Document

advertisement
PRAWA CZŁOWIEKA I DZIECKA W REGULOWANIU NAUKI
I ŻYCIA
1. Prawa Człowieka i Dziecka jako dokumenty prawne
Pojęcie prawa jest ściśle związane z państwem. J. Kowalski podkreśla, iż nie
może być prawa bez państwa, ani państwa bez prawa. Normy prawne są ściśle
związane z organizacją państwową. Są częścią jej bytu. Konsekwencją więzi prawa
z państwem jest to, że ma ono naturę społeczną, identyczną z naturą społeczną
państwa1. W literaturze istnieje wiele definicji pojęcia prawo:
- reguła postępowania ustanowiona lub uznana przez państwo i przez nie
sankcjonowana2.
- zwykle ogół przepisów, norm prawnych, regulujących stosunki między ludźmi, danej
społeczności, określający zasady, których naruszenie zagrożone jest karą. Uprawnienia
przysługujące osobie fizycznej, lub prawnej; słuszne roszczenie, przywilej3.
W niniejszej pracy przez prawo rozumiem: normy prawne, przepisy, reguły
postępowania,
które
regulują
stosunki
międzyludzkie,
zawierające
zasady
postępowania. Tworzy je zazwyczaj państwo, a ich nieprzestrzeganie zagrożone jest
sankcjami4.
Przejdę teraz do omówienia praw człowieka.
M. Balcerek podkreśla, że w każdym państwie życie ludzi regulują normy prawne,
normy obyczajowe, normy wyznaczone przez różne organizacje społeczne, a także
normy etyki zawodowej. Najważniejsze jednak dla organizacji życia społecznego są
normy prawne, które pochodzą od państwa. Normy te regulują stosunki najbardziej
doniosłe społecznie i ważne z punktu widzenia państwa. […] Niewielka stosunkowo
część praw obywatela czy też wielkiej zbiorowości, np. narodów, nazywana bywa
prawami podstawowymi obywatela danego państwa5. Często prawa człowieka łączy
się z wolnościami obywatela, używając określenia ogólnego wolności i prawa
J. Kowalski, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1981,
A. S. Reber, Słownik psychologii, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2002, s. 544.
3
M. Szymczak red., Słownik języka polskiego tom IV, PWN, Warszawa 1996, s. 872.
4
Definicja sformułowana podczas zajęć seminaryjnych.
5
M. Balcerek, Prawa Dziecka, PWN, Warszawa 1986, s. 12.
1
2
człowieka. Ustanowienie ich bowiem przez państwo to wyraz postępu i dążenia
społeczeństwa do wolności i demokracji. Stanowią one istotny element dorobku
nowożytnej cywilizacji. Sama ich idea zrodziła się w dobie walki za feudalizmem
nowego, rodzącego się ustroju, jakim był kapitalizm. K. Gieroń zauważa, iż spośród
wielu różnych doktryn i teorii, największe znaczenie dla powstania burżuazyjnej
koncepcji praw i wolności człowieka miały dwie: teoria prawa natury i teoria umowy
społecznej. Pierwsza z nich zakłada, ze człowiek był szczęśliwy w stanie natury,
a więc jeszcze przed powstaniem społeczeństwa i państwa. Szczęście to zapewniły mu
prawa naturalne, takie jak: wolność, równość, prawo do życia i prawo do swobodnego
dysponowania swoją własnością. […] Wyznawcy drugiej z tych teorii – teorii umowy
społecznej twierdzili, że w miarę rozwoju społeczeństwa szczęście człowieka i jego
indywidualne prawa naturalne zostały zagrożone przez możliwość nieograniczonego
korzystania z tych praw przez wszystkich. Dlatego też ludzie – w drodze umowy –
postanowili utworzyć państwo, rezygnując w jakimś stopniu z nieograniczonej
wolności, a w zamian zyskując ochronę swych praw. W myśl tej teorii zadaniem
państwa jest stworzenie warunków do korzystania z tych praw przez obywateli 6. Na
bazie tych teorii wykształciła się tzw. liberalna koncepcja praw człowieka, która za
naturalne prawa człowieka uznała wolność, równość, prawo do własności prywatnej
oraz prawo do życia. Pierwszy raz koncepcja ta zawarta została w Karcie Praw
Wirginii (Stany Zjednoczone), która została przyjęta 12.06.1776r., a ogłoszona
04.07.1776r. przez 13 stanów amerykańskiej Deklaracji Niepodległości. W Europie
prawom człowieka drogę torowała Rewolucja Francuska. W przyjętej przez
Zgromadzenie Narodowe dniu 26.08.1789r. Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela
zostały zawarte podstawowe treści liberalnej koncepcji praw człowieka. W miarę
rozwoju i kształtowania się kapitalizmu następowała zmiana w liberalnej koncepcji
praw człowieka. Burżuazyjne konstytucje tego okresu nie zawierały żadnych praw
ekonomicznych, socjalnych czy kulturalnych, a korzystanie z niektórych praw
politycznych było obwarowane wieloma barierami. Dalsza ewolucja praw człowieka
w ustroju kapitalistycznym związana była z wybuchem rewolucji październikowej
i powstaniem pierwszego państwa socjalistycznego. Po I wojnie światowej
6
K. Gieroń, Prawa Człowieka. Deklaracje i rzeczywistość, Książka i Wiedza, Warszawa 1981, s. 10-11.
w niektórych państwach kapitalistycznych wprowadzono dosyć szeroki katalog praw
politycznych, wolności osobistych, a także socjalno-ekonomicznych i praw do nauki.
Często jednak zadeklarowanie w konstytucjach określonych praw było tylko
zabiegiem formalnym – nie zostały one nigdy w pełni zrealizowane. Sytuacja uległa
dalszym zmianom po II wojnie światowej. W niniejszej pracy przez Prawa Człowieka
rozumiem
zespół
fundamentalnych,
powszechnych
praw,
przysługujących
człowiekowi bez względu na czas, miejsce, kolor skóry, rasę, pochodzenie,
narodowość; ich liczba zwiększa się stopniowo w miarę rozwoju społeczeństw i walki
postępowych sił społecznych z niesprawiedliwością społeczną, uciskiem klasowym
i narodowościowym7. Systemy ochrony praw człowieka dzielimy na krajowe
i międzynarodowe. Spośród systemów międzynarodowych wyróżniamy uniwersalny
system ONZ, opierający się na tzw. Karcie Praw Człowieka, na którą składają się tzry
dokumenty: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona 10.12.1948r.,
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy
Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych uchwalonych 16.12.1966r. Do
regionalnych systemów ochrony należy Europejska konwencja o ochronie praw
człowieka i podstawowych wartości, podpisana 04.11.1950r.
Ustanawiane w państwie prawa przysługują wszystkim jego obywatelom,
a więc także dzieciom, jako obywatelom danego państwa. Przejdę teraz do omówienia
praw dziecka. Ze względu na swoją niedojrzałość psychofizyczną, społeczną, moralną
i życiową oraz specyficzne potrzeby, dzieci wymagają specjalnej ochrony. Tę ochronę,
obok ogólnych praw człowieka stwarza również katalog Praw Dziecka (prawa te
określają stosunek dziecka do rodziców i rodziców do dziecka. Wyznaczają miejsce
dziecka w rodzinie, społeczeństwie i państwie, dają dziecku specjalne uprawnienia,
które mają mu zapewnić odpowiednie warunki do życia i pełnego rozwoju jego
osobowości).
Istotą praw dziecka są uprawnienia i obowiązki rodziców wobec ich dziecka oraz
obowiązki i uprawnienia dziecka wobec rodziców, natomiast funkcją jest ustawowe
potwierdzenie specyficznych potrzeb dziecka. Treść praw dziecka dotyczy wzorów
jego potrzeb. Gwarantem przestrzegania jest państwo. Formy ujęcia to Konwencja
7
Encyklopedia powszechna, tom III, PWN, Warszawa 1985, s. 735.
Praw Dziecka. Przydatną w niniejszej pracy ze względu na szczegółowość a także
ujęcie klasyfikacji praw dziecka jest definicja Praw Dziecka W. Pomykało: Prawa
Dziecka określają uprawnienia i obowiązki rodziców wobec ich dziecka oraz
obowiązki i uprawnienia dziecka wobec rodziców. Określa sytuację majątkową
dziecka, warunki dziedziczenia przez dziecko. Ustala zasady pokrewieństwa
i powinowactwa. Reguluje sytuację dziecka pozbawionego naturalnego środowiska
rodzinnego. Reguluje warunki dostępu dziecka do nauki, do ochrony zdrowia.
Ochrania dziecko przed działaniami przestępczymi. Określa odpowiedzialność dziecka
za jego czyny, jak i odpowiedzialność osób dorosłych za dziecko. Wyznacza granice
zainteresowania państwa losem dziecka. Regulacje te są różne w różnych państwach8.
A. Łopatka podkreśla, że Prawa Dziecka zawarte w Konwencji nie są jedynymi
prawami i podstawowymi wolnościami przysługującymi dziecku. Dziecku przysługują
wszystkie prawa człowieka i podstawowe wolności zawarte we wszystkich
dokumentach praw człowieka: uniwersalnych, regionalnych i narodowych. Konwencję
Praw Dziecka należy traktować więc nie jako dokument oderwany od innych regulacji
praw człowieka, lecz w ścisłym związku z wszystkimi instrumentami promocji
i ochrony praw człowieka.
Uchwalając Konwencję Praw Dziecka, Zgromadzenie Ogólne NZ potwierdziło
ustaloną opinię, że prawa dziecka wymagają specjalnej ochrony. Wezwało wszystkich
zainteresowanych do stałego polepszania sytuacji dzieci na całym świecie, do ich
rozwoju i wychowania w warunkach pokoju i bezpieczeństwa9. Konwencja ustanawia
standardy praw dziecka, nie naruszając jednocześnie postanowień, które w większym
stopniu sprzyjają realizacji praw dziecka i mogą być zawarte w prawach narodowych
lub międzynarodowych obowiązujących w danych państwach. Bardziej korzystne
rozwiązania dla dziecka zawsze mają pierwszeństwo w stosunku do postanowień
konwencji. A. Łopatka podkreśla, iż Konwencja wymaga bezwarunkowej realizacji
praw osobistych i politycznych dziecka. Co się tyczy natomiast praw ekonomicznych,
Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja, Warszawa 1993, s. 158.
A. Łopatka, Konwencja Praw Dziecka w Polsce [W:] red. J. Bińczycka, Prawa Dziecka deklaracje i
rzeczywistość, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Warszawa 1993, s. 22.
8
9
socjalnych i kulturalnych, państwo powinno podejmować takie właściwe działania,
wykorzystując maksymalnie środki, jakie są w jego dyspozycji10.
2. Różnorodne aspekty Praw Dziecka w świetle wybranych nauk
Ochrona dziecka zmierza ku zapewnieniu dzieciom określonych praw,
gwarantujących realizację różnorodnych potrzeb oraz zabezpieczających przed
dyskryminacją,
deprawacją,
degradacja
społeczną,
niebezpieczeństwem
i niepomyślnych rozwojem psychofizycznym. Na ewolucję międzynarodowej ochrony
dziecka w ciągu ostatniego stulecia wpłynęły wysiłki i prace wielu organizacji
międzynarodowych, pozarządowych i specjalistycznych. Punktem kulminacyjnym
zabiegów zabezpieczających prawną sytuację dziecka stało się ratyfikowanie przez
Zgromadzenie Ogólne ONZ – Konwencji Praw Dziecka. Przepisy Konwencji Praw
Dziecka wiążą państwa-strony konwencji ją ratyfikujące. Jednocześnie konwencja jest
uniwersalnym, prawnym traktatem międzynarodowym, obligującym państwa do jej
przestrzegania11. Konwencja o Prawach Dziecka zawiera swoiste podsumowanie
wieloletniego dorobku ludzkości, zmierzającego do promocji i ochrony potrzeb,
interesów i praw dziecka. Wnosi tez do tego dorobku nowe wartości. Konwencja
zawiera ogół praw dziecka, a więc prawa osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne
i kulturowe12. Prawa te można rozpatrywać w wielu aspektach: socjalno-zdrowotnym,
ekonomicznym, politycznym, społecznym, pedagogicznym, a także prawnym.
Omówię teraz wybrane aspekty praw dziecka, zawartych w Konwencji.
Rozważając społeczno-kulturowy aspekt praw dziecka należy rozpatrzeć
następujące prawa przyznane dziecku w Konwencji:
- dziecko ma prawo do pozostawania pod opieką swoich rodziców, przy tym oboje
rodzice są zobowiązani ponosić wspólną odpowiedzialność za wychowanie i rozwój
dziecka. Na nich w tym zakresie spoczywa pierwotna i główna odpowiedzialność.
Przedmiotem ich największej troski ma być zabezpieczenie jak najlepiej interesów
dziecka, jego dobra. Dziecko może być oddzielone od rodziców wbrew ich woli tylko
Tamże, s. 25.
E. Kantowicz, Ochrona dziecka w świetle Konwencji Praw Dziecka, „Nowa Szkoła”, nr 6, 1991r.
12
A. Łopatka, Prawa Dziecka [W:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja,
Warszawa 1993, s. 160.
10
11
wtedy, gdy kompetentne władze pod nadzorem sądu zadecydują, że takie oddzielenie
jest konieczne ze względu na najlepiej pojęty interes dziecka;
- dziecko ma prawo do zachowania swojej tożsamości, w tym obywatelstwa, nazwiska
i stosunków rodzinnych;
- dziecku przysługuje prawo do wolności wypowiadania się. Może ono swobodnie
poszukiwać informacji, otrzymywać ją i przekazywać. Dotyczy to również wszelkiego
rodzaju idei;
- dziecko ma prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania. Państwo ma obowiązek
respektować
obowiązki
i
prawa
rodziców
lub
opiekunów
prawnych
do
ukierunkowania dziecka w korzystanie z tego prawa13. Pozycja dziecka w rodzinie
oraz rola, jaką w niej wypełnia, podkreśla E. Stawowy, zawsze mieszczą się
w określonym kontekście kulturowym i obyczajowym danej społeczności 14. Polska,
ratyfikując Konwencję o Prawach Dziecka, zgłosiła deklarację, że zarówno prawo do
wolności wypowiadania się, jak i prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania,
powinny być wykonywane przez dziecko z poszanowaniem władzy rodzicielskiej,
zgodnie z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie
i poza rodziną15;
- dziecko ma prawo do prywatności, nie powinno podlegać arbitralnym lub
bezprawnej ingerencji w sferę jego życia prywatnego, rodzinnego lub domowego;
- dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub, gdy ze
względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, ma prawo do
specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Państwo ma obowiązek zapewnić
takiemu dziecku opiekę zastępczą.
Prezentowane prawa mają fundamentalne znaczenie. Według W. Walc ograniczenie
realizacji niektórych z nich poszanowaniem dla władzy rodzicielskiej, polskich
zwyczajów i tradycji, jest niejednokrotnie zaprzeczeniem podstawowych idei
A. Łopatka, Prawa Dziecka [W:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja,
Warszawa 1993, s. 162.
14
E. Stawowy, Pozycja dziecka w rodzinie polskiej – przemiany obyczaju [W:] Pedagogiczne aspekty Paktów
Praw Człowieka i Konwencji Praw Dziecka założenia i rzeczywistość, red. M. Jakowicka, K. Stech, WSP,
Zielona Góra, 2000, s. 185.
15
A. Łopatka, Prawa Dziecka [W:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja,
Warszawa 1993, s. 162.
13
Konwencji. W praktyce często oznacza to podporządkowanie dziecka rodzicom
i pozbawieniem go podmiotowości16.
Aspekt socjalno-zdrowotnych praw dziecka, zawartych w Konwencji wymaga
omówienia takich praw jak:
- prawo do jak najwyższego poziomy zdrowia i do udogodnień w zakresie leczenia
chorób oraz rehabilitacji zdrowotnej. Państwo ma obowiązek dążyć, aby żadne
dziecko nie było pozbawione prawa dostępu do tego rodzaju opieki zdrowotnej.
- dziecko ma prawo do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu,
duchownemu, moralnemu, psychicznemu i społecznemu. Główną odpowiedzialność
za realizację tego prawa ponoszą rodzice lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko.
D. Marzec zwraca tu uwagę na systematyczny i niekorzystny dla zdrowia dzieci
spadek zabezpieczenia opieki zdrowotnej w szkole np. likwiduje się gabinety lekarskie
w szkołach17;
- dziecko ma prawo do opieki społecznej, a państwo ma zabezpieczyć rodzinę
w dziedzinie socjalnej oraz udzielać specjalnej pomocy w uzasadnionych
przypadkach. Do świadczeń odgrywających zasadniczą rolę w zaspokajaniu
materialnych i opiekuńczych potrzeb dziecka należą: zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne,
świadczenia z funduszu alimentacyjnego, świadczenia udzielane w okresie czynnego
macierzyństwa, przerwy opiekuńcze, stypendia, świadczenia z pomocy społecznej.
Pomoc udzielana dzieciom nie sprowadza się tylko do form pieniężnych i rzeczowych.
Ich rodzinom może być udzielana pomoc w postaci pracy socjalnej, poradnictwa,
w szczególności prawnego i psychologicznego18;
- państwo ma obowiązek ochrony dziecka przed zatrudnieniem niekorzystnym dla
rozwoju i ogólnego zdrowia, poprzez ustalenie minimalnego wieku zatrudnienia oraz
określenia jego warunków;
- dziecko ma prawo do ochrony przed wszelkimi formami przemocy fizycznej,
psychicznej, krzywdy, zaniedbania lub złego traktowania, w tym wykorzystywania
w celach seksualnych. W. Walc podkreśla, że do form krzywdzenia dzieci zaliczane
W. Walc, Realizacja praw dziecka w pedagogicznej rzeczywistości, „Kwartalnik Pedagogiczny”, nr 2, 1999.
D. Marzec, Przestrzeganie praw ucznia w szkołach województwa częstochowskiego [W:] Prawa dziecka
deklaracje i rzeczywistość, red. J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls”, Warszawa 1993, s. 245.
18
D. Piekut-Brodzka, Uprawnienia socjalne dziecka [W:] Prawa dziecka deklaracje i rzeczywistość, red.
J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls”, Warszawa 1993, s. 365, 369.
16
17
jest również zaniedbanie, czyli długotrwałe niezaspokajanie podstawowych potrzeb
dziecka (zarówno biologicznych jak i psychicznych. Świadczy o nim brak dbałości
o właściwe odżywianie dziecka, jego higieny, zdrowie, ubiór. Dzieci takie często są
bite i generalnie źle traktowane. W drastycznych przypadkach krzywdzenia, dzieciom
zapewnia się opiekę w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Ważne jest, że
wszystkie placówki opiekuńczo-wychowawcze są zobowiązane do przyjęcia dziecka
na jego wniosek19.
W okresie zmian społecznych, związanych z przechodzeniem gospodarki na
wolnorynkową, mamy do czynienia z osłabieniem usług socjalnych i zdrowotnych
oraz obniżeniem standardów życiowych wielu rodzin, co w konsekwencji podnosi
ryzyko zagrożenia różnych potrzeb dziecka20. Konwencja Praw Dziecka gwarantuje
rzetelną ochronę dzieci, jeśli chodzi o aspekt społeczno-zdrowotny, trzeba niestety
zauważyć, że wiele przepisów Konwencji nie jest jednak w Polsce w dostatecznym
stopniu realizowanych.
Rozważając pedagogiczne aspekty praw dziecka, należy skoncentrować się
przynajmniej na niektórych artykułach Konwencji. Edukacyjne prawa dziecka mają
bowiem znacznie szerszy zasięg, aniżeli te, które bezpośrednio zawarte są
w artykułach 28 i 29 i ustalają prawo dziecka do edukacji nastawionej na rozwój
osobowości i talentów oraz przygotowującej do aktywnego życia zawodowego.
Konsekwencją prawa do edukacji i rozwoju są prawa: do równości i ochrony przed
dyskryminacją, prawo do pielęgnacji własnej kultury, wiary i języka, prawo do
wyrażania swoich poglądów w dowolnej formie, jeśli nie gwałci to praw innych
i porządku publicznego, poszukiwania i uzyskiwania informacji, prawa do
wypoczynku i rekreacji. Przedmiotem zainteresowań pedagogicznych stają się również
prawa socjalne dziecka, wynikające z faktu, że jest ono jednostką niedojrzałą
psychofizycznie i społecznie21. Problemem praw edukacyjnych dzieci oraz ich
realizację szerzej zajmuję się w kolejnych częściach pracy.
Prawa Dziecka zawarte w Konwencji można również rozpatrywać w aspekcie
politycznym. Prawa człowieka o charakterze politycznym w zasadzie przysługują
W. Walc, Realizacja Praw Dziecka w pedagogicznej rzeczywistości, „Kwartalnik pedagogiczny”, nr 2, 1999.
E. Kantowicz, Pedagogiczne aspekty ochrony praw dziecka, „Nowa Szkoła”, nr 7, 1995.
21
E. Kantowicz, Pedagogiczne aspekty ochrony praw dziecka, „Nowa Szkoła”, nr 7, 1995.
19
20
tylko dorosłym. Są jednak pewne prawa z tej dziedziny, których przedmiotem mogą
być także starsze dzieci: prawo do swobodnego zrzeszania się (dziecko może być
członkiem organizacji dziecięcych, np. harcerstwa, dziecko pracujące od pewnego
wieku może być członkiem związku zawodowego), dziecko może uczestniczyć
w pokojowych zgromadzeniach (oczywiście dotyczy to starszych dzieci)22.
Korzystanie z wymienionych praw politycznych nie powinno być w jakikolwiek
sposób ograniczone.
Konwencja Praw Dziecka jest dokumentem prawnym, międzynarodowym,
stanowiącym wielkie osiągnięcie w dziedzinie ochrony dziecka. Prezentuje ona
w jednoznaczny sposób wszystkie prawa, wynikające z praw przysługujących dziecku,
jako człowiekowi, ale także dodatkowe uprawnienia związane z jego specyficznymi
potrzebami z tytułu niedojrzałości psychofizycznej i społecznej. Obejmuje ona
wielostronne aspekty działalności ochronnej w ich uwarunkowaniach społecznych,
opiekuńczych i wychowawczych23. Nadal niezbędne jest jednak promowanie praw
dziecka w kontekście jego potrzeb, a także uwrażliwianie zarówno dorosłych, jak
i dzieci na problemy związane z zabezpieczeniem praw zarówno w Polsce, jak i na
świecie. Ważne jest również uczenie właściwej interpretacji praw dziecka
w odniesieniu do norm współżycia zbiorowego, poszanowania praw drugiego
człowieka i godności ludzkiej.
3. Klasyfikacja Praw Dziecka
M. Balcerek określając kierunki ewolucji praw dzieci wymienia m.in.:
- uznanie, że dzieciom w ogóle należą się określone prawa,
- uznanie dziecka za podmiot prawa (przestało być ono wartością człowieka dorosłego,
stało się obywatelem),
- zmianę sytuacji dziecka w rodzinie – z nieograniczonej podległości władzy ojca
do ustanowienia instytucji wolarzy rodzicielskiej wyznaczonej zasadą „dobra
dziecka”,
A. Łopatka, Prawa Dziecka [W:] Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja,
Warszawa 1993, s. 163.
23
E. Kantowicz, Ochrona dziecka w świetle Konwencji Praw Dziecka, „Nowa Szkoła”, nr 6, 1991.
22
- poszerzenie tzw. katalogu (zbioru) praw dzieci – od prawa do dziedziczenia (okres
starożytny) i prawa do życia, po prawa dotyczące wszystkich aspektów życia dziecka
(Konwencja o Prawach Dziecka ONZ),
- ustawowe zrównanie praw wszystkich dzieci, w tym pozamałżeńskich,
- ustanowienie osobnych (łagodniejszych) procedur postępowania w odniesieniu do
dzieci i młodzieży niedostosowanej społecznie,
- ustanowienie szczegółowej ochrony, opieki i pomocy dzieciom specjalnej troski,
dzieciom uchodźców i mniejszości narodowych,
- przejmowanie przez państwo ciężaru zapewnienia dzieciom ochrony ich praw (przy
pomocniczej jedynie roli stowarzyszeń i organizacji),
- wzrost roli społeczności międzynarodowej w wysiłkach na rzecz efektywnej ochrony
praw dzieci na całym świecie24.
Dnia 20.11.1989r. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych uchwaliło
jednomyślnie Konwencję Praw Dziecka. Konwencja weszła w życie 02.09.1990r.
W preambule konwencji, w której zawarte są mniej zasadnicze cele, podkreśla się,
iż dzieci mają prawo do szczególnej troski i pomocy.
H. Kołakowska-Przełomiec i D. Wójcik zwracają uwagę, że Konwencja nawiązuje do
Deklaracji Praw Dziecka i przypomina jej wskazania, że „dziecko z uwagi na swoją
niedojrzałość fizyczną oraz umysłową wymaga szczególnej opieki i troski, w tym
właściwej ochrony prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu”25.
Katalog praw dziecka jest wzorem potrzeb dziecka, potrzeb, które powinny być
zaspakajane przez dorosłych dla dobra dziecka i w interesie społecznym.
Konwencję nazywa się światową konstytucją praw dziecka. Składa się ona
z preambuły zawierającej 13 paragrafów, w których określone zostały założenia
ogólne oraz z trzech części postanawiających. Pierwsza część zawiera 41 artykułów
dotyczących zobowiązań państwa w zakresie realizowania poszczególnych praw
dzieci. Część druga zawiera postanowienia określające sposób egzekwowania
i kontrolowania zobowiązań państwa
24
i trzecia określa zasady przystąpienia do
M. Balcerek, Prawa Dziecka, PWN, Warszawa 1986, s. 32-49.
H. Kołakowska-Przelomiec, D. Wójcik, Idee Konwencji Praw Dziecka a Ustawa o postępowaniu w sprawach
nieletnich [W:] Prawa Dziecka deklaracje i rzeczywistość, red. J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”,
Warszawa 1993, s. 34.
25
Konwencji. Postanowienia Konwencji dotyczą dziecka urodzonego, które nie
ukończyło 18 roku życia. E. Czyż podkreśla, że nie różnicuje się uprawnień
w zależności od wieku, ale używa się sformułowania ,,stosownie do wieku”. Istnieje
wiele opracowań, interpretacji Praw Dziecka, dokonuje się różnych ich klasyfikacji.
Prawa i wolności osobiste:
- prawo do życia i rozwoju,
- prawo do tożsamości i identyczności (nazwisko, imię, obywatelstwo, wiedza
o własnym pochodzeniu, prawo do wolności, godności, szacunku, nietykalności
osobistej);
- prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania,
- prawo do wyrażania własnych poglądów i występowania w sprawach dziecko
dotyczących, w postępowaniu administracyjnym i sądowym,
- prawo do wychowania w rodzinie i kontaktów z rodzicami w przypadku rozłączenia
z nimi,
- prawo do wolności od przemocy fizycznej lub psychicznej, wyzysku, nadużyć
seksualnych i wszelkiego okrucieństwa,
- prawo nierekrutowania do wojska poniżej 15 roku życia.
Prawa socjalne:
- prawo do odpowiedniego standardu życia,
- prawo do ochrony zdrowia,
- prawo do zabezpieczenia socjalnego,
- prawo do wypoczynku i czasu wolnego.
Prawo kulturalne:
- prawo do nauki (bezpłatna i obowiązkowa w zakresie szkoły podstawowej),
- prawo do korzystania z dóbr kultury,
- prawo do informacji,
- prawo do znajomości swoich praw.
Prawa polityczne:
- prawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych26.
26
E. Czyż red., Dziecko i jego prawa, Biblioteka Komitetu Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 1992, s. 15-16.
Mając na uwadze rolę edukacji w realizacji idei Konwencji Praw Dziecka przytoczę
także klasyfikację sformułowaną przez M. Jakowicką, która za kryterium treści w niej
zawartych przyjęła możliwości roli szkoły i nauczyciela. Z tego punktu widzenia
wyodrębniają się dwa zakresy treści:
1) prawa, których realizacja zależna jest od czynników pozaszkolnych, jak
państwo, stowarzyszenia, normy prawne itp.;
2) prawa,
których
realizacja
zależy
niemal
wyłącznie
od
czynników
wewnątrzszkolnych, stylu funkcjonowania tej instytucji, w tym także
nauczycieli, we wszystkich interakcjach międzyludzkich27. Klasyfikacja ta jest
przydatna w badaniu problemu w jakim stopniu szkoła uwzględnia prawa
edukacyjne przysługujące dzieciom w szkole, a więc realizuje idee Konwencji
Praw Dziecka.
M. Jakowicka, Prawa dziecka podstawą współczesnej edukacji [W:] Pedagogiczne aspekty Paktów Praw
Człowieka i Konwencji Praw Dziecka założenia i rzeczywistość, red. M. Jakowicka, K. Stech, WSP, Zielona
Góra 2000, s. 219.
27
SZKOŁA JAKO ŚRODOWISKO REALIZACJI EDUKACYJNYCH
PRAW DZIECKA
Dziś zarówno dla pedagogów jak i psychologów potrzeba realizacji
podstawowych praw dziecka jest faktem niezaprzeczalnym. W pedagogice
i psychologii mówi się o niej od dawna. Wielki autorytet wszystkich pedagogów,
Janusz Korczak28 pisał wprost o konieczności realizacji praw dziecka. Wymienił
wśród nich niezmiernie istotne prawo dziecka do szacunku oraz prawo do tego, by
było tym, czym jest. Jak już wspominałam wcześniej29, pierwsze inicjatywy mające na
celu zagwarantowanie dzieciom praw pochodzą z XIX w. Ukoronowaniem tych
działań jest uchwalenie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych
20.11.1989r. Konwencji Praw Dziecka. Polska podpisała konwencję stosunkowo
wcześnie (26.01.1990r.), ale z jej ratyfikacją zwlekano prawie półtora roku
(ratyfikowano ją 7.06.1991r., a weszła w życie 7.07.1991r.). Dwukrotnie już składano
sprawozdanie z realizacji zawartych w Konwencji Praw Dziecka, stwierdzając m.in.,
że generalnie Prawa Dziecka są przestrzegane, a rząd podejmuje wystarczające kroki
w celu dostosowania prawa wewnętrznego do Konwencji30. Powszechna Deklaracja
Praw Człowieka mówi, że „celem nauczania jest pełny rozwój osobowości ludzkiej”
(art. 26). Konwencja Praw Dziecka takimi celami czyni „rozwijanie w jak
najpełniejszym
zakresie
osobowości,
talentów
oraz
zdolności
umysłowych
i fizycznych dziecka” (art. 29). B. Suchodolski pisze: jest słuszne twierdzenie, iż
prawo do wykształcenia jest prawem do rozwijania i pogłębiania własnej osobowości,
do osobistej radości z tego, iż poznaje się świat i siebie, dlatego też prawo do
wykształcenia powinno być rozumiane szeroko, nie tylko jako prawo do edukacji, ale
jako prawo do wielorakiego uczestnictwa w tych kręgach życia społecznego
i kulturowego, które stanowią teren kształcenia ludzi31. Tę tezę potwierdza także
I. Nowosad, stwierdzając: edukacja powinna stwarzać każdemu człowiekowi warunki
J. Korczak, Prawo dziecka do szacunku [W:] J. Korczak, Dzieła, t. 7, Latona, Warszawa 1993.
????????????????????????????????????????
30
W. Walc, Realizacja Praw Dziecka w pedagogicznej rzeczywistości, „Kwartalnik pedagogiczny”, 1999, nr 2
(172)
31
B. Suchodolski, O prawie dziecka do wykształcenia [W:] Humaniści o prawach dziecka, red. J. Bińczycka,
Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 44.
28
29
do nieskrępowanego rozwoju. Państwo i funkcjonujące w nim instytucje oświatowe
powołane zostały ustawowo do służenia ludziom, pomagania w rozwoju, osiąganiu
zamierzonych celów życiowych32. Prawa człowieka są podstawą działalności
wychowawczej w szkole. Jednym z najważniejszych zadań szkoły jest przekazanie
dzieciom i młodzieży wiedzy o prawach człowieka i dziecka oraz zasadach
funkcjonowania społeczeństwa w demokratycznym państwie.
Prawo dziecka do wiedzy o własnych prawach zagwarantowane jest w art. 42
Konwencji: „Państwa-Strony zobowiązują się do szerzenia informacji o zasadach
i postanowieniach niniejszej konwencji zarówno wśród dorosłych, ja i dzieci,
wykorzystując do tego celu będące w ich dyspozycji środki”. Problematyka praw
człowieka, dziecka, ucznia w szkolnych programach nauczania wchodzi w zakres
wielu przedmiotów i ścieżek międzyprzedmiotowych. Rozporządzenie MEN z dnia
15.02.1999r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego (Dz. U. z 1999r.
Nr 14, poz. 129) nakłada już na szkołę podstawową zadania w tym zakresie:
- ukazanie uczniom sensu praw i obowiązków, zasad i reguł, nakazów obowiązujących
w życiu społecznym,
- uczenie szacunku dla siebie i innych,
- przygotowanie do świadomego, aktywnego i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu
publicznym.
Zadania te szkoła realizuje, opierając się na następujących treściach:
- jednostka, społeczeństwo, naród, państwo,
- prawa i obowiązki obywatelskie,
- wartości i normy współżycia społecznego,
- samorządność – samorząd terytorialny i szkolny samorząd uczniowski33.
B. Czeredlecka podkreśla, że: szkoła jest drugim po domu rodzinnym
środowiskiem wychowawczym, które ma zapewnić warunki do prawidłowego
rozwoju psycho-fizycznego dzieci. We współczesnych warunkach można uważać
szkołę podstawową za środowisko naturalne nawet w subiektywnym odczuciu
I. Nowosad, Nauczyciel – wychowawca rzecznikiem praw dziecka [W:] Pedagogiczne aspekty Paktów Praw
Człowieka i Konwencji Praw Dziecka założenia i rzeczywistość, red. M. Jakowicka, K. Stech, WSP, Zielona
Góra, 2000, s. 313.
33
B. Sochal, Obowiązujące przepisy oświatowe a Konwencja o Prawach Dziecka [W:] Humaniści o prawach
dziecka, red. J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 90.
32
dziecka34.
I.
Wagner
zwraca
uwagę,
że
krytyka
systemu
edukacyjnego
funkcjonującego do 1989r. doprowadziła do wyeksponowania nowych ideologii
edukacyjnych, przyjęto, iż w praktyce edukacyjnej należy odejść od doktryny
adaptacyjnej na rzecz krytyczno-kreatywnej. Znalazło to swój wyraz w kształtowaniu
się koncepcji „kształcenia dla rozwoju”. W poglądach i wizjach szkoły oraz
współczesnych paradygmatach wychowania dominują określenia wskazujące na
jakościowe zmiany, sytuujące szkołę, jako instytucję promującą nowoczesność,
otwartość na świat, podatność na innowacje. W literaturze przedmiotu pojawiają się
takie terminy jak: dobra szkoła, szkoła dla ucznia, szkoła bez stresu i wiele innych. Do
niezbędnych zadań współczesnej szkoły zalicza się m.in. konieczność przekształcenia
dotychczasowych, odhumanizowanych, przedmiotowych i formalnych stosunków
pomiędzy nauczycielami i uczniami na rzecz partnerstwa, podmiotowego traktowania
ucznia i niezbędnego do realizacji tych założeń dialogu35. Podmiotowe traktowanie
uczniów wymaga humanistycznego do nich podejścia, przyznania im prawa do
samodzielności i niezależności oraz ponoszenia odpowiedzialności za swe
postępowanie. Niezbędnym jest tu postanowienie godności uczniów. W tym
kontekście powstaje pytanie: czy w szkołach uznaje i realizuje się prawa dziecka oraz
traktuje podmiotowo ucznia? W niniejszym opracowaniu interesuję się odczuciami
dziecka kończącego klasy początkowe a zarazem znajdującego się u progu drugiego
etapu edukacyjnego realizacji praw edukacyjnych w szkole a zarazem możliwości
wszechstronnego rozwoju własnej osobowości. Zdaniem G. Miłkowskiej-Olejniczak
rzeczywistość, w jakiej funkcjonuje polska szkoła, zdaje się stanowić płaszczyznę
różnorodnych tarć i napięć. Z jednej strony mówi się o prawach ucznia, a z drugiej zaś
– wbrew oczekiwaniom zarówno uczniów, jaki i rodziców - zamyka placówki
uznawane za nierentowne. Pozorne dobro, mierzone wskaźnikami finansowymi,
dominuje nad rzeczywistym dobrem dziecka i jego rodziców. Podkreślając mocno
niezaprzeczalną wartość dziecka, ucznia jako osoby ludzkiej, tłoczy się je
w
36-osobowych
zespołach
klasowych,
w
których
praca
stanowi
prawie
B. Czeredlecka, Szkoła jako źródło zaburzeń w zachowaniu uczniów [W:] Prawa dziecka deklaracje i
rzeczywistość, red. J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Warszawa 1993, s. 249.
35
I. Wagner, Między akceptacja a manipulacją – refleksje z badań dotyczących podmiotowości ucznia w szkole
(respektowanie praw ucznia) [W:] Edukacja alternatywna nowe teorie, modele badań i referaty, red. J. Piekarski,
B. Śliwerski, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 364.
34
demonstracyjne zaprzeczenie praw dziecka, by wymienić choćby prawo do
nieskrępowanego rozwoju, zdrowia fizycznego i psychicznego, rozwoju zdolności
indywidualnych. Prawa dziecka wynikające z dokumentów ONZ, a także
ustawodawstwa oświatowego od kilku lat torują sobie drogę w polskiej edukacji.
Można więc założyć, że ostatnie lata powinny zaznaczyć się istotną zmianą w zakresie
znajomości praw dziecka i ich realizacji36. Za przestrzeganie prawa w szkole przede
wszystkim odpowiedzialni są nauczyciele. Osobą, która szczególnie powinna zwracać
uwagę na przestrzeganie w szkole zapisów Konwencji o Prawach Dziecka jest
pedagog szkolny (Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25.05.1993r.
w sprawie zasad udzielania uczniom pomocy psychologicznej i pedagogicznej, Dz.
Urz. MEN 1993, Nr 6, poz. 19). Wg B. Sochal na podstawie analizy prawa
oświatowego można stwierdzić, że ogólnie jest ono zgodne z zaleceniami Konwencji
o Prawach Dziecka. Nie znaczy to jednak, że nie należy doskonalić przepisów w celu
lepszego dostosowania do standardów Konwencji. Autorka zauważa, że przepisy
oświatowe nie tworzą jednolitego systemu ochrony praw dziecka (ucznia),
a szkole pozostawia się dowolność określania w statutach procedur dotyczących
przestrzegania tych praw. Brak mechanizmów egzekwowania praw powoduje, że mają
one często charakter deklaratywny, a sprawcy ich łamania mogą pozostać bezkarni.
B. Sochal podkreśla również, że dzieci powinny posiadać w szkole prawa niezależne
od obowiązków. Nie można karać pozbawieniem praw za niewykonanie obowiązków.
Prawa człowieka, dziecka, w przeciwieństwie do jego obowiązków, są regulowane
międzynarodowymi konwencjami. Dopuszczalne jest jedynie pozbawianie dziecka
różnych przywilejów, wyszczególnionych w statucie szkoły lub innych regulaminach
wewnętrznych. Autorka ta zwraca także uwagę, że przekazywanie wiedzy o prawach
i procedurach ich przestrzegania jest ważnym elementem kształcenia i wychowania
ucznia, który winien rozwijać się w społeczności szkolnej kierującej się
demokratycznymi zasadami. Znajomość własnych praw i ich przestrzeganie przez
G. Miłkowska-Olejniczak, Prawa ucznia w świadomości i praktyce pedagogicznej nauczycieli [W:]
Pedagogiczne aspekty Paktów Praw Człowieka i Konwencji Praw Dziecka założenia i rzeczywistość, red. M.
Jakowicka, K. Stech, WSP, Zielona Góra, 2000, s. 247-248.
36
uczniów i nauczycieli sprzyja lepszemu rozwiązywaniu problemów wychowawczych
i prowadzi do zmniejszenia liczby występujących w szkole konfliktów37.
Reasumując, można stwierdzić, że jeśli szkoła ma służyć wszechstronnemu
rozwojowi młodego człowieka, zgodnie z jego prawami zawartymi w Konwencji,
zadaniem nauczyciela jest umieć rozpoznać potrzeby i pragnienia swoich
podopiecznych. Bez poszanowania praw każdego dziecka, bez wsłuchiwania się
w jego słowa oraz otwierania na jego opinie i sądy, będzie to niemożliwe.
Opracowała: Aleksandra Herejczak
B. Sochal, Obowiązujące przepisy oświatowe a Konwencja o Prawach Dziecka [W:] Humaniści o prawach
dziecka, red. J. Bińczycka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 98.
37
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards