami stosuje się
również metody interwencyjne, do których należą metody: mechaniczna, biologiczna
oraz chemiczna.
Metoda mechaniczna polega na bezpośrednim wyłapywaniu ślimaków
z grządek. Pomocne w tym mogą być różnego rodzaju przynęty i pułapki.Dobrą
przynętę stanowią duże liście kapusty, sałaty, żywokostu, rabarbaru. Na grządkach
wykłada się po kilka liści układając je w stos. Liście te należy zmieniać, co
4-5 dni. Inne przynęty wabiące ślimaki to: otręby, podkiełkowane ziarno pszenicy,
skórki pomarańczy, surowe bulwy ziemniaka. Jako przynęty można również używać
wyrwanych chwastów pozostawionych na stosie w jednym miejscu
[www.haywardm.supanet.com] lub kolb kukurydzy, które wykłada się
w pobliżu roślin chronionych. Ślimaki gromadzą się wokół nich, dzięki czemu łatwiej
jest je wyłapać i zabić wrzucając np. do pojemnika z niegaszonym wapnem
[Sionek 2003].
Rolę pułapek mogą spełniać deski albo dachówki, pod które wykłada się liście
kapusty lub łopianu, resztki ziemniaków czy marchwi albo otręby. Funkcję pułapek
mogą również spełniać słoje wkopane w glebę, talerzyki lub podstawki pod doniczki
układane na powierzchni gleby, pod którymi umieszcza się przynęty, takie jak: pocięte
kawałki warzyw, owoców, otręby, piwo itp. Pułapki dobrze jest nakryć kawałkami
desek lub płytą pilśniową [Świder 2001]. Pułapki rozmieszcza się równomiernie
w miejscach szczególnie opanowanych przez ślimaki, co około 1,5-2 m
i przegląda w odstępach 2-, 3-dniowych w celu uzupełnienia brakującej przynęty oraz
wybrania zwabionych ślimaków [Sionek 2003].
Skutecznym sposobem chronienia roślin przed ślimakami jest stosowanie barier
zabezpieczających. Wokół roślin chronionych można usypywać bariery z popiołu,
trocin, plew jęczmienia, wapna niegaszonego. Jako barier można też używać świeżej
suchej sadzy zmieszanej z ostrym żużlem, ostrego piasku gruboziarnistego,
rozgniecionych skorupek jaj, liści ostrokrzewu i ciernistej róży, które skutecznie
powstrzymują ślimaki. Ponadto barierami mogą być: igły sosnowe, resztki materiału
bawełnianego, którymi obwiązuje się łodygi roślin, sucha słoma, rozdrobniona kora,
rozdrobnione aromatyczne zioła takie jak: mięta, wrotycz pospolity, melisa
[www.haywardm.supanet.com]. Ślimaki podczas kontaktu z tymi materiałami giną na
skutek odwodnienia organizmu spowodowanego wydzielaniem dużej ilości śluzu.
Wapna nie można stosować podczas deszczowej pogody, ponieważ nie przyniesie to
spodziewanego rezultatu z uwagi na pozbawienie właściwości parzących tej substancji
[Sionek 2003].
176
Efektywne, ale kosztowne jest wykorzystywanie barier metalowych
wykonanych z blachy miedzianej, ponieważ ślimaki unikają kontaktu z miedzią. Można
je ustawiać na ziemi wokół roślin lub montować z nich opaski z kołnierzem wokół pni
drzew [Sionek 2003, www.slugrings.co.uk].
Metody biologiczne
Biologiczne zwalczanie ślimaków sprowadza się do wykorzystywania
drapieżców, pasożytów i preparatów roślinnych.
Dużą rolę w ograniczaniu liczebności ślimaków odgrywają drapieżne owady,
w tym szczególnie chrząszcze (Carabidae, Staphylinidae, Silphidae), płazy (żaby,
ropuchy), gady (jaszczurki), ptaki (krukowate, bażanty) i ssaki (jeże, krety, ryjówki).
Na przykład stała obecność kilku ropuch w szklarni lub ogrodzie utrzymuje populację
ślimaków na bardzo niskim poziomie. Dlatego w pobliżu ogrodów należy chronić
pożyteczne zwierzęta poprzez pozostawianie bujnych zarośli, żywopłotów, roślinnych
pasów ochronnych, budek lęgowych dla ptaków [Kozłowski 2000a, Kozłowski 2000b].
Istnieje możliwość wykorzystania entomofagicznych nicieni z rodzaju
Steinernema i Heterorhobditis do biologicznego zwalczania niektórych gatunków
ślimaków nagich. Skuteczność tej metody zwalczania jest uzależniona od wielu
czynników środowiska tj. wilgotności gleby i wilgotności względnej powietrza, rodzaju
gleby, gatunku ślimaka. Potencjalne gatunki nicieni rozwijające się na ślimakach to:
Steinernema carpocapsae, Steinernema glaseri, Steinernema feltiae, Heterorhabditis
bacteriophora, Phasmarhabditis hermaphrodita [Jaworska 1996, www.republika.pl].
Żerowanie ślimaków ograniczają ekstrakty sporządzone z różnych gatunków
roślin, takich jak: bylica estragon, jaskółcze ziele, wierzbownica kosmata, bodziszek
czerwony, mydlnica lekarska [Kozłowski 2003] oraz wywar z gotowanych nasion jodły
[Anonim 2001]. Skuteczność ślimakobójczego działania wykazują substancje
występujące w olejkach lotnych i żywicach roślin z gromady nagozalążkowych i roślin
z rodziny astrowatych [Kozłowski2003]. Wyciągiem z mchu można spryskiwać liście
sałaty i innych zagrożonych roślin. W rezultacie ślimaki tracą apetyt oraz omijają
opryskane rośliny. Wyciąg sporządza się z 50 g wysuszonego mchu, który zalewa się
1 l wody i odstawia na 24 godziny. Następnie odcedza się macerat i otrzymuje roztwór
gotowy do użycia [Anonim 2002].
Badania przeprowadzone przez Pataj i in.[2003] dowiodły, że 5 i 10 % maceraty
z ząbków czosnku w dużym stopniu ograniczały pobieranie pokarmu przez ślimaki,
a ponadto w przypadku zastosowania ekstraktu 10 % stwierdzono wysoką ich
śmiertelność. Ponadto po ich zastosowaniu odnotowano zmniejszenie masy ciała
ślimaków w porównaniu do masy początkowej. Myśliwiec i Pisarek [2004] oraz Legięć
i Pisarek [2004] potwierdzają dużą skuteczność działania takiego wyciągu. Ponadto
10 % wodny wyciąg
ze świeżych ząbków czosnku powodował deformacje
morfologiczne brzuchonogów [Legięć i Pisarek 2005].
Brytyjscy naukowcy przygotowali z czosnku spray o nazwie Ecoguard, który
okazał się świetnym odstraszaczem nagich ślimaków wyrządzających szkody
w uprawach m. in. sałaty i brukselki [Anonim 2003].
Efektem doświadczeń prowadzonych przez amerykańskich naukowców jest
odkrycie, że ślimaki są wrażliwe na działanie kofeiny. Opryskiwano 2 % roztworem
kofeiny podłoże w doniczkach zasiedlonych przez jeden z gatunków roślinożernych
ślimaków nagich. Kofeina zmienia rytm serca ślimaków, dlatego też po 48 godzinach
następowała 92% śmiertelność osobników [Anonim 2003].
W Wielkiej Brytanii jako pestycydu używa się roztworu sporządzonego
z chwastów i kuchennych odpadków. Miesza się je z wodą w stosunku 50:50. Następnie
177
pozostawia się na 3-8 tygodni. Gdy z roztworu zacznie unosić się woń należy nim
obficie skropić podłoże, ale nigdy nie wolno skrapiać nim roślin. Podłoże można też
skrapiać
zaczynem
chleba.
Ślimaki
zamierają
po
jego
zjedzeniu
[www.haywaardm.supanet.com].
.
Metody chemiczne
Zwalczanie chemiczne ślimaków polega na stosowaniu zarejestrowanych
i zalecanych moluskocydów. W tym celu wykorzystuje się preparaty w formie
granulowanych przynęt zawierające merkaptodimetur (Mesurol Schneckenkorn 04 GB,
Mesurol Alimax 02 RB), metaldehyd (Anty-Ślimak Spiess 04 GB, Ślimax 04 GB,
Ślimakol 06 GB) [Kozłowski 2003] działające na ślimaki żołądkowo oraz kontaktowo
lub parzące jak potas w formie siarczanowej i chlorkowej (Ślimak-Stop 47 FG)
[Wykaz 2003].
Preparaty, których substancją czynną jest merkaptodimetur, rozsypuje się na
zagrożonych plantacjach rzutowo na całą powierzchnię gleby. W cennych uprawach
można je rozsypywać również pasowo, wzdłuż rzędów i brzegów zagonów (szerokość
pasa 3-5 cm), a także wokół chronionych roślin. Przez 24 godziny po zabiegu nie wolno
podlewać roślin, a po obfitych opadach deszczu zabieg należy powtórzyć. Preparatów
zawierających mataldehyd używa się w razie potrzeby, po zauważeniu pierwszych
szkód. Środki rozsypuje się równomiernie w międzyrzędziach i wzdłuż brzegów
zagonów. Nie wolno nimi posypywać liści roślin uprawnych.
Jednorazowe użycie środków ochrony roślin (moluskocydów) nie umożliwia
całkowitego zwalczenia ślimaków, ponieważ szkodniki te mogą występować
jednocześnie w różnych fazach rozwojowych. Duże szanse na przeżycie mają jaja oraz
osobniki młodociane. Największą skuteczność zwalczania uzyskuje się, gdy ślimaki
dorastają. Dobrze jest, gdy zabieg obejmuje swym zasięgiem jak największy teren
opanowany przez ślimaki. W przeciwnym razie w miejsce wytępionych pojawiają się
osobniki migrujące z sąsiednich terenów, na których nie prowadzono ochrony
chemicznej. Najlepsze efekty zwalczania uzyskuje się stosując moluskocydy
w godzinach popołudniowych lub wieczorem [Sionek 2003].
Na terenie ogrodów przydomowych i działek moluskocydy można
wykorzystywać tylko w zamykanych pułapkach przynęcających. W tym celu do dużych
podstawek pod doniczki lub innych naczyń wsypuje się po kilkanaście granul
moluskocydu. Naczynia należy przykryć obciążonymi deskami lub płytami,
pozostawiając 0,5 cm szczelinę umożliwiającą przedostanie się ślimaków do wnętrza
pułapki. Ustawia się je w zacienionych miejscach w kilku punktach. Przez kilka
kolejnych dni należy wybierać z pułapek martwe ślimaki [Kozłowski 2000b].
Należy pamiętać, że preparaty chemiczne używane do zwalczania ślimaków są
substancjami szkodliwymi dla środowiska, a zwłaszcza dla fauny glebowe (dżdżownic,
stawonogów) i kręgowców (kretów, jeży, ptaków, psów, kotów). Przynęcają one
ślimaki tylko przez 4-5 dni od ich zastosowania [Kozłowski 2000b].
Literatura
Anonim 2001. Ekologiczne sposoby zwalczania i odstraszania ślimaków. Mój Piękny
Ogród, 3: 56.
Anonim 2002. Nie ma rady na ślimaki. Mój Piękny Ogród, 5: 44-45.
Anonim 2003a. Kofeina zwalcza ślimaki. Hasło Ogrodnicze, 4: 14.
Anonim 2003b. Czosnkiem w ślimaka. Polityka, 39: 76.
Jaworska M. 1996. Możliwości biologicznego zwalczania pomrowów. Prog. Plant
Protection/Post. Ochr. Rośl., 36(2): 23-25.
178
Kozłowski J. 1996. Ślimaki mogą doszczętnie zjeść rzepak. Top Agrar Polska,
7-8: 44-45.
Kozłowski J. 2000a. Groźne ślimaki cz.I. OWK, 20: 30-31
Kozłowski J. 2000b. Groźne ślimaki cz.II. OWK, 21: 35.
Kozłowski J. 2003. Chemiczna i agrotechniczna metoda zwalczania ślimaków
w roślinach rolniczych i alternatywne sposoby obniżania ich liczebności. Ochr. Rośl.,
1: 12-14.
Legięć I., Pisarek M. 2004. Zastosowanie czosnku do zwalczania ślimaków nagich
z rodzaju Arion. Mat. III Międzynarodowej i IV Ogólnopolskiej Młodz. Konf. Nauk.
„Przyszłość rolnictwa ekologicznego w Europie po przystąpieniu krajów Europy
Środkowo-Wschodniej do Unii Europejskiej”, 18-20 marca 2004, Wrocław: 73-77.
Legięć I., Pisarek M. 2005. „Badania nad zastosowaniem maceratów
z czosnku pospolitego, cebuli zwyczajnej i chrzanu pospolitego do zwalczania
ślimaków nagich”. Mat. V Międzynarodowej i VI Ogólnopolskiej Młodz. Konf. Nauk.
„Rolnictwo ekologiczne a produkt regionalny i lokalny”, 17-18 marca 2005, AR
Wrocław: 76-80.
Myśliwiec A. Pisarek M. 2004. Wpływ wodnych ekstraktów z leczniczych roślin
przyprawowych na żerowanie ślimaków nagich z rodzaju Arion. Mat.
III Międzynarodowej i IV Ogólnopolskiej Młodz. Konf. Nauk. „Przyszłość rolnictwa
ekologicznego w Europie po przystąpieniu krajów Europy Środkowo-Wschodniej
do Unii Europejskiej”, 18-20 marca 2004, Wrocław: 73-77.
Pataj S., Świędrych M., Pisarek M. 2003. Wpływ wodnych wyciągów
z wybranych roślin leczniczych na żerowanie ślimaków nagich z rodzaju Arion. Mat.
II Międzynarodowej i III Ogólnopolskiej Młodz. Konf. Nauk. „Rolnictwo ekologiczne
a rozwój obszarów wiejskich”, 20-21 marca 2003, Wrocław: 45-49.
Pisarek M., Wacław M. 2002. Występowanie ślimaków nagich z rodzaju Arion sp.
na roślinach ozdobnych. Prog. Plant Protection/Post Ochr. Rośl. 42(2): 726-729.
Sionek R. 2003. Coraz bardziej uciążliwe ślimaki. Hasło Ogrodnicze,
7: 13-16.
Świder A. 2001. Jak zwalczać niebezpieczne dla upraw ślimaki. Biul. Inf.-Handlowy
ODR Boguchwała, 6: 17-18.
www.haywardm.supanet.com/barriers.html
www.haywardm.supanet.com/baiting.html
www.haywardm.supanet.com/pesticides.html
www.republika.pl
www.slugrings.co.uk
Wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do obrotu i stosowania decyzjami
wydanymi do dnia 6 maja 2003r., 2003. Ochr. Rośl., 7/8: 8-66.
179
WYSTĘPOWANIE, SZKODLIWOŚĆ I ZWALCZANIE OWSA GŁUCHEGO
AVENA FATUA L.
Autorzy: Elżbieta Kornalska, mgr Marcin Kuczera
Opiekun: Dr inż. Joanna Puła
Koło Naukowe Rolników
Akademia Rolnicza w Krakowie
31-120 Kraków, Al. Mickiewicza 21
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: owies głuchy, występowanie, szkodliwość, metody zwalczania
Wstęp
Owies głuchy (Avena fatua L.) jest jednym z najgroźniejszych chwastów pól
uprawnych w Polsce [Kieć 2000], opanował też pola uprawne nieomal całego świata.
Należy do najgroźniejszych chwastów Europy, Azji, Ameryki, Australii i Afryki.
W Europie zajmuje pierwsze miejsce w zachwaszczeniu zbóż jarych, dwunaste –
ozimych i piętnaste rzepaku [Kieć 2000]. Zaliczamy go obok perzu właściwego i miotły
zbożowej do gatunków najbardziej znanych i najpospolitszych w całej strefie
umiarkowanej naszego kontynentu [Skrzyczyńska i in. 1996].
Praca ma na celu przedstawienie owsa głuchego jako jednego z najgroźniejszych
chwastów w uprawie roślin, a zwłaszcza w zbożach jarych, szkodliwość tego chwastu
oraz metody zapobiegania jego występowaniu.
Materiał
W
niniejszym
artykule
przeglądowym
do
przedstawienia
zagadnienia
wykorzystano szereg wyników badań, które możemy odnaleźć w wielu publikacjach
naukowych poświęconych problemowi, jakim staje się w obecnym czasie powszechne
występowanie owsa głuchego. W pracy skupiono się na scharakteryzowaniu
szkodliwości i sposobów zwalczania tego chwastu.
Wyniki
Jedną z przyczyn inwazji owsa głuchego są niewątpliwie jego zdolności
adaptacyjne Avena fatua L. Roślina ta jest jednorocznym chwastem jarym wcześnie
wschodzącym. Jest to chwast piętra górnego – przerasta w fazie kwitnienia roślinę
uprawną, a jego wysokość mieści się w granicach od 90 do 150 cm. Jest to roślina, która
może wytworzyć do 1000 nasion. Zachowują one siłę kiełkowania w glebie
180
przez 3-8 lat [Rola i Nowicka 1995]. Na charakterystyczne cechy tego chwastu w fazie
wegetatywnej składają się: pierwszy liść jest długi i wąski o pionowym pokroju, liście
skręcające się w lewo, na granicy pochwy i blaszki liściowej nie ma tzw. „uszek”.
W fazie generatywnej wyróżniają go: wiecha z płonnymi górnymi kwiatkami,
oplewione i owłosione, ziarniaki z długą, śrubowato skręconą ością o właściwościach
higroskopijnych [Paradowski 2003].
W
Polsce
botanicznych
ekologicznymi,
południowo-wschodniej
owsa
głuchego,
biologicznym
które
i
istnieje
różnią
genetycznymi.
dziesięć
się
opisanych
cechami
Poszczególne
odmian
morfologicznymi,
odmiany
mają
zróżnicowany wpływ na jakość plonu [Kieć 2002]. W Polsce północnej Korniak [1996]
zlokalizował 4 odmiany botaniczne tego chwastu.
Obecnie można odnotować systematyczną ekspansję owsa głuchego w całym
kraju. W warunkach glebowo-klimatycznych Polski występuje w rejonach: północnym,
południowo-wschodnim i zachodnim, zagrażając ponad 30% ich areału [Rola i Nowicka
1995]. Gatunek ten jest chwastem występującym głównie na glebach żyźniejszych,
o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym, jednak ostatnio obserwuje się go również
na glebach słabszych, o odczynie kwaśnym [Kieć 1998]. Największe zagrożenie jednak
stanowi na glebach kompleksu pszennego dobrego [Praczyk 1995].
Występuje on w różnym stopniu zachwaszczenia, niemal we wszystkich roślinach
uprawnych. Najczęściej i najsilniej zachwaszcza zboża jare, ale notowany jest także
w zbożach ozimych – głównie w pszenicy [Skrzyczyńska i in. 1996], wobec której jest
silnym konkurentem o składniki pokarmowe i wodę [Kieć 2000]. Chwast ten pobiera
z gleby dwukrotnie więcej wody niż pszenica [Praczyk 1995]. Konkurencyjność
zaznacza się już od momentu wschodów aż do fazy strzelania w źdźbło, co stanowi
powód wysokich strat plonów i obniżenia ich jakości. Konkurencja korzeniowa wpływa
na obniżenie masy i wysokości roślin, zarówno chwastów jak i roślin uprawnych oraz
liczby ziarniaków w kłosie, natomiast konkurencja nadziemna wpływa na wielkość
ziarniaków oraz wywołuje lekką elongacje źdźbeł [Skrzyczyńska i in. 1996]. Owies
głuchy w początkowych fazach rozwoju rośnie wolniej od zbóż, ale później przerasta je
ograniczając w sposób istotny dostęp światła [Kieć 2000]. Owies głuchy obserwowano
również w innych uprawach, przede wszystkim w buraku cukrowym i pastewnym,
grochu, ziemniaku i wielu roślinach warzywnych [Paradowski 2003]. Obecność tego
gatunku w roślinach uprawnych, przy obsadzie wiech 200/m2 powoduje obniżenie
plonu zbóż jarych nawet o 70%, a ozimych o 40% [Kieć 2002]. Kolejnym zagrożeniem,
181
jaki stwarza ten gatunek jest możliwość przenoszenia chorób grzybowych na rośliny
uprawne [Kieć 2000].
Zwalczanie tego chwastu, mimo różnych metod i środków, nie zawsze przynosi
zadowalające rezultaty. Największe trudności wynikają z ograniczonych możliwości
wyizolowania go z materiału siewnego, dużej żywotności nasion, nierównomiernego
kiełkowania i rożnego tempa wzrostu. Mechaniczne metody niszczenia tego gatunku są
mało skuteczne. Zalecenia wielokrotnego bronowania, a nawet kultywatorowania pola
w zespole uprawek pożniwnych zdają egzamin tylko w lata ciepłe o dużej ilości
opadów. Wschodzący wówczas w dość licznej ilości owies głuchy może być
zniszczony mechanicznie. Nie zapobiega to jednak wschodom w okresie wiosennym.
Najbardziej skuteczne jest niszczenie owsa głuchego w zasiewach roślin uprawnych
przy zastosowaniu odpowiednich herbicydów [Praczyk i Skrzypczak 2004]. Jednym
z elementów skutecznego zwalczania owsa głuchego za pomocą herbicydów jest
wczesna identyfikacja chwastu. Skuteczność herbicydu zależy nie tylko od jego
właściwości, lecz również od wielu czynników zewnętrznych. Przestrzeganie
określonych zasad prowadzenia zabiegów jest zatem niezmiernie istotne. Stosowanie
herbicydu w sprzyjających warunkach, takich jak ciepło i duża wilgotność powietrza,
co powoduje intensywny wzrost chwastów, zwiększa szybkość działania herbicydów.
Niektóre gatunki chwastów bronią się przed toksycznym działaniem herbicydów.
Rośliny owsa głuchego, bronią się wypuszczając korzenie przybyszowe [Praczyk
i Skrzypczak 2004]. Do zwalczania owsa głuchego stosuje się głównie herbicydy
dolistne jak: Grasp 250 SC, Illoxan 36 EC, Puma Uniwersal 069 EW. Jednym
z najnowszych środków chwastobójczych jest Atlantis 04 WG. W celu uzyskania
wysokiej skuteczności działania zaleca się stosować go z adiutantem, przystosowany
jest także do łącznych zabiegów z herbicydami do zwalczania chwastów
dwuliściennych [Paradowski 2003]. Jedynymi herbicydami przeciwko owsowi
głuchemu stosowanymi doglebowo są Avadex BW 400 SC i Avadex BW 480 EC.
Asortyment herbicydów stosowanych przeciwko owsowi głuchemu jest
stosunkowo wąski, co stwarza poważne zagrożenie występowania odporności owsa
głuchego na herbicydy. Odporność na herbicydy oznacza dziedziczną zdolność chwastu
do przeżycia i wydania nasion po oprysku dawką herbicydu letalną dla wrażliwej formy
chwastu. Dlatego, jako odporną klasyfikujemy każdą roślinę, która przeżywa
po zastosowaniu polowej dawki herbicydu i jest zdolna do dalszego wzrostu
i reprodukcji. O odporności można mówić, jeżeli w porównaniu do lat poprzednich
182
zostanie stwierdzony spadek skuteczności stosowanego herbicydu. Zjawiska odporności
owsa głuchego na herbicydy nie należy w żadnym wypadku lekceważyć. Aby
ograniczyć niniejsze zjawisko, należy zmianować herbicydy, czyli stosować preparaty o
różnych substancjach czynnych, bądź mieszaniny herbicydów [Stokłosa i Kieć 2005].
Podsumowanie
1.
Owies głuchy jest agresywnym chwastem jednoliściennym, rozpowszechnionym
na polach Polski, zachwaszczającym przede wszystkim zboża jare.
2.
Szkodliwość tego chwastu to przede wszystkim obniżenie plonu rośliny uprawnej,
poprzez działanie konkurencyjne chwastu.
3.
Stosowanie metod mechanicznych nie przynosi zamierzonych efektów. Skuteczne
efekty można osiągnąć tylko poprzez łączenie tych metod z zabiegami
herbicydowymi.
Literatura
Kieć J. 1998. Avena fatua L. also hazardous for acid soils. Z. PflKrankh. PflSchutz,
Sonderh, 16: 187-189.
Kieć J. 2000. Zróżnicowanie morfologiczne, ekologiczne i enzymatyczne gatunku
Avena fatua L. występującego na polach polski południowo wschodniej. Zesz. Nauk
AR w Krakowie, 260: 5-70.
Kieć J. 2002. Owies głuchy – roślina pożyteczna czy groźny chwast? Postępy Nauk
Rolmiczych, 2: 39-46.
Korniak T. 1996. Studies on the variability of common wild oat (Avena fatua,
Poaceae) in north-eastern Poland. Fragmenta Floristica et Geobotanica, 41: 501-505.
Paradowski A. 2003. Charakterystyka i zwalczanie owsa głuchego. Ochrona Roślin,
2: 14-17.
Praczyk T. 1995. Czym jest owies głuchy. Agrochemia, 4: 27.
Praczyk T., Skrzypczak G. 2004. Herbicydy. PWRiL.
Rola H., Nowicka B. 1995. Nowe możliwości zwalczania owsa głuchego w zbożach
jarych. Ochrona Roślin, 3: 11-12.
Skrzyńska J., Skrzypczyński T., Rzymowska Z. 1996. Występowanie Avena fatua L.
w zbożowych jarych województwa siedleckiego. Zesz. Nauk AT-R w Bydgoszczy,
196: 197-204.
Stokłosa A., Kieć J. 2005. Owies głuchy odporny na herbicydy w Polsce południowowschodniej. Wieś Jutra, 4: 1-2.
Occurrence, mischievousness and fighting against wild oat (Avena fatua L.)
Summary
Wild oat very common weed, that mostly infertates spring cereals. The use of mechanical
methods in fighting against this weed is not sufficient, that is the reason for frequent use of
post-emergence. As a result resistant biotypes which are difficult to destroy.
Key words: wild oat, occurrence, mischievousness, weed destroying
183
PRÓBA OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO
W POSZCZEGÓLNYCH POWIATACH
WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO
Autorzy: Karol Król, Piotr Gola
Opiekun: dr Tomasz Wojewodzic
Akademia Rolnicza im. Hugona Kołłątaja w Krakowie, Koło Naukowe Rolników
Sekcja Ekonomiki Rolnictwa
Wstęp
W dobie galopującego postępu technicznego, rozwoju wszelakich dziedzin nauki,
technologii, komputeryzacji i motoryzacji, co nieuchronnie wiąże się z eksploatacją
zasobów środowiska naturalnego, pojawił się problem jego degradacji. Potrzeba
ochrony środowiska staje się stopniowo priorytetem wszystkich jednostek: małych firm,
przedsiębiorstw, wreszcie gmin i powiatów, które działając w warunkach wolnej
konkurencji, dyrektyw i restrykcji. prawnych związanych z ochroną środowiska,
przywiązują do niej coraz większą wagę.
W Polsce obserwujemy stały rozwój infrastruktury, który nierozerwalnie
związany jest z rozwojem gospodarczym niosącym ze sobą ingerencję w środowisko
naturalne. Niezbędnym staje się więc wykonywanie analiz dotyczących poziomu
degradacji i dewastacji środowiska naturalnego, a także działań mających na celu
powstrzymanie lub złagodzenie negatywnego oddziaływania człowieka na lokalną
przyrodę, które ułatwić powinny procesy decyzyjne, dotyczące lokalizacji inwestycji
gospodarczych jak również wyboru miejsca zamieszkania, nauki czy pracy.
Materiał i metody
Wpływ człowieka na środowisko naturalne stanowi ważny element zainteresowań
polityki proekologicznej. Jest to jednak zjawisko bardzo złożone i trudne
do jednoznacznej oceny za pomocą metod opisowych. Bardzo przydatne do tego typu
badań są metody analizy wielowymiarowej. Jedną z nich jest metoda unitaryzacji
zerowanej [Kukuła 2000].
Głównym celem opracowania było ustalenie siły negatywnego oddziaływania
człowieka na środowisko w poszczególnych powiatach województwa małopolskiego.
W wyniku przeprowadzonych obliczeń podjęto próbę
delimitacji województwa
ze względu na występującą antropopresję i sporządzono ranking powiatów ze wzglądu
na badane zjawisko. W badaniach posłużono się metodą unitaryzacji zerowanej oraz
184
metodą ekspercką. Największe trudności sprawił dobór cech opisujących badane
zjawisko czego głównym powodem jest brak pełnej bazy statystycznej. Po studiach
dostępnych informacji statystycznych, wybrane zostały parametry i mierniki, których
kwantyfikacja była możliwa we wszystkich powiatach. Mimo zawężenia w ten sposób
zbioru zmiennych opisujących, przyjęta metoda pozwoliła na stosunkowo precyzyjny
podział powiatów. W badaniach pominięte zostały powiaty grodzkie: Kraków, Tarnów
i Nowy Sącz za względu na ich specyfikę (do 1998r. miasta wojewódzkie).
Wpływ na środowisko naturalne
scharakteryzowano więc za pomocą
następujących wskaźników:
x1 - ludność obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków w % ludności ogółem (S)
x2 - emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych w tonach na hektar (D)
x3 - procentowy udział obszarów prawnie chronionych w powierzchni ogółem (S)
Próba uwzględnienia czwartej cechy - wydatków budżetowych gmin na ochronę
środowiska zł/ha przyniosła negatywne rezultaty ponieważ wysoką ocenę uzyskały
powiaty przemysłowe, gdzie wielkość wydatków na ochronę środowiska jest
determinowana
przez
ich
ścisłe
skorelowanie
z
wielkością
emitowanych
zanieczyszczeń.
Jeżeli wysoka wartość analizowanej cechy diagnostycznej sprzyjała wysokiej
ocenie badanego zjawiska (jakości środowiska) to zmienna ta jest stymulantą, jeżeli
natomiast na korzyść analizowanego zjawiska przemawia niska wartość analizowanej
zmiennej, to zmienna ta nosi nazwę destymulanty (D). W analizowanym przypadku
występują dwie stymulanty i jedna destymulanta. wyjściowe dotyczące powiatów
województwa małopolskiego wykorzystane w obliczeniach pochodzą z Bazy Danych
Regionalnych [GUS, BDR...] i obejmują rok 2003.
Obraz liczbowy badanego przez nas zjawiska tworzy macierz:
gdzie xij oznacza cechę xj w obiekcie Pi (w i – tym powiecie). Zatem każdy
z r – powiatów zostanie opisany przez s = 3 zmienne.
x11 x12 ... x1s
x21 x22 ... x2s
X ij = ... ... ... ...
xr1 xr2 ... xr3
i = 1,2,...,r
j = 1,2,...,s
Zastosowana w obliczeniach metoda unitaryzacji zerowanej polega na
znormalizowaniu zmiennych objaśniających za pomocą następujących formuł
matematycznych:
185
dla destymulant:
Zij 
xij  min xij
max xij  min xij
dla destymulant:
Zij 
max xij  xij
max xij  min xij
Tak otrzymane zmienne Zij przyjmują wartości z przedziału [0,1], z tym, że „1"
otrzymuje obiekt o najkorzystniejszej wartości badanej zmiennej, a „0" o najmniej
korzystnej. Znormalizowane zmienne objaśniające tworzą macierz
Zij i mogą być
poddawane przekształceniom ilorazowym.
Zij =
z11
z21
...
zr1
z12 ... z1s
z22 ... z2s
... ... ...
zr2 ... zr3
W ogromnej większości prac empirycznych w których konstruowana jest zmienna
syntetyczna przyjmuje się założenie o jednakowych wagach wybranych zmiennych
diagnostycznych. Stan ten jest w przeważającej mierze wynikiem braku informacji
o okolicznościach mających wpływ na zróżnicowanie znaczenia i roli cech
diagnostycznych. Jednak wagi przyporządkowane poszczególnym zmiennym nie
powinny być takie same [Kukuła 2000, Wojewodzic 2000].
Wartościowanie wpływu poszczególnych cech na ocenę badanego zjawiska budzi
zawsze wiele kontrowersji i dyskusji, nie zmienia to jednak faktu o konieczności
podejmowania
takich
prób.
Po
dokładnej
analizie
dobranych
zmiennych
diagnostycznych nadano im odpowiednie wagi korzystając z metody eksperckiej
(tab. 1).
Tab. 1.Wartości wag zmiennych diagnostycznych
Wpływ cechy na środowisko
Wyszczególnienie
Wagi cząstkowe
m1
m2
m3
0,37
0,25
0,39
m1, m2 ,m3 – dobrane zmienne opisujące
Źródło: badania własne
Wagi zostały dobrane na podstawie średniej arytmetycznej uzyskanej z sumy ocen
przypisanych poszczególnym zmiennym przez ekspertów w anonimowej ankiecie
tematycznej. W skład grona eksperckiego weszło sześciu pracowników naukowych
Akademii Rolniczej w Krakowie oraz autorzy opracowania.
186
Aby uzyskać syntetyczny miernik poziomu antropopresji w poszczególnych
powiatach zsumowano wartości poszczególnych cech opisujących dla każdego powiatu,
po uwzględnieniu wag cząstkowych. Uzyskana w ten sposób miara przyjmować będzie
wartości od 0 do 1, przy czym wartość jeden (wzorcową) może uzyskać ten obiekt,
który uzyskałby najlepszą ocenę w przypadku wszystkich branych pod uwagę cech.
Wyniki
Na województwo małopolskie składa się 19 powiatów ziemskich i 3 grodzkie
(nieuwzględnione w obliczeniach). Najlepiej zorganizowaną gospodarkę ściekową
w 2003 r. Posiadały powiaty tatrzański i oświęcimski gdzie ponad 56% ludności było
obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków (tab. 2).
Tab. 2.Wpływ człowieka na środowisko naturalne w województwie małopolskim
według powiatów (2003)
Powiaty
Bocheński
Brzeski
Chrzanowski
Dąbrowski
Gorlicki
Krakowski
Limanowski
Miechowski
Myślenicki
Nowosądecki
Nowotarski
Olkuski
Oświęcimski
Proszowicki
Suski
Tarnowski
Tatrzański
Wadowicki
Wielicki
Ludność obsługiwana przez
oczyszczalnie ścieków w %
ludności ogółem
X1
37%
19%
44%
30%
36%
24%
22%
26%
27%
23%
43%
51%
56%
21%
17%
20%
59%
34%
23%
Emisja zanieczyszczeń
pyłowych i gazowych
(t/ha)
X2
1,0
1,0
77,4
0,0
1,0
25,6
0,1
0,1
0,3
0,0
0,2
3,9
15,9
0,0
0,2
0,2
0,1
1,4
1,0
Udział obszarów prawnie
chronionych w
powierzchni ogółem [%]
X3
57%
70%
44%
9%
79%
30%
94%
86%
14%
100%
87%
58%
1%
15%
35%
73%
100%
12%
1%
Źródło: opracowanie własne na podstawie Bazy Danych Regionalnych [GUS, BDR...]
Na następnych miejscach plasowały się powiaty olkuski i chrzanowski. Wyraźnie
w tyle pozostały powiaty brzeski i suski, gdzie wielkość tego wskaźnika wyniosła
odpowiednio 19% i 17%. Brak systemów odprowadzania i oczyszczania ścieków
gospodarczo-bytowych powoduje negatywne oddziaływanie na stan środowiska oraz
znacznie obniża atrakcyjność inwestycyjną tych powiatów. Uboga sieć kanalizacyjna
stwarza różnice w dostępności do infrastruktury komunalnej społeczności lokalnej,
przez co znacznie obniża standard życia mieszkańców. Inwestycje na gruncie ochrony
środowiska warunkować będą dalszy rozwój tych powiatów. Najmniejszą emisją
187
zanieczyszczeń pyłowych i gazowych mogą poszczycić się powiaty proszowicki,
dąbrowski i nowosądecki co wynika z faktu, iż na terenie tych powiatów nie
zlokalizowano żadnych uciążliwych dla środowiska zakładów przemysłowych
emitujących szkodliwe gazy i pyły, a same powiaty są ostoją przyrody. Natomiast
powiatem emitującym najwięcej zanieczyszczeń jest powiat chrzanowski, który cechuje
stosunkowo duży stopień przekształceń środowiska naturalnego. W centralnej
i zachodniej, uprzemysłowionej części powiatu zlokalizowane są liczne zakłady
przemysłowe m.in.: zakłady chemiczne, rafineria w Trzebini, Ocynkownia Śląska.
Jednocześnie znaczną część obszaru powiatu zajmują użytki rolne i tereny leśne oraz
znaczny procent powierzchni objęty jest ochroną i znajduje się w obszarze Jurajskich
Parków Krajobrazowych.
Powiaty tatrzański i nowosądecki to powiaty w całości objęte prawną ochroną
środowiska, której celem jest zachowanie w możliwie niezmiennej formie walorów
przyrodniczych oraz stworzenie stref ochronnych. Jest to jeden z czynników który
istotnie wpływa na naturalny charakter tych powiatów (parki narodowe, krajobrazowe
i inne), co plasuje je w czołówce rankingu. Powiaty oświęcimski i wielicki posiadają
najmniej terenów objętych prawną ochroną.
Opracowany ranking (tab. 3) obrazuje duże zróżnicowanie poziomu ochrony
środowiska i stopnia wpływu człowieka na środowisko naturalne województwa
małopolskiego.
Tab. 3. Miernik wpływu człowieka na środowisko naturalne
Oczyszczalnie ścieków
Powiaty
Bocheński
Brzeski
Chrzanowski
Dąbrowski
Gorlicki
Krakowski
Limanowski
Miechowski
Myślenicki
Nowosądecki
Nowotarski
Olkuski
Oświęcimski
Proszowicki
Suski
Tarnowski
Tatrzański
Wadowicki
Wielicki
Nakłady inwestycyjne
Obszary prawnie chronione
ocena
ranking
ocena
ranking
ocena
ranking
0,18
0,02
0,23
0,11
0,17
0,06
0,04
0,07
0,09
0,05
0,23
0,30
0,34
0,04
0,00
0,02
0,37
0,14
0,05
6
18
4
9
7
12
15
11
10
14
5
3
2
16
19
17
1
8
13
0,24
0,24
0,00
0,25
0,24
0,16
0,25
0,25
0,24
0,25
0,25
0,23
0,20
0,25
0,25
0,25
0,25
0,24
0,24
11
12
19
1
13
18
6
4
10
3
7
16
17
2
9
8
5
15
14
0,22
0,27
0,17
0,03
0,30
0,11
0,36
0,33
0,05
0,39
0,33
0,22
0,00
0,06
0,13
0,28
0,39
0,04
0,00
10
8
11
17
6
13
3
5
15
2
4
9
18
14
12
7
1
16
19
* im niższa ocena tym oddziaływanie na środowisko jest bardziej negatywne.
Źródło: obliczenia własne.
188
Miernik*
Ranking
0,64
0,53
0,40
0,39
0,71
0,34
0,65
0,65
0,39
0,68
0,81
0,76
0,54
0,34
0,38
0,55
1,00
0,43
0,29
8
11
13
14
4
17
6
7
15
5
2
3
10
18
16
9
1
12
19
Najniższą ocenę otrzymał powiat wielicki (0,29) co wynika z faktu iż posiada
on ubogą sieć kanalizacyjną oraz nikły odsetek terenów prawnie chronionych, mimo
niewielkich zanieczyszczeń pyłowych. Natomiast najwyżej w rankingu uplasowały się
powiaty tatrzański (1), nowotarski (0,81) i olkuski (0,76) do czego przyczyniły się
stosunkowo duża powierzchnia terenów objętych ochroną i relatywnie dobrze
zorganizowana gospodarka ściekowa.
Wnioski
W dzisiejszych czasach priorytetem jest szybki rozwój gospodarczy zapewniający
wzrost produkcji dóbr materialnych, dający nowe miejsca pracy - likwidujący
bezrobocie. Niesie to za sobą zniszczenie środowiska i związane z tym uciążliwości dla
życia. Postęp techniczny powinien być natomiast realizowany w warunkach ochrony
środowiska, aby mogła urzeczywistnić się koncepcja rozwoju zrównoważonego.
Duże zanieczyszczenie środowiska w danym powiecie może wynikać zarówno
z lokalnych uwarunkowań np. lokalizacji uciążliwych dla środowiska zakładów
przemysłowych, a może być również efektem złego zarządzania na szczeblu lokalnym
lub regionalnym. Najczęściej jednak główną barierą jest brak środków na usprawnienie
funkcjonowania lokalnej gospodarki lub odległa pozycja działań sprzyjających ochronie
środowiska w hierarchii celów przedsiębiorstw i władz lokalnych. Likwidacja
„emitentów” dających często pracę lokalnej społeczności nie rozwiąże problemu,
a wręcz przyczyni się do degradacji społecznej i gospodarczej tych terenów. Walka
o zmniejszenie antropopresji powinna się odbywać przynajmniej na dwóch frontach:
- zmniejszenie emisji zanieczyszczeń przez przedsiębiorstwa: nowoczesne przyjazne
środowisku technologie,
- zmniejszenie ilości zanieczyszczeń emitowanych przez gospodarstwa domowe:
budowa sieci kanalizacyjnych, nowoczesnych wysypisk odpadów, likwidacja niskiej
emisji (spalanie węgla, mułu węglowego itp.)
Działania te muszą być oparte z jednej strony na represji (coraz wyższe kary za
zanieczyszczanie środowiska), a z drugiej strony coraz większe możliwości
skorzystania ze środków publicznych na dofinansowanie budowy instalacji chroniących
środowisko.
Coraz więcej samorządów terytorialnych dostrzega ten problem i walka
z zanieczyszczeniami staje się ich priorytetem. Powiaty w których antropopresja jest na
mniej zaawansowanym poziomie, to powiaty o mniejszym stopniu przekształcenia
189
środowiska, powiaty o dużej ilości terenów naturalnych lub półnaturalnych
i rekreacyjnych. Tu przyroda nie została w tak dużym stopniu zniszczona przez
działalność człowieka. Priorytetem nie jest dążenie do osiągnięcia homeostazy
w środowisku lecz jej ścisła ochrona, gdyż często środowisko naturalne jest
gospodarczym atutem tych powiatów, przyciągającym rzesze turystów.
Ochrona środowiska nie jest tylko ważna dla ekologów, lecz powoli staje się
przedmiotem zainteresowania ekonomistów i przedsiębiorstw, które inwestując
w ochronę środowiska inwestują w swój wizerunek i pośrednio w jakość swoich
wyrobów.
Literatura
GUS. Baza Danych Regionalnych, „www.stat.gov.pl”
Kukuła K. 2000. Metoda unitaryzacji zerowanej. PWN, Warszawa
Wojewodzic
T.
2000.
Ocena
rozwoju
społeczno
gospodarczego
powiatów
województwa małopolskiego. Zesz. Nauk. nr 78, AR w Krakowie.
www.powiat-chrzanowski.pl
An attempt to estimate the effect of human activity on environment in Małopolska region
Summary
This elaboration demonstrates the method of noughtly initharisation like an appliance the note
of the natural environment’s grade. A lot of reaserches could give the note about emission of
motes and poison-gases, community infrastructure and quantity of law protect places. That
treatment helped to group districts in malopolskie province in the regard of great level of
protection environment.
190
BYDŁO RASY SALERS – W ASPEKCIE EKOLOGICZNYM
Autorzy: Leszek Kurowski, Agata Goławska, Agnieszka Kowalewska
Opiekun: Dr Grażyna Niedziałek
Studenckie Naukowe Koło Hodowców Zwierząt
Akademia Podlaska
ul. Prusa 14, 08-110 Siedlce
Słowa kluczowe: Salers, cechy rasy Salers, zalety rasy Salers, umaszczenie, wygląd
Od zarania dziejów ludzkość kierowała kroki w kierunku zagospodarowania wokół
siebie, otoczenia i udomowienia zwierząt. Jednym z pierwszych gatunków, które sobie
podporządkowała było bydło. Jego znaczenie w codziennym życiu stało się nieocenione.
Podobnie dzisiaj, gatunek ten jest jednym z czołowych hodowanych na świecie.
W obecnym czasie, gdy kwestie dotyczące ekosfery czy ekologii są upraszczane
i bagatelizowane a wręcz zaniedbywane, bydło jako gatunek wszechobecny jeszcze raz
zostaje doceniony, a jego zmienność genetyczna i różnorodność użytkowania, pozwala
mu się plasować w czołówce zwierząt wykorzystywanych w ekologicznych systemach
produkcji mięsa i mleka.
Od kilkunastu lat daje się zaobserwować ukierunkowanie produkcji w kwestii
pozyskiwania mleka i mięsa. Jednak nie można mówić w obecnych czasach o produkcji bez
intensyfikacji wytwarzania surowców pochodzenia zwierzęcego. Powstaje w tym miejscu
dylemat na poziomie ekologii i jakości między innymi, mleka i mięsa. Powstającą niszę
ekologiczną w zagospodarowaniu nieużytków zielonych, które z różnych względów
powiększają się z roku na rok, może wypełniać z powodzeniem produkcja żywca
wolowego. Możliwości te wydają się bardzo logiczne a zwiększające się perspektywy
na eksport wołowiny o wysokich standardach ekologicznych, dietetycznych i kulinarnych
są uzasadnieniem tego twierdzenia.
W obecnych czasach, gdy w grę wchodzi bardzo ważny problem dyktowania
warunków, co do jakości mięsa wołowego przez konsumentów. Rola rodzimych ras stała
się marginalna. Zarówno w przypadku produkcji mleka jak i mięsa rasy krajowe
wykorzystywane są praktycznie wyłącznie, jako materiał do krzyżowania towarowego. Tak
dzieje się już od kilkunastu lat w chowie bydła mięsnego. Rasy, takie jak nizinne czarnobiała, polska czerwona czy czerwono-biała są bazą do wytworzenia i uzyskania na kanwie
metod hodowli, efektu heterozji. Od wielu lat, stosowane jest na bazie krzyżowania
towarowego, zwiększenie produkcji żywca z jednoczesnym doskonaleniem walorów
opasowych i ogólnie rozumianej wartości rzeźnej. Szeroka gama ras mięsnych
191
wyhodowanych na świecie, a zwłaszcza ras europejskich, powszechnie stosowanych
w naszym kraju do zwiększenia efektywności produkcji kulinarnego mięsa wołowego
od wielu lat znajduje z powodzeniem uznanie Polskich hodowców.
Od niespełna kilku lat na terenie naszego kraju, zaczęto również stosować
do krzyżowania rasy mniej znane takie jak Hereford czy Salers. Znalazły one uznanie
szczególnie u producentów produkujących żywiec w oparciu o ekstensywne
systemy żywienia i wykorzystujących niezagospodarowane obszary zielone lub te, które
zostały zaniedbane uprawowo (rekultywacja terenów).
Wymagania ludzi na całym świecie, związane z jakością spożywanego, mięsa
wołowego sprawiają, iż hodowcy zmuszeni są utrzymywać rasy bydła lub ich krzyżówki
dające dobrej jakości mięso i w dość krótkim czasie. Muszą to być rasy, które
charakteryzują się dobrym wykorzystaniem paszy, uzyskujące wysokie dzienne
przyrosty masy ciała, utrzymywane w niemal, że naturalnych warunkach (najlepiej przy jak
najmniejszych kosztach poniesionych na ich hodowlę).
Salers jest bardzo starą rasą, pochodzącą z Francuskiego miasteczka o nazwie:
Salers, leżącego w Masywie Centralnym. Za rodzimą siedzibę Salers-ów uznaje się:
AUVERGE - rejon południowo - centralnej Francji. Jest to izolowany górzysty obszar
o skalistym terenie, położony do 1600 metrów nad poziomem morza [Kalinowski
2003], o ostrym i wilgotnym klimacie [www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/salers],
z dziennymi wahaniami temperatur dochodzącymi do 25 °C. Z bardzo długimi,
mroźnymi i śnieżnymi zimami, oraz porą letnią o wysokich temperaturach
[Kalinowski
2003],
i
dużą
z
ilością
opadów
[http://odr.zetobi.com.pl/
wierz/bydło/salers/html].
Prowadzi się na tym terenie o ubogich górskich glebach pochodzenia
wulkanicznego [Dobicki 1996], małą produkcję, jeśli chodzi o uprawę zbóż, więc bydło
zostało zmuszone do korzystania niemal całkowicie z takich pasz jak: trawa w lecie
i siano zimą [www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/salers]. Tak, więc trudne warunki
miały pozytywny wpływ na kształtowanie się rasy i utrwalenie jej pozytywnych cech
[Kalinowski 2003].
Salersy
to
bydło
o
umaszczeniu
brunatno-czerwonym
(brunatno-
machoniowym) o gęstej sierści [Kalinowski 2003], (z lekko lokującymi się włosami)
[Sobek 1994], która stanowi doskonałą barierę ochronną, zarówno przed insektami jak
i wysokimi temperaturami, co jest istotnym elementem w układzie termoregulacyjnym
192
zwierzęcia [Gołyś 1993]. U zwierząt tej rasy występują również nosiciele genu czarnego
umaszczenia i takie osobniki stosunkowo często spotykane są w populacji
amerykańskiej [Sobek 1994]. Śluzawica i kiść ogonowa są jasne [Kalinowski 2003]
występują również białe plamy pod brzuchem [Jasiorowski i Przysucha 2003]. Głowa jest
trójkątna z charakterystycznymi [Gołyś 1993], zwłaszcza u krów [Sobek 1994], długimi
rogami w kształcie liry, barwy jasno-kremowej i ciemnymi końcami. Występują też
osobniki bezrożne.
Rasa ta dobrze znosi pobyt w oborach na uwięzi i intensywny opas
z wykorzystaniem pasz treściwych. Doskonale nadaje się do hodowli ekstensywnej, potrafi
się długo paść, aby zapewnić sobie odpowiednią ilość pożywienia. Również dobrze bydło
to radzi sobie w klimacie gorącym, gdzie głównymi problemami są: niedobór wody,
wysokie temperatury i konieczność pokonywania dużych odległości, aby zdobyć
wystarczającą ilość pokarmu.
Bydło Salers jest rasą późnodojrzewającą. We Francji pierwsze krycie stosuje się
u dwuletnich jałówek, ale równie dobre wyniki uzyskuje się kryjąc je w wieku
18 miesięcy. Pełną dojrzałość hodowlaną osiągają w wieku 5 lat. Krowy tej rasy
charakteryzują się doskonałym instynktem macierzyńskim [Gołyś 1993]. Łatwo się zacielają
wskaźnik płodności, czyli odsetek zacielonych krów wynosi u Salersa 95%
plenność - 102%, śmiertelność cieląt od urodzenia do odsądzenia 6%. Generalnie
na 100 pokrytych (nie wycielonych) krów rasy Salers, odsądza się przeciętnie 90
cieląt.
Do Polski pierwsze czystorasowe jałówki sprowadzono w 1990 r. W tej chwili
pogłowie czystorasowych Salersów w kraju sięga kilkuset sztuk [Kalinowski 2003]. Rasa ta
jest
zarejestrowana
w
Polsce
od
1996
r.
[http://odr.zetobi.com.pl/zwierz/
bydło/salers.html.], a wpisanych do ksiąg hodowlanych mamy jedynie 330 krów
i jałowic Salersów.
Nasieniem buhajów Salers unasiennia się u nas rocznie (w 2003 r.) ok. 1600
krów ras mlecznych głównie cb i hf, stąd rasa ta nie odgrywa jeszcze w naszym
kraju większej roli [Jasiorowski i Przysucha 2003].
193
Cechy rasy Salers:
 Zdolność idealnego wykorzystania nawet najsłabszej jakościowo paszy objętościowej
oraz, gdy pasza jest lepszej jakości - szybkie gromadzenie zapasów w organizmie,
 Wysokie tempo wzrostu (roczne jałówki ważą 320 kg. a buhajki 435 kg.) oraz
dobra przydatność do opasu intensywnego, podczas, którego dzienne przyrosty
buhajków dochodzą do 1400 g.,
 Brak jakichkolwiek problemów z kończynami, zdolność do pokonywania bardzo
długich dystansów [Kalinowski 2003],
 Bardzo dobre wyniki w rozrodzie a szczególnie duża łatwość wycieleń, nawet
w przypadku krzyżowania z rasami ciężkimi (średni okres międzywycieleniowy
wynosi 374 dni),
 Wysoka jak na mięsną rasę, produkcja mleka (4000 tyś. litrów na rok), o zawartości
tłuszczu 3,6% i białka 3,4%,
 Idealnie rozwinięte cechy macierzyńskie, stawiające tą rasę w czołówce, jeśli chodzi
o wykorzystanie krów jako mamki
Zalety rasy Salers:
 Nieprzeciętna rozrodczość, silnie rozwinięty instynkt macierzyński, bardzo lekkie
porody,
 Łatwość aklimatyzacji i odporność na niekorzystne warunki środowiska,
 Wysoka wydajność mleczna - mleko o charakterystycznym składzie preferowane
w serowarstwie,
 Specyficzny zapach, kolor i smak mięsa, które podnosi jego atrakcyjność
[http://odr.zetobi.com.pl/zwierz/bydło/salers.htm].
Czynniki decydujące o wprowadzeniu rasy Salers do gospodarstwa:
 Zagospodarowanie użytków zdewastowanych,
 Wykorzystanie jałówek Salersów jako biorczynie zarodków,
 Wykorzystanie gorszej jakości paszy,
 Uzyskanie mięsa (wołowiny kulinarnej) bardzo dobrej jakości.
194
Literatura
Dobicki A., 1996: Hodowla i użytkowanie bydła ras mięsnych. Chów bydła, nr.ll.,
AR. Wrocław., 9-14.
Gołyś S., 1993: Bydło rasy Salers. Zesz. Nauk. Przegląd Hodowlany, nr.6., 14-15.
Jasiorowski H., Przysucha T., 2003: Rasy mięsne: trudny wybór. Magazyn
Nowoczesnego Rolnictwa - top agrar polska, nr.12., 22-25.
Kalinowski M., 21-28 grudnia 2003: Więcej o salersach. Nowy Plon - tygodnik
polskiej wsi. nr.51/52., 17.
Sobek Z., 1994: Genetyczne podstawy doskonalenia stada. Bydło ras mięsnych
- rasa Salers. Poradnik Gospodarski, nr.3., 20.
http://odr.zetobi.com.pl/zwierz/bydło/salers.htm
www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/salers
CATTLE RACE SALERS- IN ECOLOGICAL ASPECT
Summary
Cows Salers - it’s a very old race who cames from France.This race bear good a bad
weather. It’s can be kept on devastated areas, because used worst quality fadder. We obtain high
quality meat and a lot of milk. This race become very popular in our country.
195
WPŁYW PRZEMYSŁU ROLNO- SPOŻYWCZEGO NA ŚRODOWISKO
Autor: inż. Piotr Pańków
Opiekun: dr inż. Andrzej Dyszewski, mgr inż. Jarosław Uglis
Studenckie Koło Naukowe „Doradztwa Rolniczego”
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Przemysł rolno- spożywczy pobiera duże ilości dobrej jakościowo wody
i wyróżnia się szczególnie destrukcyjnym oddziaływaniem na środowisko przede
wszystkim na czystość wód. W obecnym stanie, po częściowej restrukturyzacji
i modernizacji sam przemysł spożywczy produkuje rocznie około 110 mln m3 ścieków
zawierających ładunek:
 BZT5- 112 tyś ton O2;
 N- 18,5 tyś ton;
 P- 2,7 tyś ton.
Poza tym znacząco ujemnie na czystość wód wpływają ścieki z licznych małych
przetwórni płodów rolnych, zlokalizowanych na wsi. Pomimo znaczącego dla czystości
wód postępu w gospodarce wodno- ściekowej zakładów przetwarzających płody rolne,
wyróżniającego się zmniejszeniem zużycia wody na jednostkę produkcji
i wybudowania wielu oczyszczalni nadal połowa ścieków z tej gałęzi produkcji jest
niedostatecznie oczyszczona.
Ścieki przemysłu rolno- spożywczego są bardzo zróżnicowane pod względem
składu fizykochemicznego. Charakterystyczną dla nich cechą jest duża zawartość
związków organicznych oraz zasobność w związki eutroficzne.
Tab. 1.
Wojew.
Ilość zakładów w poszczególnych branżach (RLM>1000)
MLECZ WARZ NAPOJ ZIEMN MIĘS PIWO ALKOH PASZA SŁOD RAZEM
2
4
1
7
dolnośląskie
kujawsko1
2
1
3
pomorskie
lubelskie
5
5
2
łódzkie
7
1
1
mazowieckie
12
5
3
4
małopolskie
2
1
opolskie
1
1
2
podlaskie
8
1
1
podkarpackie
1
1
1
pomorskie
2
śląskie
3
1
3
świętokrzyskie
2
1
wielkopolskie
1
4
1
8
warmińsko4
mazurskie
zachodnio2
pomorskie
Razem
51
21
4
10
24
Źródło: Opracowanie statystyczne WIOŚ we Wrocławiu
196
1
1
1
8
12
11
26
4
5
10
3
3
7
3
14
2
1
1
1
4
2
2
5
1
1
119
Charakterystyka ścieków przemysłu rolno- spożywczego
Ścieki przemysłu rolno- spożywczego w zależności od branży w jakiej powstają
różnią się od siebie składem fizykochemicznym i uciążliwością dla środowiska, a także
możliwościami ich wykorzystania. W pracy skupiłem się na ściekach:
 przemysłu cukrowniczego;
 przemysłu ziemniaczanego;
 przemysłu mleczarskiego;
 przemysłu spirytusowego i drożdżowego;
 przemysłu piwowarskiego;
 przemysłu mięsnego.
Ścieki przemysłu cukrowniczego
Rozróżnia się trzy zasadnicze grupy ścieków: pochłodnicze, spławiakowe
i technologiczne. Wody pochłodnicze wraz z barometrycznymi i kondensatami
są schładzane i ponownie wykorzystywane, nie zasilając ogólnego odpływ ściekowego.
Ścieki spławiakowe z hydrotransportu i mycia buraków podlegają mechanicznemu
oczyszczaniu na łapaczach kamieni, piaskowniku, łapaczach liści i ogonków oraz
osadnikach.
W wyniku modernizacji obiegów wodno- ściekowych cukrownia odprowadza do
biologicznego oczyszczania około 1 m3 wód zużytych na 1 tonę buraków, ale SA to
ścieki znacznie stężone. Całkowite unieszkodliwienie ścieków cukrowniczych, poza
mechanicznym oddzieleniem zawiesin wymaga biologicznej degradacji oraz utylizacji
substancji rozpuszczonych.
Ścieki przemysłu ziemniaczanego
W przemyśle ziemniaczanym dominują krochmalnie produkujące skrobię
ziemniaczaną w systemie kampanijnym. Poza tym przemysł ten produkuje liczne
produkty i preparaty z modyfikowanej skrobi oraz tzw. spożywczą galanterię
ziemniaczaną. Krochmalnia zużywa duże ilości wody i odprowadza ścieki
z hydrotransport i mycia ziemniaków- ścieki spławiakowe oraz wody technologiczneścieki sokowe. Trzecia grupę nie mająca istotnego znaczenia stanowią wody
pochłodnicze. Wody spławiakowe i technologiczne- sokowe poddawane są oddzielnie
procesom wstępnego mechanicznego oczyszczania.
Aktualnie jednostkowe odprowadzenie ścieków ogólnych na tonę przerobionych
ziemniaków waha się w granicach 1-6 m3.
Przy oszczędnej gospodarce wodnej z zamkniętymi obiegami- odprowadzane SA ścieki
o dużym obciążeniu zawiesina pochodzenia glebowego, substancja organiczną
i związkami biogennymi, przy czym azot prawie w 80% występuje w formie
organicznej. Znaczącą pozycje stanowią aktualnie ścieki z produkcji
pozakrochmalniczej, również z suszu warzywniczego oraz gorzelni przerabiających
odpady ziemniaczane.
Wody sokowe stanowią frakcję najbardziej stężonych ścieków krochmalniczych.
Zmodernizowane zakłady maja zainstalowane linie odbiałczania ścieków sokowych,
które pozwalają zredukować w ściekach około 50% zawiesin, wskaźników tlenowych
i eutroficznych
197
Ścieki przemysłu mleczarskiego
Pierwszorzędowym problemem w przemyśle mleczarskim jest zagospodarowanie
serwatki. Przerób serwatki stwarza duże problemy natury techniczno- ekonomicznej, a
odprowadzanie ze ściekami destrukcyjnie wpływa na środowisko. Ścieki mleczarskie
zawierają małe ilości zawiesin łatwo opadających, dlatego nie stosuje się dla nich
urządzeń wstępnego mechanicznego oczyszczania. Po zbiorniku wyrównawczym maja
one odczyn zbliżony do obojętnego, są zasobne w substancje organiczną i pierwiastki
nawozowe.
Ścieki przemysłu spirytusowego i drożdżowego
W tej grupie występują uciążliwe ścieki o charakterze kwaśnym i wyróżniające
się dużą zawartością suchej masy, wysokimi wskaźnikami zużycia tlenu i zasobnością
w azot, a szczególnie w potas i siarczany. Są to ścieki bardzo trudne do oczyszczenia,
a wartościowe pod względem nawozowym.
Ścieki przemysłu piwowarskiego
Ścieki piwowarskie charakteryzują się nierównomiernością spływu i stężeń, zawierają
zanieczyszczenia stałe i łatwo opadające, są alkaliczne i obciążone odpadowymi
związkami węgla oraz niewielkimi ilościami azotu i fosforu. Przy ściekach z browarów
szczególną uwagę należy zwrócić na zrzuty uderzeniowe alkalicznych ścieków, stąd
konieczne SA zbiorniki wyrównawcze, najlepiej z możliwością wymieszania ścieków.
Ścieki z browarów łatwo ulęgają procesom biodegradacji.
Ścieki przemysłu mięsnego
Ścieki przemysłu mięsnego zawierają tłuszcz, krew, treść przewodu
pokarmowego, skrawki mięsa, skór i jelit, kości, szczecinę i włosie oraz rozpuszczone
sole mineralne i drobnoustroje przewodu pokarmowego. Jakość tych ścieków określają
wskaźniki sanitarne (miano Coli typu jelitowego), wskaźniki tlenowe oraz ilość
zawiesin, wyciągu eterowego (tłuszczu), chlorków i składników nawozowych (NPK).
Odpływy tych ścieków charakteryzują się dużą nierównomiernością odpływu
godzinowego i dobowego oraz koncentracji.
198
Województwo
dolnośląskie
kujawskopomorskie
lubelskie
łódzkie
mazowieckie
małopolskie
opolskie
podlaskie
podkarpackie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
wielkopolskie
warmińskomazurskie
zachodniopomorskie
Ilość
zakładów
7
Ładunki zanieczyszczeń w ściekach surowych
BZT5
ChZT
Zaw. og
Nog
3
3
3
kg O2/m
kg O2/m
kg/m
kg N/m3
23698
31869
11526
1891
Pog
kg P /m3
183
8
15114
4672
2069
175
111
12
11
26
4
5
10
3
3
7
3
14
11856
5503
19604
8417
10289
21810
9986
6948
7643
2171
14741
18665
6916
47689
13549
14221
28688
13036
11767
11627
4363
17217
4210
1671
8997
3572
352
8958
2131
1961
1724
2064
5354
347
209
1532
41
241
986
87
1166
142
85
826
89
39
295
11
17
274
53
247
36
37
570
4
3762
4257
272
61
7
2
3500
5802
977
147
34
7936
2004
Razem
119
175041
234338
55837
Źródło: Opracowanie statystyczne WIOŚ we Wrocławiu
Charakterystyka fizyczno- chemiczna ścieków surowych
Województwa
Ilość zakładów
dolnośląskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
łódzkie
mazowieckie
małopolskie
opolskie
podlaskie
podkarpackie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
wielkopolskie
warmińsko- mazurskie
zachodnio- pomorskie
Średnia
Razem
7
8
12
11
26
4
5
10
3
3
7
3
14
4
2
BZT5
ChZT Zaw. og
g O2/m3 g O2/m3
g/m3
2510
5256
1155
1196
2311
859
956
1767
396
1584
2610
765
1695
2902
792
976
821
181
10412
14219
524
1827
2898
894
1885
2654
484
2263
3813
575
1437
3863
882
1517
2785
1333
2569
5032
1300
1836
3121
577
1415
2107
680
2272
3744
760
Nog
g N/m3
231
71
59
78
124
42
212
100
54
518
61
61
215
129
86
136
Pog
g P /m3
31
70
15
15
25
14
13
25
25
105
18
24
166
14
20
38
119
Źródło: Opracowanie statystyczne WIOŚ we Wrocławiu
199
Wnioski
1. Ścieki przemysłu rolno - spożywczego są bardzo zróżnicowane pod względem
składu fizykochemicznego;
2. Charakterystyczną dla nich cechą jest duża zawartość związków organicznych
oraz zasobność w związki eutroficzne;
3. Biorąc pod uwagę zasobność nawozowa tych ścieków, a także umiejscowienie
zakładów przemysłu rolno- spożywczego na terenach wiejskich, preferowane
jest oczyszczanie tych ścieków metodami naturalnymi;
4. Ścieki przemysłu rolno- spożywczego wpływają w sposób destrukcyjny
na środowisko, co spowodowane jest wysokimi wskaźnikami zużycia tlenu,
silnie alkalicznym, bądź kwaśnym odczynem, dużą zawartością biogenów;
5. Są to ścieki trudne do oczyszczenia, ze względu na nierównomierny ich dopływ
do miejsca oczyszczania dopływy uderzeniowe oraz nierównomierny dopływ
ładunków zanieczyszczeń wraz ze ściekami;
6. Nie oczyszczone ścieki tego przemysłu działają destrukcyjnie na wody
powierzchniowe, wody podziemne, i glebę;
7. W wodach powierzchniowych ścieki takie poprzez gwałtowna zmianę pH wody
oraz dostarczenie dużej ilości biogenów powodują zanik życia biologicznego,
następnie następuje proces eutrofizacji, dalszy dopływ ścieków powoduje
rozpoczęcie procesu zarastania zbiornika;
8. Ścieki przemysłu mięsnego mogą doprowadzić do bakteriologicznego skażenia
gleb i wód, co może prowadzić do powstawania lokalnych ognisk chorób
zakaźnych;
9. Wszystkie te aspekty przemawiają za uregulowaniem gospodarki ściekowej
i odpadowej przemysłu rolno- spożywczego, gdyż ścieki i odpady powstające
w trakcie procesów technologicznych we wszystkich branżach tego przemysłu
są bardzo uciążliwe dla środowiska.
Literatura
Praca zbiorowa pod redakcją Stanisława Bieszczada i Jerzego Soboty. 1999.
Zagrożenia, ochrona i kształtowanie środowiska przyrodniczo- rolniczego.
Wyd. AR Wrocław.
Kutera J. 1990. Unieszkodliwianie i wykorzystanie ścieków przemysłu spirytusowodrożdżowego w rolnictwie - Mat. instr. IMUZ nr 81, Falenty.
Kutera J. 1988. Wykorzystanie ścieków w rolnictwie, Warszawa.
Rupiński L. 1998. Zagospodarowanie odpadów przemysłu mięsnego. Eko- Efekt,
NFOSiGW, Warszawa.
Informacje i opracowania statystyczne GUS Warszawa 1996.
200
WPŁYW PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ NA ŚRODOWISKO
Autor: inż. Małgorzata Piotrowska
Opiekun: dr inż. Andrzej Dyszewski, mgr inż. Jarosław Uglis
Studenckie Koło Naukowe „Doradztwa Rolniczego”
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Produkcja zwierzęca oddziałuje na środowisko przyrodnicze pośrednio lub
bezpośrednio:
o bezpośrednio poprzez emisję z budynków inwentarskich zanieczyszczeń
powietrza (pyły, gazy, drobnoustroje, hałas);
o pośrednio poprzez ścieki odzwierzęce (gnojowica, gnojówka) czy odpady (soki
kiszonkowe).
Zanieczyszczenia te przedostając się do środowiska glebowo-wodnego mogą
stanowić zagrożenie dla zdrowia zwierząt i ludzi.
Równie ważnym zagadnieniem jest zagospodarowanie padłych zwierząt, które
ze względów sanitarno-epidemiologicznych powinny być traktowane w sposób
szczególny.
Zanieczyszczenia pyłowe
W powietrzu atmosferycznym, a także w powietrzu pomieszczeń inwentarskich
znajdują się domieszki mechaniczne w postaci drobnych cząstek pochodzenia
organicznego i nieorganicznego. Cząstki o wielości do 5m nazywamy pyłami,
a powyżej 5m kurzem. Pyły o cząstkach mniejszych niż 0,1 m nazywane są dymami.
Pyły pochodzenia organicznego dzielimy na:

roślinne- cząstki suchych roślin, paszy, pyłki kwiatowe itp.,

zwierzęce- cząstki suchych odchodów, sierści, nabłonka, skóry, mączki paszowe
itp.
Pyły pochodzenia nieorganicznego dzielimy na:

chemiczne- pyliste nawozy sztuczne, środki owadobójcze (insektycydy),
chwastobójcze (herbicydy), grzybobójcze (fungicydy) itp.,

mineralne- cząstki gleb, skał, sadze, substancje min prod przez zakłady
przemysłowe
W skład cząstek pyłowych mogą wchodzić także zarodniki grzybów oraz jaja
i larwy niektórych pasożytów, tworząc tzw. pyły uorganizowane.
Źródłem zapylenia pomieszczeń inwentarskich są same zwierzęta (sierść,
zniszczony nabłonek), a także ściółka (słoma, trociny, itp.) i pasze (siano, otręby,
mieszanki treściwe, premiksy). Zapylanie może wzrastać nawet kilkanaście razy przy
wykonywaniu takich czynność jak: zadawanie paszy (szczególnie pylistej), ścielenie,
czy sprzątanie pomieszczeń.
Zanieczyszczenie skóry pyłem prowadzi do jej podrażnienia, świądu i stanów
zapalnych. Pył osiadając na skórze powoduje zatykanie kanałów, gruczołów łojowych
wskutek czego skóra się odtłuszcza, staje się mniej elastyczna i łatwiej przez to ulega
mechanicznym uszkodzeniom, pęknięciom, stwarzając możliwości wejścia
drobnoustrojów i zakażenia organizmu.
Zanieczyszczenie oczu pyłami może wywołać stany zapalne spojówek, zwłaszcza,
gdy pyły występują w postaci kurzu, lotnego popiołu i różnego rodzaju cząstek
o ostrym uziarnieniu.
201
Działanie pyłu na układ oddechowy zależy od charakteru chemicznego pyłu
i jego rozdrobnienia. Pyły o wielkości powyżej 100  są całkowicie zatrzymywane na
błonie śluzowej nosa i gardła. Pyły o uziarnieniu od 5 do 10  docierają do oskrzelików
płucnych, a pył o wielkości poniżej 1 jest usuwany stąd przy oddychaniu i kaszlu,
reszta przenika w głąb płuc do węzłów chłonnych i naczyń limfatycznych, osadza się
tam i powoduje schorzenia w postaci pylic. Szczególnie patogenny jest zalegający
w naczyniach limfatycznych pył węglowy i pył krzemowy, który może wywołać pylice
węglowa lub pylice krzemową.
Cząstki pyłów będące nośnikami zarodników grzybów dostając się do płuc mogą
wywoływać grzybicę płucna. Pyły wdychane przez dłuższy okres czasu bez względu na
charakter powodują zawsze podrażnienie błony śluzowej nosa, przekrwienie i nieżyt
oskrzeli, otwierając tym samym drogi
wejścia drobnoustrojom warunkowo
chorobotwórczym, co prowadzi do licznych stanów chorobowych górnych
i dolnych dróg oddechowych.
Zawartość pyłów w powietrzu pomieszczeń gospodarskich i inwentarskich jest
bardzo różna może wynosić w tuczarniach przemysłowych i brojlerniach fermowych
w czasie zadawania paszy nawet 2000 drobin/m3 (pomiar konimetryczny), chociaż
średnie wartości są znacznie niższe ilustruje je tabela 1:
Tab. 1.
Nazwa fermy
System
Rodzaj i sposób zadawania
Zapylenie- ilość
utrzymania
paszy
cząsteczek/cm3
min. max.
Agrokompleks
bezściółkowy
pasza granulowana
22
66
40
(tuczarnia)
wysypywana na podłogę
Bisprol
bezściółkowy pasza półpłynna zadawana do 10
36
20
(tuczarnia)
koryt
Gostyń
ściółkowy
pasza sypka zadawana
6
364
73
(brojlernia)
(słoma)
mechanicznie do korytek
Bios (brojlernia)
ściółkowy
pasza sypka zadawana
11
277 103
(trzcina)
mechanicznie do
półautomatów cylindrowych
Kurnik dla niosek
bateryjnopasza sypka zadawana
135
341 176
(ferma)
klatkowy
automatycznie do korytek
rynienkowych
Źródło: [1]
Przy pomiarach grawimetrycznych zapylenie powietrza w pomieszczeniach
inwentarskich na ogół nie przekracza 1-6 mg/m3, lecz zważywszy na intensywna
wymianę powietrza (nawet 30- krotna w okresie letnim w budynkach dla trzody
chlewnej i drobiu) emisja tych zanieczyszczeń do środowiska zewnętrznego może być
bardzo duża.
Zmniejszenie emisji pyłów na zewnątrz pomieszczeń inwentarskich jest trudnym
zabiegiem technicznym, aczkolwiek możliwym. Najlepszym sposobem jest
zastosowanie specjalnych filtrów sprzężonych z urządzeniami wentylacyjnymi
i recyrkulacyjnymi. W krajach zachodnich stosuje się filtry wypełnione włóknem
szklanym lub specjalna tkanina, która wychwytuje do 90% pyłów o koncentracji
do 20 mg/m3. najlepsze efekty dają filtry elektryczne, które nawet przy bardzo dużym
zapyleniu (200mg/m3) wychwytują 99% pyłów.
Obniżenie emisji zapylenia w budynkach inwentarskich, a tym samym
ograniczenie ich emisji do środowiska można uzyskać tez przez:
202



nawilżanie powietrza wentylacyjnego i zwiększenie zawartości pary wodnej
wewnątrz pomieszczeń,
zastosowanie lamp ultrafioletowych i jonizatorów (jonizacja ujemna),
zmianę konsystencji skarmianej paszy (z sypkiej na granulowaną).
Zanieczyszczenia gazowe
Amoniak- jest gazem bezbarwnym o silnym charakterystycznym zapachu, dobrze
rozpuszcza się w wodzie. powstaje podczas rozkładu związków organicznych
zawierających białko (aminonifikacja). W pomieszczeniach inwentarskich powstaje
zatem z rozkładu kału i moczu, przy czym rozkład ten wymaga obecności bakterii
i grzybów oraz enzymów.
Największe stężenie amoniaku występuje w strefie gnojowicowej, a następnie
w strefie przebywania zwierząt. Stężenie amoniaku wzrasta w pomieszczeniach wraz ze
wzrostem temperatury powietrza, w czasie poruszania gnojowicy, przy jej
przepompowywaniu
oraz
przy
stosowaniu
wentylacji
podciśnieniowej
w pomieszczeniach z podłoga szczelinową. Duże stężenie amoniaku występuję przede
wszystkim w tych pomieszczeniach, w których niewłaściwie odbywa się usuwanie
odchodów i niesprawna jest kanalizacja. Wówczas może przekraczać nawet 50 ppm.
Także w obiektach ściółkowych np. przy utrzymaniu drobiu czy cieląt i owiec na tzw.
ściółce głębokiej, stężenie amoniaku w strefie nadściółkowej może wynosić 40-60 ppm.
Natomiast w górnej warstwie ściółki na głębokości ok. 3-5 cm stężenie amoniaku może
nawet sięgać 600-1000 ppm.
Szkodliwe działanie amoniaku na zwierzęta rozpoczyna się od ostrego zapalenia
spojówek oczu i błon śluzowych układu oddechowego.
Przy wyższym stężeniu występuje obrzęk płuc, wylewy krwawe do tchawicy
i oskrzeli. We krwi amoniak zmienia hemoglobinę w hematynę zasadową, przez co
obniża poziom hemoglobiny w ustroju, a poprzez wiązanie kwasu glutaminowego
obniża się przemiana tlenowa, obniża się poziom frakcji -globulinowych białek,
wzrasta pH krwi. Zmiany te występują wyraźnie wskutek spadku ogólnej odporności
organizmu pod wpływem amoniaku. Dlatego tez zwierzęta utrzymywane
w pomieszczeniach o dużym stężeniu amoniaku znacznie częściej zapadają na choroby
zakaźne. Dla młodych zwierząt toksyczna dawka wynosi 0,03%.
Produkcja amoniaku od zwierząt domowych i ich odchodów płynnych szacowana
jest na świecie na 26 mln t/rok.
Z badań amerykańskich wynika, że zanieczyszczenie powietrza amoniakiem
w pobliżu dużych ferm bydła jest największe. Stwierdzono, że w rejonie koncentracji
dużych ferm hodowlanych (140 tys. sztuk bydła) codziennie do otoczenia trafiło 25,7 t
związków azotowych, głównie moczu, które w 90-95% w ciągu tygodnia przechodzą
w amoniak, ulatniając się do atmosfery.
Z innych badań wynika, że w wyniku wentylacji mechanicznej budynków
fermowych na 40 tyś tuczników do otoczenia przedostawało się 9,7 kg/h samego
amoniaku, a w szczególnych warunkach przykry zapach rozchodzi się w promieniu
4 km. Z podobnych badań wynika, że z fermy w obsadzie 25tyś tuczników wydziela
się w ciągu godziny 10 kg/amoniaku, co powoduje wzrost jego koncentracji na obszarze
600 km2. w kurniku o obsadzie 6 tys. niosek produkcja tego gazu rocznie wynosi 3,43 t,
zakładając, że DJP produkuje 9,8 t odchodów o zawartości 118 kg
Siarkowodór-jest gazem bezbarwnym o nieprzyjemnym zapachu zgniłych jaj,
dobrze rozpuszcza się w wodzie i cieczach organicznych. powstaje przy gniciu
substancji białkowych zawierających aminokwasy siarkowe. H2S jest głównym
203
składnikiem gazów jelitowych. Wysokie stężenia H2S mogą powstawać w podobnych
warunkach jak w przypadku amoniaku, najczęściej przy fermentacji gnojowicy, a także
przy nieprawidłowym składowaniu odchodów stałych (obornik).
Autorzy niemieccy dokładnie określili skład tych gazów powstających przy
mieszaniu gnojowicy. Obok metanu (60%) i CO2 (35%), było 2-8% siarkowodoru oraz
małe ilości wodoru i amoniaku. Trujące działanie tej mieszaniny pochodzi ze stężenia
siarkowodoru. Uwalnianie tego gazu z gnojowicy uzależnione jest od czasu jej
przechowywania, dolewania do niej wody, przepompowywania do kolektorów,
homogenizacji czy spławiania kanałów podrusztowych.
Jako gaz cięższy od powietrza może długo zalegać w strefie przyziemnej
z prądami powietrza być przenoszony na duże odległości, nawet wiele kilometrów od
ferm, oczyszczalni, czy zbiorników gnojowicy.
Wpływ H2S i NH3 emitowanych praktycznie przez wszystkie budynki
inwentarskie na florę i faunę otoczenia ferm i gospodarstw hodowlanych, a także
ewentualne skażenie wód powierzchniowych nie było przedmiotem badań i trudno
określić znaczenie tych gazów w ogólnej degradacji środowiska przyrodniczego. Ich
ujemny wpływ na środowisko powietrzne (powietrze atmosferyczne) jest jednak
oczywisty.
Odory- oprócz silnie toksycznego i cuchnącego siarkowodoru uwalniają się
z gnojowicy, szczególnie przy wzroście pH w kierunku zasadowym, także i inne
substancje lotne jak: aminy, związki karbonylowe, merkaptany, różne alkohole, ketony,
aldehydy oraz szczególnie przenikliwie cuchnące- indol i skatol. Określa się je mianem
odorów.
Rozprzestrzenianie się odorów w środowisku powietrznym jest bardzo szybkie,
gdyż łatwo przemieszczają się z wiatrem. Odory jako mieszanina różnych gazów
charakteryzują się słabą zdolnością do mieszania się z powietrzem atmosferycznym,
dlatego tez ich strumień wyrzucony przez urządzenia kanalizacyjne- dochodzi w dużym
stężeniu do strefy przyziemnej na duże odległości. Merkaptany są wyczuwalne dla
człowieka już przy stężeniu 0,00018 ppm, gdy amoniak dopiero przy 5 ppm,
a siarkowodór przy 1-2 ppm.
Zmniejszenie emisji toksycznych gazów i odorów z pomieszczeń inwentarskich,
gdzie stosuje się ściółkowy system utrzymania zwierząt, jest łatwiejsze niż w przypadku
bezściółkowej technologii. Wystarczy bowiem dodatek ściółki np. superfosfatu lub
formaliny,
które
to
związki
neutralizują
wydzielanie
się
amoniaku
i innych gazów. Dobre efekty daje też zastosowanie do ściółki:
 zeolitów (krystalicznych glinokrzemianów),
 bentonitu (mieszanina glinokrzemianów ze związkami Na, Ca, Mg, żelaza
i cynku),
 węgla brunatnego (odmiany ziemistej), który to minerał nie tylko wykazuje
działanie bakteriostatyczne i dezodoryzujące, lecz znacznie poprawia wartość
nawozową głównie pomiotu kurzego.
W systemach bezściółkowych szczególnie gdy produkowana gnojowica
przechowywana jest w odkrytych kanałach czy zbiornikach trudno zapobiec jest emisji
gazów i odorów. Wszelkie dodatki środków chemicznych, w tym dezynfekcyjnych, nie
dały jak dotychczas pozytywnych rezultatów. Pewne ograniczenia emisji lotnych
substancji zapachowych można uzyskać poprzez:
 zastosowanie intensywniejszego napowietrzania (aeracja) w specjalnych
zbiornikach za pomocą aeratorów mechanicznych lub w przepływowych
lagunach ziemnych;
204

zastosowanie środków maskujących (np. w postaci kulek plastikowych),
rozrzucanych na powierzchni gnojowicy co ogranicza parowanie i zmniejsza
powstawanie szkodliwych zapachów nawet o 98%.
Środki neutralizujące w postaci różnych preparatów chemicznych stosowanych
do gnojowicy (np. biocydy) lub bezpośredni w pomieszczeniu (dezodoranty)
produkowane w latach sześćdziesiątych w USA i Europie Zachodniej nie dały dobrych
efektów, gdyż często mieszanina woni była gorsza niż poprzedni odór.
Natomiast jako dezodorant stosowany był ozon, który silnie utlenia szkodliwe
gazy- efekt neutralizujący uznano za dobry. Generatory ozonu produkowane są
i dostępne są na rynku, jednak intensywna ozonizacja i jonizacja dodatnia powietrza
może działać ujemnie na organizmy zwierzęce i ludzkie.
Podejmowano również próby utleniania wszystkich gazów powstających
z gnojowicy poprzez spalanie do tego celu potrzebna jest temperatura 600C i z tego
powodu aparatura jest kosztowna, sposób nie znajdował zastosowania w praktyce.
W ostatnich latach pojawiły się także biopreparaty (produkty biotechnologiczne),
które stosowane są do ściółki i obornika jak i gnojowicy, znacznie ograniczają emisję
toksycznych gazów oraz odorów. Dostępne na naszym rynku są takie preparaty jak:
 Biosaun,
 Cerbiolisier,
 De-odorase,
 Micro-Aid.
Zagrożenia mikrobiologiczne
W budynkach inwentarskich oprócz mikroorganizmów dostających się wraz
z powietrzem wentylacyjnym występują drobnoustroje, których źródłem są: człowiek,
zwierzęta, ściółka, gnojowica, pasze.
W obiektach inwentarskich najczęściej występuje saprofityczna flora bakteryjna
(ziarniaki, bakterie kwasu mlekowego, pleśnie), lecz jeżeli w pomieszczeniach znajduje
się zarażone zwierze, chore lub będące tylko nosicielem wirusów, bakterii i wydalające
zarazki, to w powietrzu tego pomieszczenia zawsze spotkamy drobnoustroje
chorobotwórcze (laseczki różycy, prątki gruźlicy, chorobotwórcze paciorkowce
i gronkowce, wirusy pryszczycy), w postaci bioareozoli.
Ilościowy i jakościowy skład mikroflory powietrza uwarunkowany jest wieloma
czynnikami głównie natury techniczno- technologicznej (typ budynku, sposób
utrzymania zagęszczenie zwierząt, rodzaj urządzeń grzewczych, wentylacyjnych
i kanalizacyjnych) oraz mikroklimatycznej (temperatura, wilgotność powietrza, stężenia
domieszek gazowych i zapylenie, oświetlenie, jonizacja).
Jest oczywiste że drobnoustroje w procesie wentylacji przedostają się na zewnątrz
z wiatrami przenoszone są na dalekie odległości. Liczba ich jest olbrzymia np.
z typowej brojlerni wraz z 1 g pyłu usuwa się na zewnątrz 200-300 tyś. Bakterii.
Natomiast z kurnika bakteryjnego o obsadzie 50 tys. Niosek usuwa się w ciągu godziny
52,5-90,7 mld bakterii i 312-545 mln grzybów. Wiele z nich przedostaje się do gleby,
roślin, wody, gdzie mogą znajdować warunki do życia i dalszego rozmnażania.
Generalnie powietrze atmosferyczne nie jest sprzyjającym środowiskiem dla życia
grzybów, bakterii i wirusów, m.in. wskutek działania promieni ultrafioletowych. Mimo
to patogenna flora bakteryjna i grzybowa oraz chorobotwórcze wirusy i pasożyty
przedostające się do zewnętrznego środowiska mogą wywoływać u ludzi i zwierząt
wiele chorób zakaźnych i inwazyjnych.
205
Ograniczenie stopnia zanieczyszczenia mikrobiologicznego powietrza
w budynkach inwentarskich, a więc emisji do środowiska zewnętrznego powietrznych
zanieczyszczeń biologicznych dokonujemy poprzez:
 bieżące ogólne zabiegi dezynfekcyjne i dezynfekcje pomieszczeń,
 zastosowanie specjalnych filtrów wentylacyjnych lub recyrkulacyjnych ze środkami
dezynfekcyjnymi,
 zastosowanie promieni ultrafioletowych (lamp kwarcowo- rtęciowych),
 utrzymanie ogólnej higieny zwierząt i pomieszczeń.
System pasów zieleni jest najbardziej
naturalnym postępowaniem
profilaktycznym i zbliża się do podstawowych zasad rolnictwa ekologicznego. Zaleca
się organizowanie stref i izolowanych i ochronnych z udziałem:
 drzew wysokich; buk zwyczajny, grab zwyczajny, klon, jesion wyniosły, wiąz,
 drzew średni wysokich; klon, olsza czarna, grab, wierzba iwa, jarząb pospolity;
 krzewów: głóg, czeremcha amerykańska, łza dzika, dereń biała, bez czarny lilak.
Mogą być one być uformowane w strukturze zwartej, ażurowej i przewiewnej.
Prawidłowo zagospodarowane strefy ochronne są najlepszym sposobem izolacji
uciążliwych dla naturalnego środowiska obiektów hodowlanych i fermowych.
Odchody zwierzęce
W procesie chowu zwierząt gospodarskich powstaje odpadowy produkt
w postaci odchodów. W zależności od technologii produkcji i systemu utrzymania
zwierząt powstaje obornik bądź gnojowica, które to produkty posiadają odmienne
właściwości fizykochemiczne oraz biologiczne i w różny sposób są usuwane
z pomieszczeń inwentarskich, inaczej magazynowane i utylizowane, inaczej
oddziaływają na środowisko rolnicze i przyrodnicze.
Obornik w przeciwieństwie do gnojowicy nie stanowi w zasadzie zagrożenia dla
środowiska rolniczego i przyrodniczego, gdyż zachodzą w nim procesy biotermicznego
odkażania w czasie których giną prawie wszystkie drobnoustroje. Warunkiem jest
odpowiednie pryzmowanie obornika i niezbyt wysoka (do 70%) zawartość w nim
wody. Także w oborniku zbyt suchym i zamarzniętym procesy termobiologiczne
ulęgają osłabieniu. Wysoką temperaturę wynoszącą 60-45C wytwarzają drobnoustroje
mezofilne w warunkach dostępu powietrza , a następnie drobnoustroje termofilne.
W czasie tych procesów wytwarzają się pewne ilości gazów (amoniak, metan,
dwutlenek węgla, siarkowodór), ale nie są one tak uciążliwe jak przy gnojowicy i nie
powodują w zasadzie , skażenia powietrza atmosferycznego wokół budynków
inwentarskich czy składowisk obornika (gnojownie). Dodatkowo powstające przy
prawidłowym jego składowaniu gnojówka (mocz z domieszka wody), która powinna
być odprowadzana do osobnych szczelnych i przykrytych zbiorników. Także i ona nie
stanowi zagrożenia dla środowiska, chyba, że będzie przedostawała się w dużych
ilościach do wód powierzchniowych czy gruntowych. Jej biogenne właściwości
prowadza do zjawisk eutrofizacji.
206
Tab. 2. Średnia dzienna produkcja odchodów przez zwierzęta gospodarskie
(wg Rokickiego i Kolbuszeskiego 1996)
Gatunek i grupa wiekowa zwierząt
Bydło:
Krowa zasuszona
Krowa dojna
Opas 300-500 kg
Jałowizna 6-12 m-cy
Jałowizna 12-24 m-cy
Cielęta
Trzoda chlewna:
knur
locha
warchlak (30kg)
tucznik (90kg)
tucznik (110kg)
Owce:
Maciorka, tryk
Jagnię
Drób:
Kura
Indyk
Kaczka
Gęś
Źródło: [1]
Odchody w [kg]
stałe płynne razem
Obornik w [kg]
Gnojowica w [kg]
19
28
22
10
20
4
16
17
13
5
8
10
35
45
35
15
28
14
25-35
30-45
25
12-20
15-25
5-14
40-50
50-60
40-50
20-30
30-40
5-20
5
6
1,5
3
4,3
8
10
3
6
7
13
16
4,5
9
11
8
9,5
2,3
5,2
6,7
15
18
5
10
12,5
1,2
0,7
1,5
0,8
2,7
1,4
-----
-----
0,18
0,35
0,25
0,30
Obornik zawiera 20-30% suchej masy, w tym głównie materii organicznej,
z czego 60% stanowi tzw. Próchnica czynna ( czynnik humusotwórczy). Jest ona bardzo
dobrym nawozem organicznym, nie zagrażającym środowisku wodnemu, nie daje
ujemnych efektów w środowisku glebowym, nawet przy wysokich dawkach.
Gnojowica
Gnojowica powstaje w pomieszczeniach bezściółkowych, jest to płynna
mieszanina kału i moczu z domieszką niewykorzystanych resztek paszy oraz wody
używanej do celów technologicznych, lub higienicznych. Występuje w formie gęstej
lub rzadkiej, gdy jej sucha masa stanowi mniej niż 8% masy całości gnojowicy
ekologicznego punktu widzenia ważne są pewne właściwości gnojowicy. Zachodzą
w niej procesy fermentacji beztlenowej (gnilnej), dlatego też w budynkach
bezściółkowych w pobliżu zbiorników magazynujących gnojowicę, czy oczyszczalni
ścieków fermowych powietrze skażone jest uciążliwymi i toksycznymi gazami.
W gnojowicy nie zachodzą procesy biotermicznego odkażania, charakterystyczne
dla obornika, toteż czas przeżywalności zarazków zwiększa się wydatnie. Mogą one
skażać nie tylko samą glebę, lecz wodę i rośliny uprawne, w tym pasze dla zwierząt
gospodarskich. Najlepszym sposobem unieszkodliwiania byłoby oczyszczanie jej
(mechaniczne, chemiczne, biologiczne) w specjalnych oczyszczalniach ścieków. Jest to
jednak najdroższy sposób utylizacji i nie zawsze skuteczny, następuje wprawdzie
wysoka redukcja BZT5 i ChZT, nawet do 97%, lecz zawartość biogenów N P K bywa
różna, a ścieki oczyszczone nie są wolne od drobnoustrojów. Innym sposobem
dezynfekcji chemicznej gnojowicy jest dezynfekcja chemiczna przy równoległej jej
homogenizacji. Obecnie szerokie zastosowanie maja różne preparaty dezynfekcyjne,
charakteryzujące
się
dobrym
działaniem
niszczącym
bakterie,
wirusy
i grzyby, nie uszkadzające jednocześnie materiałów budowlanych i urządzeń
metalowych. Pewnym problemem jest jednak wpływ tych środków na środowisko
207
glebowe i wodne, dlatego też nadmierna chemizacja gnojowicy nie jest najlepszym
rozwiązaniem z punktu wiszenia ekologicznego.
Soki kiszonkowe
Soki (odcieki) kiszonkowe są bardzo agresywnym, uciążliwym odpadem
o znacznej uciążliwości. Odpad ten, którego ilość zwiększa się w zależności od
koncentracji zwierząt może stanowić przyczynę zanieczyszczeń wód powierzchniowych
i podziemnych oraz powodować poważne straty w produkcji zwierzęcej: śnięcie ryb,
zachorowania i upadki cieląt, prosiąt itp. im wyższa zawartość suchej masy zawartej
w surowcach przeznaczonych do kiszenia, tym mniej powstaje soków i odwrotnie.
Odczyn soków kiszonkowych waha się od pH 4,2-4,9.
W celu ochrony wód powierzchniowych i podziemnych przy wyborze miejsca
i budowie zbiorników prowizorycznych, czy stałych silosów kiszonkowych należy
bezwarunkowo przestrzegać następujących zasad:
 wybierać miejsca suche, poza rejonem ciągów i ujęć wodnych z dobrym
połączeniem z siecią dróg utwardzonych;
 wybór miejsca zakładania zbiornika winien być uzgodniony ze służba
gospodarki wodnej i ochrony środowiska;
 soki kiszonkowe należy wprowadzać przez boczne kanały, rowami ściekowymi
do szczelnie izolowanych dołów;
 opracować skuteczne metody utylizacji i zagospodarowania kwaśnych soków
kiszonkowych.
Jedną z metod likwidowania soków kiszonkowych jest wprowadzenie ich
do gleb ornych soki kiszonkowe z wyjątkiem soków z kiszonej lucerny nie zawierają
dużych ilości azotu i potasu. Ilość pozostałych składników pokarmowych P Ca Mg jest
również znikoma. Po wprowadzeni do gleby soki kiszonkowe neutralizowane są przez
zasady glebowe. Soki kiszonkowe można stosować na polach przeznaczonych pod
uprawę zbóż, roślin okopowych i jednorocznych roślin pastewnych pod warunkiem,
że zabiegi będą zakończone najpóźniej 21 dni przed siewem, lub wysadzeniem rozsady.
W celu uniknięcia niebezpieczeństwa skażenie wód powierzchniowych i podziemnych
na glebach lekkich dawka nie powinna przekroczyć 30 t/ha natomiast na pozostałych
rodzajach gleb można stosować dawki w wysokości 45 t/ha.
Padłe zwierzęta
Zagospodarowanie padłych zwietzat stanowi pewien problem sanitarnoepidemiologiczny, gdyż rozkładające się zwłoki mogą być źródłem mikrobiologicznego
skażenia środowiska oraz przyczyna wielu chorób w tym zakaźnych. Orientacyjnie
można podać, że na przykład w dużej fermie brojlerów o produkcji rocznej 100 tysięcy
ptaków (5 wstawień) masa padłych kurcząt (przy upadkach 5%) wynosi około 2500 kg
miesięcznie czyli 30 t rocznie. Możliwe są następujące sposoby racjonalnego
zagospodarowania padłych zwierząt:
 wykorzystanie bezpośrednie na cele paszowe dla zwierząt futerkowych,
mięsożernych (lisy, tchórze, jenoty, fretki), lecz w ograniczonym zakresie;
 wykorzystanie do produkcji biokompostów i celów nawozowych (głownie
padłego drobiu), co wymaga zastosowania odpowiedniej technologii, a przede
wszystkim specjalnych pojemników kompostowych oraz dodatków słomy
i zużytej ściółki;
 spalanie zwierząt średnich- metoda biologicznie bezpieczna, nie stwarza
zagrożeń dla środowiska, ale proces spalania jest długotrwały i powoduje
208
wydzielenie uciążliwych zapachów, popiół z padłych zwierząt ma małą wartość
nawozową, ale nadaje się jako składni k do produkcji różnych biokompostów.
Wnioski
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Produkcja zwierzęca oddziałuje na środowisko przyrodnicze w zróżnicowany
sposób i może stanowić zagrożenie dla zdrowia zwierząt i ludzi;
Zanieczyszczenia pyłowe stanowią zagrożenie dla środowiska zarówno
w budynkach inwentarskich jak i na zewnątrz tych budynków;
W budynkach inwentarskich powstają również niebezpieczne gazy, których
stężenia są wyjątkowo duże. Do gazów tych należą głównie: amoniak,
siarkowodór i metan, a także inne związki chemiczne, które określa się jako odory
(fetory);
Produkcja zwierzęca jest również źródłem wszelkich zanieczyszczeń
mikrobiologicznych, mogą być one przyczyną schorzeń zarówno u ludzi jak
i u zwierząt;
Bardzo skutecznym sposobem ograniczenia emisji wszelkich zanieczyszczeń
powietrza (pyły, gazy, drobnoustroje) z budynków inwentarskich czy
oczyszczalni
i zbiorników ścieków są strefy ochronne w postaci pasów zieleni.
Odchody zwierzęce powstające podczas produkcji zwierzęcej charakteryzują się
dużą zawartością związków organicznych, z uwagi na zasobność nawozową tych
odpadów, możliwe jest wykorzystanie ich w gospodarstwie rolnym.
Literatura
Bieszczada S., Sobota J. 1999. Zagrożenia, ochrona i kształtowanie środowiska
przyrodniczo- rolniczego. Wyd. AR Wrocław.
Sapek A. 1995. Emisja amoniaku z produkcji rolniczej. Post. Nauk. Rol., Nr 2,.
Rokicki E., Kolbuszowski T. 1998. Higiena zwierząt. Wyd. Fundacja Rozwoju SGGW,
W-wa
Bodak E., Dobrzański Z. 1997. Ekotoksykologiczne problemy chowu zwierząt
w rejonach skażeń metalami ciężkimi. Wyd. Elma, Wrocław
Łomotowski J., Winniczek R., Splecki E. 1997. Próba bilansu odpadów organicznych
i przemysłowych w Polsce. Ekoinżynieria nr 9
209
KOMPOSTOWANIE ODPADÓW WEDŁUG TECHNOLOGII MUT
KYBERFERM
Autorzy:Anna Raś, Krzysztof Gondek
Akademia Rolnicza w Krakowie, Katedra Chemii Rolnej
Al. Mickiewicza 21, 31-120 Kraków
Słowa kluczowe: odpady, kompostowanie, system MUT Kyberferm
Wstęp
Kompostowanie jest naturalnym procesem stale przebiegającym w środowisku.
Było ono znane już w starożytności, kiedy to gromadzono odpadki domowe, rolnicze
i przerabiano je na kompost. W myśl współczesnej definicji kompost, to nawóz
organiczny otrzymywany w wyniku fermentacji różnych materiałów organicznych
wymieszanych i ułożonych w pryzmie. Współczesne technologie umożliwiają
wytwarzanie kompostów z różnych odpadów, których wykorzystanie może być
wszechstronne.
Warunki do prawidłowego prowadzenia procesu kompostowania
Niezbędnymi warunkami do prawidłowego prowadzenia klasycznego kompostowania
i uzyskania dobrego kompostu są:

duża zawartość części organicznych i odpowiedni stosunek węgla do azotu (C:N)
w kompostowanej masie; optymalne C:N wynosi 30, przy wahaniach 25 – 40,

odpowiednie rozdrobnienie kompostowanej masy,

optymalna zawartość wody (50 – 60%).
Dużą
rolę
kompostowanego,
w
procesie
która
powinna
kompostowania
gwarantować
odgrywa
struktura
odpowiednie
warunki
surowca
wodne
i powietrzne dla rozwoju mikroorganizmów tlenowych, w całej masie kompostowanej
[Siuta 1999].
W cyklu kompostowania możemy wyróżnić trzy fazy biotermiczne:

faza I – bardzo intensywnego rozkładu substancji organicznej powodującego wzrost
temperatury do 60 – 75o C

faza II – intensywnego, malejącego w czasie, rozkładu substancji organicznej
powodującego sukcesywne obniżanie temperatury do 40 – 30o C,

faza III – spowolnionego rozkładu substancji organicznej i sukcesywnego obniżenia
temperatury do poziomu otoczenia [Siuta 1999].
210
Systemy kompostowania na świecie
Rozwój przemysłu oraz postępująca urbanizacja terenów przyczyniły się
do gwałtownego postępu technik i technologii kompostowania. Zagadnienie to stało się
na tyle dochodowe, że zainteresowały się nim duże firmy przemysłowe. W Polsce
kompostowanie na skalę przemysłową rozpoczęto w latach pięćdziesiątych.
Stosowane dotychczas na świecie systemy kompostowania można podzielić
na dwie grupy:

kompostowanie w pryzmach na otwartej przestrzeni

kompostowanie w specjalnych komorach
Kompostowanie w pryzmach jest najstarszą i najprostszą metodą uzyskiwania
kompostu. Mogło się ono odbywać bez wstępnej obróbki materiału poddanego
kompostowaniu lub po jego wstępnym rozdrobnieniu i wymieszaniu. Do pierwszej
grupy zaliczane są systemy: „Indore”, bardzo prymitywny, dotyczył kompostowania
odpadów domowych z fekaliami w rowach wykopanych w ziemi; „Van Maanev”, który
polegał na kompostowaniu surowych odpadów ułożonych w wysokie pryzmy (ok. 6 m)
i przerzucaniu napowietrzającym; w systemie „Baden Baden” wprowadzono ulepszenia
w procesie naturalnego kompostowania, a polegające na wprowadzeniu perforowanych
rur w dolnej części pryzmy dla lepszego jej napowietrzenia oraz przesiewaniu
uzyskanego kompostu. Technologie kompostowania należące do drugiej grupy
(kompostowanie w specjalnych komorach) przewidywały wstępne przygotowanie
i rozdrobnienie odpadów poddawanych kompostowaniu. Wydatnie przyspieszało
to przebieg procesu kompostowania, zmniejszało ilość tzw. odpadu oraz zmniejszało
zapotrzebowanie terenu pod kompostownię. Do systemów uwzględniających w swojej
technologii wstępne przygotowanie materiału można zaliczyć m.in.: system
„Dorr-Oliver”, który polegał na przerobie w pryzmach wstępnie rozdrobnionych
odpadów w specjalnej, wolnoobrotowej maszynie rozdrabniającej [Antolak 2002].
Postęp technologiczny nie ominął również technologii kompostowania. Zaczęto
poszukiwać technologii bardziej wydajnych i niezależnych od warunków pogodowych
i pór roku. Pojawiła się, więc technologia kompostowania w specjalnie przygotowanych
komorach. Podstawową jego cechą jest to, że zasadniczy proces biochemiczny odbywa
się
w
wydzielonej
obudowanej
przestrzeni
tzw.
„komorze”
w
sztucznie
utrzymywanych, optymalnych warunkach technologicznych (wilgotność, temperatura,
natlenienie masy kompostowanej) [Antolak 2002].
211
Poszczególne systemy kompostowania w komorach różnią się między sobą
głównie budową komór oraz tym, że nie we wszystkich stosuje się obróbkę wstępną
kompostowanego materiału. Dodatkowo systemy te można podzielić w zależności
od rodzaju komór [Antolak 2002]:

kompostowanie w komorach otwartych

kompostowanie w komorach zamkniętych
Pod względem technologicznym wszystkie systemy dzielą się na:

kompostowanie w komorach o ruchu ciągłym masy kompostowanej

kompostowanie w komorach o procesie stacjonarnym
Przykładem współczesnego komorowego kompostowania odpadów mogą być
systemy: „Venot-Pic”, gdzie stosuje zestaw 6 pionowych komór zamkniętych,
o przekroju kwadratowym i wysokości 10 m. Proces przerobu biochemicznego jest
realizowany kolejno w poszczególnych komorach przez okres 4 – 6 dni; system „Triga”
stanowi jakby następny etap ewolucji wyżej wymienionego systemu, skupia, bowiem
cały zestaw komór w jednej obudowie, mającej kształt pionowego walca, podzielonego
na cztery sekcje (komory) przez prostopadle do siebie usytuowane, pionowe przegrody
współśrodkowe, ponadto stosuje się tu poza rozdrobnieniem, szczepienie odpadów
specjalnymi bakteriami w celu przyspieszenia procesu kompostowania w komorze
[Antolak 2002].
Do najbardziej popularnych technologii stosowanych w Polsce zalicza się system
„Dano”. To oryginalna metoda kompostowania odpadów miejskich, których
rozdrobnienie, mieszanie i biologiczny rozkład odbywają się w obrotowej komorze
zamkniętej zwanej „biostabilizatorem”, mającej kształt długiego, poziomego bębna.
Szybkość obrotowa bębna wynosi 0,5 – 1,5 obr/min. Powietrze jest doprowadzane pod
ciśnieniem za pomocą przewodów rozmieszczonych wzdłuż bębna i zakończonych
na ich końcach zaworami wlotowymi powietrza. Proces technologiczny w tym systemie
składa się z dwóch etapów:

przyspieszonego wstępnego przerobu w biostabilizatorze (czas 3 – 5 dni),

dojrzewania w pryzmach kompostowych z przerzucaniem napowietrzającym
i ewentualnym nawilżaniem (ok. 4 mies.).
W Polsce kompostownie pracujące w tym systemie znajdują się w Warszawie
i Katowicach. Innym systemem powstałym w Europie – Austria jest system „Mut”,
212
który jest
zmodyfikowaną wersją systemu
„Dano”, w której
powiększono
„biostabilizator” z przerobu 50 t odpadów do 120 t oraz obróbkę końcową.
Surowce do kompostowania
Olbrzymia i cały czas zwiększająca się baza surowców do kompostowania innych
niż odpady komunalne niejako zmusza do jej wykorzystania. Możemy wyróżnić
następujące źródła mas biologicznych stanowiących substrat do kompostowania:

gospodarstwa rolne (w tym ogrodnictwo),

nieprodukcyjna roślinność o ekologicznych funkcjach na terenach otwartych
(zadrzewienia, zakrzaczenia, zarośla naturalne),

przetwórstwo rolno-spożywcze,

przetwórstwo włókien naturalnych,

zdyskwalifikowane surowce i produkty biologicznego pochodzenia,

odpady biologiczne gromadzone selektywnie w miastach,

osady z biologicznego oczyszczania ścieków,

zieleń miejska, rekreacyjna, przemysłowa.
Wbrew pozorom masa roślinna z terenów zieleni miejskiej, rekreacyjnej
i przemysłowej jest bardzo cennym źródłem surowca do kompostowania. Usuwana na
składowiska jako odpad jest przejawem daleko idącej niegospodarności, ponieważ
może być spożytkowana w całości na cele ekologiczno gospodarcze [Siuta 1999].
Jak podaje Siuta [1999], zieleń miejska i osiedla zajmują około 65 000 ha powierzchni
kraju. Przyjmując roczną produkcję masy roślinnej z 1 ha około 5 t otrzymuje się około
325 000 t surowca rocznie. Odpady roślinne pochodzące z aglomeracji miejskich oraz
terenów przemysłowych stanowią ogromne zasoby materii organicznej oraz składników
pokarmowych, które należy racjonalnie wykorzystać.
Kompostowanie odpadów zielonych według technologii
m-u-t kyberferm
Wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniu firma M-U-T Kyberferm opracowała
technologie kompostowania odpadów roślinnych, która funkcjonuje w kompostowni
w Krakowie [Projekt kompostowania...]. Instalacja kompostowania według systemu
M-U-T
Kyberferm
składa
się
zasadniczo
z
trzech
grup
funkcjonalnych,
są to: organizacja procesu, gospodarka cieplna i kontrola emisji. Przez zintegrowanie
tych grup i włączenie ich składowych komponentów, takich jak:
213

grupa I: instalacja przyjmowania odpadów; system przewietrzania; nawilżanie,

grupa
II:
kondycjonowanie
świeżego
powietrza;
ochładzanie
powietrza
poprocesowego,

grupa III: oczyszczanie powietrza poprocesowego na mokro; filtr biologiczny.
Dochodzi do jakościowego i ilościowego połączenia wszystkich elementów
niezależnych
od
pojedynczych
grup
i
składowych
projektowanej
instalacji,
co umożliwia realizację całego przedsięwzięcia. Technika prowadzenia procesu
opartego o system M-U-T Kyberferm pozwala na: pełne intensywne dojrzewanie
pozyskiwanego
kompostu,
podniesienie
temperatury
materiału
wsadowego
do warunków umożliwiających prowadzenie procesu rozkładu lekkiej frakcji
organicznej, możliwość prowadzenia procesu przy podniesionych temperaturach dla
częściowej higienizacji wsadu, osuszenie materiału wsadowego, stabilizację (celowe
zakwaszenie),
oziębienie,
skrócenie
intensywnego
dojrzewania,
zapobieżenie
wcześniejszemu załamaniu się procesu dojrzewania, prowadzenie dojrzewania
końcowego na płycie z wymuszonym przewietrzaniem.
W skład instalacji kompostującej odpady organiczne lub instalacji biologicznomechanicznej obróbki odpadów pozostałych (w dalszej kolejności przeznaczonych
do ich termicznej obróbki) wchodzą, oprócz wyposażenia dla intensywnego
dojrzewania:

stanowisko przyjmowania materiału do kompostowania,

stanowisko wstępnej obróbki.
Dostarczony do instalacji materiał jest: międzyskładowany, rozdrabniany,
mieszany, dozowany, nawilżany wodą, podawany do intensywnego kompostowania.
Technika prowadzenia procesu dojrzewania według systemu M-U-T Kyberferm
polega na wywołaniu w bioreaktorach reakcji aerobowych. Reakcje te wspomagane
są przez sztucznie wywoływane przewietrzanie kompostowanej masy. Przewietrzanie
prowadzone jest tak, aby były całkowicie zapewnione warunki prawidłowego przebiegu
kompostowania:

wstępne ogrzewanie materiału wsadowego,

przeprowadzenie pełnej fazy dojrzewania intensywnego,

wychłodzenie kompostowanego materiału.
214
Po zakończeniu intensywnego dojrzewania formowane są pryzmy dla fazy
końcowej, a otrzymany dojrzały produkt końcowy poddawany jest uszlachetnianiu
i przygotowaniu do sprzedaży.
Skład chemiczny kompostu
Wynikiem przedstawionej technologii jest produkt finalny o nazwie handlowej
„Eko-kompost”. Przeprowadzone wstępne badania dotyczące składu chemicznego
pobranych próbek kompostu przedstawiono w tabeli 1.
Tab. 1. Skład chemiczny „Eko-kompostu”
N - ogólny
Sucha
masa
g · kg-1
440-580
P
14,4-23,7
K
2,1-4,9
Cu
Cd
Pb
30,0-51,0
1,20-2,00
28,0-36,0
Ca
g · kg-1 suchej masy
9,2-26,7
28,3-38,6
Cr
Ni
mg · kg-1 suchej masy
10,0-20,6 4,72-7,19
Mg
Na
3,4-6,7
0,6-2,2
Zn
Mn
Fe
163-544
165-550
39708850
Na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, że w kompoście występuje
duże zróżnicowanie w zawartości suchej masy, a w suchej masie w zawartości makro-,
mikroelementów
oraz
metali
ciężkich.
Zawartość
podstawowych
składników
pokarmowych (N, P, K, Ca, Mg) jest znacząca dla wartości nawozowej kompostu
i wyższa od przewidywanej przez normę BN-89/9103-09. Zawartość metali ciężkich
jest znacznie niższa niż przewiduje norma BN-89/9103-09 dla kompostu klasy I oraz
przepisy zawarte w ustawie o nawozach i nawożeniu [Dz. U. 2000 r. Nr 89,
poz. 991].
Porównując uzyskany kompost z kompostowni w Krakowie do kompostu
produkowanego w Warszawie, Pile oraz z obornikiem, należy stwierdzić jego wyższą
wartość nawozową, zwłaszcza pod względem zawartości azotu, potasu i magnezu przy
porównywalnej zawartości fosforu (tab. 2). Zawartość metali ciężkich kształtuje
się w kompostach na zbliżonym poziomie, a jest wyższa od zawartości stwierdzonych
w oborniku.
215
Tab. 2. Zawartość podstawowych składników nawozowych i metali ciężkich
w kompostach i oborniku
Składnik
Kompost z kompostowni z
Norma
Obornik
89/9103-09
Krakowa
Warszawy
Piły
[Wasiak i in. [Maćkowiak
1999]
i in. 1999]
-1
g · kg suchej masy
N – ogólny 14,4-23,7
9,0-18,0
17,10
8,0*
17,9
P2O5
4,8-11,2
1,2-9,4
18,50
6,0*
9,3
K2O
11,2-32,1
1,1-10,4
2,00
2,0*
13,7
MgO
5,6-11,1
3,6-14,1
3,20
6,5
-1
mg · kg suchej masy
Cu
30,0-51,0
13-80
35,8
300**
8,38
Zn
163-544
92-390
425,00
1500**
153
Pb
28,0-36,0
21-99
22,60
350**
9,24
Cd
1,20-2,00
0,41-1,40
2,27
5**
0,55
Ni
4,72-7,19
7-28
6,76
100**
3,90
Cr
10,0-20,6
2-42
12,99
300**
150
* nie mniej niż, ** nie więcej niż
Uzyskane wyniki upoważniają do uznania badanego kompostu za nawóz
organiczny, który bez zagrożenia dla środowiska może być stosowany w rolnictwie,
szczególnie do poprawy właściwości gleby, a także utrzymania terenów zielonych
i rekultywacji gruntów bezglebowych [Ustawa o nawozach i nawożeniu...]
Podsumowanie
Olbrzymia i cały czas zwiększająca się baza surowców do kompostowania innych
niż odpady komunalne niejako zmusza do jej wykorzystania. W wyniku zastosowanej
technologii firmy M-U-T uzyskuje się:

odzysk cennych składników pokarmowych dla roślin oraz substancji organicznej,

oszczędność pojemności składowisk odpadów komunalnych, a przez to wydłużenie
okresu ich eksploatacji,

wysoki współczynnik utylizacji biomasy odpadowej,

uniezależnienie od warunków pogodowych i klimatycznych,

niskie koszty eksploatacji oraz małe zużycie energii elektrycznej,

cenny nawóz organiczny o wszechstronnym zastosowaniu.
216
Literatura
Antolak T. 2002. Kompostowanie odpadów miejskich w warunkach Polskich. Poradni
„Proekologiczna gospodarka odpadami w gminie”,
http://www.otzo.most.org.pl/publikacje/poradn/6kompos.htm
Maćkowiak Cz., Żebrowski J., Giergielewicz B. 1999. Wartość nawozowa
kompostów produkowanych według technologii spółki wodno-ściekowej „GWDA”
Piła-Leszków. Mat. I Konf. Nauk. „Kompostowanie i użytkowanie kompostu”,
16-18.06.1999, Puławy-Warszawa, 81-96.
Norma branżowa BN-89/9103-09. Unieszkodliwianie odpadów miejskich -kompost
z odpadów miejskich.
Projekt kompostowania odpadów biologicznych. System M-U-T Kyberferm -mat.
niepublikowane, 05.1999, Stockerau, ss. 14.
Siuta J. 1999. Kompostowanie i wartości użytkowe kompostu. Mat. I Konf. Nauk, Techniczna „Kompostowanie i użytkowanie kompostu”, 16 – 18.06.1999, Puławy –
Warszawa, 7-20.
Siuta J. 1999. Zasoby surowców do kompostowania. Mat. I Konf. Nauk, - Techniczna „
Kompostowanie i użytkowanie kompostu”, 16 – 18.06.1999, Puławy – Warszawa,
21-36.
Ustawa o nawozach i nawożeniu opublikowana 26.07.2000, Dz. U. Nr. 89, poz. 991.
Wasiak G. Mamełka D., Jaroszyńska J. 1999. Kompostowanie odpadów roślinnych
z terenów zieleni miejskiej Warszawy. Mat. I Konf. Nauk. „Kompostowanie
i użytkowanie kompostu”, 16-18.06.1999, Puławy-Warszawa, 61-74.
Waste composting using mut kyberferm technology
Summary
A large and still growing base of organic raw materials of waste origin caused
a considerable progress in seeking more efficient composting technologies independent on the
weather conditions or on seasons. Trying to answer the needs M-U-T Kyberferm company
developed a technology of plant waste composting, which is in use at a composting plant in
Krakow. In result of application of M-U-T company technology it is possible to recover
nutrients valuable for plants and organic substance, saving the space on municipal landfill sites
which would prolong the time of their utilization, cause a high index of waste biomass
utilization irrespectively of the weather and climatic conditions and low operating costs with
low energy consumption, and finally a valuable organic fertilizer for universal use.
Keywords: wastes, composting, MUT Kyberferm system
217
BIOGAZ JAKO ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ
Autorzy: Anna Rogowska, Barbara Filipek-Mazur
Akademia Rolnicza im. Hugona Kołłątaja w Krakowie
Słowa kluczowe: biogaz, energia, „gaz wysypiskowy”
Wstęp
Działalność gospodarcza i bytowa człowieka powoduje wytwarzanie ogromnych
ilości ścieków i odpadów pochodzących z gospodarstw domowych, rolnictwa
i z produkcji przemysłowej. Jedną z metod uzupełniania, ewentualnie zastępowania,
tradycyjnych paliw węglowych i materiałów pędnych jest wykorzystanie biogazu.
Dodatkowym argumentem przemawiającym za korzystaniem tego źródła energii jest
intensyfikacja hodowli zwierząt na terenach rolniczych wymuszająca rozwiązywanie
problemów ekologicznych stwarzanych przez niewłaściwą gospodarkę odchodami
zwierzęcymi, których ilość często przekracza możliwości ich bezpośredniego
stosowania jako nawozu. W związku z tym konieczne jest stosowanie innych
bezpiecznych dla środowiska naturalnego metod ich utylizacji.
Do wytwarzania biogazu z powodzeniem mogą być wykorzystane odchody
zwierzęce, jak również wszelkie inne odpady z produkcji roślinnej zawierające celulozę
i inne cukry. W odpadach tych w określonych warunkach zachodzą procesy
biochemiczne zwane fermentacją.
Wyróżnić można następujące rodzaje fermentacji zachodzących jednocześnie lub
sukcesywnie, są to:
-
fermentacja amonowa,
-
fermentacja wyzwalająca azot, której podlegają substancje azotowe,
-
fermentacja utleniająca,
-
fermentacja kwasowa,
- fermentacja metanowa, której podlegają substancje węglowodanowe, zwłaszcza
zawierające celulozę [Dreszer i in. 2003].
Biogaz
jest
gazem
palnym
składającym
się
w
znacznym
stopniu
z metanu (CH4) i dwutlenku węgla (CO2), a pozostałą część stanową wodór, tlen,
siarkowodór, azot i inne [Lewandowski 2000].
Z bilansu prawidłowo przeprowadzonej fermentacji, która przebiega w trzech
fazach (hydroliza, fermentacja kwaśna, fermentacja metanowa) wynika, że z 1 kg
218
substancji organicznej otrzymuje się około 0,4m3 biogazu, o wartości opałowej
16,8 - 23 MJ/m3. Natomiast po oddzieleniu z biogazu CO2 jego wartość opałowa
zwiększa się do 35,7 MJ/m3. Energia zawarta w 1 m3 takiego gazu odpowiada energii
zawartej w:
0,93 m3 gazu ziemnego,
1,25 kg węgla,
9,4 kWh energii elektrycznej [Lewandowski 2000].
Surowce do produkcji biogazu i ich potencjał energetyczny
Produkcja biogazu w znacznym stopniu zależy od składu materiału wejściowego
tj. substancji wprowadzonej do komory fermentacyjnej. Surowcami podlegającymi
fermentacji metanowej mogą być prawie wszystkie odpady zawierające składniki
organiczne a szczególnie odpady z produkcji roślinnej i odchody zwierzęce. Znajdujące
się w masie organicznej składniki różnią się zarówno pod względem szybkości ich
rozkładu jak i wydajności w produkcji metanu. Szybkość rozkładu i wydajność gazu
zależą od następujących czynników:
-
zawartości suchej masy organicznej (s.m.o) podatnej na biodegradację,
-
zawartości węglowodanów, tłuszczów i białek,
-
zawartości suchej masy – suchej masy całkowitej wprowadzonej do komory
fermentacyjnej.
Pierwszy czynnik tj. zawartość s.m.o decyduje o ilości substancji organicznej,
która w procesie fermentacji ulega rozkładowi. Zawartość węglowodanów, tłuszczów
i białek wpływa na produkcję biogazu. Z 1 kg s.m.o w wyniku anaerobowej fermentacji
węglowodanów uzyskuje się 0,8 - 0,9 m3 biogazu, z tłuszczów od 1,2 do 1,5 m3,
a z białek 0,65 - 0,7 m3 tego gazu [Dreszer i in. 2003].
Jako surowiec do produkcji biogazu wykorzystuje się przede wszystkim odchody
zwierzęce (gnojowica, obornik), odpady z produkcji roślinnej (łęty liście, łodygi
pomidorów, drobno posiekana słoma), ścieki z przetwórstwa spożywczego (serwatka)
oraz ścieki komunalne. Ilość wyprodukowanego biogazu zależy w dużym stopniu
od właściwości fizykochemicznych materiału wsadowego. Zazwyczaj poziom produkcji
biogazu podaje się w przeliczeniu na kg suchej masy zawartej w materiale wsadowym.
Jak wspomniano produkcja biogazu jest największa podczas fermentacji ekskrementów
zwierząt hodowlanych, które mogą być mieszane z innymi odpadami gospodarskimi
bądź z odpadami z przetwórstwa spożywczego. W zależności od składu zastosowanego
219
surowca można oczekiwać różnego poziomu i wartości opałowej produkcji biogazu.
Przeciętna ilość biogazu możliwa do uzyskania z 1 m3 odchodów zwierzęcych
szacowana jest na 20 – 25 m3, natomiast za ilość opłacalną pod względem ekonomiczno
– technicznym uważa się 30 – 35 m3. Taką ilość gazu można uzyskać przez łączenie
odchodów zwierzęcych i odpadów gospodarskich z innymi surowcami o wysokiej
zawartości s.m.o jak odpady z przetwórstwa spożywczego lub masy roślinnej.
Materiał wsadowy można podzielić na trzy podstawowe grupy:
- rolnicze: gnojowica, obornik, gnojówka, uprawy energetyczne, pozostałości
po uprawach,
- przemysłowe: rzeźne, mleczarskie, cukrownicze, przemysłu farmaceutycznego,
kosmetycznego, papierniczego i inne,
- gospodarcze odpadki organiczne, ścieki komunalne, ścinki ogrodnicze i in.
[Dreszer i in. 2003].
Ważnym źródłem pozyskiwania biogazu mogą stać się składowiska odpadów.
Aktualnie w kraju jest około 800 zorganizowanych tego typu obiektów. Planuje się,
że na 100 składowiskach zostaną zainstalowane urządzenia do pozyskiwania biogazu,
które szacunkowo pozwolą odzyskać energię równą 7,2 PJ [Czysta energia 2004].
Zagrożenie powodowane przez „gaz wysypiskowy”
Na większości zarejestrowanych w Polsce, czynnych składowiskach odpadów, nie
ma pełnej kontroli emisji „gazu wysypiskowego”, który dostając się do środowiska
powoduje wiele zagrożeń dla zdrowia i życia ludzi i w sposób znaczący wpływa
na pogłębienie się efektu cieplarnianego. Najlepszym sposobem ograniczenia zagrożeń
dla środowiska spowodowanych tymi emisjami jest zbudowanie instalacji do jego
odzysku
i
ewentualnego
energetycznego
wykorzystania.
Wypuszczanie
gazu
wysypiskowego bezpośrednio do atmosfery, bez spalenia w pochodni lub innego
sposobu utylizacji jest dziś – w świetle obowiązujących umów międzynarodowych
i przepisów obowiązujących w UE niedopuszczalne [Czysta energia 2004].
Gospodarstwa hodowlane produkują duże ilości odchodów zwierzęcych.
Tradycyjnie są one używane jako nawóz lub niekiedy składowane na składowiskach.
Obydwie
metody
mogą
powodować
problemy
ekologiczne
związane
z
zanieczyszczeniem rzek i wód podziemnych, emisję odorów oraz inne zagrożenia
zdrowia [Ekologia 2000].
220
Kolejnym źródłem pozyskiwania biogazu mogą być oczyszczalnie ścieków.
Do bezpośredniej jego produkcji najlepiej dostosowane są oczyszczalnie biologiczne
stosowane we wszystkich typach oczyszczalni ścieków komunalnych oraz w części
oczyszczalni przemysłowych. Oczyszczalnie ścieków mają stosunkowo wysokie
zapotrzebowanie własne zarówno na energię cieplną jak i elektryczną, dlatego
wykorzystanie biogazu z fermentacji osadów ściekowych może w istotny sposób
poprawić ich rentowność [Ekologia 2000].
Wnioski
Najważniejsze zalety produkcji energii z biogazu to:
- energia odnawialna i czysta, która nie powoduje skażeń środowiska;
- mniejszy wpływ na efekt cieplarniany CO2 uzyskanego ze spalania biogazu (około
32 razy) niż biogazu (CH4);
- zdecentralizowana produkcja tej energii nie wymaga budowy linii transmisyjnych
nie występują straty spowodowane jej przesyłaniem;
- możliwość oszczędniejszego gospodarowania wodą;
- koszty produkcji są porównywalne z kosztami produkcji energii elektrycznej z sieci
elektroenergetycznej, a przy wyższej stopie oprocentowania mogą być nawet niższe;
- eliminowanie nawozów sztucznych upraw rolnych.
Najważniejsze z wad produkcji energii z biogazu to:
-
konieczność ścisłego przestrzegania reżimów procesu fermentacji (temperatury,
pH, hermetyczności);
-
nakłady inwestycyjne na budowę zbiorników, fermentatorów, kupno silnika,
prądnicy i aparatury kontrolno – pomiarowej.
Obecnie technologie energetycznego wykorzystania „gazu wysypiskowego”
(głównie do produkcji energii elektrycznej lub w skojarzeniu z produkcją energii
cieplnej) należą do najszybciej rozwijających się gałęzi energetyki odnawialnej
na świecie. W Polsce jeszcze w 1996 roku działało kilka instalacji, pod koniec 1998
roku było ich 16. Pierwsze wdrożenia dotyczyły jak dotąd instalacji produkujących
tylko energię elektryczną, zaś moc zainstalowana na poszczególnych składowiskach
na ogół nie przekracza 200 kW. Aktualnie istnieje tendencja budowy instalacji
większych (> 1 MW) lub zwiększenia mocy instalacji już istniejących. Energia cieplna
jest najczęściej zużywana na potrzeby własne operatora wysypiska, lub jest
sprzedawana do mniejszych sieci ciepłowniczych bądź innych odbiorców.
221
Literatura
„Czysta energia”. 2004. Miesięcznik ogólnopolski nr 11.Wyd. ABRYS.
Dreszer K. , Michałem R., Roszkowski A. 2003. Energia odnawialna – możliwości jej
pozyskiwania i wykorzystania w rolnictwie. Wyd. Lublin.
Ekologia – czysta woda, ścieki. 11/2000. Federacja Związków Gmin i Powiatów RP.
Lewandowski K. 2000. Proekologiczne źródła energii odnawialnej.
Biogas as a source of renewable energy
Summary
Biogas is a product of anaerobic digestion to a greater degree composed of methane and carbon
dioxide. Biogas may be generate using animal wastes and all wastes from plant product
containing cellulose and other sugars. In Poland several installation for biogas production have
been operating since 1996 and by the end of 1998 there were 16. First implemented installations
were producing only electricity and the power installed on individual landfill sites did not
exceed 200kW. Currently there is a tendency to construct larger installations or increase the
power of already existing ones.
Key words: biogas, energy, “landfill site gas”
222
UWARUNKOWANIA PRODUKCJI ROLNICZEJ
NA TERENACH CHRONIONYCH
Autorzy: Jolanta Szarek, Ilona Legięć, Marta Pisarek
Opiekun: dr inż. Marta Pisarek
SKN Ekonomistów Sekcja Agroekologii „Fitofagusie”
Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Ekonomii
Ul. Ćwiklińskiej 2, 35-601 Rzeszów
Słowa kluczowe: systemy gospodarowania, obszary chronione, rolnictwo ekologiczne
Wstęp
Według Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 października 2004 r. obszary
chronione tworzą krajowy układ przestrzenny wzajemnie uzupełniających się form
ochrony przyrody, łączonych korytarzami ekologicznymi [www.ikp.org.pl]. Należą do
nich: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego
krajobrazu, ochrona gatunkowa roślin i zwierząt taka jak: pomniki przyrody,
stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny, zespół przyrodniczo-krajobrazowy
[Runowski 1996]. Ponadto Dyrektywa Siedliskowa 92/43/EWG (z późniejszymi
zmianami) zobowiązuje kraje członkowskie UE do ochrony siedlisk przyrodniczych
oraz dziko żyjącej fauny i flory przez wyznaczenie spójnego systemu NATURA 2000
złożonego z:
− obszarów specjalnej ochrony ptaków (Dyrektywa Ptasia),
− specjalnych obszarów ochrony siedlisk (Dyrektywa siedliskowa) [Ilnicki 2004].
Ogólna charakterystyka wybranych obszarów
W Polsce utworzonych zostało 23 parki narodowe i stanowią one blisko 1 %
powierzchni kraju. Obejmują obszar chroniony wyróżniający się szczególnymi
właściwościami
naukowymi,
przyrodniczymi,
społecznymi,
kulturowymi
i wychowawczymi. Na obszarze tym ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste
cechy krajobrazu. Wszelkie działania na terenie parku narodowego podporządkowane
są ochronie przyrody i mają pierwszeństwo nad wszystkimi innymi działaniami. Część
powierzchni parku lub jego całość można wydzielić jako rezerwat ścisły, w którym nie
prowadzi się żadnych prac o charakterze gospodarczym. Wokół parku wyznacza się
strefę ochronną, tzw. otulinę, w której obowiązują zasady ochrony środowiska
zabezpieczające teren przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych.
Utworzenie parku narodowego następuje na mocy rozporządzenia Rady Ministrów.
223
Parki krajobrazowe zajmują prawie 5 % powierzchni kraju, są to obszary
obejmujące wartościach przyrodniczych i kulturowych. Celem ich tworzenia jest
zachowanie, popularyzacja, upowszechnienie tych wartości w warunkach racjonalnego
gospodarowania. Wokół parku może być także utworzona strefa ochronna. Tworzenie
parków leży w gestii wojewody.
Rezerwaty przyrody zajmują około 0,4% powierzchni kraju. Są to obszary
obejmujące ekosystemy zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym.
Rezerwaty przyrody są ustanawiane zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska.
Obszary chronionego krajobrazu stanowią ok.15 % powierzchni kraju. Obejmują
wyróżniające
się
krajobrazowo
tereny
o
różnych
typach
ekosystemów.
Zagospodarowanie ich powinno zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej
systemów przyrodniczych. Obszary chronionego krajobrazu uwzględnia się w planach
przestrzennego zagospodarowania terenu [Runowski 1996].
Województwo podkarpackie jest jednym z większych obszarów cennym przyrodniczo.
Poza rozległymi kompleksami leśnymi (lesistość 36,3%) cechuje go duża powierzchnia
obszarów przyrodniczych chronionych prawnie w postaci tzw. wielopowierzchniowych
form ochrony przyrody, do których zalicza się 2 parki narodowe, 10 parków
krajobrazowych, 16 obszarów chronionego krajobrazu oraz 88 rezerwatów przyrody.
Łącznie tereny te obejmują ok. 815 tys. ha, co stanowi 47% powierzchni województwa i
znajdują się przede wszystkim w jego południowej i południowo – wschodniej części.
Ponadto wyróżnia się ok. 1140 pomników przyrody. Niektóre tereny woj.
podkarpackiego
objęte
są
siecią
NATURA
2000
[Ruszała
i
Szula
2004,
www.wios.rzeszow.pl].
Gospodarowanie na obszarach chronionych
W odniesieniu do poszczególnych kategorii obszarów chronionych dopuszczalne
są różne formy użytkowania zasobów środowiska przyrodniczego. Zróżnicowanie
to wynika z odmiennego rygoru prawnego przypisanego danemu obszarowi. Obszary
prawnie chronione ze względu na pełnione funkcje wykluczają takie działalności, jak:
górnictwo, przemysł ciężki i inne formy działalności gospodarczej uciążliwej dla
środowiska. Również gospodarka leśna i rolnictwo podlegają unormowaniom prawnym
[Grzebyk 2003, www.ikp.org.pl].
Najwyższą formą ochrony jest park narodowy. Ustanawia się go na obszarach
o
224
wybitnych
wartościach
przyrodniczych,
których
powierzchnia
przekracza
1000 hektarów. Nadrzędną funkcją parku narodowego jest przywracanie do stanu
naturalnego układów zaburzonych na skutek działalności człowieka. Gospodarowanie w
parku powinno być podporządkowane nadrzędnemu celowi, jakim jest ochrona
przyrody.
Dopuszcza się jednak w tych obiektach pewną działalność rolniczą. Jedną z form
tej działalności jest trwała uprawa łąk i pastwisk, mających ważne znaczenie
ekologiczne, np. ze względu na ich wielką różnorodność biologiczną i walory
krajobrazowe. Wiele tego typu ekosystemów, jeśli nie byłoby uprawianych i
poddawanych pielęgnacji, mogłoby - w drodze naturalnej sukcesji - ulec
przekształceniu np. w zbiorowiska zaroślowe lub leśne, a chronione w nich unikalne
gatunki fauny i flory mogłyby ulec wówczas zniszczeniu [Runowski 1996,
www.przyroda.katowice.pl].
Drugą z dopuszczalnych form działalności w parkach narodowych jest trwała
lub okresowa uprawa gruntów ornych i ogrodów owocowo-warzywnych mających
znaczenie ekologiczne np. ze względu na towarzyszące im rzadkie gatunki roślin
segetalnych i zwierząt związanych z biotopami polnymi. Uprawy te mogą odgrywać
także ważną rolę jako baza pokarmowa dla zwierząt żyjących w sąsiednich
ekosystemach oraz jako istotny element kompozycyjny chronionego krajobrazu.
Uprawy rolne w parkach narodowych mogą mieć także ważne znaczenie jako miejsce
kontrolowanej uprawy niektórych gatunków roślin oraz hodowli wybranych gatunków
zwierząt (przeznaczonych do zasilania ich ginącej populacji w terenie). Parkowe
uprawy rolne mogą wreszcie stanowić uzupełniającą bazę żywieniową dla pracowników
parków narodowych oraz naukowców prowadzących badania na ich terenie [Runowski
1996].
Użytkowanie rolnicze otulina parków narodowych oznacza przede wszystkim:
−ograniczanie rozległych upraw monokulturowych,
−ograniczenie chemizacji rolnictwa,
−możliwie niski stopień osadnictwa i infrastruktury technicznej,
−ochronę i podnoszenie różnorodności biologicznej obszaru.
W parkach krajobrazowych grunty rolne, leśne i nieruchomości ustawodawca
pozostawił w gestii gospodarczego wykorzystania. Jednak podmioty gospodarcze tam
działające obowiązane są respektować funkcji ochronnych tych terenów, co wcale nie
oznacza, że należy rezygnować z aktywności gospodarczej. Na obszarach tych
w harmonii z przyrodą rozwijają się funkcje: osadnicza, rolnicza, turystyczna, oraz
225
lecznictwo uzdrowiskowe i inne bazujące na bogatych zasobach przyrodniczych
i wysokiej atrakcyjności krajobrazu [Grzebyk 2003]. Za najważniejszą można uznać
funkcję rolniczą, która występuje w około 70% parków krajobrazowych w Polsce.
Wiele spośród tych obiektów odznacza się dobrymi lub bardzo dobrymi glebami.
Większość parków krajobrazowych położona jest z dala od głównych ośrodków skażeń
środowiska. Jeśli do czystości wód, powietrza i gleby doda się wysoką aktywność
ekologiczną i różnorodność biologiczną tych obszarów, będą one idealnym miejscem do
produkcji żywności o najwyższych walorach zdrowotnych oraz znakomitym miejscem
wypoczynku [Runowski 1996].
Obszary NATURA 2000 nie podlegają ograniczeniu działalności związanej
z gospodarką rolną, łowiecką i rybacką, jeżeli nie zagraża ona zachowaniu siedlisk
przyrodniczych i nie wpływa negatywnie na gatunki roślin i zwierząt, dla których
ochrony zostały one wyznaczone. Ewentualne ograniczenia działalności gospodarczej
są rekompensowane w ramach programów wsparcia z tytułu obniżenia dochodowości
albo na podstawie dobrowolnej umowy zawartej przez wojewodę z użytkownikiem
gruntu sektora prywatnego [Ilnicki 2004].
Prawna ochrona przyrody jest jednym z podstawowych kierunków działań na rzecz
ochrony środowiska i stanowi bardzo ważny element polityki ekologicznej kraju.
Jednocześnie ochrona przyrody związana z tworzeniem i funkcjonowaniem obszarów
prawnie chronionych staje się bardzo trudnym problemem społeczno-gospodarczym
w odniesieniu do społeczności lokalnych zamieszkujących takie tereny. Społeczność
często w działaniach na rzecz ochrony przyrody upatruje postępujące zubożenie
i gospodarczą stagnację danego terenu [Grzebyk 2003]. Wśród producentów rolnych
dużym problemem są szkody wyrządzane na ich polach przez zwierzynę leśną,
ograniczenia w stosowaniu chemicznych środków produkcji, zakaz wstępu na
niektórych tereny chronione itp. [Ryszkowski i Bałazy 2001].
Rozwiązanie powyższego konfliktu nie jest sprawą prostą. Wymaga współistnienia i
dobrej woli obu stron – społeczności lokalnej i administracji państwowej. Tylko,
bowiem takie podejście umożliwi zrównoważony rozwój obszarów chronionych, a wiec
ochronę środowiska z jednoczesnym zapewnieniem odpowiedniego standardu i jakości
życia mieszkańców tych terenów [Gotkiewicz. 2001].
226
Rolnictwo ekologiczne jako system gospodarowania na terenach chronionych
Największym atutem obszarów chronionych jest ich wysoka jakość ze względu
na czyste środowisko naturalne. Dlatego też wskazuje się, iż głównym kierunkiem
rozwoju tych obszarów powinno być rolnictwo ekologiczne [Runowski 1996; Woźniak
2002].
Jest
to
system
gospodarowania,
w którym
prowadzi
się racjonalne
gospodarowanie nie stosując nawozów sztucznych i syntetycznych środków ochrony
roślin, polegający na zrównoważonej produkcji roślinnej i zwierzęcej. Dlatego też
stosowanie tego systemu gospodarowania na obszarach chronionych nie obciąża
środowiska, zapewniając trwałą żyzność gleby, zdrowotność roślin i zwierząt, a tym
samym wysoka jakość produktów rolniczych [Bednarz 2003].
W 2001 w województwie podkarpackim notowano największy wzrost liczby
gospodarstw rozpoczynających proces przestawiania produkcji. Natomiast jeszcze
w 1999 r. na tym terenie istniały tylko dwa gospodarstwa posiadające certyfikat, w 2002
r. było 48 gospodarstw z atestem, 90 w roku przed uzyskaniem atestu i 91 gospodarstw
w roku przestawiania. Największa ich liczba znajduje się w terenach: bieszczadzki,
sanocki, lubaczowski, jarosławski, przemyski [Bednarz 2003, www.podkarpackie.pl]
Literatura
Bednarz B. 2003. Rolnictwo ekologiczne w województwie podkarpackim. Mat. Konf.
Nauk. Gospodarowanie metodami ekologicznymi na tle zrównoważonego rozwoju
południowo-wschodniej Polski. Rzeszów, 25 kwiecień 2003r.: 10.
Gotkiewicz W. 2001. Gospodarstwa rolne w parkach narodowych – szanse i bariery
rozwoju. Rocz. Nauk. Stowarzyszenia Ekon. Roln. i Agrobiznesu, 3(6): 90-94.
Grzebyk B. 2003. Szanse i ograniczenia rozwoju przedsiębiorczości na obszarach
prawnie chronionych (na przykładzie gminy Baligród). Regionalne uwarunkowania
ekonomicznego rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Wyd. Uniwersytet
Rzeszowski, 2: 296-301.
Ilnicki P. 2001. Polskie rolnictwo a ochrona środowiska. Wyd. AR Poznań.
Runowski H. 1996. Ograniczenia i szanse rolnictwa ekologicznego. Warszawa SGGW,
254-270.
Ruszała M., Szula M. (2004). Bądź opiekunem „Wiecznie Zielonych Drzew”. Wyd.
Zw. Komunalny „Wisłok”, Rzeszów.
Ryszkowski L. Bałazy S. 2001. Ochrona parków krajobrazowych a działalność
gospodarcza. Zakł. Bad. Środ. Roln. Leśn. PAN Poznań.
Woźniak L. 2002. Możliwości i zasady funkcjonowania rolnictwa ekologicznego
w obszarach górskich na przykładzie Bieszczadów. Probl. Zagospodarowania Ziem
Górskich, 48: 208-213.
www. przyroda. katowice.pl/człowiek.html
www.ikp.org.pl/prawo-html/ustawa op 2004.html
www.podkarpackie.pl
www.wios.rzeszow.pl.
227
PRODUKCJA I ZASTOSOWANIE OPAKOWAŃ BIODEGRADOWALNYCH
Autor: Rafał Wypich
Opiekun: dr inż. Agnieszka Nawirska
SKN Technologów Owoców, Warzyw i Zbóż
Sekcja Ekologów „EkoTech”
Akademia Rolnicza, ul. C. Norwida 25, 50-205 Wrocław
e –mail: [email protected]
Słowa kluczowe: opakowania, materiały biodegradowalne
Wstęp
W ostatnich dziesięcioleciach zapotrzebowanie na opakowania gwałtownie
wzrosło i nadal wzrasta w wyniku dynamicznego rozwoju gospodarki. Do produkcji
stosuje się szkło, metale, drewno, tekturę, papier i tworzywa sztuczne. Tworzywa
syntetyczne w ostatnich dwóch dziesięcioleciach w znacznej mierze zastąpiły wcześniej
stosowane inne materiały opakowaniowe. Są łatwe w obróbce technicznej oraz
odznaczają się bardzo dobrymi właściwościami funkcjonalnymi jak: lekkość,
funkcjonalność, elastyczność, nieprzepuszczalność dla wody i gazów oraz trwałość.
Właśnie ta ostatnia cecha okazała się równie pożądana, jak i negatywna z uwagi na
problem zalegania odpadów. Dzięki rozwojowi przemysłu na rynku pojawiły się nowe
materiały stosowane jako opakowania.
Zdecydowana większość opakowań, bo około 6070% wykorzystywana jest do
pakowania żywności. Pozwala to przedłużyć jej trwałość, a także chroni przed stratami.
Zastąpienie
aktualnie
produkowanych
opakowań
z
tworzyw
syntetycznych,
opakowaniami z innych materiałów spowodowałoby powiększenie ich kosztów o 200%
oraz wzrost masy powstałych z nich odpadów o 400%, a objętości o 250%.
Większość tworzyw syntetycznych otrzymywana jest z produktów przerobu ropy
naftowej. Odporność na działanie niekorzystnych czynników środowiska okazała się
przyczyną groźby katastrofy ekologicznej.
W aspekcie ekologicznym najkorzystniejszymi są tworzywa ulegające biodegradacji
w środowisku naturalnym. Do wyrobu takich tworzyw mogą służyć substancje naturalne,
głównie pochodzenia roślinnego, lub będące produktami działalności mikroorganizmów,
względnie procesów chemicznych.
Do biodegradowalnych substancji otrzymywanych drogą syntezy chemicznej należą
między innymi polikaprolaktony. Są to związki hydrofobowe. Aby zwiększyć ich
hydrofilowość i biodegradowalność stosuje się ich mieszaniny z polimerami naturalnymi,
głównie skrobią.
228
Biodegradowalną substancją otrzymywana na drodze procesów chemicznych jest
polikwas mlekowy. Surowcem jest kwas mlekowy otrzymywany chemicznie lub
(głównie) w procesie fermentacji mlekowej.
Do syntetycznych polimerów ulegających biodegradacji należy też rozpuszczalny
w wodzie poli (alkohol winylowy). W tworzywach jest on stosowany łącznie z innymi
składnikami.
Polimery
biodegradowalne
biotechnologicznych.
Zalicza
mogą
się
do
być
nich
syntetyzowane
bakteryjne
drogą
hydrofobowe
procesów
poliestry
hydroksykwasów alkanowych. Związki te gromadzone są jako materiał zapasowy
w komórkach wielu bakterii, takich jak na przykład: Alcaligenes eutrophus,
Rhodospirillum rubrum, Pseudomanas oleovorans, Azotobacter chroococcum i inne.
Za pomocą metod biotechnologicznych otrzymuje się również pozakomórkowy
wielocukier – pullulan. Wykorzystywany jest do produkcji biodegradowalnych błon,
stosowany jako materiał opakowaniowy m.in. do żywności, zabezpieczający produkt przed
przenikaniem tlenu.
Szerokie zastosowanie przy wyrobie opakowań znalazły produkty celulozowe.
Wśród produktów celulozowych do opakowań, oprócz powszechnie stosowanego papieru,
od dawna stosowano celofan (tomofan) przeźroczystą, wytrzymałą, rozciągliwą błonę
celulozową. Do wyrobu termoplastycznych tworzyw można używać produktów ubocznych
przemysłu spożywczego (wysłodków buraczanych, wytłoków jabłkowych, wycierki
ziemniaczanej i innych) zawierających do 40% substancji lignocelulozowych. Badane są
możliwości otrzymania jadalnych błon, w których składzie obok skrobi, cukrów, i alkoholi
byłoby do 45% celulozy jej pochodnych.
W
ostatnich
czasach
najczęściej
stosowanym
do
wyrobu
tworzyw
biodegradowalnych produktem naturalnym pochodzenia naturalnego jest skrobia.
Stosowana
jest
najczęściej
jako
dodatek-wypełniacz
w
tworzywach
wraz
z nierozkładalnymi polimerami syntetycznymi, otrzymywanych głównie z produktów
przeróbki ropy naftowej. Celem jej użycia jest obniżenie masy tworzywa i rozluźnienie
jego struktury w wyniku biodegradacji zawartej w nim skrobi.
Śmieci w naszych czasach stanowią poważny problem ekologiczny. Wykorzystując
dodatki do tworzyw sztucznych umożliwiające ich szybszy rozkład można w istotny sposób
ograniczyć zagrożenie ekologiczne. W dobie dużego zapotrzebowania na opakowania
i rozwoju badań w tej dziedzinie należy wykorzystać istniejący potencjał.
229
Literatura
Davis G. 2003. Characterization and characteristics of degradable polymer sacks.
Materials Characterization: 51, ss. 147-157
Leszczyński W.1999. Biodegradowalne tworzywa opakowaniowe. Biotechnologia: 2(45),
ss. 50-64
Ren X. 2003. Biodegradable plastics: a solution or a challenge? Journal of Cleaner
Production Volume: 11, ss. 27-40
Tharanathan, R.N. 2003. Biodegradable films and composite coatings: past, present
and future. Trends in Food Science and Technology, ss. 71-78
Yoshida Y., Uemura T. 1994. Biodegradable Plastics and Polymers. Elsevier Science.
Amsterdam, ss. 443-450
Production and usage of biodegradable wrappings
Summary
Most of synthetic materials are formed during processing of petroleum. The resistance on
unprofitable factors of environment activities is the reason of threat of ecological disaster.
In ecological aspect, the biodegradable in natural environment materials are the most profitable.
These materials can be made by chemical or biotechnological reactions from natural or
synthetic materials.
In the last time starch is the most often used materials in production of biodegradable product as
additives together with synthetic polymers. The aim of this technology is lowering of mass
materials and looseness of it structure as a consequence of biodegradation of starch.
Kay words: wrappings, materials biodegradable
230
SALIX VINIMALIS CZY PSEUDOMONAS AERUGINOSA
ANALIZA PORÓWNAWCZA PRZYDOMOWYCH OCZYSZCZALNI
SOCJALNO – BYTOWYCH
Autorzy: Paulina Baryza, Paweł Paprocki
Opiekun: Dr Wojciech Górecki, mgr Halina Bugajska
Wyższa Szkoła Humanistyczno Ekonomiczna, Wydział Ochrony Środowiska,
Koło Naukowe Młodych Ekologów
Ul. Okrzei 94, 87-800 Włocławek
Tel. (0-54) 23-04-193
Fax. (0-54) 23-04-196
e-mail: [email protected]
Słowa kluczowe: woda, zanieczyszczenia, rolnictwo, oczyszczalnie przydomowe,
bakterie, wierzba
Wstęp
Rozwój naszej cywilizacji przyczynia się do narastającego zanieczyszczenia
naszej planety. Degradowane są gleby, wody, powietrze, sukcesywnie powiększa się
dziura ozonowa. A przecież to właśnie od tych czynników zależy nasze bytowanie na
Ziemi.
Tym
samym
należy
szukać
jak
najprostszych
a
jednocześnie
najefektywniejszych rozwiązań., Postępująca urbanizacji i rozwój przemysłu, któremu
towarzyszy wzrost zapotrzebowania na wody i zwiększenie ładunku zanieczyszczeń
w ściekach, sprawiły, że zapotrzebowanie na wodę w wielu regionach naszego kraju
przekracza istniejące zasoby. Należy jednak podkreślić fakt, iż w Polsce od kilku lat
obserwuje się racjonalizacje w gospodarowaniu zasobami wodnymi. Według grupy
badaczy prowadzących badania w 1998 roku zużycie wody w Polsce w roku 2000
w stosunku do poprzedniego miało wzrosnąć prawie trzykrotnie. Tak jednak się nie
stało. Ważną rolę odegrał tu aspekt ekonomiczny. W tym samym czasie ceny wody
również sukcesywnie wzrosły, wymuszając w wielu gospodarstwach i gałęziach
gospodarki potrzebę oszczędzania, a także stosowanie nowych technologii. Największy
wzrost miał nastąpić w rolnictwie i leśnictwie, ponad dziesięciokrotny. Zużycie
utrzymało się jednak na stałym poziomie. Mimo że polskie rolnictwo i leśnictwo nadal
zużyła najmniej wody w Europie to jednocześnie to właśnie te gałęzie gospodarki
powodują największe zanieczyszczenia.
Badania
Odwołując się bezpośrednio do powyższych słów należy zauważyć pozytywne
aspekty tej sprawy. Od kilku lat obserwujemy w naszym kraju nie tylko wspomnianą
231
oszczędną gospodarkę wodna, ale także wzmożone działania mające na celu
zahamowanie zanieczyszczeń. Dlatego
właśnie rolnicy na konieczne uznali
przyłączanie ich gospodarstw rolnych do regionalnych oczyszczalni ścieków.
Nie zawsze jednak jest to możliwe. Chociażby ze względu na ukształtowanie terenu czy
odległość gospodarstwa od oczyszczalni głównej. Niekiedy także taka inwestycja dla
gminy ze względów ekonomicznych staje się nieopłacalna. Aby jednak w tym
przypadku nie naradzić się na kary pieniężne, jak przewiduje Jednolity Akt Europejski,
za zanieczyszczanie rzek i jezior należy wybrać najbardziej korzystne rozwiązanie.
Tu doskonałym wyjściem stają się przydomowe oczyszczalnie socjalno- bytowe,
rozpowszechnione na zachodzie Europy.
W swojej pracy pragniemy zaprezentować dwie możliwości takich oczyszczalni.
W pierwszej wykorzystano beztlenową obróbkę z udziałem bakterii. Tytułowe bakterie
Pseudomonas aeruginosa mogą być zastąpione Methanobacterium lub działać
wspomagane preparatami bakteryjno- enzymatycznymi. Mikroorganizmy redukują
zanieczyszczenia jak w przypadku azotu organicznego nawet do 50%, a BZT5 do 45%.
Drugim elementem tej oczyszczalni jest filtr gruntowy z uwzględnieniem folii
nieprzepuszczalnej, kamieni, piasku i żwiru. Tu oczyszczona woda odprowadzana się
do rowu melioracyjnego.
W drugim rodzaju oczyszczalni także wykorzystano obróbkę beztlenową. Jednak
w drugim etapie system wspomagany jest przez filtr gruntowo-korzeniowy obsadzony
wierzbą odmiany Salix vinimalis. Tu redukcja zanieczyszczeń utrzymuje się na
wysokim poziomie i wynosi kolejno dla azotu organicznego do 80% a BZT5 do 85%.
W tym przypadku woda po procesie oczyszczenia odprowadzana jest do stawu,
w którym z powodzeniem od kilku lat hodowane są ryby.
Wnioski
Porównaliśmy także wydajność oczyszczalni przydomowych z oczyszczalniami
mechanicznymi, biologicznymi czy chemicznymi przy tym samym średnim dobowym
przepływie ścieków. Wyniki są podobne, co może w przyszłości rozwiązać problem
przyłączania gospodarstw do oczyszczalni gminnych w przypadku ich trudnej
lokalizacji. Również zachęceniem do podejmowania takich przedsięwzięć jest fakt,
iż oczyszczalnie takie są wspierane przez fundusze gminne, a także %. Ośrodki
Doradztwa Rolniczego.
232
Najskuteczniejszym sposobem ochrony czystości wód jest niedopuszczenie do ich
zanieczyszczenia, a najlepszym sposobem zachowania równowagi wodnej jest
oszczędne gospodarowanie zasobami wód. Prawie każde wykorzystanie wody
powoduje jej zanieczyszczenie, co w konsekwencji prowadzi do powstania problemu
ścieków. Poprawie oszczędności zużycia wody służy mierzenie jej zużycia, co przy
regulacjach ekonomicznych w zakresie opłat za wodę, przyczynia się do zmniejszenia
zużycia.
Celowi
temu
służy
również
stosowanie
zamkniętych
obiegów
technologicznych z użyciem wody. Woda jest niezbędnym środkiem do życia. Bez
wody umiera każde żywe stworzenie. Przez człowieka, jego chęć wejścia na wyższy
szczebel cywilizacji, niszczymy nie tylko rośliny i zwierzęta, ale samych siebie.
Chciejmy poświęcić czas na ochronę wód, aby móc zapewnić pewną przyszłość dla
kolejnych pokoleń.
Salix vinimalis whether Pseudomonas aeruginosa
the comparative analysis of house sewage treatment plants social - vital
Development of our civilization contributes to growing dirt of our planet. The
soils of, water, be degraded air, ozone hole grows again. And yet this wane there from
factors sales our existence on Word. It the same was one should was look for how the
simplest and the most simultaneously effective solutions. Progressive the urbanization
the and development the industry, the growth of demand which accompanies afloat and
the enlargement in sewages the load of dirt’s, they caused that demand afloat in many
regions our country crossed existing supplies. It was one should was however underline
fact it that water supplies in Poland for several years have were observed was
rationalizations in farming. According to group of explorers of leaders investigation in
1998 year the water consumption in Poland in year 2000 in relation to previous it had
to grow up almost three times. So however it did not it become. Economic aspect played
important part here. They in the same time of price of water growled up, extorting in
many farm and branches of economy the need of saving up also again, and usage new
technologies also. The largest growth had to happen in agriculture and forestry, over
tenfold. Waste stayed however on solid level. Despite that she used up Polish
agriculture and forestry the least water in Europe this simultaneously this just these
branches of economy still the largest dirt’s because.
The direct to of above mentioned words appealing was one should notice positive
aspects of this matter. We for several summers have observed in our country the water
remembered thrifty economics not only, but the also intensive working the having in
view set-back of dirt’s. Therefore just farmers on necessary they recognized
incorporation to regional sewage treatment plants of sewages their hold.
It always however this possible is. Even if would with regard on form the terrain
whether distance of farm from main sewage treatment plant. Sometimes also such
investment for commune from aspects economic it becomes unprofitable. It to however
it in this case does not it council on fine as Jednolity Europejski Act foresees, for
dirtying rivers and lakes was one should was choose the most profitable solution. House
233
sewage treatment plants social become with here perfect exit - vital, widespread in the
west Europe.
We in our work desire to present two possibilities of such sewage treatment plants.
Anaerobic processing in first was used with bacterium's part. Title bacteria's
Pseudomonas aeruginosa can be Methanobacterium or act helped preparations
bacteria’s - enzymes. The microorganisms reduce the dirt’s how in case of organic
nitrogen even to 50%, and BZT5 to 45%. The land filter is second element of this
sewage treatment plant from regard the impenetrable foil, stones, sand and gravel. Here
cleaned accompanied to ameliorative ditch water.
The anaerobic processing in second kind of sewage treatment plant was used also.
However in second stage the system be helped by filter rundown - ridiculer planted with
willow of change Salix the vinimalis. Reduction dirt’s keeps on high-level here and
carries out for organic nitrogen to 80% and BZT5 to 85% in turn. In this case brush-ups
water after process is accompanied to pond fish in which with success for several
summers has been bred.
We compared from mechanical sewage treatment plants the efficiency of house
sewage treatment plants also, biological whether chemical thereat the only average 24
hour flow of sewages. The results are similar, which can in future solve problem of
incorporation of to communal sewage treatment plants the farms in case their difficult
location. The fact is encouraging to treat of such undertakings also that sewage
treatment plants such be supported by communal funds, and also the Ośrodki of
Rolniczego Doradztwa.
The best is the way of protection of cleanness waters the exclusion to their dirt,
and the farming is the best way of behavior of water balance thrifty the supplies of
waters. Almost every utilization water causes in consequence her dirt, what it leads to
rise of problem of sewages. Measurement near economic controls her waste, what in
range of payments for water serves the improvement of economy of water consumption,
it contributes to decrease of waste. The usage of closed technological circulations serves
aim this from use the water also. Water is to life indispensable centre. Every alive
creation without water dies. By man, his desire of entry on higher rung of civilization,
we destroy the not only plants and animals, but only me. Let's want to dedicate on
protection of waters the time to can assure for next generations sure future.
Kay words: water, dirt’s, house sewage, bacteria, plants
234
OCHRONA ŚRODOWISKA A PRZETWÓRSTWO SUROWCÓW
ZWIERZĘCYCH
Autor: Tomasz Kalbarczyk
Opiekun naukowy: mgr inż. Wiesława Zeleźna, dr inż. Julian Kalinowski
SKN „AUDYT”
Akademia Rolnicza Wrocław
Coraz częściej spotykamy się, na co dzień z oznakami zanieczyszczenia
środowiska. Zwiększająca się liczba prowadzonych procesów powoduje powstawanie
ogromnych ilości odpadów, co w konsekwencji prowadzi do negatywnych zjawisk
natury gospodarczej, bytowej a nawet zdrowotnej. Człowiek musi prowadzić nieustanne
działania w celu ograniczania ilości produktów ubocznych, bo tylko w taki sposób
można ustrzec Ziemię przed jej ekologiczną zagładą.
Odpady powstają nieomal w każdej dziedzinie przemysłu począwszy od
metalurgicznego a skończywszy na spożywczym. Z tego ostatniego zwłaszcza
niewykorzystane części surowca są szczególnie niebezpieczne dla środowiska z powodu
dużej zawartości substancji organicznych. Ogromnym problemem dla technologów
projektujących linie produkcyjne są odpady przemysłu mięsnego. Obecne w nich białka
są świetnym podłożem do namnażania bakterii gnilnych, robaków i innych.
Nieodpowiednie zagospodarowanej ich może doprowadzić do infekcji i zatruć całych
biosystemów.
Nasuwa się, więc pytanie: „co z nimi robić?” Zabiegi zakładów mięsnych
zmierzają coraz częściej w kierunku wykorzystywania odpadów w różnych gałęziach
gospodarczych, odbiegając jednocześnie od pospolitego ich spalania. Powodem tego są
powstające podczas termicznego rozkładu związków pyły wydzielane do atmosfery.
Sprzyja to powstawaniu chmur pyłowych i postępowaniu efektu cieplarnianego. Aby
skupić się na metodach walki z odpadami przemysłu mięsnego należy sobie
uzmysłowić, z jakimi substancjami ma się do czynienia. W każdej przeciętnej masarni
po przetwórstwie surowca pozostają: tłuszcze, krew, kościec, organy, skóry oraz sierść.
Wynika z tego, że wykorzystaniu ulega tylko około 60-70% surowca. Krew zawiera
wiele różnorodnych białek, które odzyskuje się i wykorzystuje się w produkcji pasz
i hydrolizatów białkowych. Proces odzysku polega na tym, że do surowca wprowadza
się rozpuszczalne związki wapnia od 0,1 do 0,2% masowychw przeliczeniu na chlorek
wapnia oraz dodaje się od 0,5-2,5% wagowych soli sodu lub potasu i ewentualnie
dodaje się witaminy, aminokwasy, mikroelementy a także substancje smakowoaromatyczne. Następnie pozostawia się na czas niezbędny do zestalenia się produktów
w całej objętości. Zestalony produkt tnie się na kawałki i poddaje termicznemu
utwardzaniu. Białka te mogą służyć także jako podstawa pasz dla ryb. Karma ta
zwłaszcza dla karpia, jest sporządzana jako pasza sucha w postaci granulowanej,
składającej się z krwi bydlęcej zakonserwowanej kwasem mrówkowym, odpadów
nasion buraków pastewnych lub cukrowych, preparowanych na jednokiełkowe.
W procesie technologicznym wykorzystuje się również łój wołowy, sól kuchenną
i witaminy. Domieszka preparowanych odpadów buraka wynosi od 10-40% w stosunku
wagowym do masy sporządzone karmy. Karma utrzymuje się przez ok. 48 godz.
w wodzie o temp. 20oC i w tym czasie jest pobierana w całości przez ryby. Skład
odpadów z nasion buraka zawiera ok. 89% suchej masy, w której znajduje się białko
11-12%, włókno surowe i związki bezazotowe wyciągowe. Nasuwa się pytanie, co
robić jednak z odpadami w fazie stałej typu: rogi, racice i szczecina? Ostatnio
nowoczesne zakłady wprowadziły technologie, podczas której zawierające duże ilości
keratyny surowce poddaje się płukaniu, rozdrabnianiu i termohydrolizie 28% HCl
235
w 120oC przez około 6 h. Następnie prowadzi się wychładzanie, odtłuszczenie,
oczyszczenie (węgiel aktywny 5-10% masy surowej), filtrację i odparowanie.
Otrzymuje się przydatne do celów paszowych aminokwasy i kompleksoaminę.
Ważnym elementem walki z odpadami jest wytwarzanie mączek paszowych
z krwi technicznej. Technologia składa się z 3 lub 2 faz: alternatywnie stosowanego
wstępnego suszenia, a ponadto wyjaławiania i dosuszania. Wstępnie krew suszy się w
temp. 60oC lub 100oC. Z chwilą ostatecznego odwodnienia rozpoczyna się drugi okres
(temp.
130oC
w
czasie
ok.
30
min.).
Następuje
wyjaławianie
i koagulacja. Trzecią fazą technologii jest końcowe suszenie do poziomu ok. 10%
w temperaturze 80-90oC.
Ważnymi działaniami w sferze ochrony środowiska jest wykorzystywanie
zawartości przewodów pokarmowych zwierząt oraz osadów ściekowych przemysłu
mięsnego do celów rolniczych. Odpady poubojowe z przemysłu mięsnego (zawartość
żołądków i jelit) oraz osady ściekowe z zakładów mięsnych przewożone
są sukcesywnie na wyznaczony i odpowiednio zabezpieczony teren (izolacja podłoża,
zorganizowany spływ odcieków) znajdujący się poza zakładem. Przy zastosowaniu
urządzeń specjalistycznych układa się je przemiennie ze słomą zbożową
i wapnem nawozowym w kształcie pryzm o przekroju trapezowym. Ułożone pryzmy
przerzuca się, co dwa tygodnie i przez okres pierwszych 6 tygodni nawilża osadami
ściekowymi bądź gnojowicą. Pierwsza faza procesu trwa trzy miesiące. Następnie
przefermentowaną masę przenosi się w nowe miejsca i formuje pryzmy. Rozpoczyna
się faza dojrzewania kompostu, która trwa kolejne trzy miesiące.
Nieodłącznym odpadem przemysłu mięsnego są skrawki skór wieprzowych, które
zastosowanie znalazły podczas produkcji żelatyny. Odpady skór i skrawków skór
wieprzowych poddawane są rozdrobnieniu i obróbce kwaśnej trwającej około
80 godzin, intensywnemu płukaniu i zakwaszaniu 2% roztworem HCl do pH < 2.
Następnie prowadzony jest proces kilkakrotnej ekstrakcji gorącą wodą. Otrzymany
bulion podlega przefiltrowaniu i zagęszczeniu. Powstały produkt w wyniku schładzania
ulega żelatynizacji. Następnie prowadzone jest suszenie, separacja i konfekcjonowanie
żelatyny.
Odpady przemysłu mięsnego znalazły uznanie w obuwnictwie. Chodzi tutaj
o produkcję butów z wtórnej skóry zwierzęcej. Technologia produkcji wtórnej skóry na
wewnętrzne elementy obuwia składa się z następujących etapów: - rozdrobnienie
i rozwłóknienie odpadów skór garbowanych w środowisku wodnym; - przygotowanie
masy włóknistej wraz z natłuszczaniem, barwieniem i dogarbowaniem. Sklejanie masy
włóknistej środkami wiążącymi w postaci dyspersji wodnej; - formowanie arkuszy lub
taśmy wtórnej skóry i prasowanie; - wykończanie. Wtórna skóra stosowana jest na:
podpodeszwy, zakładki, między podeszwy obuwia.
Na uwagę zasługuje także fakt, że wtórne wykorzystanie znalazły również
odpady przemysłu drobiarskiego. Powstające w zakładach drobiarskich odpady pierza,
odchody drobiowe, osady z oczyszczalni ścieków oraz inne komponenty uzyskiwania
niezbędnej wilgotności pryzmy oraz wymaganego stosunku C:N w zależności od ilości
odpadów pryzmy kompostu. Niestety bardzo często spotkać można zwolenników walki
z odpadami mięsnymi za pomocą metody utylizacji. Należy jednak zwrócić uwagę na
fakt, że w ostatnich czasach nastąpił rozwój choroby BSE, która to może przejść nawet
na człowieka na skutek spożycia mięsa pochodzącego od zwierząt skarmianych
zakażoną paszą. Na szczęście nawet w tej linii pozbywania się odpadów zaszły ostatnio
duże zmiany. Mianowicie proces utylizacji został odpowiednio zmodyfikowany dla
każdej grupy odpadów, co pozwala na otrzymanie mniejszych ilości dymów i nisko
skażonych popiołów.
236
Powyższe przykłady są dowodem na to, że człowiek nieustannie wkłada
ogromny trud w działania minimalizujące ostateczną ilość odpadów. Uzyskując przy
okazji inne przydatne surowce przyczynia się do zmniejszenia powierzchni składowisk
wysypiskowych i ogranicza powstawanie niezwykle niebezpiecznych dla środowiska
dzikich wysypisk. Wtórne przetwórstwo odpadów cieszy się ostatnio dużą
popularnością także w innych gałęziach przemysłu. Ciągle jednak pozostaje niedosyt
związany z lokalnymi rozmiarami powyższych procesów związanych z brakiem
środków finansowych. Środowisko naturalne należy niewątpliwie do bezcennych dóbr,
o które należy walczyć bez względu na koszty, jakie pociąga za sobą ta walka.
Literatura
Ekologiczny słownik ochrony środowiska
Siemiński M. 2003. Środowiskowe zagrożenia zdrowia. PWN, Warszawa.
Kalimowska A. 2003. Ekologia – wybór przyszłości, Warszawa.
Ryłka-Gutowska E.1996. Ekologia z ochroną środowiska. Wyd. Oświata, Warszawa.
Kucowski C., Landys D., Przekwas M. 1994. Technologia ochrony środowiska, Wyd.
Naukowo-Techniczne, Warszawa.
Pezacki W. Przetwarzanie niejadalnych surowców zwierzęcych
Dienszczykow M.T. Odpady przemysłu spożywczego i ich wykorzystanie.
Ekologia i ochrona środowiska a żywność
237
DAWNE METODY OCHRONY ROŚLIN PRZED CHOROBAMI
Autor: Anna Pietryga
Opiekun: mgr Wojciech Pusz
SKN Fitopatologów i Badaczy Agrocenoz „SKOSIK”
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Historia fitopatologii sięga czasów starożytnych. Już w Biblii umieszczane są
opisy szkód powodowanych przez rdze roślin uprawnych. Najstarsze opisy chorób
roślin pozostawił po sobie filozof grecki Teofrast (370-286 p.n.e.). Pierwszymi
metodami ochrony roślin przed rdzą były ofiary składane bożkom Rubigo i Rubigus,
aby nie zsyłali klęski rdzy. Średniowiecze niewiele wniosło do wiedzy na temat chorób
roślin. Dopiero skonstruowany w XVIII wieku przez Holendra Leeuwehoeka
mikroskop wpłynął na dynamiczny rozwój mikrobiologii i fitopatologii. Aż do XIX
wieku panował pogląd, według którego mikroorganizmy w tym grzyby miały stanowić
wydzieliny chorych tkanek - teoria autogenicznego powstawania chorób roślin.
Początkiem ery patogenicznej było opisanie przez Prevosta, kiełkowania zarodników
grzyba powodującego śnieć cuchnącą pszenicy. Nasilenie badań była adekwatne
do nasilenia występowania danych chorób grzybowych. Epidemia zarazy ziemniaka
w Irlandii, stała była przyczyną głodu i wskutek niej około 1 500 000 ludzi
wyemigrowało do Ameryki Północnej, stała się również powodem, dla którego ludzie
bardziej zainteresowali się przyczynami chorób. Koniec XIX wieku przyniósł odkrycie
wirusów, do czego przyczynili się Holendrzy i Rosjanin Dymitr Iwanowski. Początki
polskiej fitopatologii przypadają na początek XIX wieku, kiedy w tym okresie Szęsny
Kudelka wydał książkę pod tytułem „Choroby roślin gospodarskich”. Dużą rolę
w rozwoju polskiej fitopatologii odegrali organizatorzy placówek badawczych.
Największy wkład w dalszy rozwój wnieśli Ludwik Garbowski, Wincenty Siemaszko
i Karol Zaleski.
Celem badań było prześledzenie rozwoju fitopatologii w Polsce i sposobów
jakimi ludzie starali się zapobiegać rozwojowi chorób. Aby zapewnić jak najszerszy
na ten temat pogląd, w materiale do badań znalazło się wiele unikatowych pozycji,
które dziś są cennym źródłem informacji na temat stanu wiedzy ludzi, którzy dopiero
odkrywali złożoność i bogactwo świata mikroorganizmów.
Dawne metody ochrony roślin opierały się często na zapobieganiu ich
występowania na polu. Nie istniał bogaty zestaw środków chemicznych jak dzisiaj,
238
jednak ludzie tak jak teraz spotykali się z patogenami, które również i wtedy
powodowały duże szkody. Podstawową metodą ochrony roślin był dobór stanowiska
pod rośliny, dlatego też dużo uwagi zwracano na polepszenie warunków powietrznowodnych gleby i na jej żyzność. Rodzaj nawozów, terminy zabiegów, konieczność
uprawek odgrywały dużą rolę. Zaprawiano nasiona co dzisiaj jest uznane za najlepszy
i najmniej kosztowny zabieg. Jednak do zapraw stosowano nie tylko środki chemiczne,
których dzisiaj stosuje, ale także moczenie ziarna w wodzie w dokładnie ustalonej
temperaturze. Zabiegi agrotechniczne, takie jak przekopywanie międzyrzędzi było
ważnym zabiegiem ograniczającym występowanie wielu chorób ziemniaka.
Brak skutecznych środków chemicznych w zwalczaniu zarazy ziemniaka był
przyczyną pierwszych metod zapobieganiu choroby poprzez kontrolowany przewóz
przez granicę materiału roślinnego. W obecnych czasach kwarantanna stanowi istotny
sposób rozprzestrzeniania się chorób roślin. Kiedyś jak i obecnie duży problem
stanowią rdze, przed którymi chroniono rośliny poprzez zaprawianie nasion. Inny
sposób uprawy roli a także dobór środków ochrony roślin jest powodem masowego
pojawiania się innych gatunków patogenów. Niegdyś dużym problemem była głownia,
której dziś zapobiega się poprzez zaprawianie. Podobnie jak sporysz ziarna zbóż
posiadający właściwości halucynogenne był liczny na wielu polach co jednak nie
stanowiło zbyt dużego problemu, gdyż jego przetrwalniki były skupowane w aptekach.
Zrównoważony sposób uprawy a także bardzo mała ilość dostępnych
chemicznych środków ochrony roślin spowodowały, że jest tak wiele różnic
w porównaniu z dzisiejszymi gospodarstwami konwencjonalnymi. Badanie rozwoju
i rozprzestrzeniania
się
czynnika
chorobotwórczego
stawało
się
kluczem
w rozwiązywaniu problemów chorób roślin. Jak ważnym i potrzebnym działem jest
fitopatologia może świadczyć fakt, że jej rozwój prowadzi do zmniejszenia wahań cen
na rynku produktów rolnych a także to, że sprawne prowadzenie nowoczesnego
gospodarstwa rolnego bez wiedzy z zakresu fitopatologii i ochrony roślin nie jest
możliwe.
239
WYKORZYSTANIE GRZYBÓW W OCHRONIE ROŚLIN
Autor: Wojciech Pusz
Pracownia Fitopatologii, Katedra Ochrona Roślin
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
e-mail: [email protected]
Ochrona roślin jest nauką rolniczą, której celem nadrzędnym jest ochrona plonu
przed organizmami szkodliwymi. Do agrofagów zalicza się wirusy, bakterie, grzyby,
zwierzęta oraz rośliny. Największy rozkwit tej nauki przypada na XX wiek, chociaż
początki ochrony roślin sięgają czasów starożytnych. Od wieków uczeni oraz praktycy
wymyślali różne sposoby zwalczania niepożądanych organizmów na polach uprawnych
i w ogrodach. Do najstarszych metod ochrony roślin należy metoda mechaniczna oraz
agrotechniczna. Początki stosowania środków chemicznych to połowa XIX wieku gdy
wykorzystywano ciecz bordoską do ograniczania występowania chorób roślin.
Począwszy od masowego wprowadzenia do praktyki rolniczej środków ochrony roślin
opartych na DDT i wynikających z tego faktu zagrożeń dla środowiska naturalnego,
zaczęto zastanawiać się nad innymi, alternatywnymi metodami ochrony roślin.
Zwrócono wówczas uwagę na metodę biologiczną, jako bardzo bezpieczną dla
środowiska i samego człowieka. Metoda biologiczna polega na zastosowaniu wrogów
naturalnych agrofagów w celu ograniczenia ich populacji do niegroźnego dla roślin
uprawnych poziomu. Obecnie w praktyce rolniczej największe znaczenie mają
pajęczaki, nicienie i owady drapieżne oraz pasożytnicze, które żerując niszczą populację
szkodników. Wykorzystuje się także drapieżne ssaki do zwalczania gryzoni.
Z mikroorganizmów największe znaczenie mają bakterie ale także próbuje
się wprowadzać do ochrony biologicznej wirusy. Ostatnią i coraz bardziej docenianą
grupą „wrogów naturalnych” są grzyby.
Grzyby są organizmami cudzożywnymi. Grzyby odgrywają ogromnie pożyteczną
rolą w biocenozie, rozkładając martwą substancję organiczną. Oprócz reducentów
wśród grzybów znajdziemy także symbiontów, które współżyjąc z roślinami
umożliwiają im przeżycie. W końcu królestwo grzybów to pasożyty; zarówno roślin,
grzybów jak i zwierząt. W biologicznej metodzie ochronie roślin grzyby pasożyty
odgrywają podstawową rolę.
Grzyby owadobójcze należą do różnych jednostek systematycznych. Najbardziej
znanym gatunkiem grzyba owadobójczego, wykorzystywanego w praktyce jest gatunek
Beauveria bassiana. Grzyb ten infekuje np. stonkę ziemniaczaną ale także inne
240
szkodniki. Gatunki należące do rodziny owadomorków (Entomophorales) porażają
wiele gatunków owadów i uważa się, że w to one w głównej mierze są przyczyną
redukcji liczby owadów w środowisku. próby zwalczania owadów przez B. bassiana
rozpoczęto już pod koniec XIX wieku. Grzyby wykorzystuję się także do zwalczania
nicieni, w tym mątwika burakowego i mątwika ziemniaczanego.
W zachodniej Europie prowadzi się badania nad wykorzystaniem patogenów
roślinnych do ograniczania zachwaszczenia. Są udane próby zwalczania szarłatu
szorstkiego, chwastnicy jednostronnej oraz komosy. W Polsce badania tego typu
są prowadzone na bardzo małą skalę. Dotychczasowe obserwacje potwierdzają,
iż w środowisku występują grzyby, które mogą być lub są potencjalnymi wrogami
naturalnymi chwastów. W 1998 roku w miejscowości Nadolice Małe położonej
na południowy wschód od Wrocławia znaleziono po raz pierwszy w Polsce grzyb
Ustilago trichophora porażający chwastnicę jednostronną. W sezonie wegetacyjnym
1999 r. obserwowano przebieg choroby na 50 roślinach. Badania wykazały, że patogen
ten powoduje obniżenie wysokości roślin, zmniejszenie długości głównej wiązki
korzeniowej oraz zmniejsza zdolność chwastnicy do tworzenia większej liczby wiech.
W
2004
roku
zaobserwowano
masowe
porażenie
szarłatu
szorstkiego,
zachwaszczającego uprawę szarłatu uprawnego. Z porażonych łodyg wyizolowano
grzyb Phomopsis amaranthicola, który jest wymieniany w literaturze światowej jako
jeden z potencjalnych wrogów szarłatu szorstkiego.
Wykorzystanie grzybów w ochronie roślin to problem nowy i warty podkreślenia.
Grzyby są podstawowym ogniwem w biocenozie i można wykorzystać w przyszłości
ich naturalne cechy i właściwości w walce ze szkodnikami i chorobami roślin
uprawnych.
241
ASPEKT PROEKOLOGICZNY W ZAKRESIE HODOWLI
BYDŁA MIĘSNEGO
Autor: Agnieszka Ruszkiewicz
Opiekun: Dr inż. Maciej Adamski
Studenckie Koło Naukowe Hodowców Bydła
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Wstęp
W obecnych czasach najważniejszym elementem w chowie bydła mięsnego jest
wyprodukowanie po najmniejszych kosztach jak najlepszej jakości wołowiny przy
jednoczesnym zachowaniu czystości środowiska. Możliwe staje się to przy utrzymaniu
bydła w systemie ekstensywnym zgodnie z warunkami naturalnymi. Trzeba przyznać,
że bydło mięsne nie jest konkurencyjnym dla bydła mlecznego na użytkach zielonych.
Rasy Highlanedr i Galloway mają niewielkie wymagania pokarmowe, a dodatkowo ich
utrzymanie ma także znaczenie estetyczne. Wprowadzenie tego bydła często powoduję
ożywienie krajobrazu i zaciekawienie przechodniów.
Po 1989 roku nastąpiły w Polsce zmiany, których efektem jest wzrost powierzchni
nie użytkowanych rolniczo gruntów ornych i trwałych użytków zielonych. Jest to
szczególnie zauważalne w pasie woj. północnych, pomorskich, zachodnich i rejonie
Pogórza Sudeckiego. Istnieje zatem możliwość rozwoju tych terenów pod kątem
wprowadzenia tutaj hodowli bydła mięsnego jako tego, które w sposób najbardziej
efektywny potrafi wykorzystać odłogujące trwałe UZ i zaniedbane, podlegające
degradacji GO. Jeśli chodzi o Pogórze Sudeckie to czynnikami, które decydują
o nieopłacalności produkcji roślinnej są:
-
trudne warunki klimatyczne
-
dużo opadów
-
opóźnienie wegetacji
-
nachylenie stoków
-
wysokie nakłady związane z prowadzeniem produkcji
W chwili obecnej najważniejszy jest rachunek ekonomiczny i to on będzie
decydował o wyborze odpowiedniej rasy. Ma to związek z tym, że nie każda rasa zdoła
utrzymać się na ubogich, wysoko położonych pastwiskach. Takich problemów nie ma
jednak
ze
szkockimi
rasami.
Dodatkowym
czynnikiem
przemawiającym
za wprowadzeniem do hodowli ras ekstensywnych- bo o nich tutaj mowa – jest to,
że w chwili obecnej obserwujemy nadmierną intensyfikację rolnictwa co niejako
242
wymusza ograniczenie areału. Właśnie te nie użytkowane tereny są szczególnie podatne
na degradację. W krajach UE zostało to już zauważone przez ekologów, którzy
domagają się:
-
ochrony środowiska naturalnego
-
gospodarowania zgodnie z zasadami ekologii
-
kształtowania i zachowania krajobrazu wiejskiego
Można powiedzieć, że jest to także efekt coraz większego zainteresowania
społeczeństwa zdrowym trybem życia, który wymaga zdrowej żywności, powrotu do
natury.
Wszystkie te czynniki powodują konieczność wprowadzania alternatywnych
sposobów gospodarowania, gdzie dobro środowiska naturalnego i zwierzęcia jest celem
nadrzędnym. Konsekwencją tego jest zagospodarowywanie terenów, które musiały
zostać wyłączone z produkcji ze względu na odgórnie nałożone limity produkcyjne dla
danego gospodarstwa. Od wielu lat farmerzy chcąc utrzymać w odpowiedniej kulturze
rolnej odłogowane grunty oraz czerpać z nich zyski wprowadzają do gospodarstw
ekstensywne rasy zwierząt gospodarskich a w szczególności bydło i owce. Jest to
zjawisko bardzo popularne już w Danii, Austrii, Franci, Niemczech, Szwajcarii. Są one
także bardzo popularne w gospodarstwach o profilu ekologicznym i agroturystycznym.
W Polsce taki sposób wykorzystania terenów leżących odłogiem powinien być
preferowany przez rolników i popierany przez państwo. W gospodarstwach takich
bydło rodem ze Szkocji, GALLOWAY i HIGHLANEDR- ze względu na soją urodę,
łagodne usposobienie, niskie wymagania pokarmowe i pielęgnacyjne oddziaływanie na
środowisko może być czynnikiem podnoszącym ich atrakcyjność.
GALLOWAY- jest to jedna z najstarszych znanych ras zwierząt gospodarskich.
Pierwsze wzmianki znajdujemy w kronikach rzymskich z II w.n.e. Dominującym
umaszczeniem jest czarne ale spotyka się zwierzęta: czerwone białe dun (blond), belted
(pasiaste), które stanowią ok. 10% populacji, jednak wszystkie mają czarne uszy.
Pierwszy związek hodowców został zarejestrowany w Wlk. Brytanii w 1887r.
Wysokość w kłębie: buhajów-128, krów-120, a masa ciała odpowiednio: 800 i 550kg.
SCOTTISH HIGHLANDER- dokumentacja i inne zapisy określają te rasę już
w XVIIIw, gdzie powstała Księga Stadna Rasy Highlander, która pierwszy raz była
publikowana w 1885r. wraz z rodowodami. Zaczyna ono zdobywać coraz większą
popularność w Europie, a od 20 lat obserwowany jest stały wzrost liczebności w krajach
UE. Zalety tych zwierząt zostały już docenione przez hodowców USA, Kanady,
243
Australii, Nowej Zelandii i Niemiec. Cechami rozpoznawczymi są długa, ruda sierść
i groteskowo wygięte, rozległe poroże. Występują także odmiany barwne: czarna,
czerwona, biała, dun(blond). Nie pomylę się stwierdzając, że jest to najpiękniejsza rasa
bydła a i niewiele innych zwierząt gospodarskich może dorównać im urodą. Dzięki
temu, jako nieliczna z ras, została nie zmieniona przez wieki.
Wysokość w kłębie: buhaj-125-135, krowa-110-120, masa ciała: 650-750;
450-550kg.
Ojczyzną tego bydła są górzyste i wyżynne rejony pd-zach. Szkocji, gdzie
towarzyszy człowiekowi od niepamiętnych czasów. Cechą, która pozwoliła na
rozprzestrzenienie się tego bydła od Szkocji po Argentynę, Nową Zelandię, Peru i USA
jest fenomenalna zdolność adaptacji do każdych warunków utrzymania. Te dzikie
szkockie tereny ukształtowały zwierzęta pod względem odporności na ekstremalne
warunki pogodowe i małe wymagania paszowe. Dodatkowo, zwierzęta tych ras są w
sposób szczególny przystosowane do trudnych warunków środowiskowych. Wynika to
z dwóch faktów: wrodzonej odporności na choroby oraz tego, że jako jedyna rasa bydła
posiada podszerstek przykryty włosami pokrywowymi. Właśnie to powoduje, że mogą
one przebywać na kwaterach przez cały rok bez uszczerbku na zdrowiu i korzystania z
jakichkolwiek, najprymitywniejszych nawet wiat, które jeśli znajdują się na pastwisku
są chętnie przez nie odwiedzane( ochrona przed wiatrem). Długa sierść i podszerstek
zabezpiecza je przed działaniem wiatru, śniegu i deszczu. Są one w stanie przeżyć na
biednych w trawę górskich obszarach i pastwiskach trudno dostępnych dla innych ras,
gdzie warunki klimatyczne są niesprzyjające, gdzie deszcze nieustannie padają a wiatry
kołyszą długi włos. Ponadto wyróżniają się niską śmiertelnością cieląt, dobrymi
walorami macierzyńskimi (opiekuńczość), stosunkowo znaczną mlecznością, oraz
dobrymi przyrostami dziennymi. Wszystko to sprawia, że zwierzęta tych ras świetnie
się aklimatyzują w różnych warunkach. Dodatkowo wolne wypasy tych ras sprzyjają
poprawie runi pastwiskowej w trudno dostępnych terenach poprzez naturalne
uzdatnianie tego terenu w azot i inne substancje organiczne wydalone jako nie
strawione produkty przemiany materii.
Rasy te mają niezwykle małe wymagania żywieniowe. Zadowalają się
prymitywnymi pastwiskami o ubogiej runi na których mogą przebywać cały rok.
W zasadzie wystarcza im to co znajduje się na kwaterze. Z równą pasją pobierając
młodą soczystą trawę jak i stare, suche badyle.
244
W okresie zimowym, szczególnie w czasie ciężkich zim konieczne jest
dokarmianie na kwaterze. Dążąc do minimalizacji nakładów pracy można zastosować
żywienie na zapas polegające na wywożeniu na kwaterę co kilka dni balotów słomy lub
siana. Chcąc ograniczyć straty paszy do minimum można ją zostawiać pod specjalnie
przygotowanymi budkami- paśnikami. W okresie letnim zwierzęta nie dostają
jakichkolwiek pasz dodatkowych. Kwatery, jeżeli są, powinny być o dużej powierzchni
tak aby zwierzęta mogły na nich przebywać przez okres kilku tygodni lub miesięcy.
Bardzo ważny jest stały dostęp do wody, składników mineralnych i witamin. Braki te
są uzupełniane poprzez wystawianie lizawek o pełnym składzie mineralnym
i witaminowym.
Najważniejszym problemem w żywieniu tych ras nie jest niedożywienie ale
przekarmienie. Podanie pasz treściwych lub innych powodujących nadmierne
odkładanie zapasów tłuszczu może doprowadzić do powikłań w rozrodzie,
tzn. trudności w zacielaniu, powikłania przy porodach.
Rasy szkockie należą do prymitywnych i jako takie cechują się późną dojrzałością
rozpłodową, np. Galloway 20-27 m-cy; Highlander 30-32 m-ce. Jałówki zacielane są po
raz pierwszy przy masie 300-350kg. Nie stosujemy w ich przypadku synchronizacji rui
i zabiegu inseminacji ponieważ osiągane efekty są nieadekwatne do poniesionych
nakładów. Zwierzęta przebywając cały rok na pastwisku wykazują bardzo wyraźne
objawy rui. Spowodowane to jest działaniem czynników pogodowych, żywieniem
i obecnością buhaja.
Cielęta rodzą się drobne, o masie ciała: u Galloway 27-29kg.; Highlader 22-25kg.
Cechuje je niezwykła żywotność. Długo przebywają z matkami 9-12 m-cy. i nie chodzi
tu tylko o kontakt z matką ale i karmienie nawet tak wyrośniętego cielęcia. Ponieważ są
to rasy typowo mięsne to produkcja mleka ogranicza się do potrzeb bytowych cielęcia.
Przed zbliżającym się porodem krowa opuszcza stado i szuka ustronnego miejsca.
Poród przebiega – w przytłaczającej większości – bez jakichkolwiek komplikacji.
Po porodzie krowa wylizuje cielaka a następnie zjada łożysko.
W czasie porodów rola hodowcy ograniczona jest tylko do dyskretnej obserwacji stada
a interwencja człowieka powinna następować w skrajnych przypadkach.
Duża odporność i żywotność połączona z małymi wymogami pokarmowymi
stwarza możliwość wykorzystania tych zwierząt dla potrzeb ochrony i pielęgnacji
środowiska, stref ochronnych parków narodowych i krajobrazowych, skansenów
budownictwa wiejskiego.
245
Wiadomo od dawna, że behawior pastwiskowy zwierząt roślinożernych,
a w szczególności przeżuwaczy może modyfikować szatę roślinną pastwiska a także
wpływa na glebę, wodę, populacje ptaków, ssaków i owadów. Efekt ten postanowiono
wykorzystać min. we Francji i Szwajcarii gdzie prowadzone od początku lat 90-tych
badania i obserwacje potwierdziły korzystny wpływ wypasu kombinowanego –
z owcami – na tereny objęte doświadczeniem. Jak się okazuje te stosunkowo niskie
i lekkie zwierzęta stanowią poważną konkurencję dla maszyn, które wprowadzone do
takich stref
ochronnych mogły zaburzyć
delikatną równowagę
ekosystemu.
Wprowadzenie tego bydła o długiej, rudej sierści i długich rogach powoduje ożywienie
krajobrazu, intryguje zwiedzających i przechodniów co może stanowić reklamę danego
obiektu.
Hodowcy przewidują dalszą ekspansją tych ras. Obszary, na których możliwe
będzie utrzymywanie tych zwierząt będą się stale powiększać. Przyczyną tego zjawiska
mogą być ruchy ekologiczne, które podkreślają naturalność tej hodowli. Mogą
wchodzić w grę obszary zupełnie nie nadające się dla człowieka lub częściowo
przeobrażone przez przemysł lub rabunkowa gospodarkę rolną. Głód ziemi pod
zabudowę i intensywne rolnictwo spycha hodowlę bydła ras mięsnych na wyżej
położone tereny i tutaj też mogą wygrać te rasy dzięki swoim wrodzonym cechom.
Walorami ras mięsnych są niskie nakłady finansowe i mała liczba osób zatrudnionych
do obsługi.
Oprócz hodowli w czystym rozumieniu jest ono wykorzystane jako ciekawy
element krajobrazu i do zagospodarowania gruntów porzuconych przez rolników.
Uważam, że jest to ciekawa informacja i może przydać się w warunkach polskich.
Trudno jest ocenić efekty ekonomiczne, ale największą ironią jest chyba to,
że przeciętnego polskiego rolnika nie stać na sprowadzenie tych ras a obszarów
nadających się do hodowli nie brakuje. Dodatkowo ceny uzyskane za żywiec nie są
zadowalające a mięso tych zwierząt jest bardzo smaczne, soczyste i delikatne.
Koneserzy twierdzą, że jest to najlepsze mięso ras mięsnych. Taką gwarancją jakości
możemy objąć mięso pochodzące tylko od 100%, rasowych zwierząt posiadających
pełną dokumentację i rodowód, a nie mieszańców. W XXI wieku hodowcą zależy na
tym aby ich produkt był nieskazitelnie czysty i jak najwyższej klasy. Efektem tego jest
zdrowa i pożywna wołowina o niskiej zawartości tłuszczu i cholesterolu w mięsie,
wyższej zawartości białka i żelaza niż inna wołowina.
246
OCHRONA ROŚLIN W ROLNICTWIE EKOLOGICZNYM I
INTEGROWANYM
Autor: Sebastian Stańczyk
Studenckie Koło Naukowe Fitopatologów I Badaczy Agrocenoz „SKOSIK”
Akademia Rolnicza we Wrocławiu
Wstęp
Wynikiem intensyfikacji produkcji rolniczej po drugiej wojnie światowej było
duże zaangażowanie w rolnictwo państwowych środków pieniężnych, wystąpiła
nadprodukcja żywności i problemy z jej zbytem, a przede wszystkim środowisko
naturalne zostało silnie zdegradowane po przez używanie syntetycznych środków
ochrony roślin oraz nawozów.
Z punktu widzenia ochrony środowiska naturalnego, idealnym rozwiązaniem jest
odchodzenie od używania syntetycznych środków ochrony roślin, co może przyczynić
się do jego znacznej poprawy.
Materiał i metody
W produkcji metodami ekologicznymi jest wprowadzony zakaz używania
syntetycznych środków produkcji. Podstawą prawną rolnictwa ekologicznego jest
Ustawa o rolnictwie ekologicznym z dnia 20 kwietnia 2004 roku, rozporządzenie Rady
EWG nr 2092/91 z dnia 24 czerwca 1991 roku w sprawie produkcji ekologicznej
produktów rolnych oraz znakowania produktów rolniczych i środków spożywczych.
W integrowanej produkcji rolniczej, jest dozwolone używanie chemicznych środków
ochrony roślin. Jednak stosować takie środki można dopiero po przekroczeniu
ekonomicznego progu szkodliwości. Integrowana produkcja zabrania stosowania nie
selektywnych środków ochrony roślin, można stosować tylko selektywne preparaty,
dzięki czemu wykonany na plantacji zabieg chemiczny nie zagraża pożytecznej
entomofaunie. Podstawą prawną IP jest Ustawa o ochronie roślin z dnia 18 grudnia
2003 roku. W rolnictwie ekologicznym rośliny chroni się przy pomocy następujących
metod ochrony roślin: agrotechnicznej, mechanicznej, biologicznej, fizycznej,
biotechnicznej i hodowlanej, a w rolnictwie integrowanym dozwolona jest metoda
chemiczna.
Metoda agrotechniczna jest metodą, w której wszystkie zabiegi uprawowe
polegają na stworzeniu roślinie uprawnej jak najlepszych warunków do wzrostu
i rozwoju. Podstawowym zabiegiem jest prawidłowe zmianowanie, które nie dopuszcza
247
do zmęczenia gleby i nadmiernego występowania organizmów szkodliwych. Innym
zabiegiem jest odpowiednie przestrzenne rozmieszczenie roślin. Jeśli jest to możliwe
to rośliny uprawiać należy we współrzędnej uprawie. Dzięki temu zabiegowi szkodliwe
owady mają trudności w odnalezieniu rośliny żywicielskiej np. uprawa marchwi
z cebulą. Cebula utrudnia znalezienie marchwi połyśnice marchwiance. Inną uprawą
jest kalafior z rośliną maskującą fasolą szparagową, Hylemya brassicae ma trudności
w znalezieniu kalafiora
W skład mechanicznych metod ochrony roślin wchodzą następujące zabiegi:
ręczny zbiór, zgniatanie szkodników i ścinanie porażonych pędów, stosowanie zapór
(siatki na drzewach chronią przed ptakami), stosowanie opasek chwytnych. Opaski
takie zakładane na pień drzew zatrzymują gąsienice Grapholita funebrana, Laspeyresia
pomonella, które schodzą na zimowanie. Owady te powodują w sadach robaczywienie
owoców. Zbieranie mumii z drzew pozwala na zlikwidowanie źródła choroby
grzybowej Monilina fructigena i Monilina laxa.
Biologiczna ochrona roślin polega na wykorzystaniu chorobotwórczych
mikroorganizmów, drapieżnych i pasożytniczych owadów, drapieżnych ptaków
i innych zwierząt do zwalczania szkodników roślin, patogenów i chwastów.
Wyróżniamy trzy sposoby zwalczania biologicznego, introdukcje czyli trwałe
osiedlenie na nowych terenach wrogów naturalnych sprowadzonych z innych
kontynentów np. przeciwko Eriosoma lanigerum, która do Polski zawleczona została
z Ameryki Północnej sprowadzono pasożyta Aphelinus mali. Następnym sposobem
biologicznej ochrony jest okresowa kolonizacja, czyli okresowe wprowadzenie wrogów
naturalnych danego szkodnika do środowiska, w którym występuje on w małych
ilościach np. przeciwko Pieris brassicae, Pieris rapae wprowadzanie Trihogramma
spp., który pasożytuje jaja motyli. Ostatnim sposobem tej metody jest protekcja, czyli
ochrona pożytecznych organizmów przez dokonywanie w środowisku korzystnych dla
nich zmian. np. tworzenie miejsc do żerowania (obsiewanie miedz , gorczycą ,facelią).
Jednym z najbardziej znanych sposobów zwalczania szkodliwych owadów metodami
biologicznymi jest stosowanie bakterii Bacillus thuryngiensis przeciwko owadom
z rzędu: Lepidoptera, Diptera, Coleoptera.
Stosowanie promieni jonizujących do dezynfekcji zbóż przeciw takim owadom
jak Sitophilus granarius, Sitophilus oryzae jest elementem fizycznej ochrony roślin.
Zabiegi spalania porażonych liści czy stosowanie niskich temperatur również wchodzi
w skład tej metody.
248
Używanie w produkcji rolniczej ekstraktów z roślin w celu ochrony roślin
rolniczych przed szkodnikami jest elementem biotechnicznej metody. Do uzyskania
ekstraktu używa się takich roślin jak czosnek odstraszający Psylliodes atra, Psylliodes
nigripes, Psylliodes nemorum. Ekstrakt z Azadirahta indica hamuje żerowanie owadów.
Ostatnią metodą ochrony roślin jest metoda hodowlana w wyniku, której
hodowane są odmiany odporne na choroby i szkodniki. Jest ona stosowana
w sadownictwie po przez uprawę jabłoni odpornych na grzyba Venturia inaequalis.
Wnioski
Wyżej wymienione metody, które są stosowane w rolnictwie ekologicznym
i
integrowanym,
dają
możliwość ochrony roślin
przy minimalnym
użyciu
lub całkowitym odejściu od środków ochrony roślin. Jest to dobry kierunek rozwoju
rolnictwa, ponieważ nie wpływa w sposób ujemny na środowisko naturalne. Jednak
na dzień dzisiejszy jest wciąż mało skutecznych nie chemicznych metod ochrony roślin,
co w przypadku rolnictwa ekologicznego może prowadzić do spadku jakości produktów
rolniczych. Grzyby występujące na produktach rolniczych niechronionych chemicznie
wytwarzają mikotoksyny (Fusarium spp.), które są rakotwórcze dla ludzi i zwierząt.
W rolnictwie ekologicznym metody te często okazują się mało skuteczne w zwalczaniu
wielu chorób i szkodników. W związku z tym istnieje duże zapotrzebowanie na badania
naukowe z zakresu nie chemicznych metod ochrony roślin rolniczych, co w przyszłości
może prowadzić do zmniejszenia zużycia chemicznych środków ochrony roślin
w rolnictwie, a przez co poprawi się stan środowiska, w którym żyjemy.
249
ZPOW Leżajsk Sp. z o.o.
37-300 Leżajsk, ul. Fabryczna 2
tel. +48 (17) 240 42 42
www.hortino.com.pl
HORTINO jest jednym z największych przedsiębiorstw w branży przetwórstwa
owocowo-warzywnego na terenie Podkarpacia. Działalność gospodarczą jako
samodzielny podmiot rozpoczął z dniem 1 czerwca 2000 r.; działalność produkcyjną
w zakresie przetwórstwa owoców i warzyw kontynuuje od 1972 r. Spółka działa
wyłącznie w oparciu o polski kapitał, a udziałowcami są: pracownicy, producenci rolni,
samorządy lokalne i firmy współpracujące. Zatrudnia 550 pracowników stałych,
a w okresie sezonu w zależności od dostaw i przerobu surowców – dodatkowo
ok. 150 osób.
Firma produkuje: mrożone warzywa i owoce, mrożone dania gotowe, syropy
owocowe, koncentraty i aromaty soków owocowych, nadzienia owocowe do ciast oraz
lody. Produkty HORTINO cechuje wysoka jakość, doskonałe walory
organoleptyczne, a to wszystko za sprawą odpowiedniego surowca pozyskiwanego
z terenów woj. podkarpackiego i ościennych.
Ponad 60% ogólnej sprzedaży wyrobów HORTINO stanowi eksport. Mrożone
owoce i warzywa, koncentraty owocowe znajdują nabywców w krajach Europy
Zachodniej, Skandynawii, USA, Kanady, krajach nadbałtyckich, Rosji, Rumunii na
Ukrainie i Białorusi. Eksport produktów HORTINO umożliwiają posiadane
certyfikaty: GOST R, UKR – Cepro, koszerności. Firma posiada unijne uprawnienia do
eksportu mięsa w związku ze świadczeniem usług w zakresie jego przechowywania w
niskich temperaturach.
Krajowa sprzedaż mrożonych warzyw i owoców w opakowaniach detalicznych
i cateringowych dokonuje się za pośrednictwem dystrybutorów, skąd produkty trafiają
do punktów sprzedaży detalicznej i gastronomii całego kraju. Aktualna oferta
handlowa HORTINO obejmuje ponad 40 rodzajów produktów mrożonych
w opakowaniach detalicznych (torebki foliowe 400g, 450 g, 1000g, pojemniki 300 g),
35 pozycji dla cateringu i gastronomii (pakowanych w torebki 2,5 kg oraz kartony
10 kg) oraz produkty w opakowaniach przemysłowych (worki 20 i 25 kg).
Udział HORTINO w krajowym rynku mrożonek, wg badań MEMBR wynosi
ok. 9% a w segmencie mrożonych dań gotowych ok. 12%.
Procesy inwestycyjno – modernizacyjne, wdrożone systemy HACCP, ISO
9001:2000 oraz produkcja ekologiczna przyczyniają się do wzmocnienia pozycji
rynkowej zakładu i dają szansę rozwoju rolnictwu Podkarpacia. Wieloletnie
doświadczenie i profesjonalizm sprawiają, że HORTINO jest solidnym
i sprawdzonym partnerem dla polskich i zagranicznych odbiorców.
250
Rzeszowska Spółdzielnia Mleczarska
"RESMLECZ" w Trzebownisku
36 - 001 Trzebownisko 931
+48 17 86 68 300
251
Download