praca licencjacka Handel zagraniczny (26 stron

advertisement
1. Poziom i
struktura polskiego handlu zagranicznego w latach osiemdziesiątych
i dziewięćdziesiątych
1.1. R OZWÓJ POLSKIEGO HANDLU ZAGRANICZNEGO W LATACH
OSIEMDZIESIĄTYCH I DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH
1.1.1. U DZIAŁ P OLSKI W HANDLU ŚWIATOWYM
Udział Polski w światowym eksporcie i imporcie jest niewielki i z pewnością
nie odzwierciedla istniejących możliwości. Jest on
miejsce
w
okresie
międzywojennym,
a
aktualnie niższy niż miało to
nawet
jeszcze
w
połowie
lat
osiemdziesiątych.
Uczestnictwo w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej
było przyczyną
względnego zamknięcia gospodarki polskiej w latach powojennych. Nasz kraj nie
należał do potentatów na rynku międzynarodowym biorąc pod uwagę
zbliżonej
wielkości.
Realizowana
od
1989
roku
strategia
rozwoju
kraje o
handlu
zagranicznego polegająca na liberalizacji kontaktów ze światem nie wprowadziła
istotnych zmian w poziomie polskiego eksportu. Natomiast import wzrósł znacząco.
W wyniku przemian zapoczątkowanych pod koniec lat osiemdziesiątych
rozpoczął się proces „otwierania się” gospodarki polskiej.
W ramach tego procesu
doszło do likwidacji monopolu państwa w handlu zagranicznym w roku 1990.
Najbardziej
Universal
spektakularna
S.A.,
która
była
stała
się
prywatyzacja
najbardziej
centrali
handlu
zdywersyfikowaną
zagranicznego
pod
względem
własnościowym, a jej akcje jako pierwsze z tej branży znalazły się na Giełdzie
Papierów Wartościowych. 1
Również w tymże roku została wprowadzona wewnętrzna wymienialność
waluty krajowej. Początkowo dewaluacja
złotego następowała w sposób skokowy.
Od października 1991 roku wprowadzono
zasadę pełzającej dewaluacji złotego w
tempie 1,8% w skali miesięcznej, następnie
tempo pełzania było stopniowo
obniżane - sierpień 1993 roku 1,6%, wrzesień 1994 roku 1,5%, listopad 1994 roku
1,4% a w lutym 1995 roku do 1,2%. Mimo funkcjonowania tej zasady, wyniknęła
dwukrotnie
konieczność
skokowego
zdewaluowania
złotego 2.
Wszystkie
te
dewaluacje miały charakter obronny, a nie konkurencyjny. Ich celem było zaledwie
niepogarszanie warunków eksportu 3. Polityka taka ma jednakże swoje wady. Sama
zmiana kursu wywiera tylko krótkotrwały wpływ stymulujący w ramach istniejących
mocy produkcyjnych. Po 2-3 miesiącach
ten efekt zaciera się, a pozostaje trwały
wpływ na rozwój inflacji w proporcji 0,1-0,2 w stosunku
do poziomu dokonanej
dewaluacji. Ponadto skokowa dewaluacja złotego powoduje utratę zaufania ludności
do banków,
pobudza oczekiwania dewaluacyjne (co hamuje regularny rozwój
eksportu, przyspiesza rozwój importu i działa niekorzystnie na bilans obrotów
towarowych), a także poważnie utrudnia planowanie działalności gospodarczej. Od
16 maja 1995 roku wprowadzono system kursowy, w którym bank centralny
wyznacza kurs w ramach pełzającego pasma dopuszczalnych wahań 4.
Kolejną
przynależności
zmianą,
Polski
która
do
Szczególnym okresem był
dokonała
się
poszczególnych
w
ostatnich
organizacji
latach
była
zmiana
międzynarodowych.
w tym przypadku rok 1991. Rozwiązana została w tym
roku RWPG, a Polska podpisała umowę stowarzyszeniową z EWG. Od 1995 roku
jesteśmy członkiem WTO, a od lipca 1996 roku OECD. Przynależność do tych
1
Polska polityka handlu zagranicznego 1933-1994, Warszawa 1994, s. 48.
2
E. Rzeszutek - Kurs rynkowy złotego w procesie transformacji gospodarki,
Ekonomista, str. 457-461.
3
M. Deniszczuk - Polityka proeksportowa a ożywienie gospodarki, „Handel
Zagraniczny” 1992, nr 1-2, s. 4.
4
E. Pietrzak – Dylematy polityki kursowej, „Nowe Europa” 1995, nr 7.
organizacji
nakłada oczywiście szereg obowiązków na polską gospodarkę. W
szczególności chodzi tu o znoszenie barier w kontaktach handlowych.
Wracając
do
poziomu
handlu
zagranicznego
Polski
możemy
zauważyć
niewielki wzrost znaczenia naszego kraju w latach 1990-1995 w handlu światowym,
szczególnie po stronie importu.
Tabela 1. Udział Polski w handlu światowym w latach 1990-1995 (w %)
Lata
1990
1991
1992
1993
1994
1995 a
Import
0,28
0,38
0,42
0,48
0,49
0,50
Eksport
0,42
0,36
0,36
0,37
0,41
0,42
Ogółem
0,35
0,37
0,39
0,41
0,45
0,46
a - prognoza
Źródło: Polski handel zagraniczny w 1993 roku, IKCHZ, Warszawa 1994, s. 112.
U. Płowiec - Polityka handlu zagranicznego w 1994 roku, IKCHZ,
Warszawa 1995, s. 25
Porównując pod tym względem
całą Europę Środkowo-Wschodnią z resztą
kontynentu, możemy zauważyć, iż w latach 1994-1995 udział tego regionu w
handlu zagranicznym Europy wynosił jedynie 8% przy blisko 50% udziale ludności.
O skali niedorozwoju świadczy fakt, że same Niemcy importują i eksportują prawie
trzykrotnie więcej niż cały ten region razem wzięty 5.
Z niewielkim udziałem handlu zagranicznego Polski w globalnym handlu
europejskim i światowym skorelowana jest niska wartość eksportu i importu per
capita, która kształtowała się w 1993 roku na poziomie 320 dolarów amerykańskich
w eksporcie i 427 w imporcie. W ciągu dwóch lat wartości te wzrosły do 596
dolarów w eksporcie i 641 w imporcie 6.
Biorąc pod uwagę wysokość tych wskaźników, Polska plasuje się na bardzo
odległym miejscu w świecie i Europie. Dane porównawcze z 1993 rok ukazują, iż
wskaźniki te w większości krajów były wielokrotnie wyższe. Przykładowo dla Czech
i Słowacji wartość eksportu
na osobę była dwukrotnie wyższa, w St anach
Zjednoczonych pięciokrotnie wyższa. Absolutnymi rekordzistami pod tym względem
w Europie były Belgia i Luksemburg
z wielkością eksportu 11845 dolarów na
jednego mieszkańca. Czołówkę światową reprezentują zaś Hongkong i Singapur,
odpowiednio 20570 i 22523 dolary na osobę 7. Nieznacznie tylko ustępowały Polsce
Rosja i Rumunia.
5
Import, eksport, saldo handlowe - „Życie Gospodarcze” nr 15, 9.04.1995r.
6
M. Misiak - Gospodarka 1989-1996, „Nowe Życie Gospodarcze” 1996, nr 32
7
Rocznik Statystyki Międzynarodowej 1994, Warszawa 1994, s. 463-464.
Przy tego typu porównaniach nie należy zapominać, że dla krajów o dużym
rynku wewnętrznym, co wiąże się z liczbą ludności, optymalny poziom tego
wskaźnika jest niższy aniżeli dla krajów o małym rynku wewnętrznym 8. Mimo
poprawy w 1995 roku, wskaźnik wartości obrotów na jednego mieszkańca i tak był
niższy w porównaniu z krajami rozwiniętymi gospodarczo, dla których wskaźnik ten
wynosił od 10 do 30 tys. USD.
Tabela 2. Wartość eksportu i importu na jednego mieszkańca Polski w latach
1990-1995 (w USD)
Lata
1990
1991
1992
1993
1994
1995
Eksport
376
390
344
320
440
596
Import
250
406
414
427
463
641
Źródło: Polski handel zagraniczny w 1993 roku, IKCHZ, Warszawa 1994, s. 113,
obliczenia własne na podstawie Małego Rocznika Statystycznego 1996, GUS,
Warszawa, s. 363
W świetle danych zawartych
okresie
podstawowym
nadmierna
(relatywnie)
w tabeli 2 staje się jasne, że w analizowanym
problemem
wysoka
polskiego
skłonność
handlu
pro
zagranicznego
importowa.
Wręcz
nie
była
przeciwnie,
problemem była i pozostaje nadal niska skłonność proeksportowa, w dalszym ciągu
rosnąca
w zbyt wolnym tempie.
Ten niewątpliwie najważniejszy problem ujawnił
się w przypadku większości gałęzi gospodarki narodowej Polski. Do wyjątku
należały wyroby przemysłu mineralnego, lekkiego i drzewno-papierniczego 9.
W tym momencie należy stwierdzić, iż obserwujemy
od kilku lat wyższe
tempo wzrostu importu konsumpcyjnego i zaopatrzeniowego niż tempo im portu
inwestycyjnego, co raczej utrudnia proces modernizacji gospodarki narodowej.
Jedną z przyczyn spadku skłonności do eksportu była i jest nadal struktura
rzeczowa tworzonego produktu narodowego. Jest ona determinowana oczywiście
przez posiadany majątek narodowy,
określone
dobra,
na
jakie
za pomocą którego można wytworzyć ściśle
niekoniecznie
jest
zapotrzebowanie
na
rynkach
międzynarodowych. Pamiętajmy, że podstawowym partnerem Polski i innych krajów
regionu są Niemcy (około 50% handlu Wspólnoty z tymi krajami) 10. Jest to więc
rynek bardzo wymagający.
8
E.M. Jagiełło - Polski handel zagraniczny w 1990r., IKCHZ, Warszawa 1991,
s. 8.
9
J. Misala - Polski handel zagraniczny w 1993 roku, IKCHZ, Warszawa 1994,
s. 6.
10
Polen wichtigste Handelspartner in Osteuropa, “Frankfurter Allgemeine
Zeitung”, 24.10.1995r.
Kolejnym poważnym czynnikiem hamującym eksport była likwidacja RWPG.
Przejście na rozliczenia wolnodewizowe wydatnie ograniczyły kontakty handlowe z
tą grupą krajów.
Wzrost eksportu silnie hamowała również jego struktura:
 elastyczność cenowa i dochodowa popytu na polski eksport jest niska, co
ogranicza możliwości jego wzrostu;
 w dziedzinach eksportowych nie występują lub w niewielkim stopniu
pojawiają się korzyści skali. Nie można wykluczyć, że branże eksportowe
działają w warunkach rosnących kosztów krańcowych;
 dziedziny eksportowe nie są nośnikami postępu technicznego;
 eksport ten, podlega ostrym ograniczeniom taryfowym i pozataryfowym;
 występuje silna konkurencja krajów rozwijających się i pozostałych kra jów
regionu.
Niezależnie od tych zjawisk należy uwzględnić
trudny stan finansowy
przedsiębiorstw eksportujących, co znajdowało wyraz w niskim poziomie osiąganych
cen.
Eksporterzy, chcąc sprzedać swój produkt, obniżali ceny nawet poniżej
kosztów wytwarzania. Straty z tego tytułu w 1992 roku oszacowano na poziomie
około 5 mld USD 11.
Polski eksport zaczął rosnąć systematycznie od 1994 roku. Powodem tego był
przede wszystkim powrót koniunktury na rynkach Europy Zachodniej oraz powolna
stabilizacja
w
Europie
Wschodniej,
która
umożliwiła
zahamowanie
tendencji
spadkowej w handlu z tą częścią Europy. Eksport jednakże w dalszym ciągu nie
nadąża za wzrostem importu. Polska od 1990 roku ma ujemne saldo bilansu
handlowego.
Tabela 3. Wartość eksportu i importu w latach 1990-1995 (w mln USD - ceny
bieżące)
Lata
1990
1991
1992
1993
1994
1995
Eksport
14321,6
14903,4
13186,6
14143,1
17240,1
22894,9
Import
9527,7
15521,7
15912,9
18834,4
21569,1
29049,7
Saldo
4793,9
-618,3
-2726,3
-4691,3
-4329,0
-6154,8
Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1996, GUS, Warszawa 1996, s. 430
Analizując tabelę 3 możemy zauważyć, że jedynym rokiem, w którym
mieliśmy dodatnie saldo bilansu handlowego był rok 1990. Był to rok szczególny.
Wprowadzenie tzw. programu stabilizacyjnego spowodowało drastyczną redukcję
11
Ceny towarów w polskim eksporcie do krajów uprzemysłowionych w 1992r.,
IKCHZ, Warszawa 1993, s. 9.
popytu krajowego w wyniku spadku o prawie 25% realnych dochodów ludności. W
efekcie zwiększyło się
znaczenie tzw. popytu zagranicznego w wyniku „przymusu
eksportowania” .
12
Mimo niekorzystnie kształtującego się salda bilansu handlowego, w połowie
lat dziewięćdziesiątych dało się zauważyć zjawisko wzrostu rezerw dewizowych
państwa. Wyjaśnieniem tej sytuacji jest tzw. obrót przygraniczny. Jest faktem, że
w skutek występowania w Polsce nadwyżek towarów i relatywnie niskich ich cen, są
one
masowo wywożone do innych krajów (około 30 procent wartości oficjalnie
zarejestrowanego eksportu do 1994 roku), w tym głównie do Rosji, Krajów
Nadbałtyckich, a zwłaszcza Niemiec 13. W roku 1995 rezerwy dewizowe, mimo stale
ujemnego bilansu handlowego wzrosły około13,5mld USD 14. Szczególna sytuacja
Polski (wzrost gospodarczy
i umacnianie pozycji złotego przy zdecydowanej
słabości rynku wewnętrznego i rosnącym jednoczesnym ujemnym saldzie wymiany
towarowej) wymusza traktowanie turystyki zagranicznej jako poważnego źródła
wpływów i czynnika wzrostu gospodarczego. Jednakże na dłuższą metę trudno takie
zjawisko uznać za siłę napędową polskiej gospodarki.
O słabości polskiego handlu świadczy także to, że nawet w porównaniu z
krajami Europy Środkowo-Wschodniej znaczenie w tworzeniu dochodu narodowego
eksportu jest niewielkie. W 1988 roku było to 7% w Polsce, przy np. 34% w innym
z krajów regionu - Bułgarii 15. W początkach lat dziewięćdziesiątych udział ten
wynosił około 10% w przypadku Polski, ale spowodowane było to bezwględnym
spadkiem wielkości dochodu narodowego.
Na koniec należy zauważyć, iż poziom polskich
obrotów z zagranicą jest
niski. Wraz z przemianami ustrojowymi nastąpiło w szczególności zwiększenie
importu.
Natomiast eksport, po początkowym silnym załamaniu, zaczął dosyć
szybko rosnąć. Przyczyną drastycznego załamania polskiego eksportu w początkach
lat dziewięćdziesiątych należy dopatrywać się w szczególności w:
 znacznym obniżeniu konkurencyjności polskich wyrobów;
 osłabieniu koniunktury w krajach wysokorozwiniętych;
 braku skutecznej polityki państwa promującej eksport;
 załamania
gospodarczego
w
krajach
Europy
Środkowo-Wschodniej,
podstawowego odbiorcy naszych towarów w latach osiemdziesiątych.
12
J. Misala - Polski handel zagraniczny w 1993 roku, op. cit., s. 5.
13
Cross-Border Invasion is Poland Secret Gain, „Central European Ec onomic
Review”, 06.1995r.
14
Niewidzialny eksport, „Nowe Życie Gospodarcze”, nr 15, 14.05.1996r.
15
W. Collins, D. Rodrik - Eastern Europe and the Soviet Union in the World
Economy, Washington 1991, s. 32.
Raport Międzynarodowego Instytutu Zarządzania w Londynie z 1993 roku
sklasyfikował Polskę na 41 miejscu (ostatnim) w rankingu pod nazwą „Konkurencja
na rynkach międzynarodowych” 16.
Mimo wzrostu importu i eksportu w latach 1993-1995,
w dalszym ciągu
pozostajemy krajem o marginalnym znaczeniu w handlu światowym. Nawet w
pozostałych krajach CEFTA import i eksport
na jednego mieszkańca
był ponad
dwukrotnie wyższy. Pod tym względem Polska ma wskaźniki zbliżone do Rosji i
innych państw WNP. Szansą Polski wydaje się być nowokształtujący się rynek
rosyjski i innych państw
regionu, na którym powinniśmy w znaczący sposób
wzmocnić swoją obecność. Według wielu ekonomistów, w ciągu najbliższych
dziesięciu lat nastąpi wzrost znaczenia w polskim handlu krajów Europy Środkowo Wschodniej. Przy tym jednocześnie spadnie udział Niemiec o około 10% 17.
1.1.2. Z MIANA ZNACZENIA E UROPY Ś RODKOWO -W SCHODNIEJ W HANDLU
ŚWIATOWYM I POLSKIM HANDLU ZAGRANICZNYM
Europa Środkowo-Wschodnia, zgodnie ze stosowanym przez ONZ podziałem
świata obejmuje: Białoruś, Bułgarię, Czechy, Estonię, Litwę, Łotwę, Mołdawię,
Polskę, Rosję, Rumunię, Słowację, Ukrainę i Węgry.
Udział poszczególnych krajów w handlu
zagranicznym państw Europy
Środkowo-Wschodniej znacząco zmienił się w ciągu ostatnich lat. Zjawisko to
można
zaobserwować
również
na
przykładzie
Polski.
O
kierunku
orientacji
handlowej wielokrotnie nie decydowały prawa ekonomiczne lecz czynniki polityczne.
Półautarkiczny
rozwój realizowany przez te państwa po II wojnie światowej
w oderwaniu od gospodarki
światowej doprowadził do obecnej
ekonomiczno-
technologicznej ich marginalizacji. Zachód od końca lat czterdziestych realizował
strategię
wobec
państw
Wschodu
szeroko
wykorzystującą
ekonomiczne
instrumenty
w postaci embarg na dostawy towarów i technologii o bezpośrednim
zastosowaniu wojskowym oraz tych, które można zastosować w sferze cywilnej
blokady technologicznej, stosowanej indywidualnie i zbiorowo klauzuli największego
uprzywilejowania.
Fakt stosowania przez kraje wysokorozwinięte instrumentów dyskryminacji
ekonomicznej, w połączeniu z ograniczoną zdolnością do generowania postępu
technicznego przez system gospodarczy byłych państw socjalistycznych, przyczynił
się do utrzymania znaczącej luki technologicznej co wpłynęło na ograniczenie
znaczenia gospodarek Europy Środkowo-Wschodniej w gospodarce światowej. Z
tego między innymi powodu nie zostały one objęte na przełomie lat 70 i 80
16
Konkurencyjność na rynkach międzynarodowych - „Rzeczpospolita” 1994,
nr 208.
17
W. Collins, D. Rodrik - Eastern Europe ... op. cit., s. 32.
rewolucją mikroelektroniczną i informatyczną, co na długie lata ustawiło je w
niekorzystnej sytuacji w międzynarodowym podziale pracy 18.
W okresie zimnej wojny osiągnięcie parytetu militarnego przez państwa tzw.
obozu socjalistycznego w stosunku do
potencjału państw zachodnich musiało być
okupione niepomiernym uszczupleniem zdolności
gospodarki.
Wynikało
to
przede
wszystkim
rozwojowych
stąd,
że
cywilnych gałęzi
parytet
wojskowy
był
utrzymywany w warunkach cztero- bądź pięciokrotnie niższego ogólnego potencjału
ekonomicznego w krajach Układu Warszawskiego w porównaniu do potencjału
państw NATO 19. W związku z tym, szczególnie w ostatnich dwudziestu latach
spadało
znaczenie
państw
RWPG
w
eksporcie
dóbr
zaawansowanych
technologicznie.
Tabela 4. Udział państw RWPG w światowym eksporcie dóbr
zaawansowanych technologicznie w latach 1965, 1975 i 1990
Państwo eksporter
Udział (w %)
1965
1975
1990
-
0,76
0,18
Czechosłowacja
2,8
1,55
0,41
Polska
1,7
1,63
0,32
-
0,56
0,11
Węgry
1,1
0,94
0,27
ZSRR
3,7
2,33
1,48
Bułgaria
Rumunia
Źródło: E. Haliżak - Współpraca gospodarcza w postzimnowojennej Europie, „Sprawy
Międzynarodowe” 1993, nr 4.
Marginalizacja
gospodarek
państw
Europy
Środkowo-Wschodniej
pod
względem eksportu wysoce nowoczesnych dóbr na trwałe ustawiła w niekorzystnej
sytuacji
te kraje pod względem kontaktów handlowych z wysoko rozwiniętymi
krajami
Zachodu. Ich rola zostaje ograniczona do dostawy surowców i dóbr
niskoprzetworzonych.
Bank Światowy traktuje te państwa
jako rozwijające się, o średnim
dochodzie per capita, w wysokości 2499-7619 USD 20. Jednakże posiadany przez nie
potencjał
gospodarczy
z
pewnością
pozwala
zaliczyć
je
do
krajów
uprzemysłowionych. Wskazuje na to także dobry poziom oświaty, ochrony zdrowia
i kwalifikacji siły roboczej, zwłaszcza średniego szczebla. Stosunkowo niski poziom
18
E. Haliżak - Współpraca gospodarcza w postzimnowojennej Europie, „Sprawy
Międzynarodowe” 1993, nr 4.
19
M. Porczyński, P. Wieczorek - Dywidenda rozbrojeniowa w procesie
transformacji systemowej, „Sprawy Międzynarodowe” 1993, nr 1.
20
Income per head, „The Economist” 11.03.1995r.
dochodu
per
capita
nieefektywności
w
sektora
stosunku
do
państwowego,
posiadanego
złej
alokacji
potencjału
zasobów
w
wynika
z
gospodarce
socjalistycznej w przeszłości a
także obecnie, z procesu transformacji, w tym
przekształceń
zagranicznego.
sektora
handlu
Dodatkowo
dochód
na
głowę
mieszkańca w latach 1985-1994 spadał w tych krajach o 5,1% w skali roku.
Spowodowało to pogłębienie różnic między gospodarkami krajów Europy ŚrodkowoWschodniej, a pozostałymi krajami europejskimi, mimo że w wyniku panującej
recesji dochód
wzrastał w krajach Europy Zachodniej zaledwie o 0,3% w skali
rocznej .
21
Likwidacja RWPG w roku 1991 doprowadziła do ogromnego załamania handlu
zagranicznego państw Europy Środkowo-Wschodniej, chociaż symptomy załamania
objawiające się w znacznym spadku importu i eksportu tych krajów pojawiały się
już wcześniej. Oczywiście wielkość tego załamania była różna w poszczególnych
krajach Regionu. Przedstawia to Tabela 5.
Tabela 5. Eksport i import państw Europy Środkowej, Wschodniej i b. ZSRR
(WNP) w latach 1985-1994 (w mld USD)
Kraj
Eksport
Import
1985 1989 1991 1992 1994 1985 1989 1991 1992
EŚW+b.ZSR
R
156,0
8
195,6
2
94,01
96,56
Bułgaria
13,31
16,22
3,43
3,93
11,50
-
Czechosłow
acja
10,66
14,45
-
8,77
-
-
-
3,86
-
-
10,18
10,68
8,47
9,67
12,80
13,19
11,49
13,47
4,16
4,31
10,17
10,49
86,78
109,1
2
51,93
Świat (bez
wew. UE)
1596,
0
UE wew.
423,5
Rep.Czech
Rep.
Słowacji
Węgry
Polska
Rumunia
b.ZSRR
1994
100,4
6*
148,0
9
193,7
2
96,43
3,56*
13,63
15,18
-
10,32
14,26
11,03
-
14,70
-
-
-
10,38
6,90
-
-
-
3,83
10,20
8,18
8,86
11,42
11,10
17,24
10,84
10,27
15,93
19,91
8,40
8,43
5,93
51,81
4,39*
5,72
56,05
*
82,91
114,5
1
49,62
43,08
2413, 2665,
9
3
2852,
7
2948,
9*
1657,
93
2518, 2782,
23
41
2972, 3038,0
44
7*
674,2
823,8
805,5
*
446,1
4
727,4
9
893,8 810,69
1
*
777,7
2,70
871,9
9
94,70 100,75
*
4,46
4,31*
15,14
6,75
13,97
21,56
6,01*
44,30*
* 1993 rok
Źródło: GATT International Trade 1994, Geneva 1995, s. 102.
Analizując tabelę 5 można zauważyć, iż handel Środkowo-Europejski
na
przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych uległ znaczącemu załamaniu.
Szczególnie dotyczy to państw powstałych po rozpadzie ZSRR, w których import i
21
Tamże.
eksport
spadł o przeszło 50%. Dane zawarte w tabeli dla tych państw mogą być
jednakże w pewien sposób zafałszowane. Związane jest to z faktem, iż po rozpadzie
ZSRR powstały samodzielne państwa, tak więc handel wewnętrzny między tymi
krajami stał się handlem zagranicznym. W związku z tym, dane te nie są w pełni
wiarygodne. Można więc spodziewać się jeszcze głębszego spadku eksportu i
importu w tych krajach, aniżeli wynikałoby to z tabeli.
Jeżeli
chodzi o inne kraje tego regionu, to sytuacja była bardzo różna.
W
stosunkowo korzystnej sytuacji były Polska, Węgry, Czechy i Słowacja. Wielkość ich
handlu
po zahamowaniu i spadku na początku lat dziewięćdziesiątych zaczęła
rosnąć szczególnie silne po stronie importu. W innych krajach regionu, tzn. w
Bułgarii i Rumunii sytuacja była podobna lub gorsza jak w krajach WNP. W Bułgarii
np. między rokiem 1988 a 1993 wartość eksportu spadła ponad czterokrotnie, 22 a w
połowie lat osiemdziesiątych kraj ten poziomem eksportu przewyższał Polskę.
Różnic
między
krajami
regionu
należy
doszukiwać
się
w
szybszym
dostosowaniu państw takich jak Czechy, Słowacja, Polska, Węgry do nowych
warunków gospodarczych, a więc i w handlu zagranicznym. Należy tu wspomnieć o
liberalizacji handlu zagranicznego, wewnętrznej wymienialności walut, czy też o
członkostwie w organizacjach międzynarodowych (MFW, GATT/WTO, OECD).
Niezależnie od oceny mechanizmów funkcjonowania i genezy istnienia RWPG,
różnie dziś wartościowanych, faktem były i są więzi ekonomiczne między krajami
Europy Środkowo-Wschodniej, choć u ich podstaw leżały decyzje polityczne. Jako
pewnik można przyjąć fakt, że najpoważniejszą przyczyną załamania handlu w tym
regionie była likwidacja tego ugrupowania. W związku z tym, wiele krajów utraciło
swe rynki, na których działały przez ponad 40 lat. Nowe zaś okazały się
ustabilizowane i bardzo wymagające.
Ciekawą próbą zdynamizowania kontaktów handlowych wewnątrz regionu
było powołanie do życia 1 marca 1993 roku CEFTA 23. Porozumienie o wolnym
handlu CEFTA zostało podpisane przez przywódców czterech krajów tworzących tzw.
Grupę Wyszehradzką (Polski, Czech, Słowacji i Węgier). Od 1 stycznia 1996 roku
piątym członkiem tej nieformalnej organizacji stała się Słowenia. CEFTA jest
szczególnym przykładem integracji regionalnej. Budują ją kraje, które kilka lat
wcześniej świadomie podjęły decyzję o rozwiązaniu RWPG.
W umowie CEFTA została przyjęta zasada symetrii i wzajemności ustępstw i
preferencji w tworzeniu strefy wolnego handlu do końca roku 2000. Znoszenie
ograniczeń w handlu obejmuje środki taryfowe i pozataryfowe, będzie odbywać s ię
na
analogicznych
zasadach
jakie
przewidują
umowy
stowarzyszeniowe
ze
22
A.B. Kisiel-Kowczyc - CEFTA - Środkowoeuropejska Strefa Wolnego Handlu,
Wyd. UG, Gdańsk 1996, s. 130.
23
CEFTA (ang.) - Central European Free Trade Agreement.
Wspólnotami Europejskimi. Kraje CEFTA zdecydowały się objąć strefą wolnego
handlu
towary
przemysłowe,
natomiast
liberalizowany stopniowo i selektywnie.
handel
towarami
rolnymi
będzie
24
Nie sposób przeceniać znaczenia tego porozumienia, zwłaszcza że handel
między uczestnikami CEFTA nie uległ wielkiemu nasileniu. W pierwszej piątce
głównych partnerów poszczególnych uczestników CEFTA próżno by szukać innych
członków tego ugrupowania. Wyjątek stanowią tu Czechy i Słowacja. W tym jednak
przypadku wpływają na ten fakt inne uwarunkowania.
Utworzenie strefy wolnego handlu pociąga za sobą dwa efekty handlowe:
efekt kreacji handlu (trade creation effect), oraz efekt przesunięcia handlu (trade
diversion effect) dla eksportera i importera, czyli obu stron umowy 25. Są one
krótkookresowe i określają następujące zmiany:
 przyrost rozmiarów handlu spowodowany przez obniżkę cen wywołaną
redukcją ceł we wzajemnych obrotach (efekt kreacji);
 zwiększenie udziału krajów należących do strefy wolnego handlu w handlu
wzajemnym, przy zmniejszeniu udziału krajów trzecich spoza strefy (efekt
przesunięcia).
W
badaniach
symulacyjnych
przeprowadzonych
przez
IKCHZ
określono
przewidywane wartości efektu kreacji handlu między Polską i krajami CEFTA do
roku 2002. Zastosowano metodę szacunku przy upraszczających następujących
założeniach:
 żadna
część
korzyści
cenowej
związanej
z
obniżką
ceł
nie
jest
przejmowana ani przez eksporterów, ani przez importerów;
 elastyczność popytu na import na rynku polskim i w UE, EFTA i CEFTA na
polskie wyroby = -1,5;
 wyjściowe stawki celne dla poszczególnych działów i sekcji na bazie roku
1991;
 wzrost wartości kontyngentów bezcłowych przeliczono w oparciu o średnie
stawi celne dla poszczególnych działów, ważąc je udziałami eksportu w
ramach kontyngentu bezcłowego 26.
Przy tych założeniach przyrost handlu z tytułu efektu kreacji (EKH) równa się
24
Dz. U. z 1994r. Nr 129, poz. 637.
25
W. Molle - Ekonomika integracji europejskiej. Teoria, praktyka, polityka,
WUG, Gdańsk 1995, s. 86-87.
26
A.B. Kisiel-Łowczyc - CEFTA…op. cit., s. 103.
EKH = W  e  (t 1 - t 0 ) / (1 + t 0 )
gdzie:
W - wartość eksportu / importu w okresie bazowym
e - cenowa elastyczność popytu na eksport (import), e<0
t 0 - stawka celna przed obniżką cła
t 1 - stawka celne po obniżce cła
W wyniku obliczeń zauważymy, że liberalizacja ceł wg harmonogramu CEFTA
doprowadzi do deficytu w polskim handlu zagranicznym (wysoce wzrośni e import
natomiast wzrost eksportu będzie niewielki). Wystąpi to mimo symetrycznej
liberalizacji, mimo że w roku bazowym wielkość polskiego eksportu do tych krajów
przewyższała import. Wynika to z wysokich stawek celnych w Polsce w okresie
wyjściowym, u innych partnerów CEFTA stosunkowo niskie.
Nie oznacza to
mniejszej ochrony rynków przez Czechy, Słowację i Węgry, a wynika ze stosowania
środków pozacelnych 27.
Mimo trudności w handlu między tymi krajami, liberalizacja w kontaktach
handlowych
postępuje
postanowiły
znieść
bardzo
cła
wzajemnym handlu.
na
szybko.
większość
1
stycznia
towarów
1996
rolnych
i
roku
kraje
CEFTA
przemysłowych
we
Proces liberalizacji między tymi krajami jest szybszy niż
między nimi a krajami EU i EFTA. Jest wiec niewątpliwym sukcesem , że w związku z
tym towary krajów CEFTA stają się tańsze
na własnym rynku, w porównaniu z
towarami Unii, o wielkość importowej stawki celnej. W związku z sukcesem tej
grupy krajów, nie dziwi fakt zgłoszenia do CEFTA kandydatur przez Kraje Bałtyckie
oraz Rumunię i Bułgarię.
Mimo pewnych sukcesów nie można mówić o autonomicznym charakterze tej
organizacji. Jej skuteczność ściśle związana jest z sukcesami Unii Europejskiej i
przemianami w gospodarce światowej. Nie sposób też nie zauważyć, że współpraca
ta nie obejmuje naszych wschodnich sąsiadów, którzy nie są zainteresowani
uczestnictwem w porozumieniu CEFTA, a wiadomo, że są to ogromne rynki, pod
względem potencjalnej chłonności nieporównywalne z krajami CEFTA.
1.2. A NALIZA STRUKTURY GEOGRAFICZNEJ POLSKIEGO HANDLU
ZAGRANICZNEGO
1.2.1. S TRUKTURA GEOGRAFICZNA POLSKIEGO HANDLU ZAGRANICZNEGO W
LATACH OSIEMDZIESIĄTYCH
Geograficzna struktura obrotów Polski zmieniła się znacznie po II wojnie
światowej, w porównaniu z okresem międzywojennym. Polska w tym okresie by ła
27
Tamże, s. 105.
zdecydowanie zorientowana na Zachód. Europa Środkowo-Wschodnia
pod tym
względem zajmowała pozycję marginalną. Jej udział w globalnych obrotach Polski z
zagranicą wynosił
od 7 do 17% 28. Udział w eksporcie i imporcie był zbliżony.
Szczególnie nikłe obroty występowały ze Związkiem Radzieckim. Dopiero po 1927
roku jego udział w polskim handlu osiągnął 1% 29.
Wyraźna
zmiana
politycznych
w tej
wschodniego
w
nastąpiła
części
ramach
po
II
wojnie
światowej.
Efektem
zmian
Europy była integracja gospodarcza państw bloku
RWPG.
W
1950
roku
obroty
handlowe
pomiędzy
poszczególnymi krajami RWPG stanowiły od 55 do 75% całości ich handlu. Można
więc mówić o niemal całkowitym zamknięciu gospodarek regionu w stosunku do
państw Europy Zachodniej i pozostałych krajów wysoko rozwiniętych.
Kontakty
państw RWPG z krajami EWG zaczęły się odbywać na podstawie
tzw. stosunków bezumownych od 1974r. Dopiero 25 czerwca 1988 roku została
podpisana Wspólna Deklaracja między EWG i jeszcze istniejącą formalnie RWPG, o
wzajemnym uznawaniu się 30. Burzliwe pod względem wydarzeń w Polsce lata
osiemdziesiąte nie wniosły wiele nowego do polskiego handlu zagranicznego. W
dalszym ciągu gro wymiany handlowej przypadało na kraje członkowskie RWPG. Po
roku 1981 kontakty te uległy nawet nasileni w związku z wprowadzeniem stanu
wojennego, co spowodowało ograniczenie kontaktów Polski z Zachodem. Obrazuje
to tabela 6.
28
Red. U. Klonowska - Polska polityka handlu zagranicznego 1993-1994,
Warszawa 1994, s. 14.
29
A. Smith - International Trade and Payments in the former Soviet Union /
CMEA Area. Reorientation or Reintegration?, Royal Institute of
International Affairs, London 1994, s. 11.
30
M.C. Błaszczyk - Formuła osocjacyjna - forma zewnętrznych stosunków
Wspólnot Europejskich z krajami trzecimi, [w:] Polska w procesie integracji
ze Wspólnotami Europejskimi, red. Z. Wysocka, PWN, Warszawa -Łódź 1994,
s. 31.
Tabela 6. Obroty handlu zagranicznego według grup krajów - pochodzenia i
przeznaczenia (import i eksport)
Wyszczególnienie
Ogółem
Kraje rozwinięte
Rozwija-
Europa
Ogółem
EWG
EFTA
jące się
Śr.-Wsch.
Import:
1981
100,0
37,3
21,1
4,3
13,1
49,6
1985
100,0
30,0
17,5
6,2
16,5
53,5
1989
100,0
46,9
30,9
9,8
19,6
33,5
1981
100,0
34,5
22,4
6,4
19,2
46,3
1985
100,0
32,9
22,5
6,8
18,1
49,0
1989
100,0
43,0
27,9
8,7
19,8
37,0
Eksport:
Źródło: Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego 1993, GUS, Warszawa 1993,
s. 11.
Analizując tabelę 6 możemy już zauważyć tendencję do przeorientowywania
polskiej wymiany handlowej ze Wschodu na Zachód. Wyjątkiem była połowa lat
osiemdziesiątych, gdzie obroty z
krajami Europy Środkowo-Wschodniej.
Wzrosły
do około 50% w eksporcie i imporcie. Powodem tego, jak już zaznaczono, była
izolacja polityczna i gospodarcza Polski.
Pod koniec lat osiemdziesiątych mam już do czynienia z trwałą tendencją do
zmniejszania udziału
państw tego regionu w polskim handlu zagranicznym.
Możemy zauważyć, iż w roku 1989 udział państw Europy Środkowo-Zachodniej w
polskiej wymianie handlowej spadł do 33,5% w imporcie i 37,2% w eksporcie, przy
stałym wzroście udziału państw wysoko rozwiniętych, w szczególności w imporcie.
Przyczyn takiego stanu rzeczy możemy wymienić kilka:
 wzajemne uznanie dwóch ugrupowań gospodarczych EWG i RWPG. Z tabeli
wynika, iż szczególnie wzrósł import z krajów EWG. Umowa o wzajemnym
uznawaniu się z 25 czerwca 1988 roku spowodowała zdynamizowanie
kontaktów handlowych;
 pogarszająca się sytuacja gospodarcza krajów regionu (w latach 19851994 PKB w tych krajach spadł
Doprowadziło
to
w
stosunkowo
średnio o 5,1% w skal i rocznej) 31.
krótkim
okresie
czasu
do
trwałych
niedoborów na rynku dóbr konsumpcyjnych i konieczności importu;
 stosunkowo niski poziom polskiego handlu zagranicznego (udział eksportu
w tworzeniu dochodu narodowego Polski w roku 1988 wynosił zaledwie
7%) 32 spowodował, iż łatwa i szybka była jego reorientacja;
31
Income per head…op. cit.
32
W. Collins, D. Rodrik - Eastern Europe… op. cit., s. 32.
 ważną rolę odegrały także zmiany w ustawodawstwie. Najważniejszą z
była ustawa o działalności gospodarczej z 28 grudnia 1988 roku 33.
nich
Przyczyniła
się
ona
do
zwiększenia
swobody
działania
podmiotów
gospodarczych w handlu zagranicznym. Tym aktem został przełamany
monopol państwa w kontaktach handlowych z zagranicą, które rozpoczęły
się już w następnym roku. Początkowo była to tzw. turystyka handlowa,
czyli zakup dóbr konsumpcyjnych na niewielką skalę. Dopiero w latach
dziewięćdziesiątych handel ten zaczął się „cywilizować”.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę głównych partnerów handlowych Polski w tym
okresie,
wówczas
potwierdzenie
w
zauważymy
latach
pewną
prawidłowość,
dziewięćdziesiątych.
która
znalazła
Podstawowym
później
partnerem
był
oczywiście Związek Radziecki, którego udział w polskim handlu wynosił od 28 do
33%, ale na drugie miejsce zdecydowanie wysunęła się RFN z udziałem w handlu od
6,7 do 10% 34. Za tymi krajami daleko w tyle pozostały inne kraje socjalistyczne.
1.2.2. R EORIENTACJA POLSKIEGO HANDLU ZAGRANICZNEGO W LATACH
DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH
Koniec
lat
osiemdziesiątych
przyniósł
jedynie
niewielkie
zmiany
w
charakterze geograficznej polskiego handlu zagranicznego, chociaż tendencja była
dosyć wyraźna. Po roku 1990 zmiany w tej dziedzinie były rewolucyjne. Nastąpiło
odwrócenie
proporcji
w
geograficznej
strukturze
obrotów
z
zagranicą.
Wprowadzenie wewnętrznej wymienialności złotego i liberalizacja dostępu do
wymiany towarowej z zagranicą oraz rozpad RWPG były tego główną przyczyną.
Wskutek rozpadu Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej nastąpiło drastyczne
obniżenie obrotów z państwami należącymi do tego bloku.
33
Dz. U. z 1988r. Nr 41, poz. 324.
34
Mały Rocznik Statystyczny 1996, GUS, Warszawa 1996, s. 278.
Tabela 7. Zmiany struktury geograficznej handlu zagranicznego (w %) w
latach 1990-1995
Lata
1990
Eksport ogółem
1991
1992
1993
1994
1995
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
 EWG (UE)
47,2
59,2
58,0
63,5
70,1
70,0
 kraje Europy Śr.-Wsch.
21,4
12,1
15,4
13,3
15,0
17,3
31,4
28,7
26,6
23,2
19,1
12,7
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
45,8
53,3
53,2
57,2
61,8
64,7
21,9
9,8
16,3
13,5
13,9
15,4
32,2
36,9
30,5
29,3
23,3
19,9
 pozostałe kraje
Import ogółem
 EWG (UE)
 kraje Europy Śr.-Wsch.
 pozostałe kraje
Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1994, s. 74;
Mały Rocznik Statystyczny 1996, s. 281
Głębokość zmian w strukturze geograficznej polskiego handlu zagranicznego
będzie
jeszcze
bardziej
widoczna,
gdy
porówna
się
ją
z
danymi
z
lat
osiemdziesiątych, kiedy to prawie połowa obrotów przypadała na kraje zgrupowane
w
RWPG.
Wśród
przyczyn
tak
drastycznego
spadku
udziału
państw
Europy
Środkowo-Wschodniej w polskim handlu zagranicznym trzeba wymienić:
 załamanie rynku wschodniego spowodowane kryzysem gospodarczym w
krajach
należących
dotychczasowych
wcześniej
mechanizmów
do
RWPG
wspólnoty
oraz
rozregulowanie
międzynarodowej,
w
tym
przejście na rozliczenia wolnodewizowe;
 ograniczenie popytu krajowego;
 zmiany
jakościowe,
które
dokonały
się
w
Polsce
w
następstwie
postępujących reform systemowych i dostosowywania się do wymagań
gospodarki światowej.
Ogólną tendencją w tym wypadku jest dążenie do ściślejszej integracji z
gospodarkami krajów wysokorozwiniętych, w tym zwłaszcza Zachodniej Europy, na
którą przypadło w roku 1995 70% eksportu i prawie 69% importu. Zauważalny jest
również wzrost znaczenia Azji. W szczególności chodzi o kraje dynamicznie
rozwijające się, takie jak Kora Południowa, Tajwan, Japonia. Szczególnie ważny jest
ich udział w polskim imporcie. W latach
dziewięćdziesiątych udział ten wzrósł z
około 3% do 11,4% całości polskiego importu 35. Ten kierunek importu związany
jest z
prywatyzacją przedsiębiorstw handlu zagranicznego. To bowiem sektor
prywatny jest szczególnie aktywny w imporcie dóbr konsumpcyjnych pochodzących
z tych krajów.
35
Handel Zagraniczny - styczeń - kwiecień 1996, GUS, Warszawa 1996, s. 112.
Jeśli weźmiemy pod uwagę najbardziej nas interesujący region Europy
Środkowo-Wschodniej, zauważymy pewną stabilizację w procentowym udziale tych
krajów w polskim handlu zagranicznym. Po gwałtownym spadku tego udziału w
początkach lat dziewięćdziesiątych mamy do czynienia ze zwiększeniem ko ntaktów
handlowych w roku 1995.
Potwierdzeniem głębokiej reorientacji polskiego handlu zagranicznego jest
analiza
głównych
partnerów
handlowych
Polski.
Zdecydowanie
dominującym
partnerem Polski są Niemcy z udziałem w naszym imporcie 26,6% i 38,3% w
eksporcie. Jest to bezwzględnie najważniejszy partner, jego udział
w naszym
handlu
w
zagranicznym
porównywalny
jest
z
udziałem
ZSRR
latach
siedemdziesiątych. Miejsca 2-4 zajmują Włochy, Holandia i Rosja z udziałem
podobnym - 5,6% do 8,5% w eksporcie i imporcie 36. Jednak dane z roku 1996
wskazują na umacnianie się Rosji na drugiej pozycji. Pozycja Niemiec jest
natomiast
silniejsza
nawet
aniżeli
w
okresie
przedwojennym,
w
którym
to
maksymalnie ich udział w eksporcie wynosił 34,7% (rok 1928) 37. Nie jest to
oczywiści
sytuacja
korzystna,
gdyż
powoduje
silne
uzależnienie
od
danej
gospodarki. Szczególnie jeżeli nie są to gospodarki o równych poziomach rozwoju.
Rynek rosyjski w szczególności jest niewykorzystany. Tu należy zauważyć
głębokie rezerwy. Realizując politykę mającą na celu zdynamizowanie wymiany
handlowej z krajami regionu Europy Środkowo-Wschodniej (nie tylko Rosji), należy
wymienić cztery elementy długotrwałej strategii handlu:
 naturalnie korzystne położenie geograficzne naszego kraju - do realizacji
zakładanego
celu
konieczne
będą
nakłady
związane
z
rozwojem
infrastruktury;
 zapewnienie zbytu dla produktów polskiego rolnictwa. Przy realizacji tego
celu należy od razu odrzucić mity i przekonanie, iż można na rynku
wschodnim
oferowane
ulokować
na
tych
wszystkie
rynkach
nadwyżki
muszą
być
produkcyjne.
równie
dobre
Produkty
jakościowo,
konkurencyjne cenowo, jak na rynkach krajów wysoko rozwiniętych.
Polskie wyroby natrafiają i będą natrafiały tam na konkurencję ze strony
firm z Europy Zachodniej, Ameryki Północnej, Australii itd.;
 działania polityczne, które powinny pozwolić na stworzenie trwałych i
nowoczesnych zasad, struktur i mechanizmów współpracy gospodarczej.
Działania w sferze polityki powinny wspierać funkcjonowanie powiązań
ekonomicznych;
36
Mały Rocznik Statystyczny 1995, op. cit., s. 278.
37
A. Smith - International… op. cit., s. 12.
 zagwarantowanie dostaw podstawowych paliw i surowców, niezbędnych
dla polskiej gospodarki 38.
Przeszkodą
w
prawidłowym
ułożeniu
stosunków
handlowych
z
krajami
Wschodniej Europy jest wysokie ryzyko związane z działalnością na tych rynkach.
Brak odpowiedniej informacji, destrukcyjne oddziaływanie struktur patologicznych
powoduje, iż każda transakcja obarczona jest wysokim ryzykiem, na które mogą
sobie pozwolić podmioty silne, odpowiednio przygotowane. Obecnie w handlu
zagranicznym prowadzi działalność kilkaset tysięcy podmiotów gospodarczych.
Często ich potencjał ekonomiczny nie pozwala na skuteczne działanie na tak
niepewnym rynku.
Z drugiej strony, zbliżony poziom rozwoju gospodarczego tych krajów, a
także brak podkładu ideologicznego, umożliwia opieranie się
komparatywne.
Wiadomo
bowiem,
że
podobny
poziom
jedynie o przewagi
gospodarczy
krajów
prowadzących wymianę jest korzystny dla partnerów. Przy różnym poziomie
otwarcie gospodarek spowoduje pogłębienie różnic w poziomach ich rozwoju 39.
Od 1990 roku podstawowym, a nawet
dominującym partnerem handlowym
Polski są Niemcy. Polski eksport w ponad 38% skierowany jest do tego kraju.
Według wielu ekonomistów, udział Niemiec w polskim handlu zagranicznym do
2010 roku zmniejszy się do około 22% w imporcie i 23% w eksporcie. Wzrośnie
natomiast udział Rosji do 9% w imporcie i 14% w eksporcie 40. W dalszym ciągu
dominować będą Niemcy, ale Rosja wysunie się zdecydowanie na drugie miejsce.
Ma to o tyle znaczenie, że taka struktura handlu bardziej byłaby bardziej korzystna
ze strony Polski.
Polska nie może uciec od dynamicznej i pod względem
gospodarczym
nieporównywalnej Europy Zachodniej, ale przy tym nie może odwracać się od
Wschodu. Nie można traktować kontaktów z tym regionem jako koniecznego zła,
ani też stracić szansy jako poważny partner handlowy tych krajów. Byłby to
poważny błąd
zwłaszcza, że nasilanie kontaktów jedynie z silnie rozwiniętymi
krajami zachodu na dłuższą metę może doprowadzić do pogłębienia dysproporcji
rozwojowych.
Jak już zostało powiedziane, podstawowym partnerem handl owym Polski są
obecnie Niemcy. Z krajów Europy Środkowo-Wschodniej Polska jest największym
partnerem Niemiec. W początkach roku 1995 obroty handlowe między Polską a
38
M. Oniszczuk - Nowe zadania w handlu z krajami wschodnimi, „Rynki
Zagraniczne” 1994, nr 101.
39
K.W. Rotschild - The Small Nation and World Trade, „The Economic Journal”
1994, nr 213.
40
W. Collins, D. Rodrik - op. cit., s. 132-133.
Niemcami były wyższe aniżeli między Rosją a Niemcami i za I półrocze 1995 roku
wyniosły 11814DM 41.
W związku z dosyć znaczną różnicą w poziomie rozwoju
między Polską a
Niemcami, w poziomie rozwoju można nakreślić dość pesymistyczny scenariusz
ewolucji przewagi komparatywnej w handlu Polski z Niemcami na najbliższe lata.
Założenia
Skutki
1. Względna obfitość w Polsce zasobów 1. Specjalizacja Polski w produkcji i
eksporcie dóbr ziemio- i
pracochłonnych.
naturalnych i siły roboczej.
2. Zagraniczna
wiedza
napływają
do
Polski
ograniczonym stopniu.
i
kapitał
jedynie
w
2. Pogłębienie specjalizacji Polski w
produkcji i eksporcie dóbr ziemio- i
pracochłonnych .
3. Konieczność utrzymania kursu waluty
narodowej na poziomie zaniżonym w
porównaniu z parytetem jej siły
nabywczej.
3. Zaniżony kurs waluty narodowej
1. Względne potanienie zasobów
naturalnych, pracy oraz pogłębienie
specjalizacji w produkcji i eksporcie
dóbr ziemio- i pracochłonnych.
4. Kolejna dewaluacja waluty narodowej
1. Dalsze pogłębienie specjalizacji w
produkcji i eksporcie dóbr ziemio- i
pracochłonnych.
Źródło: J. Misala - Polsko-Niemieckie powiązania gospodarcze w XX wieku,
Warszawa 1992, s. 314.
Oparcie wymiany handlowej na Niemczech jest, jak widzimy niebezpieczne
dla rozwoju polskiej gospodarki. Oczywiści niemożliwy i niepożądany jest powrót do
realiów sprzed 1990 roku, jednak nie sposób
nie zauważyć, że Polska rozwijając
kontakty handlowe z Zachodem zignorowała Wschód. Jest to oczywiści trudny
rynek, który dopiero się kształtuje. Jednakże pominięcie tych państw byłoby
niewybaczalnym błędem. Tendencja z 1996 roku
polegająca na wzmocnieniu
udziału państw Środkowo-Wschodniej Europy powinna zostać utrzymana. Chodzi tu
w szczególności o kraje CEFTA, a także Rosję, w przypadku której tempo wzrostu
obrotów handlowych wynosi około 30% w skali roku i znacznie przekracza średnią
globalną. Szacuje się, że wymiana handlowa w roku 1997 osiągnie rekordową
wartość 5mld USD 42.
41
Polen wichtigste Handelspartner in Osteuropa…op. cit.
42
W. Kaczmarek – Dobry rok dla gospodarki polskiej, „Nowe Życie
Gospodarcze” 1997, nr 35.
1.3. A NALIZA STRUKTURY TOWAROWEJ POLSKIEGO HANDLU ZAGRANICZNEGO
1.3.1. S TRUKTURA TOWAROWA IMPORTU I EKSPORTU W LATACH
OSIEMDZIESIĄTYCH
Struktura towarowa handlu zagranicznego jest ściśle powiązana ze strukturą
geograficzną.
Poziom
rozwoju
gospodarczego
polskich
partnerów
handlowych
determinuje rzeczową strukturę importu i eksportu.
W latach osiemdziesiątych, w okresie funkcjonowania RWPG, rzeczowa
struktura importu i eksportu była całkowicie odmienna od tejże struktury z lat
dziewięćdziesiątych. Była ona wyraźnie podporządkowana wspólnej polityce Rady.
Tabela 8. Struktura importu i eksportu według grup gałęzi w latach 1981,
1985, 1988
Grupy
Eksport
gałęzi
1981
Ogółem
Paliwa i energia
1985
Import
1988
1981
1985
1988
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
10,4
15,8
11,3
19,3
18,5
20,4
8,2
8,0
8,0
8,8
10,2
8,0
46,2
39,7
42,6
29,5
33,7
34,4
9,7
9,5
10,7
11,4
14,2
13,4
1,0
1,2
1,0
1,3
1,7
1,2
2,1
2,0
2,5
1,8
2,0
1,7
8,8
5,6
6,3
3,9
6,0
5,7
Wyroby przemysłu:
 metalurgicznego
 elektromaszynowego
 chemicznego
 mineralnego
 drzewno-papierniczego
 lekkiego
5,0
7,4
6,9
11,2
7,3
8,3
 spożywczego
0,7
0,6
0,6
0,8
1,4
1,2
 pozostałych gałęzie
5,4
5,1
5,2
0,2
0,0
0,0
Budownictwa
1,9
4,1
4,0
11,7
4,6
5,3
Produkty rolne
0,5
0,6
0,3
0,1
0,1
0,1
Produkty leśne
0,2
0,4
0,6
0,0
0,3
0,3
Pozostałe
Źródło: Rocznik Statystyczny 1986, GUS, Warszawa 1986, s. 367;
Rocznik Statystyczny 1988, GUS, Warszawa 1988, s. 353;
Rocznik Statystyczny 1989, GUS, Warszawa 1989, s. 367
Analizując dane zawarte w tabeli 7 nie dostrzeżemy wielkich, rewolucyjnych
zmian w strukturze eksportu i importu w ciągu badanych lat. Pamiętajmy bowiem,
iż był to okres istnienia RWPG i w tym wypadku gro wymiany odbywało się
wewnątrz organizacji.
Wszelkie decyzje były podejmowane przez Radę. Na dalszy
plan schodziła ekonomiczna analiza przewag komparatywnych. Częstokroć nie była
ona w ogóle brana pod uwagę.
Mimo względnej stabilności w strukturze towarowej handlu zagraniczneg o w
tym okresie, możemy zauważyć już pewne zmiany.
Chodzi tu o niewielki wzrost
znaczenia w imporcie towarów pochodzących z gałęzi uznawanych za nowoczesne,
tzn. Przemysłu elektromaszynowego i chemicznego. Jednak tendencja ta jest
jeszcze stosunkowo mało widoczna.
W eksporcie widać
elektromaszynowego.
spożywczego i
to wyraźniej. Maleje
Zauważalny
natomiast
jest
drzewno-papierniczego. Tendencja
wyraźnie udział
przemysłu
wzrost
przemysłu
ta
znaczenia
jest
jeszcze stosunkowo
niewyraźna, ale warto ją wskazać, gdyż w latach dziewięćdziesiątych to zjawisko
ulegnie nasileniu.
Jest to ze wszech miar niekorzystne. Prowadzi do pogłębienia
specjalizacji naszego kraju w produkcji dóbr nowoczesnych, co w długim okresie
hamuje rozwój gospodarczy kraju.
Porównuje
struktury
towarowej
ze
strukturą
geograficzną
handlu
zagranicznego daje nam pełniejszy obraz tego okresu. Analizując polski eksport do
krajów socjalistycznych w tym okresie zauważymy, że specjalizujemy się w wywozie
do tych krajów dóbr działów nowoczesnych. 58,3% w roku 1988 eksportu do tych
krajów to wyroby przemysłu elektromaszynowego. Działy zacofane stanowiły tutaj
niewielką część wywozu. Takie zjawisko jest całkowicie zrozumiałe. Zauważmy, że
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej była ugrupowaniem, które skupiało kraje o
różnym
poziomie
rozwoju.
Czechosłowacji, po
Polska
była
Od
stosunkowo
wysoko
rozwiniętych
-
NRD,
bardzo słabe pod względem gospodarczym - Wietnam, Kubę.
jednym
z
lepiej
rozwiniętych
krajów
o
gospodarce
centralnie
administrowanej. Potencjał jej pozwalał na produkcję względnie nowoczesną. W
imporcie z tej grupy krajów dominowały paliwa i energia oraz wyroby przemysłu
elektromaszynowego - 40,7% w roku 1988 43. To też wydaje się całkowicie
zrozumiałe, gdyż Polska jest krajem mało zasobnym w takie surowce paliwowe jak
ropa naftowa
i gaz ziemny, natomiast import wyrobów przemysłu maszynowego
uzupełnia produkcję krajową.
W
handlu
z
krajami
kapitalistycznymi
bardzo
mocno
rosło
znaczenie
przemysłu elektromaszynowego w imporcie - z 18,2% udziału w 1981 roku do
26,6% w 1988 roku.
Natomiast znaczenie w eksporcie tego przemysłu wyraźnie
spadło z 32,1% w 1981r. do 12,2% w 1988r 44.Zjawisku temu towarzyszył
udziału przemysłów zacofanych, np. mineralnego, jego znaczenie
tych
krajów
w
badanym
okresie
wzrosło
dziesięciokrotnie.
wzrost
w wywozie do
Świadczy
to
o
powiększaniu luki technologicznej między Polską a krajami wysokorozwiniętymi.
Prowadzi to w prostej linii do „umocnienia” pozycji Polski i innych krajów Europy
Środkowo-Wschodniej na pozycji eksporterów wyrobów sektorów nienowoczesnych
i przestarzałych.
43
Rocznik Statystyczny 1989, GUS, Warszawa 1989, s. 367.
Względna niezdolność gospodarek krajów RWPG do generowania postępu
technicznego
wpłynęła
na
taką
a
nie
inną
tendencję
w
dziedzinie
handlu
zagranicznego.
1.3.2. S TRUKTURA TOWAROWA IMPORTU I EKSPORTU W LATACH
DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH
Jakkolwiek państwa RWPG nigdy nie były potentatem w handlu światowym,
to przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zepchnął je
względem
na
całkowite
peryferie.
Również
jeżeli
zaawansowanych technologicznie, kraje te nie potrafiły
W porównaniu
chodzi
o
pod tym
eksport
dóbr
zachować swoich pozycji.
z rokiem 1965, w ciągu 25 lat, ich udział spadł kilkakrotnie 45.
Dotyczyło to każdego kraju RWPG, a więc także Polski. Przyczyn należy dopatrywać
się w niezdolności gospodarki centralnie administrowanej do absorpcji postępu
technicznego.
Wynalazki
i
usprawnienia
w
większości
nie
wychodziły
poza
laboratoria. Długi cykl produkcyjny powodował powiększenie luki technologicznej
między Wschodem a Zachodem. Pod tym względem niebagatelną rolę odegrała
„zimna
wojna”,
która
spowodowała
ograniczenie
przepływu
technologii, a także przyspieszyła upadek gospodarczy bloku
Nasilenie wyścigu zbrojeń
nowoczesnych
wschodniego 46.
doprowadziło gospodarki państw socjalistycznych do
głębokiego kryzysu. W tym przypadku
ukazana została wyższość gospodarek
państw opartych o własność prywatna.
Na
początku
lat
dziewięćdziesiątych,
w
wyniku
zmian
struktury
geograficznej, zmieniła się też i struktura towarowa polskiego eksportu i importu.
Zmiany te wynikały z
procesu transformacji całej gospodarki
i zmian na arenie
międzynarodowej. Struktura towarowa eksportu i importu polskiego pogorszyła się
jeszcze bardziej niż miało to miejsce w latach osiemdziesiątych. Musimy przy tym
pamiętać, iż naszymi podstawowymi partnerami w tym okresie stały się wysoko
rozwinięte państwa Europy Zachodniej.
44
45
46
Rocznik Statystyczny 1989, op. cit., s. 367-369.
Patrz tabela 4, str. 12.
E. Haliżak - Współpraca… op. cit.
Tabela 9. Struktura towarowa obrotów handlowych Polski w latach 19901995
Wyszczególnienie
Eksport
1990
Ogółem
1993
Import
1995
1990
1993
1995
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
10,3
12,1
8,0
20,6
14,1
9,2
 elektromaszynowego
29,3
27,2
27,6
39,8
36,9
35,1
 metalurgicznego
14,6
17,8
12,2
6,8
4,5
5,8
12,0
11,4
11,4
11,5
18,4
19,2
4,0
3,4
2,3
2,4
12,0
7,6
11,3
11,5
3,6
4,7
6,4
4,0
14,1
6,1
4,0
10,0
10,0
10,8
8,5
7,9
8,2
6,8
0,6
0,8
3,4
3,0
3,8
2,5
4,6
3,5
0,5
0,3
0,0
0,5
Paliwa i energia
Wyroby przemysłu:
 chemicznego
 mineralnego
 drzewno-papierniczego
 lekkiego
 spożywczego
 pozostałych
5,4
Produkty rolne
2,0
Produkty leśne
Źródło:
Polski handel zagraniczny 1993 roku, Warszawa 1994, s. 126;
Mały Rocznik Statystyczny 1996, GUS, Warszawa 1996, s. 281
Dane statystyczne pokazują, że struktura towarowa polskiego handlu nie jest
nowoczesna, gdyż udział produktów uważanych za nośniki postępu technicznego
jest
nieznaczny.
Zmiany
w
strukturze
towarowej
handlu
zagranicznego
spowodowane zostały zmianami popytu na rynku międzynarodowym. Tylko w
niewielkim stopniu dał o sobie znać proces restrukturyzacji polskiej gospodarki.
Istotna część istniejącego potencjału eksportowego dostosowanego do dawnej
sytuacji w zakresie popytu zagranicznego jest nieaktualna i nie może zostać
restytuowana. Zmiany
w popycie światowym oraz zmiany systemowe przy
istniejącym potencjale eksportowym ukształtowały niekorzystną strukturę polskiej
wymiany z zagranicą.
Wyroby
przemysłu
elektromaszynowego
stanowiły w roku 1995 nieco ponad
1
uważanego
za
/ 4 całości eksportu i ponad
nowoczesny
1
/ 3 importu.
Znaczące obniżenie udziału tego przemysłu w polskim wywozie nastąpiło na
przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Jeszcze w roku 1989 udział
tego
przemysłu
był
bliski
40%.
Znaczący
spadek
spowodowany
rozregulowaniem rynku wschodniego w wyniku rozpadu RWPG. Pamiętać
bowiem,
że
to
właśnie
elektromaszynowego.
te
kraje
były
odbiorcami
wyrobów
był
należy
przemysłu
Przemysł chemiczny zaliczany obecnie do dziedzin
stanowił
w
1995
roku
1
/8
eksportu
i
1
/6
warunkujących postęp,
importu.
Łącznie
przemysł
elektromaszynowy i chemiczny dostarczył 39% produktów sprzedanych za gran icę i
uczestniczył w imporcie w 54,3%. Reszta przypadała na gałęzie uznawane za
przestarzałe oraz produkty
gospodarka
rolne i
leśne. Proporcje te świadczą, że polska
nie jest w stanie zaoferować swoim partnerom
handlowym dużego
asortymentu wyrobów nowoczesnych. Natomiast sama zgłasza zapotrzebowanie na
takie produktu do konsumpcji i rozwoju przemysłowego.
Należy również podkreślić fakt, że znaczą część polskiego eksportu stanowi
wywóz rozmaitych produktów w ramach tzw.
obrotu uszlachetniającego (np.
tekstylia i odzież, wyroby przemysłu elektronicznego). Oznacza to, że w Polsce przy wykorzystaniu
relatywnie taniej siły roboczej - wytwarza się na potrzeby
odbiorców zagranicznych różnorodne dobra z materiałów, surowców i półfabrykatów
sprowadzonych wcześniej z zagranicy. Tego typu produkcję trudno uznać na
dłuższą metę za siłę napędową rozwoju gospodarki narodowej i modernizacji jej
struktury, chociażby ze względy na relatywnie szybko rosnące koszty siły roboczej
w Polsce.
W tej sytuacji trudno nie sprzeciwić się stwierdzeniu, że wzrost znaczenia
importu
zaopatrzeniowego
(sprzyjający
wprawdzie
podniesieniu
stopnia
wykorzystania istniejącego aparatu wytwórczego) jest lepszym rozwiązaniem niż
modernizacja tegoż aparatu 47.
Biorąc pod uwagę płaszczyznę międzynarodową możemy zauważyć, że
niekorzystnie kształtowała się wymiana z krajami UE. W imporcie dominowały
tu
wyroby przemysłów nowoczesnych. Zwracać może uwagę niski poziom importu
inwestycyjnego. Jest on znacząco niższy od importu konsumpcyjnego. Zwraca
również
wysoki udział w polskim imporcie artykułów spożywczych i produktów
rolnych. Jest to tym bardziej zaskakujące, że dotyczy
jednego z najbardziej
uprzemysłowionych regionów świata, podczas gdy Polska należy do najbardziej
rolniczych krajów świata 48.
Lepiej sytuacja przedstawia się w przypadku handlu z krajami CEFTA.
Przemysł elektromaszynowy stanowił około 20% eksportu i importu. Znacznie
gorzej natomiast sytuacja wyglądała w przemyśle chemicznym. Udział
jego w
eksporcie wahał się 18-21%, natomiast import to 33-36%. Pod tym względem
niestety Polska zdecydowanie odstaje od krajów CEFTA.
W przypadku krajów WNP struktura była bardziej
zróżnicowany,
natomiast
w
imporcie
dominowały
korzystna. Eksport był
przede
wszystkim
paliwa
47
J. Misala - Problemy rozwoju polskiego eksportu, „Rynki Zagraniczne” 1995,
nr 147.
48
A. Karpiński - Kontrole Państwowe, INPPAN, Warszawa 1995, s. 68.
mineralne - ponad 70% dostaw. Wysoki udział importu w niektórych dziedzinach,
przy
stosunkowo niskim eksporcie, może prowadzić do ukształtowania się dużej
zależności importowej. Do pomiaru tego
zjawiska wykorzystuje się wskaźnik
penetracji importowej. Wyrażony jest on następującym wzorem:
Wp 
gdzie:
Im
Xs  E x  I m
W p - udział importu w zaspokajaniu potrzeb popytu
krajowego;
Im - wartość importu w danym okresie;
E x - wartość eksportu w danym okresie;
X s - wartość produkcji sprzedanej w danym okresie.
Posługując się tym wskaźnikiem można
stwierdzić, że w roku 1993
najbardziej uzależniony od importu był przemysł elektromaszynowy (63,8%) oraz
przemysł lekki (45,6%); średnio uzależniony przemysł metalurgiczny (20,2%) oraz
drzewno-papierniczy (16,1%); natomiast najmniejsza zależność występowała w
przypadku rolnictwa (7,5%) 49.
Na podstawie tych wskaźników można sformułować wniosek o występowaniu
luki technologicznej między Polską a naszymi partnerami
Zachodniej.
handlowymi w Europie
Świadczy o tym fakt wysokiego uzależnienia od importu w przypadku
działów nowoczesnych.
Analizę
zakończyć
struktury
stwierdzeniem,
towarowej
iż
w
polskiego
wyniku
handlu
zagranicznego
przeorientowania
należy
geograficznego
tej
dziedziny gospodarki wystąpiły niekorzystne zmiany w strukturze towarowej. Polski
eksport został zdominowany przez wyroby działów nienowoczesnych i zacofanych.
Istnieje groźba utrwalenia tego zjawiska na dłuższy okres czasu w związku z
zacieśnieniem kontaktów z wysokorozwiniętymi
państwami Unii Europejskiej, do
których poziomu nasza gospodarka nie ma szans zbliżenia. Co za tym idzie, nasze
produkty wytwarzane przez tzw. gałęzie nowoczesne mogą jedynie konkurować za
pomocą ceny.
Kolejnym niebezpieczeństwem, które możemy dostrzec analizując strukturę
towarową jest fakt
pracy.
niewykorzystania przez Polskę stosunkowo wysokiego zasobu
Mimo posiadania względnej przewagi w zasobach siły roboczej, nasza
gospodarka
specjalizuje
się
w
eksporcie
materiałochłonnych. Polski eksport zdany jest
dóbr
kapitałochłonnych
i
poza tym na stan koniunktury
gospodarki niemieckiej. W okresie dekoniunktury głównie towary zaopatrzeniowe,
mało przetworzone są w pierwszym rzędzie wystawione na zmniejszony popyt tejże
49
Polska polityka handlu zagranicznego 1933-1994, Warszawa 1994, s. 28.
gospodarki, a pamiętać należy, że właśnie te towary dominują w polskiej strukturz e
wywozowej.
Poprawa struktury towarowej
dynamizacji
kontaktów
z
krajami
naszego handlu
Europy
nie może się obyć bez
Środkowo-Wschodniej. Istnieją tu
potencjalnie duże rezerwy. Gospodarki państw Regionu są poziomem zbliżone do
polskiej. Występuje więc możliwość obustronnie korzystnej wymiany
Obecnie,
kiedy
prawie
wszystkie
z
tych
krajów
posiadają
handlowej.
stabilną
sytuację
polityczną i normalizuje się sytuacja gospodarcza, jest szczególny moment do
zdynamizowania obrotów handlowych, które ograniczył rozpad RWPG. Jest to
konieczne, jeżeli zważyć na to, iż kraje Europy Zachodniej poważnie traktują
partnerów
wschodnich. Przewidywany jest także dynamiczny rozwój handlu
zagranicznego krajów tego regionu do 2000 roku 50.
50
Rosja – „wschodzący” partner handlowy, „Nowe Życie Gospodarcze” 1996,
nr 15.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards