Socjalizacja dzieci w młodszym wieku szkolnym

advertisement
Socjalizacja
Socjalizacja - jest terminem stosowanym na gruncie wielu nauk: socjologicznych,
psychologicznych, antropologii, filozofii oraz niektórych nauk prakseologicznych. W
tych naukach można szukać źródeł problematyki socjalizacji. W literaturze
psychologicznej i socjologicznej można spotkać różne jej definicje. W większości to
pojęcie odnosi się do wpływów społeczeństwa, grup ludzkich i innych ludzi na jednostkę.
Zbigniew Skorny uważa, iż
“ socjalizacja jest to proces oddziaływania grupy na dziecko. Prowadzi on do
uspołecznienia i rozwoju osobowości".
Dokonując przeglądu pojęć związanych z socjalizacją stwierdza, że
“stanowi ona z jednej strony oddziaływania grupy na jednostkę zarówno grup
reprezentujących określoną kulturę i odpowiadające jej pozytywne wartości społecznego
2
Jak przebiega socjalizacja
postępowania, jak też grup, które posiadają normy sprzeczne z reprezentowanymi przez
kulturę".
W związku z powyższym wpływ socjalizacji na jednostkę jest często kwalifikowany jako
pozytywny lub negatywny.
Niektórzy autorzy sądzą, że socjalizacja to proces dokonujący się we wczesnym
okresie życia dziecka, gdzie podstawowym środowiskiem socjalizacyjnym jest rodzina.
Proces ten dokonuje się również w wieku przedszkolnym i młodszym wieku szkolnym gdzie obok rodziny, ważną rolę socjalizacyjną odgrywa środowisko rówieśnicze,
przedszkole i szkoła. W miarę dorastania krąg środowisk socjalizujących powiększa się,
a ich rola wzrasta kosztem rodziny.
F. Znaniecki określa socjalizację jako
“ proces wchodzenia lub wrastania w kulturę. Polega on na przyjmowaniu przez
jednostkę tradycji, wzorów kulturowych wyznaczających sposób jej zachowania.
Prowadzi to do ukształtowania odpowiednich nawyków, przyzwyczajeń i postaw".
J. Szczepański przedstawia socjalizację jako
“tę część całkowitego wpływu środowiska, która wprowadza jednostkę do udziału w
życiu społecznym, uczy ją zachowania się według przyjętych wzorów, uczy ją
rozumienia kultury, czyni ją zdolną do utrzymania i wykonania ról społecznych".
Autor twierdzi także, że socjalizacja kształtuje nawyki, wyzwala aspiracje, daje
sprawność i kwalifikacje zawodowe, umiejętności techniczne potrzebne do życia w danej
cywilizacji. Socjalizacja prowadzi do konformizmu, czyli dążenia, aby zachowanie
jednostki było zgodne z tym, czego grupa od niej oczekuje.
B. Misztal rozumie socjalizację jako
“proces, w którym osobnik ludzki wyucza się, przyswaja i integruje w strukturze swej
osobowości społeczno - kulturowe elementy swego otoczenia. Dzieje się to pod wpływem
zbierania doświadczeń życiowych i stykania się ze znaczącymi czynnikami społecznymi
w trakcie całego jednostkowego życia. Przez te procesy socjalizacyjne jednostka
adoptuje się do swego społecznego otoczenia, w którym przyszło jej żyć".
Podobnie uważa T. Parsons, iż
„socjalizacja to rozwój zobowiązań i zdolności, które są istotnymi przesłankami
pełnienia przez nią w przyszłości ról społecznych".
Uzupełnieniem tych stanowisk może być sformułowanie R. Hilla. Mówi on, iż
„socjalizacja jest określana jako proces uczenia się, poprzez który jednostka jest
przygotowana do sprostania wymaganiom, które społeczeństwo stawia jej zachowaniu w
różnorodnych społecznych sytuacjach".
3
Jak przebiega socjalizacja
Jednym z podstawowych mechanizmów procesu socjalizacji jest włączenie
jednostki w system ról społecznych. Pełnienie roli społecznej przejawia się w
podejmowaniu i realizowaniu zadań z nią związanych. W każdej kulturze kształtuje się,
bowiem swoisty dla mej układ ról zależny od płci, wieku i pozycji społecznej.
Wielu socjologów w analizach procesów socjalizacji wyróżnia dwie fazy:
socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną. Pierwsza z nich obejmuje okres
dzieciństwa. Proces socjalizacji zachodzi na drodze naśladownictwa, identyfikacji,
wychowania. Pod wpływem interakcji z innymi ludźmi dziecko uczy się wzorów
zachowań, wartościowania, oceniania. Rezultatem tego jest zmiana stosunku do samego
siebie. Tworzy swój obraz będący podstawą jego osobowości, a zarazem kształtują się w
umyśle obrazy innych osób. Warunkiem interakcji jest wzajemna komunikacja za
pomocą języka i znaków. Na znaczenie kontaktów społecznych w procesie socjalizacji
wskazuje C.Kluckhohn i W.A.M. Murray. Ich zdaniem w wyniku socjalizacji jednostka
staje się:
“[...] zdolna do nawiązywania zadowalających stosunków interpersonalnych w obrębie
legalnego i konwencjonalnego modelu społeczeństwa. Kiedy dziecko zaczyna
zachowywać się w sposób oczekiwany, możliwy do przewidzenia, weszło już ono na
drogę wiodącą do socjalizacji"
Socjalizacja wtórna dokonuje się w wieku dorosłym przez samą siebie. Zdaniem J.
Turowskiego
“socjalizacja wtórna polega na uczeniu się przez jednostkę ról rodzinnych, zawodowych,
ról pełnionych w różnych grupach społecznych lub instytucjach, takich jak szkoła,
małżeństwo i rodzina, wojsko, klasztor, partia polityczna itp".
Wielu badaczy za najważniejsze zadanie socjalizacji uważa kształtowanie osobowości.
Jak podaje K. Przecławski socjalizacja to:
“[...] proces zmian zachodzących w jednostce pod wpływem środowiska społeczno kulturowego, polegający na rozwoju osobowości w kierunku społecznie pożądanym"
Według M. Przetacznikowej socjalizacja polega na:
“przechodzeniu od czynności indywidualnych do zespołowych, wykonywanych wspólnie
przez grupę jednostek".
Przedstawiciele psychoanalizy wskazują na funkcję norm w procesie socjalizacji. Z.
Freud w swej koncepcji wyróżnia trzy warstwy osobowości: id, ego i super ego.
Socjalizacje można uznać za proces kształtowania się super ego, który zachodzi w
wyniku nacisku otoczenia. Tworzy się normy i nakazy pełniące funkcje wewnętrznego
regulatora zachowania się. Dzięki internalizacji, polegającej na poznaniu ich i
aprobowaniu, traktowane są jako własne.
Inna orientacja socjologiczna interesuje się w mniejszym stopniu cechami, które
nabywa jednostka w procesie socjalizacji, podkreśla zaś, jak istnieje ona społecznie.
Problem ten podejmuje J. Modrzewski definiując socjalizację jako:
4
Jak przebiega socjalizacja
“proces wyznaczający dany typ społecznego uczestnictwa w danym układzie
społecznym, jako proces umożliwiający jednostce zaistnienie społeczne jak i możliwość
stawania się i bycia istotą społeczną przeżywającą swoje biologiczne życie".
.........Zdaniem A. Kłoskowskiej “zjawisko socjalizacji ma miejsce w obrębie
określonych grup społecznych, tam też dokonuje się przekazywanie ustalonych
sposobów zachowania, norm i modeli oraz pewnego zasobu wiedzy odnoszącej się do
otaczającej rzeczywistości"
Stanisław Kowalski wyraża pogląd, że:
“wchodzenie jednostki w kulturę i kształtowanie jej osobowości społecznej to dwa
aspekty tego samego procesu, zaczynającego się u małego dziecka od przyswajania sobie
zachowań zgodnych z elementarnymi wymogami kultury i tworzenia odpowiadających
im postaw osobowości i stopniowo przenoszonego na coraz bardziej złożone płaszczyzny
cywilizacji i struktury osobowości”.
Socjalizacja jest procesem dynamicznym, manifestującym się wchodzeniem w coraz
to nowe role i grupy społeczne. Mechanizm uspołeczniania pozwala na rozwijanie
inwencji twórczej w procesie wchodzenia w społeczeństwo. Proces socjalizacji dokonuje
się pod wpływem środowiska, które modeluje ten proces. W odniesieniu do rozmaitych
jednostek manifestuje się on zróżnicowanymi efektami uspołecznienia, które zależy od
wielu czynników.
Zalicza się do nich m. in.:
1. warunki i cechy życia rodzinnego,
2. warunki środowiska sąsiedzkiego,
3. warunki lokalne,
4. warunki uczestnictwa dziecka w grupach pozarodzinnych,
5. instytucjonalne i pozainstytucjonalne formy uczestnictwa jednostki w procesie
rozwoju.
Istota procesu socjalizacji polega na tym, że jednostka uspołeczniona uczestniczy w
rozmaitych grupach społecznych. Jedne z nich wzmacniają wartości społeczne ( np.
rodzina, szkoła), inne je osłabiają. Pierwsze są czynnikiem asocjacji, drugie - dysocjacji.
O przebiegu uspołecznienia decyduje przede wszystkim wczesna socjalizacja rodzinna,
zwłaszcza to, w jakim stopniu dziecko zidentyfikowało się z rodziną jako reprezentantką
ogólnej kultury, a tym samym - z szerszym społeczeństwem. We współczesnym
społeczeństwie, w procesie uspołecznienia doniosłe znaczenie ma wychowanie i
kształcenie w szkole. Nadaje ono kierunek, a także uzupełnia “naturalny proces
socjalizacji". Dzięki przyswojeniu wiedzy, zdolności oceny i działaniu jednostka
funkcjonuje w środowisku w sposób społecznie akceptowany, wpływa to na środowisko,
a dzięki kontaktom z otoczeniem - przekształca się, co prowadzi do rozwoju jej
osobowości.
Proces socjalizacji wyznaczany jest przez wiele czynników. Niezależnie od tego, czy
dziecko pochodzi z rodziny standardowej (np. rodziny normalnej), czy też z
niestandardowej (np. rodziny rozbitej) proces jego dalszego uspołecznienia podejmuje
5
Jak przebiega socjalizacja
najpierw przedszkole, stanowiące okres przejściowy od uczenia się spontanicznego do
uczenia się relatywnego oraz będące ważnym etapem rozwoju stosunków
interpersonalnych, a następnie szkoła, w której dziecko zaczyna pełnić rolę ucznia.
Proces uspołecznienia dziecka rozpoczyna się w rodzinie. Od tego, w jakim stopniu
dziecko potrafi zidentyfikować się z rodziną reprezentującą ogólną kulturę, a tym
samym szersze społeczeństwo, zależą dalsze fazy jego uspołecznienia.
W rodzinie zdobywa ono umiejętności współżycia, nawiązuje pierwsze interakcje, a
jeśli posiada rodzeństwo - kontakty interpersonalne są zróżnicowane i dobrze
przygotowują do wejścia w szersze społeczeństwo. Dziecko dobrze przygotowane w
rodzinie łatwo poddaje się jej kierownictwu i w sytuacjach konfliktowych szuka w niej
oparcia; łatwiej też asymiluje się w szkole.
Dalsze uspołecznienie odbywa się w pierwszej zorganizowanej grupie, jaką jest
przedszkole, a następnie rozbudowuje się w młodszym wieku szkolnym, który stanowi
kolejny etap na drodze socjalizacji jednostki. Młodszy wiek szkolny charakteryzuje się
rozbudowaniem układu relacji społecznych.
Przejście dziecka do szkoły to równocześnie zajęcie przez nie pozycji w nowych
grupach społecznych, najpierw w klasie szkolnej, a następnie w grupach koleżeńskich i
organizacjach uczniowskich. Rozpoczęcie nauki szkolnej przyczynia się do znacznej
intensyfikacji rozwoju. Zmieniają się obiektywne warunki, w których dziecko żyje i
rozwija się. Zmiany te zachodzą już w środowisku rodzinnym w jego prospołecznych
postawach wobec społeczeństwa i otaczającej go rzeczywistości. Z chwilą, gdy dziecko
podejmuje obowiązki szkolne powinna zachodzić zmiana w stosunku rodziców do niego.
Ważne jest, by oprócz zwiększonych obowiązków w stosunku do dziecka, rodzice
uwzględnili coraz większe prawo do samodzielności w działaniu, stwarzali warunki do
działań, za które ponosi odpowiedzialność.
Środowisko rodzinne ma duży wpływ na uspołecznienie dziecka. Jednak z chwilą
podjęcia nauki znaczącą rolę w socjalizacji dziecka odgrywa szkoła. Następuje duża
zmiana w jego dotychczasowym życiu. Dziecko wchodzi w zakres obowiązków i zadań
oraz związanej z nimi odpowiedzialności. Rozpoczynając naukę w szkole staje się
uczniem.
Zdaniem Z. Skornego:
“społeczna rola ucznia łączy się z wykonywaniem przezeń różnorodnych czynności
wymagających współdziałania w ramach kontaktów społecznych nawiązywanych
podczas pobytu w szkole".
Dzięki zbiorowej nauce w klasie uczeń przebywa w środowisku jednostek,
odbywających razem z nim wspólne prace nad własnym kształceniem się, poznaje
wartości tej pracy dla siebie i dla społeczeństwa, uczy się nie tylko od nauczyciela i z
podręczników, ale też na wynikach osiąganych przez innych uczących się, na ich
wzorach i błędach. Dzięki nauce i obcowaniu z kolegami, pochodzącymi z różnych
środowisk społecznych i żyjących w odmiennych warunkach, poznaje różne środowiska
i różne stosunki międzyludzkie oraz rozszerza swoje rozumienie życia w społeczeństwie.
Według M. Plecowej “grupa, do której wchodzi stając się uczniem, stanowi źródło
jego przeżyć społecznych i moralnych, w niej jednostka nabiera poczucia
odpowiedzialności za swoje postępki i za całość grupy. Tu uczy się potępiać przemoc, a
uznawać prawo, tu uświadamia sobie swoją wartość".
Od chwili przyjścia do szkoły dziecko musi wykonywać prace przewidziane przez
program szkolny, stosować się do regulaminu ucznia, dobrze opanować przewidziane
6
Jak przebiega socjalizacja
przez program wiadomości i umiejętności. Realizacja programu nauczania przyczynia
się do wszechstronnego rozwoju osobowości ucznia.
“Stopniowe nabywanie przez, ucznia coraz większej sprawności w posługiwaniu się
językiem ojczystym ułatwia naukę innych przedmiotów, wpływa na rozwój umysłowy,
umożliwia coraz pełniejsze poznawanie rzeczywistości, uczestniczenie w życiu
społecznym, przyswajanie zdobyczy kultury i techniki. Opanowanie języka ojczystego,
techniki czytania i pisania umożliwia dziecku czynny udział w społecznym i kulturalnym
życiu narodu".
W szkole uczy się współzawodnictwa, które w nauce staje się motywem do
intensywnej pracy, doskonali sprawności i umiejętności oraz wytwarza pożądane
nawyki. Jednak mimo aktywizacji, współzawodnictwo może mieć ujemny wpływ na
przebieg procesu socjalizacji. Rodzi się rywalizacja objawiająca się zarozumiałością,
lekceważącym stosunkiem do kolegów i koleżanek wykazujących słabsze zdolności. Tak,
więc modelowanie współzawodnictwa wymaga odpowiedniej kontroli wychowawcy.
Innym czynnikiem determinującym proces socjalizacji dziecka jest osobowość
nauczyciela. Według Z. Skórnego:
“oddziaływanie osobowości nauczyciela zaczyna się szczególnie wyraźnie w pierwszych
latach nauki szkolnej".
Na tym szczeblu nauczania jest on zazwyczaj dużym autorytetem. Jego postawy,
ujawnione wzory zachowań, sądy, opinie wpływają na ukształtowanie się atmosfery
współpracy i współdziałania. Wpływ na postępowanie uczniów wywiera także
postępowanie oceniające nauczyciela.
Pozytywnie na socjalizację wpływa demokratyczny styl kierowania klasą.
Autokratyczny sposób pracy hamuje aktywność, samodzielność i inicjatywę uczniów, a
równocześnie wytwarza postawy niechęci wobec nauczyciela oraz stawianych przez
niego zadań.
Dzieci rozpoczynające naukę szkolną tworzą początkowo zbiór nieznanych sobie
jednostek, między którymi brak jest więzi. Dopiero poprzez uczestnictwo w życiu klasy
szkolnej nawiązuje pierwsze kontakty koleżeńskie. Powstają wówczas wzajemne
sympatie i antypatie, stosunki zwierzchności i podporządkowania. Prowadzi to do
ukształtowania się poczucia przynależności do klasy oraz wytworzenia norm grupowych
regulujących zachowanie uczniów. Jan Woskowski wyróżnia następujące typy
stosunków społecznych w klasie i szkole:
“1. Stosunki między poszczególnymi członkami zbiorowości. Mogą one przybierać
charakter stosunków:
a) rzeczowych - np. stosunki zawiązujące się i trwające w okresie wykonywania
pewnych prac,
b) koleżeńskich - powstających na gruncie przynależności do tej samej klasy,
c) przyjacielskich - silniej niż poprzednie łączących emocjonalnie partnerów życzliwych stosunków osobistych.
2. Stosunki międzygrupowe. Stosunki między istniejącymi tam i działającymi grupami,
między grupami nieformalnymi oraz między obu tymi rodzajami grup.
7
Jak przebiega socjalizacja
3. Stosunki jednostki z grupą mogące przybierać formę stosunków:
a) między jednostką a grupą,
b) między grupą a jednostką.
Znajomość tych stosunków pozwala na wyznaczenie sposobów i środków działania
zmierzających do przekształcenia zróżnicowanej wewnętrznie i często skłóconej klasy w
skonsolidowany zespół"
“Dziecko w młodszym wieku szkolnym nawiązuje kontakty społeczne z rówieśnikami nie
tylko podczas zajęć lekcyjnych, lecz także podczas czynności zabawowych. W tym wieku
dominują zabawy i gry zespołowe z podziałem na role i funkcje. W trakcie ich trwania
relacje interpersonalne nawiązywane są na ogół łatwo i spontanicznie. Rozwój
kontaktów społecznych przyczynia się do opanowania różnego rodzaju umiejętności
społecznych związanych z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktów z innymi, ze
współdziałaniem oraz osiąganiem coraz wyższego stopnia trafności spostrzegania
społecznego, uwzględniania we własnych działaniach punktu widzenia drugiej osoby.
Doprowadza to do powstania w dziecku dążenia do niezależności społecznej od innych
ludzi”
........Podczas zabawy rodzi się rywalizacja między uczestniczącymi w zabawie. W walce
o pierwszeństwo może dochodzić do powstania konfliktów, różnych antagonizmów.
Ważne jest, by zapewniała ona zasady “uczciwej gry", aby nie prowadziła do
występowania fałszerstw i oszustw mających zapewnić uzyskanie zwycięstwa. Tak, więc
w wieku wczesnoszkolnym dzieci najchętniej tworzą grupy, do których dobierają się na
zasadzie wspólnych zainteresowań i upodobań. Poprzez doświadczenia zdobyte w grupie
rówieśniczej dzieci uczą się postaw społecznych, przeżywają satysfakcję płynącą z
przyjaźni z rówieśnikami.
Istnieją również destruktywne czynniki wpływające na proces uspołecznienia
jednostki w wieku „młodszoszkolnym”. Można do nich zaliczyć: skargi na kolegów,
wpływające na wytworzenie się konfliktów, postaw wrogości, niechęci, podejrzliwości.
Podsumowując powyższe rozważania należy podkreślić fakt, iż uspołecznienie jest
procesem dynamicznym. Rozszerza się zakres relacji, jakie nawiązuje dziecko w swoim
otoczeniu społecznym.
Wiek ten charakteryzuje działania w grupie rówieśniczej. Sądzę, że daje to dziecku
orientację w stosunkach społecznych, kształtuje społeczną motywację działania.
Zajmując określoną pozycję w grupie, w zespole oraz współdziałając w nich dziecko
opanowuje podstawowe zasady i uczy się zgodnie z nimi działać.
Duży wpływ na socjalizację dziecka w wieku „młodszoszkolnym” wywiera tryb
życia rodzinnego, jego atmosfera, postawy i przekonania, zamierzone oddziaływania
nauczycieli na terenie klasy i szkoły oraz swobodne obcowanie z grupami rówieśniczymi.
Szkoła obok rodziny jest podstawową grupą społeczną, przygotowującą i
wprowadzającą młode pokolenie w życie społeczne. Od siódmego roku życia dziecko nie
przestaje należeć do rodziny, spełniającej wobec niego funkcje socjalizacyjne, wkracza
do zupełnie odmiennego środowiska, jakim jest środowisko szkolne.
Zdaniem J. Szczepańskiego
“szkoła jest instytucją główną, zaliczaną do instytucji wychowawczej i kulturalnej, czyli
tych wszystkich, które istnieją do utrzymania, rozwijania dziedzictwa kulturowego
8
Jak przebiega socjalizacja
zbiorowości dla socjalizacji i wychowania młodego pokolenia, dla przekazania mu
dziedzictwa kulturowego i kształcenia go na obywateli".
Rozpoczynając naukę szkolną dziecko wkracza do innego niż rodzina układu
społecznego, jakim jest szkoła, zajmująca znaczące miejsce wśród układów czynników
socjalizujących jednostkę, a mających charakter instytucjonalny. T. Gołaszewski
systemem społecznym nazywa układ różnorodnych ról tworzących wewnętrznie
powiązaną całość; owe role społeczne zachodzą na siebie wzajemnie, lecz w ramach
systemu są one powiązane w sposób współzależny i podporządkowany realizacji
określonych wartości jako całości.
W. Okoń uważa, że
“szkoła to instytucja oświatowe - wychowawcza zajmująca się kształceniem i
wychowaniem dzieci, młodzieży i dorosłych, stosownie do przyjętych w danym
społeczeństwie celów i zadań oraz koncepcji oświatowo - wychowawczych i programów;
osiąganiu tych celów służy odpowiednio wykształcona kadra pedagogiczna, nadzór
oświatowy, baza lokalowa i wyposażenie oraz zabezpieczenie budżetowe ze skarbu
państwa, samorządów lokalnych lub innych źródeł".
Według J. Woskowskiego
“szkoła jest jedną z instytucji systemu oświatowo - wychowawczego, rozumianego jako
zespół wszystkich typów instytucji zaspokajających potrzeby w tym zakresie tak
jednostek, jak i zbiorowości w określonym kraju i czasie".
Tak wiec szkoła, która dobrze spełnia swoje zadania, jest układem społecznym
mającym z teoretycznego punktu widzenia duży autorytet. Jako instytucja wywierająca
istotny wpływ na przebieg socjalizacji powinna oferować uniwersalne wartości,
umożliwiać uzyskanie podstaw wiedzy wraz ze sprawnościami niezbędnymi do
pomyślnego funkcjonowania jednostki w świecie idei, ludzi, przyrody i rzeczy, nade
wszystko zaś powinna stwarzać szansę samorealizacji, nieskrępowanego rozwoju
osobowości, osiągania indywidualnych celów życiowych.
D. Wójcik twierdzi, że szkoła pełni trzy zadania:
1.działalność dydaktyczną polegającą na dostarczaniu wiedzy, kształceniu uzdolnień i
zainteresowali;
2. działalność wychowawczą obejmującą przekazywanie uczniom obowiązujących w
społeczeństwie norm i wartości, kształtowanie umiejętności współdziałania z innymi
ludźmi;
3. działalność opiekuńcza, polegająca na zabezpieczeniu prawidłowego rozwoju
fizycznego i bezpieczeństwa dziecka, organizowaniu i kierowaniu jego czasem wolnym
od nauki.
Wszechstronne funkcjonowanie szkoły polega na organizowaniu życia i działalności
uczniów. Wprowadzaniu ich w bogate i różnorodne sytuacje życiowe, umiejętności
konstruktywnego w nich działania, dostarczania jednostce niezbędnych i wartościowych
z wychowawczego punktu widzenia przeżyć i doświadczeń. Według S. Kowalskiego
szkoła ma za zadanie przygotować dziecko do dorosłego życia, by stało się człowiekiem
9
Jak przebiega socjalizacja
dorosłym, zdolnym do uczestnictwa w życiu grupy społecznej, do której należy. Aby to
osiągnąć musi być jednolicie kierowane pod każdym względem, szczególnie zaś
wychowawczym.
Szkoła wpływając na socjalizację jednostki przygotowuje uczniów do życia w
zespole zarówno klasowym jak i szkolnym. Zdaniem H. Smarzyńskiego
“dokonuje się to przez następujące czynniki socjologiczne:
1. przywództwo - władza,
2. więź zewnętrzna,
3. więź wewnętrzna - psychiczna,
4. wspólne działanie.”
Tą władzą przywódczą w szkole jest dyrektor szkoły, wychowawcy w klasach, a na
lekcjach nauczyciele.
Więzią zewnętrzną jest dla uczniów i nauczycieli budynek szkolny, sale, boisko
szkolne, aula, itp.
Więź wewnętrzną stanowią przeżycia uczniów na lekcjach, przyswajane idee,
światopogląd naukowy, ukształtowanie pojęcia prawdy, dobra, piękna, zasady - normy
moralne postępowania. Na rozwój więzi wewnętrznej - psychicznej uczniów w szkole
mają też wpływ organizowane akademie, wycieczki, organizacje szkolne.
Czwartym czynnikiem jest wspólne działanie, wspólne czyny, wspólne
wykonywanie zaplanowanej pracy, wspólne wypełnianie obowiązków szkolnych przez
dany zespół uczniowski.
Efektywność uspołecznienia klasy szkolnej uwarunkowana jest prawidłowym
funkcjonowaniem podstawowych czynników społecznych wpływających na tworzenie się
i doskonalenie grup klasowych uczniów, na co mogą mieć wpływ wychowawcy klas i
nauczyciele przygotowani socjologicznie do tej pracy. Z kolei dyrektor szkoły i jego
współpracownicy dokonują integracji wszystkich klas szkolnych w zespół ogólnoszkolny,
który jest miniaturą społeczeństwa. Zastanawiając się nad problemem, co decyduje o
właściwej socjalizacji dzieci w młodszym wieku szkolnym; czy szkoła jako instytucja
społeczna zapewnia dynamiczność procesu wychowania, uspołeczniania, można za R.
Miller przytoczyć, że
“w szkole trzeba widzieć instytucję, która sama jest elementem rozwoju społecznego, z
niego wynika i jemu służy".
W młodszym wieku szkolnym dzieci najchętniej tworzą grupy, które według R.
Wroczyńskiego
“stanowią naturalną formę życia dziecka, wyrażają ich dążenia do działania i
samodzielności. Są to grupy samodzielne, powstają w rezultacie spontanicznej
aktywności zabawowej oraz samodzielnego rozwijania dążeń i celów".
W grupach dzieci zdobywaj ą kompetencje zgodnego współżycia z rówieśnikami,
kształtują postawy i wzory zachowań społecznie akceptowanych. Poprzez doświadczenia
zdobyte w grupie rówieśniczej dzieci uczą się postaw społecznych, przeżywają
satysfakcję płynącą z przyjaźni z rówieśnikami.
Z drugiej jednak strony, proces socjalizacji w grupach rówieśniczych może być
przyczyną działań społecznie nagannych i kształtowania cech niestandardowych
10
Jak przebiega socjalizacja
przejawiających się, np.: w paleniu papierosów czy piciu alkoholu. Zatem, uczestnictwo
jednostek w grupach rówieśniczych jest konieczne w procesie socjalizacji dziecka w
młodszym wieku szkolnym.
Dzięki przekazywanym przekonaniom, postawom, zachowaniom, zaspakajaniu
podstawowych potrzeb, dziedzictwa kulturowego grup rówieśniczych są miejscem, w
którym jednostka uczestnicząc, jest jednocześnie uspołeczniana.
Dziecko, wchodząc w szkolny system społeczny, pełniąc rolę ucznia, jest
przygotowane do dalszych szczebli nauki, do życia w innych zbiorowościach. Zatem
funkcja socjalizacyjna szkoły powinna wpływać na przygotowanie jednostki do bycia
samodzielnym, np.: w nauce, później w pracy.
Reasumując powyższe rozważania należy podkreślić, że socjalizacja w młodszym
wieku szkolnym stanowi jeden z najważniejszych problemów w systemie wychowania i
nauczania. To, jak uspołecznione będzie dziecko choćby przez szkołę, wpłynie na jego
funkcjonowanie w społeczeństwie.
Jest to proces długotrwały i zależy od wielu czynników, z którymi styka się
jednostka w ciągu całego życia i na wielu płaszczyznach swojego funkcjonowania w
grupie społecznej. Zależy to również od wpływów na proces socjalizacji grup
rówieśniczych, które jako układ społeczno - kulturowy decydując rozwoju społecznym
jednostki
Rodzina stanowi najstarszą i najbardziej trwałą formę współżycia ludzi. Występuje
we wszystkich społeczeństwach i formacjach społecznych. Jako jedna z najbardziej
naturalnych form więzi międzyludzkich stanowi wytwór długiej ewolucji społecznej
gatunku homo - sapiens. Już Arystoteles najwszechstronniejszy uczony starożytny
uważał, że
“rodzina jest narzędziem uspołeczniania jednostek, przygotowuje do życia w społeczeństwie".
August Comte twierdził, iż rodzina stanowi najważniejszą, podstawową grupę
społeczną. W XIX wiecznej socjologii badaniami nad rodziną zajmował się francuski
socjolog Le Play. Wśród ewolucjonistów i naturalistów szczególną rolę w zakresie badań
nad rodziną odegrał L.H. Morgan.
W drugim okresie rozwoju badań socjologicznych nad rodziną wyodrębniła się
socjologiczna subdyscyplina - socjologia rodziny. Intensywnie rozwijają się badania
wewnętrznych stosunków rodziny. Polska socjologia ma bogate tradycje w dziedzinie
badań nad rodziną.
Po 1956 roku nastąpił żywy rozwój socjologii polskiej, tym również i badań nad
rodziną. Dla rozwoju powojennych badań nad rodziną w Polsce istotne znaczenie miała
publikacja i organizatorska działalność A. Kłoskowskiej.
Obecnie socjologią rodziny zajmują się w Polsce trzy ośrodki socjologiczne:
1. warszawski
(J.Piotrowski, D.Markowska, B.Łobodzińska, J.Komorowska)
2. katowicko - krakowski (W.Mrozek, F.Adamski, R.Siemieńska, N.Chmiclnicki)
3. poznański
(Z.Tyszka, Michalska, Woźniak)
Socjologia zna wiele definicji rodziny. Sformułowanie zadawalającej definicji tej
grupy utrudnione jest jednak pewnymi cechami rodziny zmiennymi w różnych
warunkach historycznych i kulturowych. Socjologowie wskazują na niektóre cechy
11
Jak przebiega socjalizacja
rodziny występujące powszechnie, jakkolwiek znaczenie poszczególnych z nich i formy,
w jakich się przejawiają, mogą się różnić. J.Woskowski wyróżnia następujące cechy:
l . rodzina stanowi typ społecznie uznanego, trwałego współżycia,
2. obejmuj e określoną instytucjonalnie formę małżeństwa,
3. jej członkowie dają się określić poprzez właściwy dla rodziny system
nomenklatury wyrażający stosunki pokrewieństwa,
4. stanowi swoistą jednostkę gospodarczą,
5. członkowie j ej mieszkaj ą zazwyczaj wspólnie”.
Najogólniejsza charakterystyka rodziny - jako grupy społecznej złożonej osób
powiązanych ze sobą więzią pokrewieństwa, małżeństwa, a niekiedy powinowactwa i
zazwyczaj mieszkających razem -nawiązuje do jej funkcji. Funkcje te decydują o
szczególnie dużym znaczeniu rodziny dla życia społecznego. J.J.Wiatr wymienia
następujące funkcje spełniane powszechnie przez rodzinę:
l . Utrzymuje ciągłość biologiczną społeczeństwa.
2. Reguluj e stosunki seksualne osób będących małżonkami i stwarza warunki do
ustabilizowanego życia seksualnego.
3. Zapewnia materialne możliwości utrzymania i wychowania dzieci.
4. Jest instytucją regulującą stosunki pokrewieństwa, a więc i dziedziczenia.
5. W społeczeństwach klasowych wyznacza wstępną pozycję społeczną swych
członków.
6. Odgrywa zasadniczą rolę w procesie socjalizacji jednostki, to jest w procesie
wpajania jej podstawowych przyzwyczajeń, norm i umiejętności, bez których jej
udział w życiu społeczeństwa byłby niemożliwy.”
Według Z.Zaborowskiego
“rodzina jest grupą naturalną opartą na związkach krwi, małżeństwa lub adopcji".
Zdaniem F.Adamskiego:
“rodzina to grupa społeczna wedle, której rodzina stanowi duchowe zjednoczenie
szczupłego grona osób, skupionych we wspólnym ognisku domowym, aktami wzajemnej
pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną,
tradycję społeczną i rodzinną".
......... Dziecko ze względu na swoją biologiczną i psychiczną niedojrzałość zdane jest na
dorosłych, jest od nich całkowicie zależne. Dzięki wytwarzającym się więziom
uczuciowym między jednostką a rodziną następuje socjalizacja dziecka. Zdaniem W.D.
Wall
“pierwszym i pod wieloma względami najbardziej kształtującym rozwój dziecka
środowiskiem jest dom rodzinny. Właśnie rodzina a nie szkoła może wiele osiągnąć w
zakresie wychowania dziecka".
12
Jak przebiega socjalizacja
Zależne jest to jednak od zróżnicowania istniejącej w niej więzi społecznej. Pod tym
względem S. Kowalski wyróżnia następujące typy rodzin:
„Są to:
1. rodzina normalna, oparta na więzi biologicznej między rodzicami i wszystkimi
dziećmi, odznaczająca się sympatyczną atmosferą współżycia, spójnością
wzajemnych stosunków dzięki ich ukierunkowaniu na zaspokojenie potrzeb i
aspiracji wszystkich jej członków, w szczególności na wychowanie i wykształcenie
dzieci, dążąca do likwidacji pojawiających się konfliktów między członkami itp.;
2. rodzina rozbita wskutek trwałej nieobecności jednego z rodziców, z dalszym
zróżnicowaniem jej na typy podrzędne według przyczyn tego rozbicia (śmierć,
dezercja, separacja, rozwód), z których każdy implikuje swoiste trudności i problemy
wychowawcze;
3. rodzina zreorganizowana przez zawarcie po jej rozbiciu drugiego lub jeszcze
następnego małżeństwa, stanowiąca skomplikowany układ stosunków społecznych
między “naturalnymi" i przybranymi rodzicami a dziećmi oraz problem “ojczyma"
czy “macochy";
4. rodzina zdezorganizowana, w której panują stosunki konfliktowe, zaburzające
proces uspołecznienia;
5. rodzina zdemoralizowana, pozostająca w kolizji z prawem czy zasadami
współżycia w szerszym środowisku - choć często solidarna w stosunkach
wewnętrznych, połączona więzią uczuciową podobnie jak rodzina normalna - będąca
głównym źródłem deprawacji dziecka;
6. rodzina zastępcza, oparta na więzi współżycia i funkcji opiekuńczo wychowawczej w stosunku do dzieci, przy świadomości braku więzi biologicznej z
nimi".
Rodzina jest naturalnym środowiskiem życia dziecka i oddziałuje na nie
socjalizująco ( uspołeczniająco ), stwarzając warunki sprzyjające rozwojowi lub
hamujące go. Niezależnie od tego, jak funkcjonuje, czy jest środowiskiem zdrowym i
wartościowym moralnie, czy też przejawia wyraźnie cechy patologii - w każdym
przypadku kształtuje jego osobowość, postawę społeczną, wyznacza koleje losu.
“Proces rodzinnej socjalizacji dokonuje się głównie przez:
- przykład i naśladownictwo,
- system nakazów i zakazów,
- działalność inspirującą ze strony osób socjalizujących, pobudzającą odpowiednio
ukierunkowaną aktywność dziecka lub osoby dorosłej.
- system kontroli społecznej (nagradzanie, karanie)”.
Przedstawione płaszczyzny, w których dokonuje się socjalizacja jednostki w
rodzinie i przez rodzinę, nic ograniczają procesu uspołecznienia. Zachodzi dwustronna
interakcja - uczestniczy w niej nie tylko socjalizująca rodzina, ale i jednostka.
Rodzina socjalizuje jednostkę poprzez włączenie jej w system ról społecznych. To
rodzina jest szkołą życia społecznego, terenem zdobywania umiejętności w zakresie
nawiązywania kontaktów z innymi. Jednocześnie dostarcza wzory stosunków
międzyludzkich. Sposób odnoszenia się do otoczenia w społecznych kontaktach dziecka,
13
Jak przebiega socjalizacja
jest wiernym odzwierciedleniem wzorów dostarczanych przez ich rodziców.
Dziecko przyjmuje od rodziców także pewien system norm postępowania, a więc
świadomość, jakie cechy są dobre i oczekiwane, a jakie złe i niepożądane. „W
warunkach życia rodzinnego dziecko może zostać wdrożone do przestrzegania bardzo
różnorodnych norm, zarówno wartościowych jak i bezwartościowych. Wiele norm,
które wdraża rodzina, ma charakter społeczny, np.: normy pomagania innym,
uprzejmości, okazywania współczucia w bólu”
„Wpływ rodziców na proces uspołecznienia dziecka następuje także poprzez fakt,
że regulują oni układ wewnętrznych stosunków między dzieckiem a pozostałymi
domownikami. W ten sposób ustala się pewna pozycja w rodzinie.
Jednym z czynników wyznaczających przebieg procesu socjalizacji dziecka są
postawy prospołeczne występujące w domu rodzinnym. Należy do nich postawa
wzajemnej życzliwości przejawiana zarówno przez członków rodziny, jak też wobec
innych osób. Tylko rodzina żyjąca w harmonijnej zgodzie i miłości, świadoma
obowiązków wobec siebie i potomstwa może zapewnić dziecku wszechstronny rozwój
emocjonalny, uczuciowy, społeczny oraz poczucie bezpieczeństwa, niezbędne dla
aktywnego rozwoju jego osobowości.
Rodzina jest tym środowiskiem wychowawczym, „w którym dziecko powinno uczyć
się pięknej, a zarazem trudnej sztuki życia wśród innych i dla innych.” Natomiast
rodzice, podkreśla H. Muszyński, „dążąc do tego, aby świat był lepszy dla ich dzieci
winni uczyć wszystko, aby i one były lepsze dla świata”.
Na funkcjonowanie rodziny w zakresie socjalizacji istotny wpływ ma poziom i
sposób pełnienia przez niego funkcji kulturowej. Selekcjonowanie przez rodziny
dopływu bodźców kulturowych z zewnątrz, ich ocena, wartościowanie, stopień
rozumienia wpływa na kierunek i zakres rozwoju intelektualnego, emocjonalnego i
ogólnokulturowego członka rodziny. To selekcjonowanie czynników kulturowych, jak
wykazują badania empiryczne, pozostaje w wyraźnym związku z poziomem wykształcenia rodziców i typem społeczności lokalnej. Im wyższe wykształcenie rodziców,
tym dopływ treści kulturowych jest bardziej zróżnicowany i ma wyższy standard. Nie
bez znaczenia w procesie socjalizacji jest też struktura rodziny jako układu społecznych
czynników uspołecznienia jednostki. Odzwierciedla ona życie rodziny jako grupy
społecznej.
Zdaniem Z.Tyszki struktura rodziny to
„liczba i jakość członków (...), układ ich pozycji i ról społecznych, przestrzenne ich
usytuowanie, siła więzi instytucjonalnych i psychicznych łączących poszczególnych
członków rodziny, podział czynności oraz struktura wewnątrzrodzinnej władzy i
autorytetów”
Wielkość rodziny znacznie determinuje możliwość i warunki wychowawcze
jednostki. W rodzinach małodzietnych więź uczuciowa jednostki z rodzicem rozluźnia
się znacznie później niż w rodzinie wielodzietnej. Inaczej też wygląda sytuacja
materialna rodzin wielodzietnych, potrzeby jednostki są zaspokajane w znacznie
mniejszym stopniu niż w rodzinach małodzietnych. Dzieci w rodzinach wielodzietnych
stają się szybciej samodzielne i szybciej osiągają dojrzałość emocjonalną.
E. Hurlock uważa,
14
Jak przebiega socjalizacja
„że wynika to przede wszystkim stąd, że w tych rodzinach rodzice nie otaczają dzieci
przesadną opieką i kontrolą, pozostawiają im więcej swobody i niezależności, nie czynią
z dziecka centrum zainteresowania rodzinnego”
Bardzo istotny wpływ na rozwój osobowości i uspołecznienie dziecka wywierają
panujące w grupie społecznej - jaką jest rodzina - stosunki emocjonalne. Jednostka jest
bardzo silnie związana emocjonalnie z członkami rodziny, szczególnie z rodzicami. W
trakcie wzajemnych interakcji dziecko, poprzez naśladownictwo, przyswaja sobie formy
zachowań i później odtwarza je w określonych sytuacjach społecznych. Klimat
emocjonalny w rodzinie sprzyja lub zakłóca procesy socjalizacji. Wzajemne postawy
rodziców wobec siebie, wyrażające się w codziennych zachowaniach, maj ą znaczący
wpływ na socjalizację dziecka.
Stwierdzono, że zgodne współżycie małżonków wpływa socjalizacyjnie na dzieci,
natomiast sytuacje konfliktowe między rodzicami powodują zaburzenia w procesach
uspołecznienia. Niezależnie od tego, w jakiej rodzinie dziecko żyje, każde potrzebuje
dowodów uczucia ze strony rodziców i pozostałych członków rodziny. Chce być
doceniane, zauważane, chce czuć się potrzebne.
Coraz częściej obserwuje się we współczesnych rodzinach przekształcanie się
socjalizacji naturalnej w ukierunkowaną., planową. Podstawowym warunkiem
ukierunkowania procesu socjalizacji w rodzinie jest świadomość celu, do którego
rodzina zmierza. Ważny jest też klimat towarzyszący preferowaniu w rodzinie
określonych wartości, gdyż wartości uznawane przez rodziców w dużym stopniu
decydują o aspiracjach w stosunku do własnych dzieci oraz ich przyszłości.
Cechy rodziny, jej funkcje i struktura pozostają ze sobą w ścisłej korelacji.
Podsumowując można stwierdzić, że wpływ rodziny na socjalizację dziecka
przejawia się poprzez realizację określonych norm, ról, pozycji, stosunków i potrzeb
społecznych.
Jak podkreśliłam, pierwszym środowiskiem społecznym socjalizującym jednostkę
jest rodzina. Proces socjalizacji jest jednak zależny od lego, w jakiej rodzinie dziecko
jest wychowywane, czy jest to rodzina normalna, czy też rodzina niestandardowa.
Wpływ rodziny jest bardzo istotny w okresie wczesnoszkolnym ze względu na dużą
plastyczność psychiczną dziecka. W procesie socjalizacji dziecka rodzina nic pozostaje
osamotniona, wspomaga ją także szkoła.
Przeprowadzone przeze mnie badania wykazały, że spośród badanych rodzin
niestandardowych, 11 dzieci uzyskało od 8 do 12 punktów, co według przyjętej przeze
mnie skali uspołecznienia wskazuje na zaburzony przebieg procesu socjalizacji.
Pozostała część badanych dzieci uzyskała od 13 do 16 punktów, czyli według przyjętej
skali uspołecznienia ich poziom socjalizacji przyjął postać standardową.
W badanej grupie rodzin niestandardowych proces socjalizacji przybrał postać
standardową zarówno w rodzinach pełnych, jaki i niepełnych.
Uczniowie, których uspołecznienie przebiega w sposób zaburzony wywodzą się
przeważnie z rodzin dysfunkcjonalnych lub też zdekompletowanych. Wyjątek stanowi
uczeń pochodzący z rodziny wielodzietnej, którego zły stan zdrowia i częste pobyty w
szpitalach, wpłynęły na zaburzony proces socjalizacji. Omawiani uczniowie osiągają
niskie oceny z poszczególnych przedmiotów, kilku z nich to uczniowie drugoroczni.
Osoby te ujawniają zachowania nieakceptowane w badanej społeczności, cechuje je
bierna postawa wobec różnorodnych form działalności szkolnej.
15
Jak przebiega socjalizacja
W grupie dzieci, których proces socjalizacji przybrał postać zaburzoną znalazł się
również chłopiec z rodziny pełnej, wielodzietnej. Całkowity brak zainteresowania
dzieckiem ze strony rodziców, jest głównym powodem jego trudności dydaktyczno wychowawczych. Zdany wyłącznie na siebie, nie jest w stanie podołać obowiązkom
szkolnym, mimo różnorodnych form pomocy udzielanych przez szkołę. Swoją
negatywną postawą wobec nauczyciela i rówieśników stara się zwrócić na siebie uwagę
innych.
Proces uspołecznienia badanych dzieci przebiegał standardowo zarówno w
rodzinach pełnych wielodzietnych, jak i w rodzinach niepełnych. Dzieci te osiągają
bardzo dobre wyniki w nauce, są akceptowane przez kolektyw klasowy i nie sprawiają
trudności wychowawczych. Zachowanie ich wywiera istotny wpływ na rówieśników.
Przy pisaniu niniejszej pracy wyłoniły się następujące wnioski:
1. Poziom socjalizacji w młodszym wieku szkolnym uzależniony jest od sytuacji
rodzinnej uspołecznionego dziecka.
2. Uspołecznienie przybiera postać standardową w przypadku pozytywnego
oddziaływania środowiska rodzinnego, wspomaganego przez dydaktyczno wychowawczą działalność szkoły.
3. Proces socjalizacji przybiera postać zaburzoną we wszystkich rodzinach
dysfunkcjonalnych, o zaburzonej kontroli wychowawczej.
4. Istotny wpływ na uspołecznienie wywierają grupy rówieśnicze. Dobór ich powinien
znajdować się pod stałą kontrolą rodziców i wychowawców.
5. Do osiągnięcia wysokiego stopnia socjalizacji uczniów w młodszym wieku szkolnym
niezbędne jest współdziałanie rodziców i nauczycieli. Szkoła, jako instytucjonalny
czynnik uspołecznienia, bez wsparcia ze strony rodziców, nie jest w stanie zapobiec
niestandardowym przejawom socjalizacji.
Powyższe wnioski dotyczą znacznej ilości dzieci w młodszym wieku szkolnym,
jednej ze szkół podstawowych w mieście średniej wielkości. Mają jednak również
odniesienie do szkół znajdujących się na wsi, w małych miastach lub wielkich
aglomeracjach miejskich.
Podjęty problem socjalizacji zainteresował mnie, gdyż jako pedagog, na co dzień
mam kontakt z dziećmi w młodszym wieku szkolnym i obserwuję różnice w przebiegu
procesu ich uspołecznienia.
W celu zgłębienia wiedzy na nurtujący mnie problem zapoznałam się z wieloma
teoriami dotyczącymi wyjaśnienia pojęcia “socjalizacja" oraz omawiającymi wpływ
środowiska rodzinnego, szkoły, grup rówieśniczych na proces uspołecznienia dziecka.
Przed przystąpieniem do badań własnych poszerzyłam swoją wiedzę o informacje z
przeprowadzonych już badań, zapoznałam się również z literaturą dotyczącą
metodologii badań.
Przeprowadzone badania potwierdziły założone przeze mnie hipotezy.
W badanej społeczności proces socjalizacji przybrał postać standardową. Wyjątek
jednak stanowiły dzieci pochodzące z rodzin o niestandardowej sytuacji rodzinnej
(rodziny dysfunkcjonalne, o zaburzonej funkcji kontroli wychowawczej). Uczniowie ci
obowiązek szkolny realizują inaczej niż większość z badanych dzieci.
Dzieci z rodzin niestandardowych osiągają przeważnie niższe oceny w nauce,
16
Jak przebiega socjalizacja
częściej popadają w konflikty z rówieśnikami, ujawniają zachowania nieakceptowane w
badanej społeczności.
Szkoła, mimo swego zaangażowania w procesy socjalizacyjne uczniów, bez
jednoczesnej pomocy ze strony rodziców lub opiekunów, nie jest w stanie zapobiec
negatywnym przejawom procesu socjalizacji.
Znaczny wpływ na uspołecznienie dzieci wywierają grupy rówieśnicze. W
interesującej mnie grupie uczniów brak kontroli wychowawczej sprawił, że negatywne
oddziaływanie grup rówieśniczych wywarło ujemny wpływ na proces socjalizacji
badanych dzieci.
Uważani jednak, iż proces socjalizacji uczniów pochodzących z rodzin
niestandardowych, szczególnie rodzin dysfunkcjonalnych, może przebiegać pozytywnie
pod warunkiem zapewnienia dziecku warunków “dobrego startu" na początku nauki
szkolnej.
Małe dziecko pozbawione stałego nadzoru ze strony osób dorosłych nie zawsze jest
w stanie sprostać oczekiwaniom zarówno rodziców jak i szkoły. Należy stwarzać mu
odpowiednie warunki wychowawcze, wskazywać pozytywne formy zachowań w celu
wyeliminowania zachowań negatywnych. Pozbawienie dziecka pozytywnych wpływów
otoczenia oraz odpowiednich wzorców zaprzepaszcza szansę na to, iż proces socjalizacji
przebiegać będzie zgodnie z naszymi oczekiwaniami.
Niezbędne okazuje się współdziałanie rodziny, szkoły, jako głównych czynników
wywierających wpływ na uspołecznienie małego dziecka.
BIBLIOGRAFIA
1. „Teorie socjalizacji” – Klaus – Jürgen Tillmann.
2. „Proces socjalizacji dzieci i młodzieży” – Zbigniew Skorny.
3. Internet.a1a
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards