Przybliżenia prowadzące do rozwiązania zagadnienia

advertisement
Przybliżenia prowadzące do rozwiązania zagadnienia
układów wieloelektronowych: molekuł i kryształów
Hamiltonian układu wieloelektronowego
e2
 2 2 Ne  2 2 1
H = −∑
∇l − ∑ ∇i + ∑
+
2 i ≠ j | ri − r j |
l 2M l
i 2m
Nj
zl z n e 2
zl e 2
1
+ ∑
−∑
2 l ≠ n | R l − R n | l ,i | R l − ri |
problem
HΨ = EΨ
praktycznie niemożliwy do rozwiązania
gdyby nie było członu oddziaływania e-j to
wówczas
H = Hel + Hj
Ψ (r, R ) = ψ (r ) ⋅ Φ (R )
(*)
gdzie
 

 

r = (r1 , r2 ,..., rN e ) R = ( R1 , R2 ,..., RN j ) ,
Przybliżenie adiabatyczne
Rozdzielenie ruchu jąder i elektronów (*)
przybliżenie bierze się z założenia, że M>>m i ruch jąder dużo
wolniejszy od ruchu elektronów – dla każdego {R} – tzn. dla
każdego chwilowego stanu jąder , możemy wyznaczyć stan układu
elektronów, który nie zmienia się przy powolnym (w stos. do
elektronów) ruchu jąder.
Ale stany podukładu elektronów zależą parametrycznie od {R}
w rezultacie powinniśmy napisać:
Ψ (r, R ) = ψ (r; R ) ⋅ Φ (R )
przykład - H2+ - molekuła pozostaje w stanie podstawowym dla różnych
R - odległości między jądrami;
gęstość elektronowa ma ten sam charakter, choć „rozciąga” się w miarę
jak rozciąga się długość wiązania....
Działając hamiltonianem H (który zawiera oddziaływanie e-j) na taką
funkcję i wprowadzając pewne dodatkowe przybliżenia dostaniemy dwa
oddzielne równania (zagadnienia własne) dla
- hamiltonianu i funkcji opisującej ruch elektronów
(1)
 Ne  2 2 1
e2
zl e 2
+ −∑
− ∑ ∇ i + ∑
2 i≠ j | ri − r j |
 i 2m
l ,i | R l − ri

ψ (r; R ) = ε (R )ψ (r; R )
| 
oraz
- dla hamiltonianu i funkcji opisującej ruch jądr,
(2)
 Nj  2 2 1

zl z n e 2
∇l + ∑
+ ε (R )Φ(R ) = EΦ (R )
− ∑
2 l ≠n | R l − R n |
 l 2M l

E
- energia całego układu (molekuły lub kryształu)
zauważmy, że w równaniu (2) energia podukładu elektronów ε(R)
- gra rolę potencjału dla ruchu jąder,
ale najpierw trzeba rozwiązać (1) dla wielu wartości R i
zbudować ten „potencjał”
Zagadnienie elektronowe
dalej trudne do rozwiązania w praktyce...
H e (r; R )ψ (r; R ) = ε (R )ψ (r; R )
H e = ∑ h(i ) + ∑ g (i, j )
i
i, j
przy czym
h(i )
- hamiltoniany jednoelektronowe
+
(podobne jak te dla H2 , ale więcej jąder...)
a ich funkcje własne (orbitale) to rozwiązania
hϕ k (ri ) = ekϕ k (ri )
natomiast
e2
g (i, j ) =
| ri − r j | - oddziaływanie kulombowskie między elektronami i,j
gdyby zaniedbać wszystkie
g(i,j)
to
ψ
byłoby:
ψ (r1 , r2 ,...) = ϕa1 (r1 )ϕa 2 (r2 ) ⋅ ⋅ ⋅ ϕaN (rN )
w praktyce przybliżamy ψ za pomocą
kombinacji liniowej takich iloczynów...
ψ (r1 , r2 ,...) = ∑ cγ {ϕ a1 (r1 )ϕ a 2 (r2 ) ⋅ ⋅ ⋅ ϕ aN (rN )}γ
γ
po zadziałaniu hamiltonianem
H
(3)
i dokonaniu kilku kolejnych przybliżeń
otrzymujemy równania na funkcje ϕa typu


Fϕ k (r ) = ekϕ k (r )
a po ich rozwiązaniu znajdujemy całe
i umiemy policzyć
ε
(4)
ψ
- energię elektronową
jest to
przybliżenie jednoelektronowe
operator
F
nazywa się w operatorem Focka
istotą przybliżenia jest założenie (przekonanie), że możemy z dobrym
przybliżeniem mówić o stanach pojedynczych elektronów w atomach,
molekułach i kryształach (i wyznaczać je);
przekonanie to ma swoje podstawy w obserwowanych zjawiskach.
W przypadku kryształu równanie (4) ma postać
 2
 

∆ i + V per (r )ϕ (r ) = εϕ (r )
Hϕ = −
 2m

(5)
gdzie Vper jest potencjałem periodycznym pochodzącym od
periodycznej sieci jonów w krysztale i pozostałych elektronów;
Sieć odwrotna
Dla każdej sieci krystalicznej o wektorach sieciowych a1 , a2 , a3
I wektorach translacji




t = m1a1 + m2 a2 + m3a3
definiuje się sieć odwrotną (abstrakcyjną),
której wektory są
b1 , b2 , b3

b1 = 2π


a 2 × a3
a3 × a1
a1 × a2
, b2 = 2π
, b3 = 2π
a1 ⋅ a2 × a3
a1 ⋅ a2 × a3
a1 ⋅ a2 × a3
w sieci odwrotnej węzły są zdefiniowane jako




G = n1b1 + n2b2 + n3b3
wektory podstawowe sieci krystalicznej i sieci odwrotnej spełniają:
 
bi ⋅ a j = 2πδ ij
[wymiar jest odwrotnością wymiaru normalnego]
(*) sieć odwrotna nie zawsze ma taką samą strukturę jak sieć prosta,
ale jest tak np. w przypadku sieci:
- 1D,
- 2D prostokatnej,
- 3D regularnej,...
pojęcie sieci odwrotnej pojawia się w związku z dyfrakcją (np. elektronów)
na krysztale;
my pokażemy związek z niezmienniczością funkcji falowych
ze względu na translacje;
Twierdzenie Blocha
Periodyczność potencjału oznacza
 

V (r + R) = V (r )
gdzie R to wektor translacji sieci
odpowiadający tej operacji symetrii operator (działający na funkcje)
nazwijmy TR
niezmienniczość układu względem translacji oznacza przemienność
H i TR , oraz że mają wspólne funkcje własne, czyli
TRϕ (r ) = ϕ (r + R ),
TRϕ (r ) = λϕ (r )
(0)
(uwaga: wektor położenia zamiennie oznaczam ze strzałką albo
tłustym drukiem)
ponieważ złożenie translacji o wektor podstawowy a1 i -a1 daje
przekształcenie tożsamościowe, zatem
że można zapisać
,
|λ 1|2 = 1,
λ1 = exp(ik1)
jeśli dokonamy translacji o
to
R = l1a1 + l2a2 + l3a3
λ = exp { i (l1k1 + l2k2 + l3k3) }
definiując
k = b1k1 + b2k2 + b3k3
- wektor w przestrzeni sieci odwrotnej to
a to oznacza,
kR = (l1k1 + l2k2 + l3k3)2π
i zatem
ϕ (r + R ) = e ikRϕ (r )
gdyż
λ = exp(ikR)
(6)
ei2π = 1
jest to treść twierdzenia Blocha
jego konsekwencją jest to, że dla potencjału periodycznego Vper
ϕ (r ) = e ikr u k (r )
gdzie
uk(r)
(7)
to funkcja o periodyczności sieci, tzn.
uk(r+R)=uk(r).
dowód na ćwiczeniach
równanie (6) i (0) mówią, że wartościami własnymi
operatora translacji o wektor R są
λ = exp(ikR),
k - nazywa się wektorem falowym i „numeruje”
wartości własne operatora translacji ....
jeśli translacja jest operatorem przemiennym z H ,
to k - jest „dobrą” liczbą kwantową, „numerującą” stany
układu opisywanego przez H
Periodyczne warunki brzegowe
(warunki brzegowe Borna-Karmana)
zamiast nieskończonego kryształu postulujemy jego skończoną (ale
makroskopową objętość) V = ( N1a1 , N2a2 , N3a3 ) = ( L1 , L2 , L3 )
dla sieci regularnej
i żądamy warunku
ϕ k (r + N i a i ) = ϕ k (r )
(8)
jest to sposób na obejście problemu nieskończonego,
periodycznego kryształu
z postaci Blochowskiej (6) mamy
ϕk (r + N i a i ) = eiN ka ϕk (r )
i
i
(9)
ale k = kibi ,
zatem i Ni ki bi ai = i Ni ki 2π ,
ale żeby to było =1 to musi być wielokrotnością 2π ( ni razy)
więc
ki = ni / Ni
(10)
definiuje możliwe wartości wektora falowego,
dyskretyzując ciągłe widmo k
Strefy Brillouina
np. w 1D – jeśli n – maksymalne, tzn. n = N => k = b,
dla k’ > b
wówczas
gdyż
k’ = b + k, gdzie k ≤ b
ei(b+k)R = eikR eibR = eikR
bR = 2 π
• wszystkie wartości k z przedziału (10) definiują
tzw. pierwszą strefę Brillouina - IBZ
granice IBZ (w 1D) to ± ½ G ,
gdzie G to pierwszy ≠ 0 wektor sieci odwrotnej
• wektory k spoza IBZ można „sprowadzić” do IBZ
przez odjęcie / dodanie wektora translacji sieci odwrotnej
• IBZ to komórka Wignera-Seitza w sieci odwrotnej
• kolejne strefy tworzy się w analogiczny sposób
konstrukcja stref Brillouina
1D, łańcuch
wektor podstawowy translacji sieci prostej
-a
wektor podstawowy translacji sieci odwrotnej
-b
=G
2D, sieć kwadratowa (prostokątna)
3D -analogicznie
sieć odwrotna do FCC to sieć BCC IBZ dla fcc
komórka sieci prostej FCC i odpowiadająca jej IBZ w sieci odwrotnej
C.Kittel WFCS
- objętość każdej strefy jest taka sama
- fragmenty wyższych stref składają się na IBZ ( k’ -> k )
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards