WF według Śniadeckiego

advertisement
Ziółkowski, Artur, Frołowicz Tomasz
Gdańsk
3
WF według Śniadeckiego
Polska koncepcja wychowania fizycznego wg Jędrzeja Śniadeckiego
(Artykuł opublikowany w czasopiśmie: European Journal of Physical and Health Education: social and humanistic perspective, 2009, Vol. 1)
Wprowadzenie
W antropologii pedagogicznej od wielu lat toczy się dyskusja o istotę człowieka. Uczeni
zadają sobie pytania o to kim jest i powinien być ów najbardziej doskonały
biopsychospołecznoduchowy byt? Pedagodzy spierają się o postulowany rezultat i w
konsekwencji sposób, a ostatecznie sens zmiany edukacyjnej. Nurt krytycznoemancypacyjny (lansujący model człowieka zdolnego do niemalże nieskrępowanego
samorozwoju) przeciwstawia się konserwatywnemu (akcentującemu potrzebę formowania
osobowości wychowanka w oparciu o sprawdzone aksjonormatywy), liberalizm moralny w
wychowaniu staje w opozycji do rygoryzmu moralnego [1].
W świetle dualistycznej koncepcji człowieka ideał wychowawczy definiowany był zwykle
jako wszechstronny i harmonijny rozwój dyspozycji osobniczych wychowanka (np.
umysłowych, moralnych, estetycznych i fizycznych) [2]. Paradygmat kartezjańskonewtonowski wywarł decydujący wpływ na kształtowanie się pierwszych poglądów w
naukach o wychowaniu fizycznym. Naturalną konsekwencją było uznanie wychowania
fizycznego za tę dziedzinę wychowania, która odpowiada wyłącznie za kształtowanie
cielesnej strony człowieka (głownie umiejętności i nawyków ruchowych oraz sprawności
fizycznej) [2].
Pionierem polskiej myśli naukowej o wychowaniu fizycznym jest wybitny uczony epoki
Oświecenia Jędrzej Śniadecki. Jego dzieło „O fizycznym wychowaniu dzieci” uznajemy
obecnej Polsce za pierwszą rozprawę w zakresie pojmowania celów wychowania cielesnego
oraz ich praktycznej realizacji pedagogicznej. Maciej Demel (współczesny wybitny teoretyk
wychowania fizycznego w Polsce) we wstępie do rozprawy Śniadeckiego pisze, że ów zbiór
myśli naukowych i praktycznych zaleceń stanowi „pomnik literatury rodzimej, pomnik myśli
i języka zarazem” [3].
Tło historyczne epoki i krótka biografia Jędrzeja Śniadeckiego
Przed zaprezentowaniem noty biograficznej promotora polskiej wersji wychowania
fizycznego krótko scharakteryzowano epokę, która zrodziła uczonego. Kontekst tła
dziejowego jest o tyle istotny, gdyż pozwala właściwie zinterpretować zarówno potrzeby i
motywy działania Śniadeckiego, jak również celnie ukazać jego rolę aktywną i twórczą na tle
środowiska społecznego.
Powszechnym jest stwierdzenie, że zapotrzebowanie na uprawę ciała sięga czasów
starożytnych (m.in. Egipt, Chiny, Sparta, Rzym czy Grecja) [4]. Człowiek interesował się od
dawna praktyką uprawy ciała, ale w aspekcie myśli pedagogicznej szczególnego wymiaru
nabrała ona dopiero w epoce Oświecenia.
Okres Oświecenia (zwany okresem racjonalizmu, głoszący prymat lumen naturale ludzkiego
rozumu, a nie lumen supranaturale Boskiego objawienia), przypadający na wiek XVIII, był
uniwersalnym ruchem umysłowym, który przywrócił potęgę człowiekowi, jego rozumowi i
tworzonej przez niego nauce. Jego początek wyznaczała rewolucja „chwalebna”
1
(„bezkrwawa”) w Anglii (1688), a koniec – rewolucja francuska (1789) [5 i 6]. Centralnymi
pojęciami tej epoki stały się empiryzm, racjonalizm, humanitaryzm oraz libertynizm. W
czasach tych wydana została Wielka Encyklopedia Francuska a wiedza stała się centralnym
symbolem myśli oświeceniowej. W parze z odkrywaniem nowych obszarów wiedzy o
człowieku szedł również rozwój nauk medycznych (wybitni lekarze za punkt honoru stawiali
sobie walkę z nędzą i antyzdrowotnym stylem życia społeczeństwa całej Europy, kierując
swoją uwagę na obszary profilaktyki i leczenia groźnych chorób cywilizacyjnych np. ospy,
cholery, grypy).
Warto podkreślić, że w latach młodości i intensywnej edukacji Jędrzeja Śniadeckiego Europą
targały liczne wstrząsy (m.in. rewolucja francuska, epoka napoleońska), a Polska chyliła się
ku całkowitemu politycznemu upadkowi (ostateczny rozbiór Korony Polskiej i Wielkiego
Księstwa Litewskiego). Zainicjowany w 1775 roku III rozbioru Polski wykreślił na ponad 120
lat słowiańsko-bałtowski kraj z ówczesnych map Europy i Świata. Od tego czasu Polska stała
się w głównej części protektoratem Rosji, dodatkiem do rosnącego w szybkim tempie
rosyjskiego imperium [6].
W Polsce epoce Oświecenia towarzyszyły liczne ruchy reformatorskie [7]. W 1740 roku za
sprawą księdza pijara Stanisława Konarskiego powołano w celu kształcenia młodzieży
szlacheckiej Collegium Nobilium. W 1773 roku powstało „pierwsze ministerstwo oświaty w
Europie” – Komisja Edukacji Narodowej. Komisja zastąpiła dogorywające i rozbite szkoły
katolickie spójnym systemem szkół państwowych, propagowała naukę szerokiego wachlarza
przedmiotów nauczania, od nauki języków nowożytnych po nauki przyrodnicze, głosiła
przestrzeganie zarówno zasad higieny i uprawiania aktywności fizycznej, jak i studiowanie
sztuki czy chociażby nauki położnictwa. W ustawach Komisji z 1783 roku rozdział XXV
traktował o wychowaniu fizycznym (zawierał globalny program ćwiczeń fizycznych,
wskazówki ich uprawiania). W 1775 roku założono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych,
którego zadaniem było przygotowanie pełnego zestawu podręczników do wszystkich klas.
Sekretarz Towarzystwa, były jezuita Grzegorz Piramowicz, napisał w 1787 roku główny
podręcznik dla nauczycieli szkół podstawowych „Powinności nauczyciela w szkołach
parafialnych”. Ponadto, w czasach tych w Polsce powstał Teatr Narodowy, obradował Sejm
Czteroletni i ogłoszona została Konstytucja 3 Maja, intensywnie rozwijała się prasa i
publicystyka. Jędrzeja Śniadeckiego za jego działalność naukową i publicystyczną można z
całą pewnością uznać jednym z czołowych reformatorów I Rzeczpospolitej.
Jędrzej Śniadecki urodził się 30 listopada 1768 w Żninie, a zmarł 12 maja 1838 w Wilnie. Był
znakomitym polskim biologiem, lekarzem, chemikiem, filozofem i pedagogiem okresu
Oświecenia. Zasłynął jako twórca polskiego słownika chemicznego. Napisał wiele dzieł
naukowych, między innymi „Początki chemii”, „O fizycznym wychowaniu dzieci”, „Teoria
jestestw organicznych”. Uznano go za promotora higieny i dietetyki oraz pioniera
wychowania fizycznego w Polsce [3].
Już jako uczeń wyróżniał się wśród swoich rówieśników, o czym świadczą zaszczyty
otrzymane w wieku dziewiętnastu lat, na progu kariery akademickiej, z rąk ówczesnego Króla
Polski – Stanisława Augusta Poniatowskiego [8]. W 1771 roku Śniadecki ukończył Wydział
lekarski Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie (dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński).
Naturalną konsekwencją rozwoju kariery naukowej były studia na Uniwersytecie w Pawii,
gdzie pogłębiał wiedzę u wybitnych naukowców tamtej epoki: Galvaniego, Volty, Scarpa,
Spallazaniego a także klinicysty i reformatora służby zdrowia Jana Piotra Franka. W wieku 25
lat uzyskał stopień doktora filozofii i medycyny. W latach 1793-1797 przebywał na stażach
naukowych w Edynburgu i Wiedniu (tu kontynuował naukę u wybitnego J.P. Franka) [3].
W kolejnym etapie swojego życia otrzymał carską nominację na stanowisko profesora w
katedrze chemii i medycyny w Szkole Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego (rok 1797),
przekształconej później w Uniwersytet Wileński. Do fundamentalnych osiągnięć Jędrzeja
2
Śniadeckiego na polu nauki z tamtego okresu należy opracowanie zrębów polskiej
terminologii chemicznej oraz napisanie pierwszego polskiego podręcznika chemii („Początki
chemii stosownie do teraźniejszego tej umiejętności stanu”, wydanego w roku 1800).
Terminologia chemiczna Śniadeckiego znacznie odbiegała od ogólnie przyjętej terminologii
chemicznej na świecie. Do dzisiaj jest obecna w nietypowych polskich nazwach pierwiastków
(wodór, węgiel, krzem, siarka, tlen), które w innych europejskich językach pochodzą
bezpośrednio od ich nazw łacińskich. W 1808 roku odkrył ruten (nazwany przez niego
westem w pracy „Rozprawa o nowym metalu w surowej platynie odkrytym”), jednakże
odkrycie nie zostało oficjalnie potwierdzone [3]. Zresztą Jędrzej Śniadecki był świadomy
swoich dokonań naukowych, o czym świadczy anegdota opowiadana przez Jego
współczesnych. Podczas pobytu w Wilnie, francuski Cesarz Napoleon Bonaparte przyjmował
delegację profesorów tamtejszego uniwersytetu. Dowiedziawszy się, że Jędrzej Śniadecki jest
wykładowcą chemii, zapytał: „A jakiejże chemii też uczycie?”. „Takiej samej jak w Paryżu”
odpowiedział Jędrzej Śniadecki bez namysłu.
Niewątpliwie najwybitniejszym dziełem Jędrzeja Śniadeckiego, dającym mu
międzynarodowy rozgłos, była wydana w 1804 roku „Teoria jestestw organicznych” (ukazały
się tłumaczenia niemieckie i francuskie). Uczony zasłynął w niej jako filozof przyrody,
znawca wielu dyscyplin naukowych, prekursor ewolucjonizmu i transformizmu. Praca ta stała
się początkiem światowej dyskusji naukowej o przemianie materii, choć samo odkrycie
rozwojowej ciągłości organizmów oficjalnie łączy się z nazwiskami innych naukowców [3].
W latach swojej największej płodności naukowej Jędrzej Śniadecki skupiał się również na
popularyzowaniu nowych teorii naukowych, a przede wszystkim walczył z ciemnotą i
nieuctwem zacofanych warstw społeczeństwa w sposób szczególny koncentrując się na
mieszkańcach Litwy. Jako członek Towarzystwa Szubrawców walczył bronią satyry w
„Wiadomościach Brukowych” m.in. z sarmatyzmem, cudzoziemszczyzną, obżarstwem,
pijaństwem, nieuctwem, gadulstwem, tytułomanią. Na łamach „Dziennika Wileńskiego”
propagował wiedzę naukową, kpił z magnetyzmu, wampiryzmi i polipragmazji, propagował
naturalne środki w leczeniu różnych schorzeń, tu od 1805 roku rozpoczął wydawać cykl
artykułów o tytule „O fizycznym wychowaniu dzieci”. Rozprawę o tym samym tytule wydano
po śmierci Jędrzeja Śniadeckiego w roku 1840. W latach 1806-1836 jako prezes Towarzystwa
Naukowego Lekarskiego inicjował twórczą pracę skupionych wokół niego uczonych [3].
Po roku 1822, kiedy to władze carskie nasiliły swoje restrykcje wobec zagarniętej części
państwa polskiego Jędrzej Śniadecki na 5 lat wycofał się z aktywnego życia naukowego
(zaszył się w swoim majątku ziemskim w Bołtupiu). W 1828 roku wrócił do Wilna i pracy w
uniwersytecie. Po Powstaniu Listopadowym w roku 1830 i likwidacja uczelni, Jędrzej
Śniadecki kontynuował pracę akademicką w Akademii Medyko-Chirurgicznej (pozostałości
po Uniwersytecie Wileńskim). Ten późny okres jego życia zawodowego nie był tak płodny
jak poprzedni [3].
Jędrzej Śniadecki zmarł w Wilnie 11 maja 1838 roku, a pochowany został na cmentarzu w
Horodnikach koło Oszmiany [3].
Koncepcja wychowania fizycznego wg Jędrzeja Śniadeckiego
Motywy aktywności Jędrzeja Śniadeckiego w obszarze wychowania fizycznego i
zdrowotnego
Wychowanie fizyczne o charakterze instytucjonalnym powstało w Polsce epoki Oświecenia w
postaci „dojrzałej triady”: organizacyjnej (Komisja Edukacji Narodowej), realizacyjnej
(wzorcowe liceum w Krzemieńcu) i teoretycznej (dzieło „O fizycznym wychowaniu dzieci”)
[9].
3
Narodziny tej jakże ważnej praktyki społecznej zbiegły się niestety z zapaścią i ostatecznie
śmiercią Polski. Wysiłki reformatorskie Jędrzeja Śniadeckiego splotły się ze schyłkiem
państwowości polskiej. Traktat Jędrzeja Śniadeckiego warto uznać dziś za swoistego rodzaju
testament I Rzeczpospolitej – dzieło stanowi o tym, jak dbać o biologiczną substancję narodu
w chwilach zniewolenia i narodowego bezdechu. Z pewnością dlatego właśnie, Jędrzeja
Śniadecki zamierzał skierować swoje nauki wprost do prześladowanej i przeżywającej kryzys
tożsamości narodowej polskiej rodziny. Dziś można uznać ten wątek za główny powód
aktywności naukowej i publicystycznej Jędrzeja Śniadeckiego w obszarze wychowania
fizycznego [9].
Drugim powodem była z pewnością wrażliwość uczonego na los dzieci i młodzieży.
Można uznać, że okres podróży po Europie wywarł wpływ na motywację Jędrzeja
Śniadeckiego do zajęcia się w swoim późniejszym życiu problematyką wychowywania dzieci
i młodzieży. W czasie swoich podróży zagranicznych zwiedzał liczne szpitale, zakłady
opiekuńcze i domy dla sierot. W późniejszym okresie swojego życia, pracując już jako lekarz,
kontynuował swoje wnikliwe obserwacje. Zaniechania wychowawcze, zła opieka medyczna i
brak prawidłowych wzorców sprawiły, że zajął się problemem niedoli dzieci i postanowił
spisać swoje wieloletnie przemyślenia w traktacie „O fizycznym wychowaniu dzieci” [3].
Punktem wyjścia omówionej skrótowo poniżej rozprawy jest krytyka domowego systemu
edukacji, typowego zarówno dla rodzin szlacheckich jak i mieszczańskich. Krytyczną wersję
wychowania zaprezentowano w postaci najważniejszych tez będących parafrazą oryginalnego
tekstu Jędrzeja Śniadeckiego [10].
Krytyka wychowania szlacheckiego i mieszczańskiego
1. Jędrzej Śniadecki krytykowała ówczesne wychowanie za brak wypracowanych
jasnych zasad i praw wychowawczych.
2. Kolejnym punktem krytyki była jednostronność procesu wychowania, ukierunkowana
głównie za wyraziste stymulowanie sfery duchowej a pomijanie cielesnej
wychowanków.
3. Obserwacje poczynione przez Śniadeckiego wzmocniły jego przekonanie na temat
niekorzystnego wpływu cywilizacji na rozwój sfery cielesnej dzieci:
4. Wrażliwość patriotyczna Śniadeckiego nakazywała mu krytycznie odnosić się do
nauczycieli cudzoziemców jak i ich preferowanego przez nich warsztatu pracy.
5. Śniadecki surowo oceniał również dokonujący się w domach proces wychowawczy
wykazując jego niedostatki w stosunku do publicznych form wychowywania dzieci i
młodzieży.
6. Niezwykle istotnym błędem wychowawczym popełnianym zdaniem Jędrzej
Śniadeckiego było nie uwzględnianie procesów rozwojowych w wychowywaniu
dzieci i młodzieży.
7. Wreszcie, Jędrzej Śniadecki ostrze swojej krytyki kierował przeciwko popełnianym
przez samych pedagogów oraz rodziców błędom wychowawczym.
Jędrzej Śniadecki w swoim dziele „O fizycznym wychowaniu dzieci” przedstawił również
wizję i praktyczne zalecenia programowe nowej wersji wychowania. Zaprezentowany
4
program wychowawczy traktuje się dzisiaj szeroko i zalicza do skarbca literatury
ogólnopedagogicznej [3].
Główne tezy programu wychowawczego Śniadeckiego zaprezentowano poniżej w postaci
najważniejszych tez będących parafrazą oryginalnego tekstu Śniadeckiego [10].
Program wychowawczy Jędrzeja Śniadeckiego
1. Jędrzej Śniadecki dostrzegając różnicę pomiędzy praktyką życia i teorią naukową
zalecał równość a zarazem jedność wychowania w odniesieniu do sfer umysłowej,
moralnej, estetycznej, jak i cielesnej.
2. W swoim programie wychowawczym określił rezultat wpływu wychowawczego –
„kalokagathia” jako antyczny, grecki ideał wychowania.
3. Wychowanie fizyczne nazwał fundamentem każdej innej dziedziny wychowania,
argumentując tym, że zdrowie jest fundamentem dla osiągania innych życiowych
wartości.
4. Wyrazem umiarkowanego naturalizmu pedagogicznego Śniadeckiego było
przekonanie w możliwość respektowania praw naturalnych w procesie wychowywania
dzieci i młodzieży.
5. Jędrzej Śniadecki wyraźnie podkreślał fakt, że o rezultacie wychowawczym decyduje
społeczeństwo, do którego w swoim życiu przygotowywany jest wychowanek.
6. Kolejną ważną zasadą w programie wychowawczym było indywidualizowanie
oddziaływań edukacyjnych.
7. Z właściwą swojej profesji konsekwencją lansował funkcję korekcyjną i
kompensacyjną wychowania fizycznego.
8. Wśród wielu środków wpływu wychowawczego szczególnie podkreślał znaczenie
zabawy w procesie wychowywania dzieci i młodzieży.
Współczesne rozumienie koncepcji wychowania fizycznego Jędrzeja Śniadeckiego
Analizą koncepcji wychowania fizycznego (lekarskiego) Jędrzeja Śniadeckiego zajmowali się
najwybitniejsi polscy teoretycy edukacji fizycznej [3, 9, 11, 12, 13, 14]. Koncepcji tej nadaje
się pierwotne znaczenie zarówno w powstaniu współczesnej wersji wychowania fizycznego,
jak i wychowania zdrowotnego. Wykształcenie lekarskie Śniadeckiego w dość naturalny
sposób określiło postrzeganie przez niego celów edukacji fizycznej. Najważniejszym celem
swojej koncepcji Jędrzej Śniadecki uczynił zdrowie ciała, a sam proces pedagogicznego
realizowania tej wartości życiowej nazywał wychowaniem lekarskim [3, 13].
Celem głównym wychowania lekarskiego (zwanego przez Niego „hodowaniem”) Jędrzej
Śniadecki określał dobrze ukształtowane ciało, wydobyte i rozwinięte siły i władze cielesne,
umocnione i zabezpieczone zdrowie. W celu ostatecznym wychowania lekarskiego upatrywał
dobrobytu i całożyciowego szczęścia człowieka [3, 11, 13].
W myśl koncepcji Śniadeckiego najważniejszym środkiem wychowawczego wpływu
nauczyciela na ucznia jest aktywność cielesna, która stymulując rozwój fizyczny organizmu
5
ucznia w naturalny sposób przyczynia się do zabezpieczenia i umocnienia jego zdrowia.
Wieloczynnikową koncepcję zdrowia Jędrzeja Śniadeckiego graficznie opisał Andrzej
Pawłucki [11].
Obyczaj małżeński
Higiena ciąży
Pielęgnacja
Hartowanie
Odżywianie
Zdrowi
e
cielesne
Wychowa
nie
umysłowe
i moralne
Życie dla
dobra
innych i
siebie na
pożytek
SZCZĘŚCIE
Wychowanie fizyczne
Rys. 1. Wieloczynnikowa koncepcja zdrowia Śniadeckiego (wg A. Pawłuckiego).
W koncepcji Jędrzeja Śniadeckiego wychowanie cielesne jest jedną z przyczyn zdrowia
młodego człowieka. Wartość zdrowia dziecka zależy również od stylu życia rodziców dziecka
przed jego narodzinami (kojarzenie małżeństw o wysokich możliwościach prokreacyjnych
przyszłych rodziców, respektowanie zasad higieny podczas ciąży przez matkę dziecka), oraz
opieki nad dzieckiem po jego narodzinach (pielęgnacji niemowlęcia, sposobu odżywiania
dziecka w pierwszych latach jego życia i hartowania).
Idąc dalej, tak rozumiane (i uzyskiwane) zdrowie ciała warunkuje w pewnym stopniu udane
wychowanie moralne i umysłowe, zaś osiągnięcie ideału w tych obszarach (cielesnym,
umysłowym i moralnym), z uwzględnieniem dobra siebie i innych, gwarantuje szczęście
człowieka.
Wychowanie fizyczne w koncepcji Jędrzeja Śniadeckiego odnosiło się zatem do doraźnego
kształtowania zdrowia cielesnego wychowanka, ale nie odnosiło się do urabiania jego
osobowości zdrowotnej. Ten rodzaj redukcjonizmu przyczynowo- skutkowego sprawił, że
współcześnie koncepcję Jędrzeja Śniadeckiego wpisujemy w paradygmat biotechniczny
wychowania fizycznego. Paradygmat ten zakłada, że istotą wychowania fizycznego jest
zmiana cielesna przede wszystkim, a nie osobowościowa (kompetencje kulturowe). Jednak
współcześnie analizując poglądy Jędrzeja Śniadeckiego na temat wychowania fizycznego i
zdrowotnego, należy to czynić zawsze w kontekście ówczesnej wiedzy o przebiegu procesów
edukacyjnych. Wówczas w poglądach Jędrzeja Śniadeckiego bez trudu odnajdziemy również
inspiracje dla rozwijania orientacji humanistycznej, która aktualnie jest uznawana za najlepiej
wyjaśniającą istotę wychowania fizycznego i zdrowotnego. Punktem centralnym tej
teoretycznej i metodycznej orientacji jest paradygmat osobowościowy, zgodnie z którym
udane wychowanie fizyczne wymaga zmiany nie tylko cielesnej, ale przede wszystkim
osobowościowej [11, 12, 13, 14]. Jednocześnie, kształtowanie osobowości prozdrowotnej
stało się jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej edukacji w Polsce i na całym
świecie.
Podsumowanie
Koncepcja wychowania fizycznego Jędrzeja Śniadeckiego stanowi pierwsze polskie
teoretyczno-praktyczne kompendium wiedzy o wychowaniu dla spraw zdrowia. Ten zbiór
naukowych myśli, powstały w dawnych czasach, odzwierciedla potrzeby i tendencje epoki
oświeceniowego racjonalizmu. Po pierwsze, zachwyca rzetelnym jak na owe czasy zestawem
obserwacji i wiedzy naukowej. Po drugie, wyraża tęsknotę człowieka za lepszym i
zdrowszym życiem. Po trzecie jest silnym i stanowczym głosem reformatorskim w obszarach
6
wymagających pilnej zmiany (w zakresie stylu życia ówczesnego społeczeństwa, sposobu
wychowywania, deklarowanych i realizowanych wartości).
Pomimo tego, że koncepcja wychowania fizycznego Śniadeckiego we współczesnym
dyskursie pedagogicznym wpisuje się w orientację biotechniczną, to jednocześnie zadziwia
ponadczasową mądrością i aktualnością. Za sprawą cytowanych myśli dowiadujemy się, jak
postrzegany powinien być człowiek (jako upełnomocniony społecznie podmiot), co stanowi
najważniejszą wartość w życiu (dobro siebie i drugiego człowieka wartością najwyższą), oraz
od czego zależy przyczynowo zdrowie cielesne człowieka (wieloczynnikowa koncepcja
zdrowia).
Na koniec warto podkreślić fakt, że choć od pierwszego wydania „O fizycznym wychowaniu
dzieci” Jędrzeja Śniadeckiego minęło wiele lat, to koncepcja uczonego inspiruje wciąż wielu
teoretyków i praktyków wychowania fizycznego w Polsce.
Bibliografia:
[1] Berner H., Współczesne kierunki pedagogiczne, [red.] B. Śliwerski, Pedagogika. Podstawy nauk o
wychowaniu, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne 2006.
[2] Grabowski H., Wychowanie fizyczne. [red.] Z. Krawczyk, Encyklopedia kultury polskiej XX wieku,
Warszawa, Instytut Kultury 1997.
[3] Demel M., Komentarze do rozprawy Jędrzeja Śniadeckiego O fizycznym wychowaniu dzieci. Wychowanie
Fizyczne i Sport nr 3, 3-29, 1989.
[4] Kronika sportu. [red.] K. Zuchora, Warszawa, Wydawnictwo „Kronika” – Marian B. Michalik 1993.
[5] Powszechna Encyklopedia Filozofii. Lublin, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu 2001.
[6] Davies N., Europa, Kraków, Znak 2009.
[7] Davies N., Boże igrzysko. Historia Polski, Kraków, Znak 2008.
[8] Nowicka U., Portret Jędrzeja Śniadeckiego, [red.] T. Frołowicz, Jędrzej Śniadecki o fizycznym
wychowaniu dzieci – 200 lat później, Gdańsk, AWFiS 2005.
[9] Demel M., O dwóch sposobach czytania Śniadeckiego, [red.] T. Frołowicz, Jędrzej Śniadecki o fizycznym
wychowaniu dzieci – 200 lat później, Gdańsk, AWFiS 2005.
[10] Śniadecki J., O fizycznym wychowaniu dzieci, Gdańsk, AWF 1997.
[11] Pawłucki A., Myśl Jędrzeja Śniadeckiego o wychowaniu fizycznym w perspektywie współczesnego
dyskursu pedagogów, [red.] T. Frołowicz, Jędrzej Śniadecki o fizycznym wychowaniu dzieci – 200 lat
później, Gdańsk, AWFiS 2005..
[12] Grabowski H., Zagadnienia pedeutologiczne w traktacie J. Śniadeckiego, [red.] T. Frołowicz, Jędrzej
Śniadecki o fizycznym wychowaniu dzieci – 200 lat później, Gdańsk, AWFiS 2005.
[13] Osiński W., Problemy auksjologiczne w rozprawie Jędrzeja Śniadeckiego, [red.] T. Frołowicz, Jędrzej
Śniadecki o fizycznym wychowaniu dzieci – 200 lat później, Gdańsk, AWFiS 2005.
[14] Zuchora K., Co nam dał Jędrzej Śniadecki (w 200. rocznicę wydania rozprawy „o fizycznym wychowaniu
dzieci”), [red.] T. Frołowicz, Jędrzej Śniadecki o fizycznym wychowaniu dzieci – 200 lat później, Gdańsk,
AWFiS 2005.
7
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards