Psychologia - Magisterskie24.pl

advertisement
Psychologia
Uważaj na swoje myśli, one stają się słowami;
Uważaj na swoje słowa, one stają się czynami;
Uważaj na swoje czyny, one staja się nawykami;
Uważaj na swoje nawyki, one stają się charakterem;
Uważaj na swój charakter, on tworzy Twoje przeznaczenie…
1
Główne kierunki w psychologii
wundtyzm : (naz. w. Wundt, psycholog i filozof niem., 1832–1920, stworzył psychologię
doświadczalną i fizjologiczną) l. kierunek psychologiczny, który uznaje obserwacje pomiarowe przy
użyciu instrumentów za jedynie naukową metodę badań, dyskwalifikuje natomiast metody poza
laboratoryjne. Naukowe jest to, co da się powtórzyć. Zależność między tym, co się u człowieka dzieje
a tym jak się on zachowuje. Wg. Wundta psychologia była atomistyczna- atom psychiczny.
Psychologia jest złożona z atomu wrażeń, uczuć, dokonań zmysłowych. Atomy będące w ciągłym
ruchu tworzą strukturę psychiczną. Wzajemne związki atomów jako struktura jest obecne w
dynamicznym podejściu do ludzkiej psychiki. Introspekcja naukowa- Badanie własnych przeżyć,
poświęcanie im szczególnej uwagi w celu wysnucia na ich temat naukowej teorii. Nie zostało uznane
w psychologii za metodę naukową.
Struktura psychologiczna Wundta:
SPOSTRZEGANIE→ UCZUCIA→ OSĄD
2
Introspekcja- poznawanie świata przez skojarzenia, wewn.świat człowieka, a nie na podstawie świata
zewnętrznego i na podstawie zmysłów.Wundt twierdził, że ludzkie doświadczenie jest indywidualnenie można tak naprawdę wczuwać się w czyjeś przeżycia, emocje. Wundt zauważył, że zachowanie
społeczne wpływa na asocjację, na uczucia, strukturę psychiczną człowieka.
Psychologia aktów Brentano: (ur. 16 stycznia 1838, zm. 17 marca 1917), psycholog,
socjolog i filozof niemiecki, miał wpływ na kształtowanie się fenomenologii Edmunda Husserla. Jego
poglądy były bliskie reizmowi. Najważniejszym dziełem była Psychologia z empirycznego punktu
widzenia (1874) Brentano był zwolennikiem empiryzmu i na doświadczeniu opierał swoje poglądy
filozoficzne – zwłaszcza na doświadczeniu introspekcyjnym. Brentano uważał, że wspólną cechą
aktów psychicznych jest intencjonalność – skierowanie ku określonym przedmiotom. Te przedmioty
– w odróżnieniu od aktów psychicznych – mają transcedentny charakter. Zjawiska psychiczne dzielił
Brentano na przedstawienia, sądy (którym można w przeciwieństwie do przedstawień przypisać
prawdę lub fałsz) oraz "akty miłości i niechęci". Odpowiadają im trzy działy filozofii: estetyka,
logika i etyka oraz trzy ideały: piękno, prawda i dobro.Intencjonalność to jedno z podstawowych
pojęć fenomenologii Edmunda Husserla, odnoszące się do świadomości i oznaczające, iż zawsze jest
ona świadomością czegoś.Świadomość jest jednocześnie ujmowaniem przedmiotu, myśleniem o nim
oraz nadawaniem mu sensu, ponieważ przedmiot ujawnia się wyłącznie dzięki intencjonalnemu
projektowi skierowanej ku niemu świadomości. Kategorie intencjonalności Husserl przejął od Franza
Brentano.W psychologii intencjonalność określa akt, stan lub zachowanie zamierzone świadomie.
Trzy rodzaje aktów psychologicznych:



przedstawienia: fakty, które nie mogą być wartościowane, np.poczucie piękna.
sądy: porównania, orzekania, przypomnienia, mogą być prawdziwe lub fałszywe;
najprawdopodobniejszym sądem jest ten, który obcuje z naturą, prawdą.
akty czyste: miłość i nienawiść, łączenie uczucia i woli, subiektywny stosunek intencjonalny
osoby, która przeżywa dany akt psych.
Metoda badania wg. Brentano:

introspekcja: dotyczy aktów psych., ich obserwacja, odpowiedź na pytanie jak czujemy.
3
Brentano dał początek fenomenologii, czyli obserwowaniu świata takiego jakim się jawi, przy
jednoczesnym odrzuceniu założeń
Psychologia Postaci: szkoła psychologiczna podkreślająca ważność badania subiektywnego
sposobu, w jaki dany obiekt pojawia się w umyśle ludzi, zamiast poddania badaniom wyłącznie
obiektywnych, fizycznych cech tego obiektu. Psychologia postaci (Gestalt) lub inaczej gestaltyzm to
kierunek w psychologii przeciwstawiający się koncepcji życia psychicznego jako kompleksu
elementów składowych - zjawisk elementarnych. W zamian za to proponuje koncepcję opowiadającą
się za tym, aby życie psychiczne traktować jako twór złożony z pewnych wyłaniających się całości.
Pierwotnie teoria Gestalt stanowiła zaproponowaną przed II wojną światową w Niemczech teorię
percepcji, alternatywną do innych znanych i akceptowanych na początku XX w.
Gestaltyści zajmowali się koncepcją Rubina: całość składa się z figur , tak że figury są wyodrębniane
przez człowieka indywidualnie. U zdrowego człowieka wyodrębnianie figur z tła jest procesem
ciągłym, który char. Całe nasze życie. Cykl wyodrębniania figur z teł:
uświadomienie→ pobudzenie→ działanie↓
↑
kontakt
↑
←←←←←←←←←←←←←
Cykl ten przebiega nieustannie.
KUST LEWIN: psych. topologiczna, myślało tym jak przenieść ludzką inteligencję na język
elektroniczny.
Całość psychiki zbudowana jest z trzech sfer:
1. centralna
2. częściowa
3. perfekcyjna
Napięcia między nimi powodują aktywizację całego organizmu.
Zachowanie człowieka nie jest bezcelowe, zawsze dąży do równowagi. Teoria ta przyczyniła się do
rozwoju psychologii poznawczej.
4
Behawioryzm :
Twórcy – Pawłow, Thorndile, Tolman, Skiner.
Założenia – laboratoria, psychologia eksperymentalna
Teza – zachowanie jest funkcją układu bodźców R = f(S1, S2, S3,...)
Teoria ta powstała na przełomie wieku XVII i XIX wg niej środowisko jest układem alternatywnym,
a człowiek reaktywnym.
Inżynieria behawioralna – określone zachowania prowadzą do pewnych konsekwencji, człowiek uczy
się unikać zagrożeń, czy frustracji. Zachowanie jest narzędziem do osiągnięcia pewnych
konsekwencji. Konsekwencje to są wzmocnienia, mogą być pozytywne, które prowadzą do
pożądanych konsekwencji zachowania, a wzmocnienia negatywne to szeroko rozumiane kary.
Główną rolę w sterowaniu zachowaniem odgrywają wzmocnienia pozytywne i negatywne.
Wzmocnienia negatywne (awersyjne) np. de prywacja pokarmowa, kary pieniężne, są stosowane w
celu wyeliminowania zachowań niepożądanych, dewiacyjnych, jednak modyfikowanie zachowań jest
łatwiejsze poprzez wzmocnienia pozytywne.
Stosowanie kary wywołuje zaburzenia emocjonalne, może wywoływać bunt, agresję lub lęk, może
prowadzić do tego, że wyhamuje niepożądane zachowania, ale również zachowania pożądane.
Stosowanie kar prowadzi do unikania źródła karania, dostarcza też negatywnych wzorców
zachowania.
Behawioryzm stworzył dość prymitywny obraz człowieka, jest to wizerunek człowieka reaktywnego,
reagujący na określone bodźce docierające ze środowiska, nie ma tu miejsca na takie atrybuty ludzkie
jak godność, wolność, odpowiedzialność.
Wolność – uwolnienie od kontroli negatywnej i kar.
Godność – prawo do wzmocnień pozytywnych.
JAMES WATSON: znany z hasła „Dajcie ni dziecko a zrobię z nim wszystko co będziecie chcieli”bo dziecko można dowolnie ukształtować- w tym zawarty jest cały program behawioryzmu.
S→→→→ R
- zachowanie to wynik reakcji n bodziesz, z zachowania chciano się dowiedzieć co dzieje się z
człowiekiem
- program ten musiał mieć ścisłe założenia ( zachowanie jest zawsze wynikające z wpływu
otoczenia, człowiek zależy od otoczenia, jakie bodźce będą dostarczane. Jego indywidualna reakcja
następstwem bodźców. Determinizm był podstawową zasadą)
5
Jeżeli otoczenie determinuje zachowanie to trzeba badać to środowisko.
SKINNER: jest twórcą podziału zachowań na:
1. zachowania reaktywne, to takie w którym zarówno bodziesz jak i reakcja są obserwowane ( co
sprawia, że ujawnia się dana reakcja)
2. zachowanie sprawcze, obserwowana jest reakcja a nie bodziesz.
Skinnerowski sposób podejścia do psychiki ludzkiej opiera się na tym, że zachowanie podlega
określonym prawom. I trzeba szukać tych praw. Celem jest kierowanie tym zachowaniem.
Środowisko jest odpowiedzialne za przyszłe zachowanie się dziecka, bo nieprawidłowe działywanie
na nie jest przyczyną jego późniejszego złego zachowania.
PROF. TOLMAN: pod koniec lat 50 „Społeczna teoria uczenia się”, książka ta spowodowała upadek
behawioryzmu. Sposób spostrzegania da interpretowanie sytuacji mają większe znaczenie w
wytwarzaniu nawyków nią samo bodźcowanie z zewn. Źródłem nagród i kar są własne myśli.
S →→→→→ O →→→→ R
Rozpoczyna się kontynuowanie w postaci psychologii poznawczej. Między behawioryzmem a
psychologią poznawczą jest różnica w akcentowaniu znaczenia konstrukcji poznawczej.
ELLIS: w swojej terapii mówił o patogennym myśleniu (13 kategorii zdrowia i choroby). Tego typu
terapia jest jedną z najlepszych. Kategorie w patogennym myśleniu poznawczym:
 umiejętność dbania o własne dobro i potrzeby ( jeśli ta samodzielność nie będzie
prawidłowa to prowadzi do zachowań dysadaptacyjnych)
 dobre przystosowanie się ( np. towarzyskość)
 tolerancyjność
 umiejętność podejmowania ryzyka
Myślenia patogenne:
 szczęście zależy od warunków zewnętrznych
 należy mi się żeby mnie akceptowano i kochano
6

trzeba mieć podporę
Psychologia Ewolucyjna: to jeden z nowszych obszarów badań psychologii tłumaczący
ludzkie zachowania jako wynik ewolucji biologicznej i kulturowej.
Psychologowie ewolucyjni zakładają, iż przynajmniej część naszych zachowań jest dziedziczona
genetycznie. Niektóre z tych założeń są dowodzone poprzez szereg badań prowadzonych w
populacjach osób spokrewnionych i niespokrewnionych. Jedną z częściej eksploatowanych badawczo
kategorii to bliźnięta jednojajowe wychowywane w różnych środowiskach społecznych. Dzięki tego
typu badaniom uzyskuje się informacje na temat zachowania dziedziczonego, niezależnego od
otoczenia społeczno-kulturowego. Innym ciekawym obszarem badawczym są porównania
statystyczne relacji rodziców wobec dzieci (np. zachowań patologicznych w rodzinach,
dzieciobójstwa) w rodzinach naturalnych i zastępczych.
Psychoanaliza: Twórcy – Freud, Adler, Jung,
Założenia – badania w klinikach psychiatrycznych
Teza – procesy psychiczne człowieka, psychoterapia, psychoanaliza, człowiek nie doskonały.
Główne założenia to, że tylko niektóre przeżycia i procesy psychiczne są uświadomione, większość
pozostaje poza świadomością.
Nieświadomość – obszar doznań, wspomnień, które mogą być powołane do świadomości za pomocą
różnych technik.
Podświadomość – niedostępna w poznaniu, tylko psychoanaliza tam dociera.
Aparat wewnętrzny składa się z trzech warstw.
1. ID – zbiór sił dynamicznych tzw. popędów, które są nieświadome, irracjonalne, kierują się
zasadą przyjemności. Są dwie grupy popędów
- eros – popędy życia, seksualne
- penatos – popęd śmierci, niszczycielski
Siłę dynamiczną popędom daje proces odżywiania i jest przemieniana na moc psychiczną.
2. EGO – nakazuje liczyć się z realnością świata zewnętrznego, kieruje się zasadą
rzeczywistości, koordynuje działania id, wymagania superego i naciski świata zewnętrznego.
Dokonuje funkcji poznawania świata i dzięki temu reguluje zachowaniem człowieka, również
7
dzięki ego możliwe jest odsunięcie gratyfikacji bezpośredniej na bardziej odległą tj. zgodnie z
wymaganiami społecznymi.
3. SUPEREGO – zawiera zbiór wzorów zachowań, norm, nakazów i zakazów postępowania i te
wzorce określają sposób, czas, okoliczności i obiekty za pomocą, których mogą być
rozładowane popędy seksualne, agresywne itp. Superego składa się z 2 części
- sumienie
- ja idealne
Obie one mają zdolność samo karania, sumienie poprzez poczucie winy, a ja idealne jest to wzór
osobowy ukształtowany przez wymagania rodziców.
Superego decyduje, co jest zgodne z normami, działa irracjonalnie, odwołuje się do ideału, a nie do
rzeczywistości. Kontroluje popędy id poprzez hamowanie ich.
Konflikt – psychoanaliza traktuje człowieka jako jednostkę skonfliktowaną, stale jesteśmy w
konflikcie, od sposobu radzenia sobie z konfliktami zależy zdrowie psychiczne jednostki.
Mechanizmy obronne zob. książka.
Psychologia Humanistyczna: zrodziła się w latach pięćdziesiątych ubiegłego
stulecia i bardzo szybko zdobyła sobie ogromną popularność stając się ''trzecią siłą''
psychologii, obok psychoanalizy i behawioryzmuNazwa dziedziny pochodzi od tytułu periodyku
Anthony'ego Suticha bliskiego współpracownika Abrahama Maslowa, który w 1961 roku powołał do
życia czasopismo ''Journal of Humanistic Psychology''.
W roku 1963 grupa psychologów z USA (Gordon Allport, Charlotte Buhler, George Kelly, Carl
Rogers) powołała Amerykańskie Towarzystwo Psychologii Humanistycznej.
Psychologia humanistyczna powstała jako wynik reakcji na ograniczenia psychoanalizy i
behawioryzmu, które pomijały ludzkie możliwości i zdolności jak: twórczość, miłość, Ja,
obiektywność, autonomia, tożsamość, odpowiedzialność, czy zdrowie psychiczne. Program
psychologii humanistycznej był więc wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania dokonanej
przez dotychczasową psychologię.
8
Sama idea nowej psychologii jako ''trzeciej siły'' pochodzi od Gordona Allporta, który wskazywał na
możliwość wyjścia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjaśniania
aspiracji człowieka. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm, kładąc nacisk na niepowtarzalność
jednostki ludzkiej wskazała na konieczność wniknięcia w jej światopogląd, by móc "ujrzeć jej świat
jej własnymi oczami" oraz na potrzeby dalszego rozwijania odpowiedzialności, wyboru samo
tworzenia się, autonomii, i samej tożsamości.
Rogers twierdził, że nie ma wiedzy wolnej od podmiotowości tzn. że każda ze stron układu badanego
wnosi swoje doświadczenia, idiosynkrazje modyfikując wyniki badań. Czynią to także badacze
uważający się za obiektywnych. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem
komunikacyjnym, stąd też wywodzi się postulat psychologii humanistycznej, nakazujący
koncentrować uwagę na relacji nadawca-komunikat-odbiorca.
Psychologia humanistyczna w Polsce
W Polsce, analogiczne idee psychologii humanistycznej podjął lekarz, neurolog i psychiatra,
psycholog i pedagog oraz psychoterapeuta, Kazimierz Dąbrowski 1902-1980 w swojej koncepcji
higieny psychicznej, dezintegracji pozytywnej i pedagogiki leczniczej, a także w teorii osobowości,
którą zdefiniował jako samopotwierdzoną, samowychowującą się jedność własności indywidualnych i
społecznych, zintegrowanych w wartościach realizowanego w życiu aksjologicznego ideału. Opisywał
ją przez takie kategorie jak empatia, autonomia, czy przyjaźń. W latach 70. dyskutował z Maslowem,
zwłaszcza jego teorię potrzeb, z którą się nie zgadzał .
Postulaty psychologii humanistycznej
Psychologia humanistyczna interpretuje człowieka jako podmiot autonomiczny, który przyjmuje
postawę badawczą wobec rzeczywistości, który obserwuje, przewiduje, planuje i wnioskuje i który
zgodnie z posiadaną wiedzą przystosowuje się do świata i kształtuje go. Podstawą filozoficzną czyni
egzystencjalizm, personalizm i fenomenologię. Również pod względem metodologii zajmuje
stanowisko odmienne niż behawioryści lub psychoanalitycy. Ci pierwsi, zgodnie z ogólną koncepcją
człowieka i nauki, preferowali techniki eksperymentalne (eksperyment laboratoryjny), drudzy
9
wypracowali szereg skomplikowanych technik, pozwalających dotrzeć do sfery nieświadomości.
Psychologowie humanistyczni największą wagę przywiązują do badania aktualnego doświadczenia,
stosując w tym celu różne odmiany opisu fenomenologicznego, a także introspekcyjnego.
Celem psychologii humanistycznej jest koncentracja na opisie niepowtarzalnych właściwości
indywiduum. Specjaliści analizujący psychologię humanistyczną wskazują, że można wyodrębnić jej
sześć podstawowych postulatów:
1. upodmiotowienie sytuacji badawczej (badacz i badany stanowią my);
2. dialog zamiast manipulacja, ponieważ w każdej sytuacji badawczej ludzie mogą przejawiać
odmienne właściwości;
3. komunikacja - niezbędna nie tylko z osobami badanymi, ale także z odbiorcami;
4. łączenie psychologii jako nauki z psychologią jako praktyką, czego przykładem jest
psychoterapia;
5. uwzględniane perspektywy badanego (a nie tylko badacza), jako że zachowanie
wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistości;
6. odwołanie się do empatii jako najbardziej efektywnego kanału komunikacyjnego.
Psychologia humanistyczna odrzuca przekonania o zewnętrznej sterowności człowieka
(typowe dla behawioryzmu), a wyraża przeświadczenie o istniejącym w każdym człowieku
potencjale wewnątrzsterowności, który realizuje się wtedy, gdy nie ma blokad zewnętrznych
wymuszających określone zachowania. Nadrzędnym interesem człowieka jest jego rozwój, a
siłą napędową rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. Człowiek dysponuje także intuicją,
która jest jego narzędziem rozwoju.
W toku rozwoju pojawiają się się rozmaite sprzeczności między wewnętrznymi i
zewnętrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Wewnętrznym kryterium jest to, czy
zachowanie sprzyja samoaktualizacji. Zewnętrzne kryterium to akceptacja - w tym wypadku
ważne jest to, czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptację społeczną. Kierowanie się
kryteriami zewnętrznymi jest często (a właściwie zawsze) destrukcyjne dla rozwoju, ponieważ
blokuje możliwości zaspokojenia najważniejszych potrzeb i prowadzi do zaburzeń
psychicznych. Kierując się kryterium wewnętrznym człowiek unika ograniczeń wolności.
Człowiek sterowany od wewnątrz dysponuje swobodą wyboru zachowań. Człowiek
wewnątrzsterowny jest podmiotem a jego zachowanie wyrazem podmiotowości w
10
odróżnieniu od człowieka-przedmiotu, którego zachowanie jest efektem manipulacji
zewnętrznej. (zobacz też: umiejscowienie poczucia kontroli (LoC))
Założenia
Piramida potrzeb
Istotnym składnikiem psychologii humanistycznej jest teoria hierarchii potrzeb rozwinięta przez
Abrahama H. Maslowa. Potrzeby tworzą układ hierarchiczny (piramida Maslowa), przy czym
hierarchia opiera się na dwóch podstawowych założeniach:
1. zachowanie człowieka jest motywowane przez niezaspokojone potrzeby,
2. gdy dana potrzeba została zaspokojona potrzeby wyższego rzędu,
3. zaspokojenie potrzeb z niższego piętra umożliwia zaspokojenie potrzeb wyższego rzędu.
Koncepcja ta zdobyła znaczną popularność, ponieważ w prosty sposób opisuje mechanizm
generowania potrzeb i dynamikę ich rozwoju.
Samorealizacja
Drugim składnikiem podejścia humanistycznego jakie zaproponował Maslow jest teoria
samoaktualizacji. Samoaktualizacja jest procesem stawania się tym, kim się jest, dążeniem do
wewnętrznej spójności, jedności z samym sobą, spełnienia swojego przeznaczenia lub powołania.
MÓZGOWA ORGANIZACJA CZYNNOŚCI PSYCHICZNYCH
(aktualnie brak)
Cechy i funkcje układu nerwowego:

pobudliwość- zdolność przechodzenia w stan ruchu pod wpływem bodźców , które
wyprowadzają ustrój ze stanu równowagi;
11

plastyczność- gdy właściwości komórek nerwowych zmieniają się w sposób trwały pod
wpływem działania bodźców ze środowiska co zapewnia zdolność adaptacji do samonaprawy,
uczenia się, pamięci etc.
RECEPTORY:


interreceptory- oko, ucho, czucie; pobierają informacje z wnętrza organizmu
proprioreceptory- skóra, mięśnie, ściany naczyń krwionośnych
RODZAJE PLASTYCZNOŚCI:


pouszkodzeniowa: wywołana wzmożonym dośw.czuciowym lub ruchowym zw.z uczeniem i
pamięcią ( kształtuje tożsamość org.)
rozwojowa- zw.z przebiegiem ciąży
MODEL KOMÓRKI NERWOWEJ
12
13
PROCESY POZNAWCZE
Proces psychiczny człowieka to sekwencja zmian zachodzących w przebiegu aktywności
motoryczno-intelektualnej człowieka, zmiany w psychice wyniku oddziaływania bodźców na zmysły i
mózg, a determinujące poznawanie rzeczywistości i regulujące stosunek człowieka do otoczenia.
Podział procesów poznawczych:
Wrażenia
Wrażenia zmysłowe to elementarne składniki procesu poznawczego; powstają wskutek działania
bodźców na poszczególne narządy zmysłów; są odzwierciedleniem izolowanych cech przedmiotów
np. barwy, dźwięku, zapachu.
Wrażenia dzieli się w zależności od receptorów które odbierają bodźce:
1. wzrokowe,
2. skórne,
3. słuchowe,
4. węchowe,
5. smakowe,
6. ustrojowe,
7. równowagi i stawowo-mięśniowe.
Spostrzeżenie
Jest to proces psychiczny polegający na doznawaniu wielu wrażeń jednocześnie, które w mózgu są
selekcjonowane, wiązane oraz sensownie ujmowane. Podstawowym tworzywem dla spostrzeżeń są
wrażenia wzrokowe.
14
Uwaga
To skierowanie świadomości na jakiś przedmiot lub zjawisko świata zewnętrznego i wewnętrznego.
Uwaga ma charakter selektywny, jeżeli człowiek zwraca ją na jeden przedmiot lub zjawisko, to tym
samym odwraca uwagę od innych.
Wyobraźnia
To samodzielny proces tworzenia obrazów (wyobrażeń) na podstawie minionych spostrzeżeń.
Wyobrażenia są obrazami przedmiotów lub zjawisk, których nie postrzegamy w danej chwili.
Wyobraźnia jest procesem, a wyobrażenie jego produktem, rezultatem.
Wyobraźnia człowieka jest ściśle związana ze spostrzeganiem, z pamięcią, z myśleniem, a nawet z
uczuciami.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
mimowolna
dowolna
odtwórcza
wytwórcza (twórcza)
konkretna
fantazyjna
Pamięć
Jest jednym z zasadniczych procesów psychicznych. Leży u podstaw wszystkich innych procesów
psychicznych i bez niej nie możliwe byłoby w ogóle życie psychiczne.
Pamięć to proces psychiczny polegający na zapamiętaniu, przechowywaniu (pamiętaniu) i
odtwarzaniu materiału (zmysłowego, wyobrażeniowego lub myślowego).
3 podstawowe procesy pamięciowe:
1. zapamiętywanie– jest procesem gromadzenia wiedzy i umiejętności człowieka
2. pamiętanie– w czasie pamiętania wystepują dwa istotne procesy:
15
3. zapominanie (jest procesem naturalnym, polega na zmiejszeniu się pod wpływem czasu
materiału pamięciowego)
4. zniekształcanie (jest procesem wyłącznie negatywnym i polega na powstawaniu różnorodnych
zmian w przechowywanym materiale)
5. odtwarzanie – polega na przypominaniu lub rozpoznawaniu
Myślenie
To aktywny proces poznawczy odzwierciedlający ogólne cechy i stosunki między róznymi
elementami rzeczywistości, zmierzający do rozwiązywania określonych problemów (zadań,
zagadnień)
Procesy myślenia:
1. analiza
2. synteza
3. uogólnianie
4. abstrahowanie
5. porównywanie
6. klasyfikowanie
7. wnioskowanie
INTELIGENCJA I UCZENIE SIĘ CZŁOWIEKA
INTELIGENCJA
1.Inteligencja-rzecz nabyta, Człowiek się z tym rodzi, Zdolność myślenia logicznego.
2.inteligencja emocjonalna-umiejętne okazywanie uczuć, sposób wywierania emocji u siebie i u
innych.
16
3.Myślenie abstrakcyjne-oderwane od rzeczywistości, marzenia.
4.Inteligencja,a mądrość-mądrość rzecz wyuczona, człowiek inteligentny dąży do mądrości
INTELIGENCJA:
Od łac.inteligentia-bystrość, szybkość pojmowania;ma 2 znaczenia:-rodzaj szczególnej sprawności
umysłowej,-nazwa warstwy społecznej(dawniej).
INTELIGENCJA wg PWN:
Zespół zdolności umysłowych umożliwiających jednostce sprawne korzystanie z nabytej wiedzy oraz
skuteczne zachowanie się wobec nowych zadań i sytuacji.
TEZA GALTONA :
Większość osobników posiada cechy na poziomie średnim a ekstrema reprezentowany są przez niższe
osobniki.
Howard Gertner
7 rodzajów inteligencji:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
logiczno-matemat.
językowa
przestrzenna
muzyczna
koordynacja ruchu
interpersonalna
emocjonalna
7 MODELI INTELIGENCJI:
17
1.Adaptacyjny wg.Sterna[jest to zdolność adaptacji do nowych warunków i do wyk.nowych
zadań,utożsamia inteligencje z efektywnością działania. Krytycy tego podejścia postulują ze
efektywność działania jest uzależniona nie tyle od inteligen.ale również od osobowości,
temperamentu, motywacji. Stern wprowadził pojęcie:wieloumyslowego dziecka.
2.Jako zdolność uczenia się wg.Ferbusona (jest to nabyty przez jednostkę repertuar
zgeneralizowanych technik uczenia się. Miarą inteligencji jest stopień trudności materiału który
potrafimy sobie jeszcze przyswoić)
3.Jako zdolność rozwiązywania problemów ta zdolność wymaga zaangażowani, wnioskowania,
rozumowania, wykrywania, myślenia abstrakcyjnego.
4.Podejście operacjionistyczne wg. Boeinga (jest tym co mierzą testy inteligencji).
5.Podejście Behotlera (ineligencjia jest to ogólna zdolność jednostki do celowego działania,
racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku. Polską adaptacją
testu Behotlera jest test WAIS-R dla dorosłych, dla dzieci WISC-R. Dla dorosłych -11, dla dzieci -12
podtestów.
TYPY INTELIGENCJI
1. ABSTRAKCYJNA- umiejętność analizowania danych, które da się zawrzeć w formie znaków
i symboli.
2. WERBALNA- zdolność formułowania wypowiedzi, szybkie znajdowanie słów , dobre rozw.
testu pisemnego i ustnego.
3. SPOŁECZNA- zdolność przystosowania się i wpływania środowisko społeczne.
4. TWÓRCZA- zdolność do generowania nowych pojęć lub ich nieoczekiwanych połączeń.
5. EMOCJIONALNA- umiejętność radzenia sobie ze swoimi emocjami, nazywanie ich, oraz
zauważania i wpływania na emocje innych.
Uczenie się
18
Uczenie się - jedno z podstawowych pojęć psychologii - to proces zdobywania wiadomości,
umiejętności i nawyków (sprawności), prowadzący do stałych zmian w zachowaniu uczącego się ucznia.
Uczenie można rozpatrywać jako czynność (pojedynczą, krótkotrwałą) lub jako proces (zbiór
czynności posobnych i/lub równoległych, długotrwały):
1. czynność – wtedy gdy chcemy sobie coś przyswoić np. wiersz,
2. proces – to układy czynności.
O tym czy dana czynność lub proces zachodzi wnioskujemy na podstawie zaobserwowanych zmian uczenie więc jest procesem nabywania doświadczeń wyrażające się modyfikacją zachowania.
Uczenie się może mieć charakter zamierzony jak i niezamierzony.
W pedagogice uczenie się odnoszone jest do czynności ucznia. Efekty uczenia się zależne są między
innymi od pamięci, koncentracji uwagi, motywacji, zainteresowań, zdolności. Efektem uczenia się jest
wyuczenie się.
Sposoby uczenia się
1. uczenie pamięciowe – jego celem jest zapamiętanie układów wiadomości lub czynności tak,
by można je było powtarzać w sposób bezbłędny – podstawowa czynność to powtórzenia;
odnoszą się do tego trzy prawa:
2. postawa czynna powoduje lepsze efekty niż postawa bierna,
3. zapamiętanie początku i końca materiału wymaga mniej powtórzeń niż zapamiętanie środka,
4. czas potrzebny do wyuczenia się określonego materiału jest wprost proporcjonalny do
kwadratu długości szeregu.
5. uczenie się przez rozwiązywanie problemów – gdy podmiot spotyka się z sytuacją nową,
trudną, gdy zadanie nie może być rozwiązane przy pomocy posiadanej wiedzy. Uczeń
informacje musi sam wytworzyć.
6. uczenie się przez próby i błędy - wtedy gdy podmiot znajduje się w jakiejś nowej sytuacji,
rozpatruje nowy układ zależności, po to by lepiej przystosować się do życia. Jest to
nieekonomiczny sposób uczenia się, stosowany tam gdzie zawodzą inne. Podstawowe prawo
19
odnoszące się do tej formy uczenia się to prawo efektu Thorndike: wśród wielu
wykonywanych czynności, najsilniej utrwalają się te po których następuje efekt w postaci
nagrody.
7. uczenie się przez wgląd (zrozumienie) - odkrywanie organizacji materiału, nadawanie mu
jakiejś struktury. Chodzi o wniknięcie w istotę rzeczy, zobaczenie powiązań między
elementami, wniknięcie w terminy wchodzące w zakres działania.
8. uczenie się sensoryczne - polega na wytwarzaniu odruchów warunkowych.
9. uczenie się przez naśladownictwo.
10. uczenie się uboczne (mimowolne) - następuje przy okazji wykonywania jakichś
czynności.
Uczenie się, proces zdobywania i gromadzenia doświadczeń, w wyniku czego powstają nowe formy
zachowania się i działania lub następuje modyfikacja zachowań i działań wcześniej nabytych.
Wskutek uczenia się opanowany zostaje cały system wiadomości, umiejętności, nawyków,
przyzwyczajeń, przekonań. Terminu uczenie się używa się zarówno w znaczeniu wąskim - dla
określenia świadomego i zamierzonego zdobywania wiadomości i umiejętności, jak i w znaczeniu
szerokim - dla określenia zarówno uczenia się zamierzonego, jak i nie zamierzonego (mimowolnego).
Istnieje wiele teorii wyjaśniających zjawisko uczenia się. Współcześnie wyodrębnia się dwie ich
grupy:
1) teorie koneksjonistyczne, przyjmujące, że podstawą uczenia się są różnego typu połączenia między
bodźcami i reakcjami (np. teorie I.P. Pawłowa, B.F. Skinnera, L. Thorndike'a),
2) teorie poznawcze, wyjaśniające uczenie się jako zmianę schematów poznawczych (np. teorie K.
Lewina, E.Ch. Tolmana).
We współczesnej psychologii amerykańskiej procesy uczenia się uznawane są za główną dziedzinę
badań psychologicznych. W zależności od przyjętych kryteriów rozróżnia się wiele rodzajów i form
uczenia się. W związku z rodzajem motywacji i nastawienia wyodrębnia się:
1) uczenie się umyślne, ukierunkowane na zdobycie wiedzy, umiejętności, sprawności itp.,
2) uczenie się mimowolne (uboczne), nie zamierzone.
20
Zależnie od przyjętych sposobów i technik wyróżnia się:
1) uczenie się pamięciowe (mechaniczne) metodą biernego powtarzania,
2) uczenie się przez zrozumienie (wgląd), wniknięcie w istotę zagadnienia, sens opanowywanego
materiału,
3) uczenie się sensoryczne (spostrzeżeniowe, percepcyjne), polegające na wytwarzaniu się odruchów
warunkowych pod wpływem wzmacniania określonych doświadczeń,
4) uczenie się metodą prób i błędów (porażek i sukcesów), występujące najczęściej u dzieci i zwierząt
oraz w sytuacjach, gdy brak jest wskazówek, jak rozwiązać zadanie przejawia się w szukaniu,
próbowaniu i eliminowaniu czynności zbędnych, ćwiczeniu się w czynnościach skutecznych,
prowadzących do celu,
5) uczenie się przez naśladownictwo, czyli intencjonalne wykonywanie przez osobę uczącą się
czynności, które przedtem wykonywał ktoś inny,
6) uczenie się przez działanie, tzn. wykorzystywanie opanowanej wiedzy do rozwiązywania zadań
praktycznych,
7) uczenie się przez przeżywanie, co oznacza kształtowanie stosunku do określonych wartości
moralnych, społecznych, estetycznych i innych. Efekty uczenia się zależą od właściwości
psychofizycznych ucznia, przede wszystkim od zdolności zapamiętywania oraz od koncentracji i
trwałości uwagi. Od sytuacji uczenia się (struktura i rodzaj przyswajanych treści, lokal i jego
urządzenie, stan organizmu uczącego się itp.).
WYBRANE ZAGADNIENIA OSOBOWOŚCI I
TEMPERAMENTU CZŁOWIEKA
21
Osobowość
Osobowość to wewnętrzny system regulacji pozwalający na adaptację i wewnętrzną integrację myśli,
uczuć i zachowania w określonym środowisku w wymiarze czasowym (poczucie stabilności).
Osobowość jest także definiowana jako charakterystyczny, względnie stały sposób reagowania
jednostki na środowisko społeczno – przyrodnicze, a także sposób wchodzenia z nim w interakcje.
Osobowość kształtowana jest przez całe życie, szczególnie w okresie dzieciństwa oraz młodości
poprzez wpływ bodźców zewnętrznych w procesie socjalizacji, a także własnej aktywności jednostki.
Istotną rolę odgrywają tu również wrodzone cechy biofizyczne.
Teorie osobowości
Różnorodne poglądy na konstrukcję osobowości człowieka doprowadziły do powstania licznych teorii




Psychodynamiczne
o Teoria freudowska – w procesie kształtowania osobowości kładzie nacisk na
doświadczenie zdobyte w dzieciństwie, popędy biologiczne oraz stosunki z rodzicami;
(zobacz też psychoanalityczna teoria osobowości);
o Teorie neopsychoanalityczne – podkreślają znaczenie podstawowych popędów oraz
interakcji społecznych w kształtowaniu osobowości jednostki. Przedstawiciele: Carl
Jung, Alfred Adler, Harry Stack Sullivan, Karen Horney, Erik Erikson;
Teorie pola – traktują organizm jako całość, kładąc nacisk na dążenie jednostki do
zaspokojenia podstawowego popędu jakim jest popęd samorealizacji. Przedstawiciele: Kurt
Goldstein;
Teorie czynnikowe – przedstawiają osobowość jako zbiór cech lub charakterystycznych
sposobów zachowania, odczuwania, reagowania. Przedstawiciele: Joy Paul Guilford,
Raymond Cattell, Hans Eysenck;
Teorie uczenia się – podkreślają czynniki sytuacyjne wywołujące określone zachowania oraz
warunki wzmacniające owe zachowania. Przedstawiciele: John Dollard, Neal Miller
o Teoria uczenia się społecznego – zwraca uwagę na społeczny aspekt kształtowania
się osobowości, tj. bodźce i wzmocnienia społeczne. Przedstawiciele: Albert Bandura;
22


Teorie humanistyczne - Abraham Maslow, Carl Rogers, Frederick Perls, Kazimierz
Dąbrowski;
Teorie systemowe - Milton Erickson, Oscar Ichazo (systemowa teoria osobowości).
Osobowość jest terminem niezwykle trudnym do zdefiniowania, a podejście do osobowości różni się
w zależności od stanowiska teoretycznego. Ogólnie można powiedzieć, że osobowość to
charakterystyczny, względnie stały sposób reagowania jednostki na środowisko społeczno –
przyrodnicze, a także sposób wchodzenia z nim w interakcje.
Ogólne teorie osobowości:
1. teorie typów: zakładają, że każda jednostka reprezentuje swoistą równowagę podstawowych
elementów zgodnych z typem osobowości. Przykładem takiej teorii jest konstytucjonalna
teoria Sheldona, mówiąca, że typy budowy ciała związane są z rozwojem osobowości.
2. teorie cech: opisują osobowość jako zespół charakterystycznych dla danego człowieka cech.
Cecha to względnie stała, charakterystyczna dla jednostki, zgeneralizowana tendencja do
określonych zachowań, przejawiająca się w różnych sytuacjach. Przykładem takich teorii są
m.in.: teorie Allporta, Cattella czy też Eysencka. Jedną z najbardziej znanych jest teoria
Wielkiej Piątki, wyznaczająca pięć głównych cech, występujących z różnym natężeniem i w
różnych konfiguracjach u każdego człowieka. Cechy te to: neurotyczność, ekstrawersja,
otwartość na doświadczenia, ugodowość i sumienność.
3. teorie psychodynamiczne i psychoanalityczne: klasyczne teorie Freuda i Junga, czy
późniejsze: Adlera, Fromma, Horney. Na ogół kładą nacisk na czynniki rozwojowe przy
założeniu, że osobowość dorosłego człowieka rozwija się w czasie, w zależnośći od stopnia
intergracji czynników. Ważne są tu podejścia motywacyjne. Ponadto w klasycznym podejściu
psychoanalitycznym Freuda, kładzie się nacisk na rolę procesów nieświadomych, konfliktów i
centralną rolę popędów w rozwoju osobowości. Freud wyznaczył także trzy struktury
psychiczne osobowości: id, ego i superego.
4. podejście behawioralne: nie powstały konkretne behawioralne teorie osobowości, ale pod
wpływem rozwoju behawioryzmu, naukowcy zaczęli się przyglądać osobowości z
23
perspektywy środowiska: na ile zależy ona od stałości środowiska i otrzymywanych
wzmocnień.
5. teorie humanistyczne: w przypoadku teorii humanistycznych istnieje trudność w
empirycznym weryfikowaniu wprowadzonych pojęć. Autorzy tacy, jak Abraham Maslow czy
Carl Rogers opierali się głównie na fenomenologii (najważniejsze są subiektywne
doświadczenia jednostki), holizmie i naturalnym dążeniu do samorealizacji.
6. poznawcze podejście do osobowości: osoba traktowana jest tu jako pewna całość, teorie
koncentrują się na pojęciu JA (obrazie własnej osoby), które odpowiedzialne jest za
nadawanie sensu doświadczeniom. Osobowość jest traktowana jako system wiedzy osobistej,
wykorzystywanej przy interpretacji doświadczeń i sterowaniu zachowaniem; jest to wiedza
naturalna (potoczna, intuicyjna), gorąca (silnie związana z emocjami), często słabo
uświadamiana, o charakterze pragamatycznym.
Temperament
Temperament - podstawowe, względnie stałe czasowo cechy osobowości, które manifestują się w
formalnej charakterystyce zachowania. Cechy te występują już we wczesnym dzieciństwie i są
wspólne dla człowieka i zwierząt. Będąc pierwotnie zdeterminowany przez wrodzone mechanizmy
fizjologiczne, temperament podlega zmianom zachodzącym pod wpływem dojrzewania (i starzenia
się) oraz niektórych czynników środowiskowych. (Regulacyjna teoria temperamentu Strelau)
Temperament - zespół dziedziczonych cech osobowości, zdeterminowanych genetycznie i
ujawniających się już w pierwszym roku życia człowieka. Tak rozumiany temperament stanowi
podstawę kształtowania się i rozwoju osobowości. (Buss i Plomin)
Badaniami temperamentu zajmowali się m.in. Hipokrates, Iwan Pawłow, Jan Strelau, Hans Eysenck
(patrz: teoria temperamentu PEN), Arnold Buss i Robert Plomin.
Temperament w teorii Pawłowa
Według teorii Pawłowa temperament odpowiada typowi układu nerwowego, który charakteryzują
cztery podstawowe właściwości:
24




SPP - siła procesu pobudzenia; na poziomie zachowania funkcjonalna wydolność komórki
nerwowej znajduje wyraz w reakcjach na silną lub długotrwałą stymulację; im silniejszy układ
nerwowy, tym mniejsza jest wartość procesu pobudzenia
o hamowanie ochronne (pozaokresowe) - rodzaj hamowania bezwarunkowego,
służącego ochronie OUN przed przeciążeniem (zob. habituacja)
SPH - siła procesu hamowania; łatwość, z jaką UN tworzy warunkowe reakcje hamulcowe
(wygaszanie, różnicowanie, opóźnianie), przejawia się gdy zachodzi konieczność odraczania
reakcji, hamowania pobudzeń, by stworzyć miejsce adekwatnie działającym bodźcom
RWN - równowaga procesów nerwowych; stosunek procesów pobudzenia do procesów
hamowania
RPN - ruchliwość procesów nerwowych; zdolność UN do szybkiej zmiany procesów
pobudzenia i hamowania
Typy wyższej czynności nerwowej wg Iwanowa-Smoleńskiego
1.
2.
3.
4.
typ ruchliwy - związki pobudzenia i hamowania tworzą się łatwo i szybko
typ powolny - związki pobudzenia i hamowania tworzą się powoli
typ pobudliwy - pobudzenie tworzy się szybko, hamowanie powoli
typ hamulcowy - pobudzenie tworzy się powoli, hamowanie szybko
Kombinacje właściwości układu nerwowego
Pawłow swoje badania nad funkcjonalną wydolnością komórki nerwowej odniósł do typologii
temperamentów Hipokratesa. Kombinacje typów temperamentalnych to odpowiedni: typ
melancholiczny, typ choleryczny, typ sangwiniczny i typ flegmatyczny.
25
TYP MELANCHOLICZNY- (gr. mélanos – czarny + chole – żółć; prawdopodobnie stąd m.in.
"czarne myśli") to osoba o pesymistycznym, lękowym, negatywnym podejściu do przyszłości, życia,
samego siebie, a także codziennych spraw.
Melancholik cechuje się temperamentem reprezentującym słaby układ nerwowy (wg teorii Pawłowa).
Według Hipokratesa dominującym narządem w organizmie melancholika jest śledziona, a
dominującym "humorem" - tzw. czarna żółć.
Osoba taka często popada w stany ruminacji, ma trudności z podejmowaniem decyzji, brakuje jej
wiary w siebie. Melancholik jest wrażliwy na krytykę swojej osoby, obraźliwy, nerwowy i skłonny do
zadumy, spokojny, wyciszony, powściągliwy, mało elastyczny w zachowaniu. Lubi marzyć, oddawać
się zadumie
26
TYP CHOLERYCZNY- Choleryk (gr. chole – żółć, stąd "żółć go zalewa") – przeciwieństwo
flegmatyka, typ pobudliwy, przejawiający tendencje do ciągłego niezadowolenia i agresji.
Charakteryzuje go silne przeżywanie emocji oraz duża energia życiowa i aktywność. Cholerycy
bywają uparci, a ich reakcje na bodźce są szybkie i często nieprzemyślane, bywają też
zakompleksieni. Są nastawieni na działania i kierowanie. Wzbudzają wśród ludzi zaufanie i respekt,
częśto pracują dla potrzeb grupy. Są szybcy w działaniu, preferują pracę, którą mogą sami
zorganizować. Lubią przewodzić i organizować pracę innym. Gdy ktoś się z nim nie zgodzi,denerwuje
się,krzyczy,staje sie agresywny.
Według Hipokratesa dominującym narządem w organizmie choleryka jest wątroba, a dominującym
"humorem" - żółć.
TYP SANGWINICZNY- Sangwinik (łac. sanguis – krew, stąd "krewki") to osoba o optymistycznym
podejściu do życia, otwarta na relacje interpersonalne, towarzyska, beztroska. Lubi być w centrum
zainteresowania, władcza i dominująca, czasem dumna i spoglądająca na innych "z góry". Jest
emocjonalna i spontaniczna, ma duże poczucie humoru, potrafi przyciągać do siebie ludzi. Tryska
energią i entuzjazmem, jest twórcza, lubi komplementy, szybko przeprasza.
Sangwinik cechuje się temperamentem reprezentującym silny, zrównoważony i ruchliwy układ
nerwowy (wg teorii Pawłowa). Według Hipokratesa dominującym narządem w organizmie
sangwinika jest serce, a dominującym "humorem" - krew.
TYP FLEGMATYCZNY- Flegmatyk (gr. phlégein – śluz) to osoba:
1.
2.
3.
4.
5.
o wysokim poziomie samokontroli
zrównoważona emocjonalnie,
łagodna
solidna
w relacjach interpersonalnych najczęściej nieufna i chłodna
27
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
dyplomatyczna
pojednawcza
cierpliwa
cicha
dowcipna
potrafiąca poświęcić dużo czasu sprawie czy człowiekowi
lubiąca obserwować ludzi
potrafiąca współczuć
preferująca pracę nie wymagającą pośpiechu i tempa
potrafiąca słuchać
Flegmatyk cechuje się temperamentem reprezentującym silny, zrównoważony i bezwładny układ
nerwowy (wg teorii Pawłowa). Według Hipokratesa dominującym narządem w organizmie
flegmatyka jest mózg, a dominującym "humorem" - śluz.
28
ZACHOWANIA SPOŁECZNE LUDZI
Człowiek istotą społeczną
- koncepcja teologiczna (Kasper Hauser, chłopiec Heski, chłopiec Islandzki, chłopcy Litewscy, dziki z
Aveyron, Kellogowie „Małpa i dziecko”)
- koncepcja socjologiczna (w obu przypadkach życie społeczne ma różne znaczenie dla rozwoju
jednostki ludzkiej)
Koncepcje pojmowania jednostki ludzkiej:
1. k. abstrakcjonistyczną (Simml, Wiese) – nie ma żadnej charakterystyki jednostki jedynie przyjmuje
się, jednostka jest podmiotem działań i zachowań i analizuje się różne formy, w jakich życie społeczne
tych jednostek występuje (stosunki społeczne, grupy społeczne, procesy społeczne. Koncepcja ta
abstrahuje od postaw ludzi czy motywów ich działania)
29
2. k. naturalistyczną – jednostka ludzka jest przedstawicielem gatunku, który reaguje na bodźce
zewnętrzne poprzez odpowiednie zachowania
3. k. realistyczną (Arystoteles) – jednostka ludzka jest istotą społeczną. 3 założenia:
- jednostka nie mogłaby rozwinąć swych cech specyficznie ludzkich, gdyby znajdowała się poza
ludzkim środowiskiem społecznym.
- człowiek nie jest czymś danym, gotowym ostatecznie określonym
- jednostka tworzy różne rodzaje i formy życia zbiorowego
Jednostka a społeczeństwo:
- teorie linearne (jeden stały kierunek rozwoju ludzkich dziejów, polegający na realizowaniu coraz
większej wolności jednostki lub odwrotnie)
- teorie cykliczne (dzieje ludzkie polegają na zmiennym, powtarzającym się przechodzeniu
społeczeństw ze stanów indywidualizmu do stanów kolektywizmu, wspólności czy też socjalizacji)
- teoria Hegla – rozwój historyczny, zdążający od stanu braku wolności dla jednostki poprzez stany
wolności dla jednego, wolnosci dla kilku od stanu wolności dla wszystkich ludzi
- teoria Kazimierza Kellesa – Krauza – socjologiczne prawo retrospeksji społecznej, głoszące, iż
rozwój społeczny toczy się według dwóch antagonistycznych zasad, które obracają koło
dialektycznego nastepstwa: indywidualizmu, socjalizmu, czyli przewagi interesó jednostki nad
interesami społeczeństwa w jednym okresie, a przewagi interesów społeczncyh nad jednostkowymi w
następnym okresie dziejowym.
- teoria Poppera – główny nurt dziejowy współżycia ludzkiego to wysiłki zmierzające do stworzenia
„społeczeństwa otwartego”, służącego jednostce i jej wolności, w moejsce społeczeństwa
„zamkniętego”, totalnego.
Trzy teorie na temat stosunku jednostki do społeczeństwa.
1. Organistyczna (Platon, Spencer) – społeczeństwo jest pierwotne w stosunku do człowieka, jest
organizmem i decyduje o naturze, o istocie swej części, jaką jest człowieka. Społeczeństwo uznali za
rzeczywistość pierwotną, a jednostkę ludzką za część i wytwór społeczeństwa. Osoba ludzka spełnia
jedynie funkcje względem organizmu. Prowadziło do totalitarnych teorii.
2. Mechanicystyczna, atomistyczna czy też nominalistyczna, umowy społecznej (Demokryt, Spencer,
Hobbes, Locke, Rousseau) – istnieją jedynie rzeczy jednostkowe, zaś całości systemy są jedynie
tworami umysłu ludzkiego. Społeczność jest tworem myśli ludzkiej, jest to nazwa, której nie
odpowiada żaden desygnat w świecie rzeczywistości. Społeczność oznacza wykonywanie przez ludzi
zgodnie z zawartą umową pewnych czynności podobnych lub uzupełniających się. Dobro powszechne
jest sumą dóbr największej liczby jednostek.
30
3. Funkcjonalna (Sorokin, św. Tomasz i Augustyn) – społeczeństwo nie jest bytem substancjalnym,
ale są nim jedynie osoby ludzkie, które społeczeństwo czy społeczeństwa tworzą. Społeczności
ludzkie istnieją realnie, są całościami odrębnymi od osób które je tworzą. Społeczność jest bytem
przypadłościowym, realnym i polega na powiązaniu uzależnieniu się zespołem stosunków
podporządkowania i współpracy przez osoby daną społeczność tworzące. Owo połączenie dokonuje
się dla osiągnięcia określonego dobra. Społeczeństwo ma charakter więzi duchowej. Jej zadaniem jest
osiąganie dobra wspólnego dla wszystkich. Realizacja dóbr jednostkowych następuje za
pośrednictwem dobra wspólnego. Osoba ludzka jest autonomiczna i wyrasta ponad zbiorowość, z
drugiej zaś strony jest w pewnym zakresie podporządkowana społeczności.
Prawa osoby ludzkiej i dobro wspólne.
Droga do określenia praw i osoby ludzkiej może być dwojaka, nazwijmy je drogami analizy
dedukcyjnej (do ustalenia praw osoby dochodzi się w drodze analizy i rozumowania) i opisu
empirycznego (obserwacja praktyki społecznej, opis i usystematyzowanie uprawnień jakich żądały dla
człowieka różne ruchy społeczne i polityczne).
Jan XXIII „Pacem in terris” 1963 – podstawą praw człowieka jest godność osoby ludzkiej.
Uporządkował prawa na trzy grupy: prawa wolnościowe, prawa społeczne i prawa solidarnościowe.
Wyznaczniki społeczeństwa humanistycznego – prawo do bytu, prawo do życia, prawo do rozwoju
(Wielka Karta Swobód, Bill of Right, Konstytucja 3 Maja, Deklaracja praw człowieka i obywatela z
Francji 1789 r., Deklaracja niepodległości US, Międzynarodowa deklaracja praw człowieka
uchwalona przez Międzynarodowy Instytut Prawa dnia 12 października 1929 oraz Międzynarodowa
deklaracja praw człowieka proklamowana przez zgromadzenie ONZ 10 grudnia 1948.
Określenie zjawiska społecznego.
Spór między psychologizmem (Tarde) i socjologizmem (Durkheim) w ich poglądach na temat tzw.
elementarnego faktu społecznego.
Tarde – fakty społeczne to stany psychiczne jednostki, wywoływane oddziaływanie dwóch czy więcej
jednostek na siebie. Zjawiska społeczne jako zjawiska z natury psychiczne, polegające na wzajemnym
oddziałwyaniu na siebie umysłów jednostek, i odrzucał istnienie swoistej rzeczywistości społecznej.
Durkheim – społeczeństwo to całość i uznaje pierwotność społeczeństwa w stosunku do jednostki.
Społeczeństwo determinuje wszystkie dziedziny życia i aktywności ludzkiej, gdyż stanowi
rzeczywistość sui generis, nieredukowalną do jakichkolwiek swych elementów składowych i
niesprowadzalną do poziomu jednostkowego. Zjawiska określane należące do sfery psychicznej tj.
ludzkie sądy, opinie, normy są uwarunkowane społecznie i wytwarzane przez życie zbiorowe ludzi.
Nic, co jest ludzkie nie jest niespołeczne. „Faktem społecznym jest każdy sposób działania ustalony
31
lub nie, który może wywrzeć na jednostkę przymus z zewnątrz. Faktem społecznym jest sposób
działania powszechny w obrębie danego społeczeństwa, mający istnienie własne, niezależne od swych
przejawów w jednostkach. Społeczeństwo to byt pierwotny. D. nie neguje wewnętrznego
doświadczenia działającej jednostki czyli psychicznego aspektu zjawiska społecznego, ale odmawia
mu kreatywnego, twórczego charakteru.
Rodzaje zjawisk społecznych.
Rodzaje zjawisk społecznych Znaniecki nazywał „układami względnie osobowymi”. Rodzaje:
osobowość, styczności społeczne, działania – interakcje społeczne, stosunki społeczne, grupy
społeczne.
Osobowość:
Proces socjalizacji - ogól świadomych n niezamierzonych oddziaływań wpływających na
kształtowanie się osobowości jednostki.
Postawa – trwały układ dyspozycji jednostki do określonego zachowania się wobec danego
przedmiotu postawy. Komponenty: poznawczy – trwałe poglądy jednostki na dany przedmiot
postawy. emocjonalny – trwałe uczucia s stosunku do przedmiotu postawy. behawioralny – trwałe
dążności względem danego przedmiotu.
Styczności społeczne (bezpośrednie lub pośrednie):
Świadomość jednego partnera, jednostki czy grupy społecznej o istnieniu drugiego partnera,
uzewnętrznioną za pomocą jakiegoś narzędzia styczności możliwości wzajemnego oddziaływania
(podjęcia interakcji).
Interakcje społeczne:
Świadome działanie jednostki lub grupy skierowane do innych podmiotów życia społecznego,
zmierzające do wywarcia wpływu na osobowość czy zachowanie drugiego partnera.
Stosunek społeczny:
Unormowany system interakcji czy świadczeń między partnerami, wykonywanych na podstawie
wzajemnych uprawnień i obowiązków między partnerami. 3 elementy składają się na każdy stosunek
społeczny: podstawa – źródło zależności (Szczepański dzieli źródła na zależności strukturalno –
funkcjonalne tj. wynikające ze struktury i funkcjonowania społeczeństwa, i zależności tzw.
intencjonalne, tj. zawisłe wyłączenie od własnych zamierzeń jednostek czy grup) układ wzajemnych
uprawnień i obowiązków (czy wzajemnych oczekiwań) oraz pewien system regulowanych
wzajemnych czynności, wykonywanych przez partnerów.
32
PRAWO I PSYCHOLOGIA
1879 – pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej powstałe w Lipsku i teraz traktuje się ją
jako odrębną dyscyplinę (naukę).
1791 – książka o potrzebie wiedzy psychologicznej przy ocenie przestępców.
1791 – 92 – prawnicy niemieccy interesują się psychologią np. Schauman.
lata 60-te XX w. – wiele publikacji na temat zw. psychologii z prawem i początek separacji
psychologii sądowej od innych.
Psychologia sądowa – gałąź psychologii stosowanej, której podstawowym zagadnieniem jest
wyjaśnienie wszystkich problemów psychologicznych dotyczących osób obwinionych, związanych z
zeznaniami świadków oraz wyjaśnieniem spraw cywilnych z pr. rodzinnego i pr. pracy.
Psychologia spełnia funkcje doradczo konsultacyjną na rzecz sądu oraz stron w procesie karnym i
cywilnym.
Tadeusz Tomaszewski dzieli psychologię na
1. kryminalną – zajmuje się psychologiczną charakterystyką przestępstw.
2. penitencjarną – zajmuje się sytuacją ludzi skazanych na pozbawienie wolności.
3. prawa – klasyfikacja czynu przestępczego
4. zeznań świadków – problematyka wiarygodności zeznań.
Tyszkiewicz – istnieją dwa ujęcia psychologii.
1. Szerokie
- problematyka przestępstwa i sprawcy
- problematyka wykonywania kary pozbawienia wolności
- problematyka postępowania karnego.
2. Wąskie – obejmuje jedynie problematykę postępowania sądowego.
Stanik, Gierowski.
Psychologia pełni rolę służebną wobec prawa. Kryterium podziału wynika z kolejności ustanawiania i
stosowania prawa.
33
Płaszczyzna prawna
Tworzenia prawa i społecznego
funkcjonowania norm prawnych
Stosowanie prawa
* płaszczyzna profesjonalno prawna
* płaszczyzna wiadomości i
umiejętności
specjalnych
Sfera wykonawcza
Sfera prewencji
Funkcje psychologii
Ideotwórcza
Badawcza
Usprawniające:
Kształtująca,
Aplikacyjna
Nazwa dyscypliny psychologii
Psychologia prawa - dostarcza idei do
zmian na gruncie prawa;
Społeczna psychologia prawa
Psychologia prawnicza
Psychologia sądowa
Ekspertalna
Korekcyjna
Psychologia resocjalizacyjna
Profilaktyczna
Psychologia środowiskowa
Obszary zainteresowań psychologii sądowej.
1. określenie stopnia asocjalności nieletnich przestępców, sformułowanie zaleceń
resocjalizacyjnych i problemy rozwoju społecznego nieletnich.
2. określenie razem z psychiatrami charakteru i stopnia zaburzeń osobowości dorosłych
sprawców czynów przestępczych
3. określenie psychologicznych uwarunkowań wiarygodności zeznań świadków (specyfika
zeznań dzieci, osób w wieku podeszłym, pokrzywdzonych)
4. określanie w procesie rozwodowym, gdy występują małoletnie dzieci, stopnia rozkładu
pożycia małżeńskiego oraz sposobu uregulowania sytuacji opiekuńczo wychowawczej dzieci
po rozwodzie.
5. określenie psychologicznych przesłanek występujących w sprawach opiekuńczych dot.
adopcji, ustanowienia opieki nad małoletnim, zezwolenie na zawarcie małżeństwa przez
małoletnią.
6. określenie wraz z lekarzami stopnia uszczerbku w zakresie zdrowia psychicznego w procesie
o odszkodowanie lub roszczenia rentowe z tytułu chorób zawodowych lub wypadku.
7. w przypadku uzależnienia alkoholowego lub narkomanii, określenie razem z psychiatrą
stopnia zaawansowania tego uzależnienia i sposobu jego leczenia.
8. przy wątpliwościach do zdolności osoby fizycznej do czynności prawnych.
34
Psychologia – nauka o zachowaniu i procesach psychicznych oraz ich zależnościach od stanu
fizycznego, stanu umysłu i środowiska zewnętrznego.
Samoregulacja ( człowiek sam reguluje swoje stosunki z otoczeniem) dzieli się na
- somatyczna – kierowana przez autonomiczny układ nerwowy, kieruje pracą narządów
wewnętrznych
- mechanizmy odśrodkowe – zarządzane przez centralny układ nerwowy, kierują
zachowaniem osoby w otoczeniu
Zachowanie – czynność za pomocą, której organizm reguluje swoje stosunki z otoczeniem.
3 cechy zachowania
1. kierunek – zachowanie nastawione na określony cel
2. sprawność – związane ze strukturą działania
3. dynamika – energia włożona w dane zachowanie
Zachowaniem kierują
1. mechanizm motywacyjny – wchodzą dążenia i emocje
2. mechanizm związany z procesami umysłowymi – orientacja w otoczeniu, planowanie, samoorientacja i retrospekcja.
Sposób, w jaki człowiek reguluje swoje postępowanie jest każdorazowo zdeterminowany układem
warunków, które można podzielić na dwie grupy
1. czynniki zmienne składające się na sytuację
2. determinanty względnie trwałe, które tworzą osobowość.
Sytuacja – bodziec lub układ bodźców, działa każdorazowo na człowieka układem bodźców, ale nie
można jej utożsamiać z bodźcami, bo bodźce mają pewną wartość, człowiek nadaje im pewne
znaczenie.
R =f (S,A,W)+O
Zachowanie (R) jest funkcją (f) sytuacji zewnętrznej (S), podźwięku po sytuacjach poprzednich (A),
bodźców wewnętrznych (W) oraz osobowości (O).
O indywidualizacji zachowania świadczy osobowość człowieka.
Osobowość – pryzmat psychiczny, w którym w określony dla jednostki sposób załamuje się działanie
czynników sytuacyjnych.
Doświadczenie – czynniki, które zapewniają stałość zachowań.
Sytuacja zewnętrzna (S)
35
Orientacja w otoczeniu (O),
Retrospekcja (R)
procesy umysłowe
Dążenia (D), Emocje (E)
motywacja
doświadczenie
cechy organizmu
Samo orientacja (S),
Planowanie (P),
EMOCJE I STRES. MOTYWACJA ZACHOWAŃ LUDZKICH
Ogólna charakterystyka procesu motywacji.
1. motywacja jest to proces psychicznej regulacji dzięki, któremu formują się dążenia.
Funkcją dążeń jest sterowanie czynnościami człowieka w taki sposób, aby doprowadzały
one do określonego , zgodnego z intencją efektu, czyli celu
2. zjawisko polimorfizmu motywacji – jedna potrzeba realizuje się poprzez wiele zachowań
3. zjawisko poligenetyzmu motywacji – jedno zachowanie zaspokajać może wiele potrzeb
Aktywacyjne teorie motywacji
a) Założenia:
- aktywacja jako mobilizacja energii
- aktywacja występuje zarówno w motywacji jak i w emocjach
- pomiędzy pobudzeniem (aktywacją) a sprawnością działania istnieje krzywoliniowa
zależność – prawa Yerkesa-Dodsona.
b) Prawa Yerkesa-Dodsona (pyt. 46)
- im większa aktywacja (motywacja) tym większa sprawność działania, ale tylko do
pewnego momentu, w którym aktywność wzrasta a poziom wykonania spada
36
- związek aktywacji i sprawności wykonania zadania z jego trudnością.
c) Eyeseneck - introwertyk: osoba posiadająca wbudowany mechanizm wzmacniania bodźców. Nawet na
małe bodźce potrafi silnie zareagować, więc najlepiej funkcjonuje na niskim poziomie
pobudzenia. Przewaga pobudzenia
- ekstrawertyk: posiada mechanizm osłabiający stymulacje i potrzebuje stymulacji
zewnętrznej. Przewaga hamowania
d) Neuropsychiczna teoria motywacji Hebla:
- osadzenie wzbudzenia w kontinuum świadomości:
śpiączka – sen – stan czuwania – optimum pobudzenia – furia, panika – utrata
przytomności
e) Berlyne (pyt. 17): wprowadził pojęcie potencjału bodźca, jako zdolności do wywoływania
wzbudzenia
- klasyfikacja bodźców wywołujących wzbudzenie:
 silne bodźce zewnętrzne
 bodźce afektywne (skojarzone z nagrodą / karą)
 zmienne porównawcze – rodzaj bodźców, które są dla jednostki nowe, niosące
zaskoczenie, niepewność, konfliktowe warunki bodźcowe)
 bodźce wewnętrzne
- założenia koncepcji: człowiek dąży do minimalnego wzbudzenia i jego utrzymania. Tylko
potencjał wzbudzeniowy o średniej sile zapewnia minimalne wzbudzenie
- Z – nuda. Potencjał wzbudzenia ma wysoką wartość wzbudzenia
- Opt – optimum, czujemy się dobrze,
- C – popęd ciekawości, pojawia się gdy na człowieka działają zmienne porównawcze, a
redukowany jest przez czynności eksploracyjne, poznawcze
Aktywacyjne teorie motywacji
f) Założenia:
- aktywacja jako mobilizacja energii
- aktywacja występuje zarówno w motywacji jak i w emocjach
- pomiędzy pobudzeniem (aktywacją) a sprawnością działania istnieje krzywoliniowa
zależność – prawa Yerkesa-Dodsona.
g) Prawa Yerkesa-Dodsona (pyt. 46)
37
im większa aktywacja (motywacja) tym większa sprawność działania, ale tylko do
pewnego momentu, w którym aktywność wzrasta a poziom wykonania spada
- związek aktywacji i sprawności wykonania zadania z jego trudnością.
h) Eyeseneck - introwertyk: osoba posiadająca wbudowany mechanizm wzmacniania bodźców. Nawet na
małe bodźce potrafi silnie zareagować, więc najlepiej funkcjonuje na niskim poziomie
pobudzenia. Przewaga pobudzenia
- ekstrawertyk: posiada mechanizm osłabiający stymulacje i potrzebuje stymulacji
zewnętrznej. Przewaga hamowania
i) Neuropsychiczna teoria motywacji Hebla:
- osadzenie wzbudzenia w kontinuum świadomości:
śpiączka – sen – stan czuwania – optimum pobudzenia – furia, panika – utrata
przytomności
j) Berlyne (pyt. 17): wprowadził pojęcie potencjału bodźca, jako zdolności do wywoływania
wzbudzenia
- klasyfikacja bodźców wywołujących wzbudzenie:
 silne bodźce zewnętrzne
 bodźce afektywne (skojarzone z nagrodą / karą)
 zmienne porównawcze – rodzaj bodźców, które są dla jednostki nowe, niosące
zaskoczenie, niepewność, konfliktowe warunki bodźcowe)
 bodźce wewnętrzne
- założenia koncepcji: człowiek dąży do minimalnego wzbudzenia i jego utrzymania. Tylko
potencjał wzbudzeniowy o średniej sile zapewnia minimalne wzbudzenie
- Z – nuda. Potencjał wzbudzenia ma wysoką wartość wzbudzenia
- Opt – optimum, czujemy się dobrze,
- C – popęd ciekawości, pojawia się gdy na człowieka działają zmienne porównawcze, a
redukowany jest przez czynności eksploracyjne, poznawcze
-
Poznawcze teorie motywacji.
a) teoria oczekiwanie * wartość.
- założenia: świadomość decyzji o działaniu, człowiek jest doskonałym komputerem,
znającym dokładnie wartość U i Ps.
- Z(f) = U * Ps
38
-
Zachowanie to funkcja użyteczności wyniku i subiektywnego prawdopodobieństwa
osiągnięcia.
Strategia maksymalizacji subiektywnie oczekiwanej użyteczności:
 suma prawdopodobieństw równa jest 1
 użyteczność i prawdopodobieństwo nawzajem się kompensują, im U jest większa tym
P jest mniejsze
 ryzyko nie ma znaczenia kiedy człowiek podejmuje działanie
Istota procesów motywacyjnych.
a) definicja procesu emocjonalnego i emocji: w ujęciu szerszym obejmuje oprócz emocji
takie zjawiska jak przeżycia o charakterze emocji, a nie będące emocjami
b) Reykowski – specyficzne procesy regulacji uruchamiane gdy człowiek styka się z
bodźcami mającymi znaczenie dla organizmu lub osobowości. Można wyróżnić trzy
główne aspekty tych procesów: znak emocji (aspekt afektywny), zmiany - wzrost
poziomu mobilizacji energii odczuwany jako pobudzenie emocjonalne i treść emocji (jej
cechy jakościowe)
c) Emocje jako reakcja: w zasadzie każdy bodziec może wywołać reakcję. Reakcja
emocjonalna przejawia się w:
- odczuwanie emocji: aspekt poznawczy (emocja +\ -)
- zmiany w ciele: aspekt fizjologiczny
- reakcja zewnętrzna (ekspresja emocjonalna): reakcja ekspresywna, zachowanie pod
wpływem emocji }aspekt komunikacyjny
d) podstawowa rola emocji to adaptacja
e) definicja emocji wg Watsona:
- emocja: zorganizowana, silnie ustrukturalizowana reakcja na zdarzenie o ważnych
konsekwencjach dla potrzeb, celów lub przetrwania jednostki
- emocja posiada trzy składniki:
 prototypowa forma ekspresji
 typowe zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego (głównie układ
autonomiczny)
 szczególny stan subiektywnych odczuć
- aspekt fizjologiczny emocji to aspekt pobudzenia (natężenie emocji) i aspekt zmian w
narządach wewnętrznych
- każda emocja zawiera ocenę zdarzenia, jest ustosunkowaniem się do
39
każda emocja wytwarza pewną reakcję na pewien specyficzny typ zdarzeń
każda emocja prowadzi do działań (zachowań) adaptacyjnych, charakterystycznych dla
tej właśnie emocji
Rodzaje bodźców wywołujących emocje.
-
a) bodźce naturalne – zdolne wywoływać reakcję bez uprzedniego uczenia się. Zewnętrzne (
sensoryczno–głosowe, zachodzi habituacja w przypadku powtarzania się) i wewnętrzne
(głód, ból, choroba itp.)
b) bodźce warunkowe – nabyte w procesie uczenia się, odruch warunkowy (lęki, fobia),
głównie emocje negatywne. Warunkowanie pozytywne (NLP)
c) bodźce, których źródłem jest działalność poznawcza człowieka – myślenie o emocjach
. Teorie emocji
a) teoria J. Langego (introspekcyjna, trzewiowa)
- założenia: bodziec – zmiany fizjologiczne – psychiczne odczucie = EMOCJA
- np. jest mi smutno bo płaczę, boję się bo uciekam
- kontynuacja to teoria Schachtera (pyt 38)
b) teoria wzgórkowa Kanona – Branda:
- powstawanie emocji:
bodziec – wzgórze – informacja do kory, do narządów wewnętrznych, zachowanie
- wzgórze pełni rolę centrum, decyduje o tym, czy emocja powstanie czy nie
- kontynuacja to koncepcja Le Doux: położył akcent na rolę struktury podkorowej: ciałko
migdałowate
bodziec – mózg – ciałko migdałowate – nic
- autonomiczna reakcja emocjonalna (pobudzenie
emocjonalne)
- kora
c) teoria korowa M.Arnold
- założenia:
bodziec – kora – wzgórze (wzory r. emocj.) – narządy wewnętrzne, zachowanie
emocja powstaje w świadomości. Sygnały z ciała mogą wpłynąć na naszą emocję.
40
-
-
kontynuacją jest teoria Lazarusa (teoria poznawcza), gdzie człowiek dokonuje oceny
bodźca. Po bodźcu następuje ocena pierwotna, jaki on jest. Wynik może znaczyć, że
jest sprzyjający, obojętny, lub niesprzyjający. Jeżeli jest niesprzyjający następuje
ocena wtórna, czyli próba przewartościowania sytuacji na bardziej korzystną. Jeżeli i
to się nie powiedzie, to następuje mechanizm radzenia sobie
emocja jest zawsze zależna od reakcji między człowiekiem a bodźcem z otoczenia, bo
ocena (aspekt poznawczy) jest zawsze subiektywna
najważniejsza jest motywacja człowieka, gdyż to on określa co będzie budziło emocje
d) teoria symboliczno – interpretacyjna Schwedera:
- ciągle oddziaływujące bodźce wywołują reakcje w ciele i w duszy. Reakcje w ciele
mają charakter zmian fizjologicznych, a reakcje w duszy to odczucia apetytywne (np.
odczucie pustki, napięcie psychiczne)
- człowiek ma tendencję do gromadzenia dobrych uczuć w jedno większe, sensowne
- snujemy sobie opowiadania, o tym co się z nami dzieje. Powstają wzorce i schematy
opowiadań, czyli emocje
- odczucia te mogą być również odczytywane jako uroki, wyrzuty sumienia, choroby
- bajka zwana emocją
e) teoria emocji jako procesu złożonego Sherera:
- emocja powstaje stopniowo, składają się na je powstanie zmiany w każdym systemie
organizmu – motywacji, działaniu, odczuwaniu, percepcji, procesach poznawczych.
- Kolejność ocen bodźca:
 czy jest nowy
 czy jest przyjemny sam w sobie
 jak to wpływa na realizację celów
 jak mam sobie z nim poradzić
 jak to wszystko ma się do norm i do „ja”
- człowiek wielokrotnie może zmieniać interpretacje bodźca
Rodzaje procesów emocjonalnych
a) afekty podstawowe – pochodzące od bodźców naturalnych
b) afekty specyficzne – wyuczone i uwarunkowane
c) afekty ogólne – powstają za pośrednictwem procesów umysłowych, mogą utrzymywać się
bardzo długo. Rominacja – tendencja do przeżywania emocji
41
d) emocje niższe i wyższe (w które zorganizowana jest świadomość, charakterystyczne tylko dla
ludzi)
e) kryterium czasu trwania emocji:
- afekty: emocje krótkie, bardzo intensywne, w zasadzie bez samokontroli
- nastroje: emocje niedługotrwałe (kilka godzin), mające charakter całościowy, nie
skierowane na żadne obiekty, zawsze jest jakiś (dobry, zły…). Nie pociągają zmian w
układzie nerwowym, a przyczyny nie muszą byś uwarunkowane sytuacyjnie
(niewyspanie, pogoda, głód)
- namiętności: emocje długotrwałe
f) klasyfikacja Schoelera:
- emocje czysto zmysłowe
- emocje i uczucia ogólnoorganiczne (uczucie świeżości)
- emocje duchowe (sympatia, szczęście)
Funkcje emocji w zachowaniu człowieka.
a) dostarczanie informacji:
- o rezultatach nieświadomej oceny sytuacji istotnej dla nas, co może wpłynąć na decyzję o
działaniu
- o tym, jakie obiekty są dla nas pożądane, a które nie. Pomaga to budować hierarchię
wartości
b) programowanie działania: o charakterze behawioralnym, oraz funkcja motywacyjna –
emocja motywuje do działania
c) mobilizacja zasobów: dzięki zmianom w poziomie aktywacji decydują o zasobach
energetycznych
d) komunikacja: informują o tym co czujemy, co wpływa na zachowanie innych wobec nas
e) emocja jako cel sam w sobie: człowiek świadomie dąży do przeżywania emocji atrakcyjnych
dla niego
STRES, JEGO PRZEBIEG I ŹRÓDŁA
a) stres: niespecyficzna reakcja organizmu na wszelkie stawiane mu wymagania
środowiskowe lub zagrożenie jednostki. Lub jest to reakcja organizmu na tak zwaną
sytuację stresową, czyli na działanie czynników (stresorów), które wywołują nadmierne
42
obciążenie systemu samoregulacji psychologicznej i wzbudzają stan napięcia
emocjonalnego
b) przyczyny mogą być przyjemne albo nieprzyjemne
c) wymagają zmiany przystosowania, czyli readaptacji. Biologiczna reakcja jest zwykle taka
sama. Czasem jest ona szkodliwa i nie przystosowawcza. Pogorszenie się sytuacji
organizmu ma charakter psychogenny i prowadzi do zaburzeń psychosomatycznych (gł.:
choroba wrzodowa, wysokie ciśnienie krwi, nieżytu jelit, bólów krzyża, zapalenia skóry,
otyłości, astmy)
d) radzenie sobie ze stresem:
- ogólny zespół adaptacyjny (Seyle):
 reakcja alarmowa (mobilizacyjna) – zmiany fizjologiczne (biochemiczne), które są
pierwszą odpowiedzią organizmu na zadziałanie czynnika wywołującego stres
(stresora).
 Stadium odporności – jeśli kontakt ze stresorem trwa nadal, to organizm wytwarza
odporność na ten szczególny stresor. Objawy z pierwszego stadium zanikają, mimo
że zakłócająca stymulacja trwa nadal. Procesy fizjologiczne wracają do normy. Wiąże
się to z wydzielaniem przez przedni płat przysadki oraz kory nadnerczy (ACTH,
kortykosterydy)
 Stadium wyczerpania - Jeżeli stresor działa zbyt długo dochodzi do punktu, w
którym organizm nie jest w stanie utrzymać swojej odporności. Nie możliwe
jest dalsze wydzielanie hormonów i organizm nie potrafi dostosować się do stresu,
dysfunkcje fizjologiczne pojawiają się ponownie. Przy ciągłym działaniu stresora
często następuje śmierć
- strategie poznawcze: to w jaki sposób osoba spostrzega sytuację i jaką emocję odczuwa
znaczenie wpływa na redukowanie stresu. Ocena zagrożenia, pierwotna i wtórna
(Lazarus)
- strategie behawioralne: wszystkiego można się oduczyć, odłączenie bodxców od emocji
(desensybilizacja, techniki relaksacyjne – oddechowe, trening odprężenia)
1. Stres biologiczny – ogólny zespół adaptacyjny Seley’go
2. Stres psychologiczny
– szczególny rodzaj sytuacji (sytuacje stresowe) bądź czynników oddziaływujących na
człowieka (stresory).
– Stan wewnętrzny oznaczający napięcie emocjonalne o ujemnym znaku (stan stresu)
43
–
Zmiany w zachowaniu się zarówno pod względem sprawności jak i przejawów
eksploracyjnych występujących na skutek oddziaływania sytuacji stresowej.
a) sytuacja stresowa:
- niebezpieczeństwa natury fizycznej
- stresy społeczne: sytuacje, które stwarzają zagrożenie dla cenionych przez jednostkę
wartości oraz dla jej potrzeb natury społecznej (ośmieszenie, kpina, utrata prestiżu)
b) źródła stresu: czynnik stresowy (stresor) to taki element sytuacji, który powoduje nadmierne
obciążenie systemu psychicznej regulacji zachowania się i w związku z tym narusza równowagę
pomiędzy podmiotem a środowiskiem. Mogą to być (Reykowski):
- zakłócenia: rozmaite elementy sytuacji, które utrudniając bądź uniemożliwiając jednostce
sprawne realizowanie podejmowanych czynności. Brak przedmiotu lub informacji
niezbędnej do wykonani określonej czynności, czy wystąpienie przeszkody, która może
mieć charakter zewnętrzny lub wewnętrzny
- zagrożenia: niebezpieczeństwo o charakterze fizycznym i społecznym, a więc sytuacje
sygnalizujące możliwość utraty jakichś wartości cenionych. Istota sytuacji zagrożenia
polega na tym, że człowiek antycypuje wystąpienie jakiejś przeszkody. Lazarus twierdził,
że zjawiska stresu wiążą się ze zdolnością człowieka do przewidywania o planowania
przyszłych zdarzeń i uwzględniani ich w swoim działaniu
- deprywacje: występują wtedy, kiedy człowiek nie zaspokoił swoich potrzeb lub nie
osiągnął zamierzonych celów
3. Charakterystyka stanu stresu.
a) zmiany biologiczne – podwyższenie ogólnego poziomu aktywacji organizmu, wzrost
pobudzenia. Związane to jest z czynnością układu siatkowatego pnia mózgu i innych struktur
podkorowych, należących do tzw. emocyjnej części układu nerwowego mają dwojaki
charakter:
- zmiany o charakterze ośrodkowym: wzrost aktywacji kory mózgowej
- zmiany typu obwodowego: podniesieni się poziomu elektrycznego przewodnictwa
skóry, wzrost ogólnego napięcia mięśniowego skóry, przyspieszenie oddechu.
b) zmiany psychologiczne:
- pojawienie się silnych emocji o negatywnym zabarwieniu afektywnym (strach,
niepokój, panika, złość)
44
-
pojawienie się elementu emocji pozytywnych (wyrażane w oczekiwaniu na
sukces, nagrodę)
pojawienie się motywacji do przezwyciężenia stresu, która uruchamia
odpowiednie czynności
4. Model reakcji na stres. (Reykowski)
a) zmiany o charakterze niespecyficznym: względnie niezależne od rodzaju i lokalizacji stresora,
a także od typu zdań wykonywanych przez jednostkę
- faza mobilizacji: wzrost intensywności reakcji, podniesienie sprawności procesów
intelektualno - poznawczych, przyspieszenie procesów myślowych, polepszenie pamięci.
- faza rozstrojenia: poziom wykonania w zakresie rozmaitych czynności spada, a w
zachowaniu pojawia się dezorganizacja, motoryka nie ma już takiej precyzji i zmniejsza
się plastyczność w działaniu. Pojawiają się trudności w koncentracji uwagi, w
przypominaniu i percepcji
- faza destrukcji: zaburzenia organizacji działań i możliwości ich kontrolowania, człowiek
nie potrafi już sprostać wymaganiom sytuacji i wykonywać w niej określonych zadań,
pojawiają się reakcje przypadkowe, nieplanowane
b) zmiany o charakterze specyficznym – polegają na uruchamianiu czynności, które umożliwiają
jednostce radzenie sobie z sytuacjami trudnymi i osiągnięcie odporność na wywoływany przez
tę sytuację stan stresu.
- działania służące zwalczaniu stresu: za ich pomocą ludzie opanowują kłopoty i trudności,
usuwają stan napięcia
- działania o charakterze obronnym: zaprzestanie osiągania celu, uruchomienie
mechanizmów obronnych (wyparcie, racjonalizacja, projekcja), ucieczka, lub wycofanie
się z sytuacji stresowej, atak na źródło zagrożenia. Wycofanie może przybrać charakter
symboliczny, polegający na zmianie obrazu rzeczywistości, nadaniu jej nowego, nie
zagrażającego znaczenia
c) zmiany w sferze ekspresji emocjonalnej:
- fazie mobilizacji towarzyszy dyskretna manifestacja emocji i umiejętność dobrego
kontrolowania ich zewnętrznych przejawów
- w fazie destrukcji mechanizmy kontrolne ulegają czasowemu wyłączeniu i ludzie
wykazują tendencję do gwałtownych wybuchów emocjonalnych
5. Mechanizmy oddziaływania stresu.
45
a) w wyjaśnianiu wpływu stresu na czynności zwraca się uwagę na mechanizm aktywacji,
obserwowane warunkach stresowych podwyższenie się poziomu ogólnego pobudzenia
prowadzi do wzrostu czujności, zwiększenia się szybkości i energii działań. Zgodnie z
hipotezą Hebb’a dzieje się tak dlatego, że wzrost wyładowań biegnących z niespecyficznego
układu wzbudzającego (układu siatkowatego pnia mózgu) do kory mózgowej ułatwia
przewodzenie impulsów nerwowych w korze, gdyż obniża próg wzbudzenia neuronów
korowych, co z kolei ułatwia proces pobierania i przetwarzania informacji.
b) Jednakże aktywacja nadmiernie wysoka upośledza działania i wywiera na nie wpływ
dezorganizacyjny. Człowiek staje się nadmiernie reaktywny na bodźce zewnętrzne, bierze pod
uwagę zarówno sygnały ważne jak i nieważne, zakłócające. Zachowanie traci swoją
wybiórczość i selektywność i jednostka nie może utrzymać konsekwentnego kierunku działań.
c) Odrębnym problemem jest wyjaśnienie wpływu stresu na tzw. zmiany specyficzne, tj.
uruchamianie swoistych czynności korekcyjnych i obronnych. To zjawisko stresu
psychologicznego jest wg Lazarusa dwufazowe:
- faza I: człowiek spostrzega i interpretuje sytuację, w jakiej się znajduje, co może
prowadzić do wytworzenia się stanu zagrożenia – pierwotna ocena zagrożenia
- faza II: jednostka wykonuje różne zabiegi przystosowawcze, mające na celu
zmianę sytuacji i obniżenie poziomu zagrożenia. Wybór jednego z nich
uzależniony jest od wielkości zagrożeń wtórnych, związanych z określonymi
działaniami. Jednostka wybiera te techniki walki ze stresem, które wymagają
możliwie najmniejszych „kosztów psychologicznych” wywołując minimalne
zagrożenia wtórne
d) odporność na stres psychologiczny.
- odpornością nazywa się fakt nie reagowania człowieka pobudzeniem emocjonalnym
pomimo znajdowania się w sytuacji stresowej
- zdolność do utrzymywania uprzedniego kierunku, sprawności i poziomu organizacji
zachowania się pomimo występowania stresu.
46
47
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards