Procesy integracyjne

advertisement
a1a
Historia powstania Unii Europejskiej
„Europa to dziwny kontynent. Tu narodziła się współczesna cywilizacja, ale
także dwie wojny światowe. Po raz pierwszy w swej historii Europa ma
szansę ustanowić porządek wewnętrzny na zasadach współpracy i równości
dużych i małych, silnych i słabych, w oparciu o wspólne wartości
demokratyczne. To także jest szansa, by raz na zawsze położyć kres
eksportowi wojen i zniewolenia i by stać się przykładem pokojowej
współpracy”.
Vaclav Havel
1
Pierwszym etapem tworzenia Unii Europejskiej było powołanie w 1951
roku w Paryżu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. U jej podstaw leżało
założenie, że „jeśli nikt więcej nie będzie miał pełnej kontroli nad energią i
stalą, nie będzie możliwości wywołania kolejnej wojny”, jak argumentował
jeden z twórców europejskiej integracji Robert Schuman. Wspólna
odpowiedzialność za te surowce miała ograniczyć prawdopodobieństwo
wybuchu nowego konfliktu w Europie. Niemniej za tym często praktycznym
motywem kryło się także podobne rozumienie europejskiej wspólnoty
kulturowej, które cechowało wielu ówczesnych polityków, przede wszystkim z
kręgu chrześcijańskiej demokracji.
Ogromne zasługi dla urzeczywistnienia idei europejskiej mieli tacy
politycy, jak francuski minister spraw zagranicznych Robert Schuman, francuski
ekonomista i polityk Jean Monnet, premier Włoch Alcide de Gasperi i kanclerz
Niemiec Konrad Adenauer. Idea europejska wynikała dla nich bezpośrednio z
doświadczeń II wojny światowej. Miała ona położyć kres rywalizacji w Europie
państw narodowych i uniemożliwić prowadzenie zgubnej polityki równowagi
sił, stref wpływów i hegemoni jednych państw nad drugimi. Okazało się jednak,
że ta polityczna u swych źródeł idea przynosi integrującym się państwom
Europy również wymierne korzyści ekonomiczne.
Już od samego początku tworzenie instytucji jednoczących Europę
napotkało krytykę. Nie tylko Związek Radziecki uważał, że integracja
europejska jest „działaniem imperialistycznym” wymierzonym w Moskwę, ale
także duża część europejskiej socjaldemokracji skłonna była postrzegać
Wspólnotę jako „zmowę trustów i międzynarodowych karteli”.
Przykładem integracji państw jest zapewne Unia Europejska, powołana
traktatem z Maastricht. Jest instytucją, którą trudno zdefiniować w ramach
prawa międzynarodowego. Unia nie jest bowiem ani związkiem państw, ani
państwem związkowym. Uosabia ona natomiast proces integracji państw
europejskich na różnych polach, który polega na przekazywaniu niektórych
kompetencji
państw
członkowskich
instytucjom
i
uregulowaniom
wspólnotowym. Obszary te zostają częściowo wyjęte spod kompetencji rządów
i parlamentów poszczególnych państw i przeniesione na wyższy
szczebel – szczebel Unii Europejskiej.
Do obszarów integracji europejskiej należą więc:
 wspólna polityka gospodarcza i celna,
 tworzenie prawa wspólnotowego, a więc prawnych regulacji nadrzędnych
wobec prawa narodowego poszczególnych państw,
2
 wspólna polityka rolna i regionalna,
 wspólna polityka monetarna, której celem jest ustanowienie wspólnej dla
wszystkich państw waluty,
 wspólna polityka socjalna,
 wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa,
 zwalczanie zorganizowanej przestępczości (powołanie europejskiej
policji – EUROPOLU),
 wspólna polityka ekologiczna.
Proces integracji rozpoczął się od ustalenia wspólnych reguł produkcji
węgla i stali. Proces ten jednak nie ma jednoznacznego celu. W dyskusjach na
temat przyszłości Unii Europejskiej pojawiają się pewne ostateczne wizje
procesu jednoczenia kontynentu znane na przykład jako Stany Zjednoczone
Europy czy Europa Ojczyzn. Wszystkie one jednak mają charakter propozycji
ideowych, które na pewno wpływają na umysły i wyobraźnię polityków
i obywateli UE, ale nie zawsze wiadomo, jak oddziaływać mają na kształt
instytucji europejskich. Prawdopodobnie więc Unia Europejska będzie
kompromisem różnych wizji ideowych oraz politycznego pragmatyzmu.
Będzie zapewne miała charakter w jakimś stopniu federalistyczny, a zatem
państwa narodowe będą przekazywać prawu i instytucjom wspólnotowym
większy lub mniejszy zakres kompetencji, nie pozbawiając się jednak
zasadniczo przy tym własnej suwerenności.
Przełomowy charakter przedstawionych tutaj rozwiązań polegał na
poszerzeniu integracji gospodarczej Wspólnot Europejskich o wspólne
kształtowanie polityki zagranicznej i obronnej, współpracę w dziedzinie
wymiaru sprawiedliwości oraz spraw wewnętrznych oraz powołanie unii
monetarnej. Z tego powodu traktat z Maastricht od samego początku budził
kontrowersje w wielu krajach członkowskich. Wskazywano na jego
technokratyczny charakter, który miał potwierdzać obawy, że proces integracji
3
europejskiej zmierza ku biurokratyzacji. W wielu krajach kontrowersje te
doprowadziły do rozpisania referendum w sprawie Maastricht. W większości
z nich dzięki niewielkiej tylko przewadze głosów traktat był przyjmowany.
Norwedzy jednak nie przyjęli reguł z Maastricht i mimo że wcześniej rząd
norweski złożył oficjalnie wniosek o przyjęcie Norwegii do Unii, kraj ten nie
wszedł do niej. Do tej pory w skład Unii Europejskiej weszły więc wszystkie
kraje, które już wcześniej były członkami EWG, a także Finlandia, Szwecja
i Austria.
Unia Europejska jest zbudowana na dwóch istotnych z punktu widzenia
demokracji zasadach: pomocniczości oraz solidarności. Zasada pomocniczości
w unijnym kontekście polega na tym, że z wyjątkiem obszarów zastrzeżonych
dla wspólnej polityki pozostałe kompetencje należą do państw narodowych bądź
nawet do wspólnot regionalnych i samorządowych. Zasada solidarności,
połączona z zasadą zbliżania do siebie poziomu gospodarek wewnątrz Unii,
prowadzi do wyrównywania różnic w poziomach gospodarki i życia
w poszczególnych regionach Unii. Silniejsi pomagają więc słabszym dzięki
stanowiącym zasadniczą część budżetu Unii funduszom strukturalnym, które
polegają na przekazywaniu dotacji regionom gorzej rozwiniętym.
Traktat z Maastricht ustanawia przede wszystkim unię gospodarczą
i walutową państw członkowskich. Tworzenie unii walutowej jest możliwe
dzięki spełnianiu kryteriów niskiej inflacji, niskiego deficytu w finansach
państwa i stabilności waluty. Od stycznia 1999r. wprowadzona została wspólna
waluta euro, emitowana przez niezależny Europejski Bank Centralny, która do
2002r. stanie się jedyną walutą wszystkich krajów Unii nie tylko w transakcjach
między przedsiębiorstwami, ale i w życiu codziennym. Traktat ustanawia
również wspólne działania w ramach polityki zagranicznej oraz obronnej.
Instrumentem
wspólnej
polityki
obronnej
Unii
ma
być
Unia
Zachodnioeuropejska, która jednak nie ma dzisiaj większego znaczenia, głównie
4
ze względu na pozycję NATO w systemie bezpieczeństwa w Europie. Podjęto
także decyzję o utworzeniu Europejskiego Biura Policji EUROPOL.
Ponieważ każde przeniesienie kompetencji do instytucji europejskich jest
wcześniej zatwierdzane przez parlamenty narodowe, proces integracji nie
odbiera formalnie suwerenności państwom członkowskim. W praktyce jednak
zdarza się, co przyznają parlamentarzyści krajów Unii, że kontrola narodowych
parlamentów nad przekazywaniem kompetencji instytucjom europejskim jest
bardzo ograniczona ze względu na ogromną ilość i szczegółowy charakter
ustawodawstwa związanego z procesem integracji.
Na podstawie traktatu z Maastricht powołującego Unię Europejską
głównymi instytucjami Unii są:
 Parlament Europejski – powołany jest w wyniku wyborów powszechnych
rozpisywanych w krajach Unii Europejskiej. Obecnie parlament liczy 626
deputowanych, a jego siedziba mieści się w Strasburgu. Parlament posiada
głównie rolę kontrolną oraz ograniczoną do pewnych kwestii władzę
ustawodawczą, choć cały czas dąży do rozszerzenia swych kompetencji.
 Rada Ministrów – w jej skład wchodzą ministrowie państw członkowskich
właściwi dla podejmowania decyzji w danych sprawach. Rada jest
praktycznie rządem Unii i posiada prawo wydawania aktów prawnych:
rozporządzeń, dyrektyw, decyzji.
 Komisja Europejska – w przeciwieństwie do rady nie jest organem
przedstawicielskim państw członkowskich, lecz instytucją całkowicie
związaną z Unią, która stoi na straży prawa europejskiego, opiniuje decyzje
Rady oraz posiada monopol inicjatywy ustawodawczej w Unii. Komisja
podzielona jest na dyrekcje, które zajmują się poszczególnymi dziedzinami
działalności Unii. Kierują nimi komisarze będący wraz z przewodniczącym
Komisji najważniejszymi urzędnikami Unii, formalnie odpowiadającymi
tylko przed Parlamentem Europejskim. W praktyce o obsadzie stanowisk
5
komisarzy decydują państwa członkowskie, choć afery korupcyjne ostatnich
lat wyraźnie zwiększyły kontrolną funkcję Parlamentu Europejskiego.
 Trybunał Sprawiedliwości – z siedzibą w Luksemburgu, jest instancją, która
sprawdza zgodność z traktatami europejskimi aktów prawnych wydawanych
przez organa Unii i państw członkowskich.
 Trybunał Obrachunkowy, który kontroluje finanse organów Unii.
Nie wszystkie państwa z jednakowym entuzjazmem traktują taką
perspektywę europejskiej integracji. Kraje takie jak Wielka Brytania czy
Szkocja nieufnie podchodzą do politycznych i społecznych konsekwencji
integracji ekonomicznej. Tradycyjnie już Wielka Brytania sprzeciwia się
swojemu udziałowi we wspólnej polityce socjalnej, w tworzeniu wspólnych
instytucji politycznych w Unii oraz wszystkim tym działaniom, które
przekazywałyby
faktyczną
suwerenność
organów
państwa
instytucjom
europejskim. Wielka Brytania należy również do państw najbardziej
sceptycznych wobec unii walutowej.
Jest bowiem prawdopodobne, że unia walutowa wymusi głębszą
integrację polityczną państw Unii oraz przekazywanie coraz więcej kompetencji
rządów instytucjom europejskim. Dotąd bowiem państwa członkowskie Unii
zachowują suwerenność. Oznacza to, że instytucje Unii, np. Komisja
Europejska, nie mają prawa same ustalać, jak daleko i jakich kwestii dotyczą ich
kompetencje. Zakres zadań komisji nadal wyznaczany jest tylko przy udziale
i zgodzie narodowych parlamentów. Integracja europejska z punktu widzenia
prawa nie wyszła więc poza formę współpracy między rządami, nawet jeśli
została sformalizowana pod postacią różnego rodzaju europejskich instytucji.
Coraz częściej jednak słychać głosy, że instytucje europejskie będą musiały
uzyskać pewien stopień niezależności wobec narodowych parlamentów, co
w praktyce może oznaczać powstanie federacyjnego systemu europejskiego.
Unia Europejska już kilkakrotnie przyjmowała nowych członków.
6
W 1973r. jako EWG przyjęła Wielką Brytanię, Danię i Irlandię, w 1981r. do
EWG przystąpiła Grecja, w 1986r. Portugalia i Hiszpania, a w roku 1995
Austria, Szwecja i Finlandia. W przypadku Grecji, Hiszpanii i Portugalii proces
przyjmowania do Wspólnoty był szczególnie trudny ze względu na dużą różnicę
w poziomie gospodarczym kandydatów i państw członkowskich. Jednak
sytuacja, w której Unia Europejska rozpoczyna negocjacje z państwami byłego
bloku sowieckiego, jest bezprecedensowa i oznacza faktyczne przezwyciężenie
porządku jałtańskiego, podziału, który przez ostatnie dziesięciolecia określał los
narodów w Europie.
Nikt nie ma wątpliwości, że to rozszerzenie będzie dla Unii najtrudniejsze
ze wszystkich. Jest tak przede wszystkim ze względu na dwie kwestie: bardzo
dużą różnicę cywilizacyjną i ekonomiczną między kandydatami do członkostwa,
a państwami Unii oraz ze względu na problemy z przeprowadzeniem
wewnętrznej reformy w samej Unii. Z jednej strony państwa kandydujące muszą
dokonać wyjątkowego wysiłku, aby dostosować się do reguł Unii i zachować
dynamiczny wzrost gospodarczy, z drugiej Unia musi dokonać reformy
wewnętrznej, która nie cieszy się zbytnią popularnością. Reformy te są
niezbędne dla usprawnienia działalności Unii, która stała się na przestrzeni
dziesięcioleci tworem bardzo skomplikowanym.
Reforma wewnętrzna Unii dotyczy przede wszystkim instytucji
europejskich, zwłaszcza w zakresie podejmowania decyzji, które zapadają dotąd
za zgodą wszystkich państw. Reforma instytucji powinna także usprawnić
działanie Unii przez ograniczenie biurokracji oraz przez zwiększenie roli
Parlamentu Europejskiego. W zamyśle większa rola parlamentu w UE ma
zwiększyć kontrolę nad instytucjami Unii, a ją samą ma bardziej „przybliżyć”
do zwykłych obywateli. Pozostaje jednak nadal kwestią otwartą, jak szybko
i czy kiedykolwiek uda się stworzyć na poziomie Unii mechanizmy
legitymizacji władzy podobne do tych, które spotykamy w konstytucyjnych
demokracjach państw narodowych.
7
Polityka zagraniczna i polityka bezpieczeństwa krajów Unii powinny
również być bardziej skoordynowane oraz być może zinstytucjonalizowane.
Ogromnym problemem jest również polityka rolna, która z powodu ogromnych
subwencji oderwała rolnictwo europejskie od reguł wolnego rynku i pochłania
ponad połowę budżetu Unii.
Bez reformy wewnętrznej Unii trudno więc z powodów politycznych
i finansowych wyobrazić sobie przyjęcie nowych członków. Szczyt Unii
w Luksemburgu w grudniu 1997r. ustalił już jednak zasady prowadzenia
negocjacji z kandydatami. Najpierw UE i państwa kandydujące przeprowadzają
przegląd prawa kandydatów pod kontem jego zgodności
z prawem
wspólnotowym. Na tej podstawie wyznaczane są obszary negocjacyjne. Państwo
kandydujące musi przygotować stanowisko negocjacyjne w każdym
z wyznaczonych obszarów. W wyniku negocjacji w danym obszarze mogą być
wprowadzane dla kandydata specjalne uregulowania lub okresy przejściowe,
kiedy prawo europejski jeszcze nie obowiązuje.
W Polsce istnieje dość duże poparcie społeczne dla wejścia Polski do UE.
Od 1995 roku utrzymuje się ono średnio powyżej 70% osób pytanych
w badaniach opinii publicznej. Jednak wraz z przybliżaniem się perspektywy
członkostwa rośnie również sprzeciw wobec naszego udziału w UE. Jest ono
niepopularne zwłaszcza w tych grupach zawodowych, które najbardziej czują
się zagrożone wejściem Polski do Unii, takich jak rolnicy, górnicy i hutnicy.
Lęk przed otwarciem Unii na kraje Europy Środkowej i Wschodniej jest także
bardzo silny w krajach Europy Zachodniej.
Bibliografia:
8
„Z demokracją na ty” pod redakcją Tomasza Merty; Centrum Edukacji
Obywatelskiej; Warszawa 2000r.
„Międzynarodowe stosunki gospodarcze” praca zbiorowa pod redakcją Adama
Brudnikowskiego
i
Elżbiety
Kaweckiej
–
Wyrzykowskiej;
Polskie
Wydawnictwo Ekonomiczne; Warszawa 1996r.
„Kontrowersje wokół korzyści i kosztów integracji Polski z Unią Europejską”
pod redakcją Zofii Dach; Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Marketingu w
Chrzanowie; Chrzanów 1999r.
„Nowa encyklopedia powszechna PWN”; Wydawnictwo Naukowe PWN
Warszawa 1997r.
a1a
9
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards