Wolna konkurencja a monopol Słowo „ekonomia” wywodzi się z

advertisement
Wolna konkurencja a monopol
Słowo „ekonomia” wywodzi się z języka greckiego i oznacza „dom”
i „prawo” (oikos i nomus), dosłownie „prawa domu”. Pierwszy raz słowa „ekonomia” użył
Arystoteles.
Często występuje z przymiotnikiem „polityczny” z greckiego „ploitikos”, czyli „społeczny,
a więc ekonomia polityczna to nauka o prawach „domu społecznego”.Po raz pierwszy tej
nazwy użył francuski ekonomista, Montchretien w swojej pracy pt. „Traktat o ekonomi
politycznej” wydanej
w 1615r. W literaturze fachowej można również spotkać określenie „teorii ekonomi” lub
„ekonomiki”
Ekonomia bada prawa rządzące zjawiskami oraz procesami gospodarczymi.
W szczególności odkrywa te prawa, które określają zasięg historyczny działania i
wzajemnego
oddziaływania.
ograniczonych
wartości
Jest
też
gospodarczych
nauką
w
o
alokacji
stosunku
do
zasobów,
stale
czyli
rozdziale
rosnących
potrzeb
społecznych. Zajmuje się, rozlokowaniem ograniczonej ilości zasobów w celu wytworzenia
dóbr oraz ich podziałem w społeczeństwie. Wiąże się to
z
koniecznością
ciągłego
dokonywania
wyborów
ekonomicznych
w
procesach
produkcyjnych, wymiany i podziału posiadanych zasobów. Ekonomia dzieli się w
zależności od przedmiotu badań na: mikroekonomię i makroekonomię:
Mikroekonomia- zajmuje się analizą problemów alokacji w indywidualnych podmiotach
gospodarczych
Makroekonomia- bada wyżej wymienione zagadnienia na poziomie całej gospodarki
Nauka ekonomii opiera się trzech podstawowych nurtach. Nurt ultra liberalny rozwinięty
przez A.Smitha, R.Mathus’a, głosi, że konkurencja między jednostkami oraz ”gra”
interesów są najlepszymi regulatorami życia ekonomicznego a interwencja państwa
powinna być ograniczona. Nie powinno się ustalać cen i wysokości płac. Całkowicie
przeciwstawny podejściu liberalnemu jest nurt marksistowski, który głosi, że kapitalizm
społeczny prowadzi do eksploatacji ludności przez posiadaczy środków produkcji. Na
problem społeczny, którego źródłem jest kapitalizm zwracał uwagę J.S Mill, propagując
przezwyciężenie tego problemu poprzez interwencje państwa. Tak narodził się nurt
reformistyczny (rozwiązywanie problemów społecznych
z udziałem państwa).
Zadajmy sobie, zatem pytanie czy występuje konkurencja doskonała?
Zjawisko konkurencji jest integralną częścią prawidłowo działającego mechanizmu
rynkowego. Konkurencja polega na rywalizacji sprzedawców na rynku po przez cenę,
jakość produktów i świadczonych usług.
Do jednych z wielu zagadnień ekonomii należy badanie zjawiska konkurencji oraz rzadko
występującej sytuacji, jaką jest monopol i jego odmiana- oligopol; wyszukiwanie różnic
między poszczególnymi typami rynków. Sytuacja rynkowa określana mianem konkurencji
doskonałej charakteryzuje się tym, że żaden z kupujących i sprzedających nie ma
wpływu na cenę. Cena kształtuje się na rynku jako pośrednia ofert producentów i popytu
konsumentów na dany produkt. Cena zarówno dla producenta jak i konsumenta jest
wielkością stałą.
Konkurencja doskonała opiera się na czterech podstawowych założeniach:
1.Założenie jednorodności produktów.
Produkty oferowane przez wszystkich producentów są jednakowe. Kupujący traktują
produkty oferowane przez producentów jako identyczne, nie mają oni
żadnych
dodatkowych korzyści z wyboru konkretnego sprzedawcy, ponieważ cechy produktów są
identyczne.
Kupującemu jest, więc obojętnie, od jakiego sprzedawcy produkt pochodzi. Produktem są
również akcje przedsiębiorstw np. akcje firmy Wedel na giełdzie. Jeżeli chcielibyśmy
kupić 100 akcji Wedla, nie ma dla nas znaczenia od kogo je kupimy- istotna jest cena
giełdowa równa dla wszystkich kupujących.
2.Założenie pełnej mobilności czynników produkcji.
Na rynku doskonale konkurencyjnym nie istnieją żadne przeszkody do wchodzenia i
wychodzenia
z
poszczególnymi
rynku.
gałęziami
Czynniki
produkcji
produkcji,
nie
ma
mogą
być
przesuwane
pomiędzy
ograniczeń
dotyczących
nakładów
inwestycyjnych przeznaczonych na nową działalność, lub przesunięcia już istniejącej
działalności do innej branży, tzw. przebranżowienie. Dlatego na tym rynku nie potrzeba
dużego nakładu kapitałowego do otwarcia działalności. Wejście na rynek jest otwarte dla
wszystkich podmiotów gospodarczych chcących się tam znaleźć
3.Duża liczba kupujących i sprzedających.
Rynek składa się z wielu producentów i kupujących. W rezultacie udział każdego
producenta i konsumenta w globalnej podaży i popycie jest niewielki. Oznacza to, że
jakakolwiek zmiana podaży danego producenta lub zmiana popytu pojedynczego
kupującego jest za mała, aby mieć wpływ na zmianę ceny na rynku. Sprzedający i
kupujący zgadzają się na obecną cenę rynkową wiedząc, że nie mają wpływu na
jakąkolwiek zmianę
4.Założenia doskonałej informacji rynkowej.
Przyjmuje się, że wszyscy sprzedający i nabywca posiadają pełną informację
o produkcie i jej cenie, zarówno teraz jak i w przyszłości. Zgodnie z tym nie występuje
niepewność i ryzyko odnośnie kształtowania rozmiarów produkcji,
w wyniku, czego producent może kształtować rozmiary produkcji
i maksymalizować zysk, a kupujący może określić swój popyt.
W rzeczywistości firmy nie posiadają pełnej informacji o rynku, zdobywanie danych
pociąga dodatkowe koszty, a osiągnięcie pełnej informacji wymaga pełnych nakładów.
Zakładając, że posiadamy pełen obraz wiedzy o rynku, oznacza, że dostęp do informacji
jest „darmowy”.
Ważnym czynnikiem kształtującym podaż i popyt jest cena zarówno dla konsumenta
jak i dla producenta, kształtująca się w długim jak i krótkim okresie czasu. Przy danej
cenie produktu konsument zgłasza taki popyt na produkt, który maksymalizuje jego
zadowolenie, natomiast producent przy tej samej cenie zgłasza taką podaż, która
maksymalizowałaby zysk. Oba te zjawiska można przedstawić graficznie jako krzywa
podaży i popytu. Punkt przecięcia się krzywych stanowi punkt równowagi rynkowej, (O),
czyli sytuację, w której popyt(D) konsumenta jest równy podaż (S) producentów
PODAŻ
S
D
O
POPYT
Opierając się na przykładzie firmy „Wedel” sytuacja taka nastąpi w momencie, gdy firma
będzie sprzedawać swoje wyroby po takiej cenie na którą zgodzą się konsumenci
maksymalizując swoje zadowolenie z kupna produktów tej firmy.
Analizując równowagę przedsiębiorstwa w długim okresie czasu należy uwzględnić
kształtowanie się popytu i kosztów. Gałąź przemysłu znajduje się w punkcie
równowagi, kiedy wszystkie przedsiębiorstwa danej gałęzi osiągają równowagę
w długim okresie czasu, również, jeżeli przedsiębiorstwa osiągną zmaksymalizowany
zysk (wszystkie w danej gałęzi) to wtedy przemysł osiągnie równowagę rynkową.
Osiągnięcie równowagi pozwala na zwiększenie wielkości produkcji, przy zwiększeniu
zysku. Należy jednak pamiętać ze, osiągnięcie równowagi przez określony podmiot
gospodarczy nie oznacza równowagi rynkowej w danej gałęzi przemysłu. W warunkach
konkurencji doskonałej pojedyncze firmy mają zbyt małą siłę oddziaływania, aby mogły
zasadniczo wpłynąć na cenę.
Gałąź przemysłu osiąga punkt równowagi, gdy cena rynkowa zrówna się z krzywą
długookresową KCP·.
Drugą skrajną sytuacją na rynku jest monopol, występuje wówczas, kiedy na
rynku istnieje tylko jeden podmiot gospodarczy oferujący produkty nie mające bliskich
substytutów. Monopolista na rynku sam ustala ceny, które maksymalizują jego zysk,
często stosuje tzw. dyskryminację cenową, sprzedając ten sam produkt, stosuje różne
ceny.
Monopol opiera się na czterech założeniach charakterystycznych dla tego rynku:
1.Produkty są jednorodne
Monopol może wytwarzać i sprzedawać produkty jednorodne. Na rynku monopolisty nie
ma substytutów1
2. Brak możliwości wejścia na rynek
Ograniczony
wstęp
producentów
na
rynek
spowodowany
jest
uwarunkowaniami
technicznymi. Wejście na taki rynek wiąże się z ogromnymi wydatkami początkowej
działalności.
3. Jeden sprzedający, wielu kupujących
4. Założenie o doskonałej informacji rynkowej.
Popyt na rynku monopolisty kształtuje się tak samo jak podaż tego rynku. Dzieje się tak,
dlatego że kupujący nie ma możliwości wyboru towaru, może on jedynie nabyć towar
oferowany przez monopolistę albo z niego zrezygnować.
Zasadniczym elementem wzrostu zysku monopolisty, jest wzrost efektów działalności
produkcyjnej lub usługowej. Monopolista szacując zysk musi uwzględnić zmieniające się
koszty; sam dyktuje ceny swoich produktów, korygując je w zależności od zmiany
popytu.
Zarówno na rynku doskonale konkurencyjnym jak i monopolu przedsiębiorstwa osiągają
przychody lub straty z działalności, czyli są nierentowne, mimo że są jedynymi
producentami na tym rynku.
W rzeczywistości monopol występuje często w przedsiębiorstwach publicznych.
Typowym przykładem takiego zachowania może być Telekomunikacja Polska, która jako
monopolista na naszym rynku dyktuje ceny połączeń telefonicznych na takim poziomie,
aby pokryć koszty świadczonych usług i zmaksymilizować zysk. Konsumenci muszą
przyjąć taką cenę, jaką proponuje usługodawca, jeśli chcą z niej skorzystać. W przypadku
nieakceptowania
przez
konsumenta
proponowanej
ceny,
następuje
automatyczna
rezygnacja z usług monopolisty. Rynek telekomunikacyjny jest dobrym przykładem jak
trudno na nim zaistnieć innym usługodawcom.
W latach 90-tych pojawił się konkurent usług telekomunikacyjnych firma NETIA, która jak
wynika ze statystyk kontroluje małą część rynku, a jej sytuacja finansowa w wyniku
1
Substytut-produkt zamienny.
ponoszenia dużych kosztów działalności uległa znacznemu pogorszeniu. Mając na
względzie dobrobyt ekonomiczny konsumentów, instytucje rządowe ingerują w ten rynek
ustalając taryfy i opłaty za usługi.
Kontrola rynku monopolistycznego prowadzi do zwiększenia sprzedaży, osiąganej w
punkcie równowagi popytu i podaży. Jeżeli koszt całkowity znajduje się powyżej ustalonej
ceny Pmax2, wtedy monopolista zbankrutuje.
W sytuacji, gdy produkcja monopolu uważana jest za niezbędną dla społeczności wtedy
działalność ta jest subwencjonowana przez państwo.
W praktyce funkcjonowanie usług monopolisty usług publicznych cenę często wyznacza
koszt przeciętny.
Odmianą
rynku
monopolu
jest
oligopol,
oprócz
monopolu
i
konkurencji
monopolistycznej jest jedną z trzech form konkurencji niedoskonałej;
w oligopolu kilku (kilkunastu) producentów dostarcza przeważającą część podaży w danej
gałęzi przemysłu. Oligopol jest strukturą pośrednią między monopolem a konkurencją
doskonałą. Od monopolu różni go występowanie konkurencji, od konkurencji doskonałej
— wielkość przedsiębiorstw: w oligopolu funkcjonują przedsiębiorstwa posiadające
znaczne udziały w rynku i mające przez to wpływ na ceny. Istotą oligopolu jest
współzależność tworzących go przedsiębiorstw. Oligopol powstaje w tych rodzajach
działalności, które charakteryzują się dużymi rozmiarami produkcji, co ogranicza dostęp
do rynku i liczbę ewentualnych konkurentów. Współcześnie oligopol stanowi najbardziej
rozpowszechnioną
strukturę
rynku.
W
wielu
sektorach
gospodarki,
głównie
przetworzonych produktów przemysłowych, oligopol występuje na rynku światowym:
Lotniczym., samochodowym, komputerowym, naftowym. Współzależność przedsiębiorstw
w oligopolu oznacza, że przy podejmowaniu decyzji firmy muszą brać pod uwagę
prawdopodobne zachowania innych przedsiębiorstw. Może to prowadzić do zmów
monopolistycznych
tzw.
karteli
tj.
porozumień
mających
na
celu
ograniczenie
konkurencji i umożliwienie stosowania praktyk monopolistycznych. Przejawia się to w
ograniczeniu podaży w celu utrzymania cen na wysokim poziomie, zwalnianiu procesów
innowacyjnych, zmniejszaniu ryzyka. Jeżeli zmowy monopolistyczne są zakazane przez
prawo, a tak jest we wszystkich krajach rozwiniętych to, współpraca może przybierać
formy niejawne. Jedną z nich jest przywództwo cenowe (price leadership), które
występuje, gdy jedno z przedsiębiorstw (często jest to przedsiębiorstwo dominujące, tzn.
mające największy udział w rynku) dyktuje poziom cen przyjmowany przez pozostałe
przedsiębiorstwa. Praktyka ta występuje na rynkach produktów standaryzowanych
(tytoń, benzyna); na rynkach produktów zróżnicowanych porozumienie jest trudniejsze
i częściej dochodzi tam do konkurencji przybierającej postać stałego i silnego zagrożenia
przejęcia popytu na produkty danej firmy. Poziom tego zagrożenia zależy m.in. od
2
Pmax - przychód maksymalny.
możliwości wejścia do gałęzi nowych producentów. Konkurencja w oligopolu jest
przybiera formę niecenowej, przedsiębiorstwa konkurują jakością dóbr oraz przez
popieranie sprzedaży (reklama produktu i znaku firmowego, szybka zmiana modeli
i wzornictwa, serwis, szeroka dostępność towarów na rynku, sprzedaż ratalna itd.).
Celem tej
konkurencji
jest osiągnięcie jak największych udziałów w rynku
oraz
regulowanie popytu — przyśpieszenie moralnego zużycia dóbr w celu zwiększania
chłonności
rynku.
Konkurencja
niecenowa
wywołuje
silne
przedsiębiorstw na innowacje i jest istotnym czynnikiem rozwoju
zapotrzebowanie
gospodarczego;
ponieważ jednak dostosowania te mają charakter ilościowy, a niecenowy, dlatego ten
rodzaj konkurencji zmusza przedsiębiorstwa do utrzymywania nie wykorzystanych
zdolności produkcyjnych; nie pozostaje to bez wpływu na poziom bezrobocia, chociaż siła
tego oddziaływania jest różnie oceniana.
Porównując rynek wolnokonkurencyjny i monopolu przedsiębiorstwa znajdujące się
na tych rynkach potraktujemy jako jeden podmiot gospodarczy działający najpierw na
rynku konkurencyjnym a następnie przyjmujący pozycję monopolisty. Zakładamy, że
przedsiębiorstwo osiąga koszt marginalni3 i koszt przeciętny, które są takie same,
niezależnie od rynku, na jakim występuje.
Przedsiębiorstwo konkurencyjne, punkt równowagi rynkowej osiąga poprzez zrównanie
kosztu marginalnego z przychodem marginalnym, jest ono w stanie wytworzyć więcej
produktów a cena sprzedaży jest niska. Ogólny zysk ze sprzedaży produktów jest
mniejszy niż w przedsiębiorstwie monopolistycznym.
Rynek monopolu osiąga większy zysk poprzez stosowanie wysokich cen, nie jest on
jednak w stanie produkować dużych ilości dóbr, dlatego też monopolista musi stosować
wysokie ceny swoich produktów, aby zmaksymilizować zysk.
Monopol nie wykorzystuje w pełni zdolności produkcyjnych, stąd zaspokojenie potrzeb
jest mniejsze niż w warunkach konkurencji. Przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne
są wstanie dostosować wielkość produkcji do potrzeb rynku.
Podmiot gospodarczy działający w warunkach wolnej konkurencji, aby utrzymać się na
rynku, musi wprowadzać usprawnienia technologiczne.
W przypadku monopolu presja postępu technicznego nie jest tak duża, mimo że
możliwości inwestycyjne są tu znacznie większe. Nie oznacza to, że postęp techniczny na
tym rynku nie istnieje, jest on czasami podyktowany naciskami społeczeństwa.
Koszt marginalny (KM)- definiuje zmianę kosztu całkowitego, wynikającego ze zmiany wielkości produkcji
o jedną jednostkę
3
BIBLIOGRAFIA
Janine Beremond- Odkrywanie Ekonomii
Varian Hall- Mikroekonomia
Zawojska Aldona- ABC Ekonomi
Cerowicz L.- Rozwój wolnego rynku
Mieszczanowski Mieczysław- Rozwój kapitalizmu- od wolnej konkurencji do monopolu
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards