Mistyka nadreńska

advertisement
Łukasz Barański
Mistyka nadreńska
– jedna z inspiracji Marcina Lutra
P
oszukując inspiracji teologii Marcina Lutra należy podkreślić znaczenie
średniowiecznej teologii mistycznej. Mistyka chrześcijańska przeżywała w późnym średniowieczu
okres rozkwitu, rozwijając się
głównie w środowiskach zakonów
żebrzących (dominikanie i franciszkanie). Był to ruch wnoszący
do średniowiecznej teologii i duchowości powiew ożywczej indywidualizacji zbawienia. Jednak
właśnie przez ten zaproponowany
bezpośredni kontakt człowieka
z Bogiem stanowiła zagrożenie dla
Kościoła instytucjonalnego, który
rościł sobie prawo do szafowania
środkami zbawienia.
Trudno jednoznacznie ocenić
wpływ średniowiecznej mistyki na
teologię i duchowość wittenberskiego
Reformatora. Bezpieczniej jest mówić
o pewnych impulsach teologii mi­
stycznej, jak na przykład niemożliwo­
ści ujęcia istoty Boga za pomocą języ­
ka filozofii, konieczności zrozumienia
własnej niemocy i pokory wobec po­
tęgi Boga, oddaniu Bogu inicjatywy
w przeprowadzaniu człowieka przez
meandry ścieżki zbawienia. Z drugiej
jednak strony, po doświadczeniach
z lat 20. XVI w. z radykalnym, lewym
skrzy­dłem Reformacji (T. Münzer,
A. Karlstadt), Luter zaczął dostrzegać
również niebezpieczeństwa związane
z mistyką. Jedynym średniowiecznym
mistykiem, o którym Luter niezmiennie
przez całe życie wypowiadał się z sza­
cunkiem i uznaniem, był Jan Tauler.
Te­ologia mistyczna dominikańskiego
kaznodziei koncentruje się na kilku sta­
le powracających w jego kazaniach te­
ma­tach, z których niewątpliwie najważ­
niejszym jest zjednoczenie mistyczne.
Zjednoczenie mistyczne
Zjednoczenie mistyczne (unio mystica), czyli zjednoczenie duszy wierzą­
10
Słownik
Mistyka nadreńska – nurt mistyki
cego z Bogiem, jest zadaniem realizo­
wanym na drodze stopniowego udos­
konalania się w miłości. Wstępem do
zjednoczenia duszy z Bogiem jest prze­
życie nawrócenia rozumianego jako
odkrycie głębi swej duszy. Osiągnięcie
unii mistycznej jest procesem składa­
jącym się z trzech etapów. Człowiek,
który jeszcze nie wstąpił na tę ścieżkę
prowadzącą do Boga, jest przedstawia­
ny obrazowo jako błądzący i wiecznie
upadający nieszczęśnik, pochylony
i zgarbiony, niezdolny, by podnieść
swój wzrok w stronę Boga. Zmiana tej
postawy na wyprostowaną, zwrócenie
się we właściwą stronę to przemiana,
którą Tauler opisuje słowem nawrócenie. Nawrócenie to odwrót od wszyst­
kiego, co ziemskie, co nie-boskie
i zwrócenie się ku Bogu. Warunkiem
nawrócenia jest pokuta rozumiana ja­
ko żal za grzechy, chęć poniesienia ka­
ry i zadośćuczynienia. Na tym etapie
człowiek odkrywa również obecność
duchowego pierwiastka boskości w so­
bie – głębię swej duszy, choć tam jesz­
cze nie dociera. Pierwszy etap charak­
teryzuje się również stanem wielkiej
radości ze zmysłowego poznania Bo­
ga. Wszystkie ślady obecności Boga
w świecie natury przepełniają czło­
wieka uczuciem dziecięcej radości.
Jednak później następuje etap drugi,
na którym Bóg zabiera mu wszystko,
odwraca się od niego i pozostawia sa­
mego. Droga do człowieczego wnętrza
kończy się wąska ścież­ką, którą trzeba
pokonać w ciemnoś­ci. To okres pełen
cierpienia i zwątpie­nia w sens swego
wyboru, zwątpienia w samego Boga.
Dopiero trzeci etap przynosi poznanie prawdy, wyzwolenie z cierpienia
i zjednoczenie z Bogiem. Człowiek
staje się jednością z Bogiem, jego ist­
nienie ulega przebóstwieniu. Zbawie­
nie może być rozumiane jako powrót
Bożego dzieła do Stwórcy. Jednak wa­
runkiem tego jest całkowite uwolnienie
się od wszystkiego, co wiąże człowie­
11/2012
chrześcijańskiej, który rozwinął się
w XIV w. na terenie doliny Renu od Bazylei po Kolonię, związany z działalnością
dominikańskich kaznodziejów – Mistrza
Eckharta, Jana Taulera i Henryka Suzo.
Neoplatonizm – system filozoficzny
powstały w Aleksandrii w II-III w. n.e.,
którego najważniejszym przedstawicielem był Plotyn. Dokonał on reinterpretacji myśli filozoficznej Platona, przedstawiając świat jako hierarchię bytów niedoskonałych, które pochodzą (emanują)
z bytu doskonałego – absolutu. Ziemskie
istnienia, obciążone materią, dążą do
powrotu do swego źródła – absolutu.
ka z tym światem, również od nadziei
własnej świętości. Poglądy Jana Tau­
lera i Henryka Suzo różnią się w tej
kwestii od koncepcji Mistrza Eckharta,
który twierdził, że w zjednoczeniu mi­
stycznym człowiek traci swą tożsa­
mość na rzecz Boga i dlatego nie może
już wrócić do świata. Teza Eckharta
o utracie własnej tożsamości została
przez Kościół potępiona i dlatego Tau­
ler i Suzo starali się jej unikać.
Człowiek wewnętrzny
i zewnętrzny
Zdaniem Taulera w człowieku moż­
na wyróżnić trzy aspekty jego istnie­
nia, tak różne, że można nawet mówić
o trzech ludziach w człowieku. Pierw­
szym jest człowiek zewnętrzny, cielesny
i zmysłowy, w swych instynktach i po­
pędach podobny do zwierzęcia. Drugi
to człowiek obdarzony rozumem i kie­
rujący się jego wskazaniami. Ostatnim
i najwyższym aspektem istoty czło­
wieka jest tzw. najwyższy człowiek
wewnętrzny. Tego trzeciego człowieka
określa Tauler jako dno duszy (w języ­
ku niemieckim Grund, czyli podstawa),
które jest miejscem, w którym docho­
dzi do spotkania człowieka z Bogiem.
Grund jest niejako enklawą boskości
w człowieku, jest miejscem całkowi­
cie odmiennym i obcym dla człowieka
Kazania Jana
T
aulera
Czołowy przedstawi
ciel mistyki nadreń
skiej – dominikanin
Jan Tauler – rozpoc
zjednoczeniowa, rozu
zął opiekę duszpaste
miana jako dar łaski
rską (cura monialiu
nad siostrami swego
m) – znajdują wyra
, a nie wysiłek natury
zakonu pod koniec lat
z w Kazaniu 37:
dwudziestych XIV w.
Jednak pisemne św
iadectwa jego działaln
Zewnętrzne poszukiw
ości kaznodziejskiej
anie Boga polega na
pochodzą dopiero z
praktyce różnego
rodzaju dobrych uc
lat 1346-1359, kiedy
zynków, stosownie
to nastąpiło zebranie
notatek sporządzan
do zachęt i upomni
otrzymywanych prze
ych przez słuchaczk
eń
z Boga oraz wskaza
i jego kazań. Nie wiad
mo, czy sam autor ró
ń jego przyjaciół. Na
o- ważniejsza jest tu
wnież brał udział w
jpr
ak
pr
ty
ka
oc
esie redakcji tych m
cnót, takich jak poko
rękopisów. Zbiór by
ilczenie, ufność i ws
ł początkowo rozpow
ra, łagodność,
zy
szechniany i kopiostkie inne cnoty, kt
wany w klasztorach.
óre się praktykuje
lub może praktykowa
Pier wsze drukowane
ć.
wydania kazań ukaz
ły się w 1498 r. w Li
apsku i w 1508 r. w Au
Drugi rodzaj szukan
gsburgu. Było w tym
ia jest o wiele wyżs
czasie w obiegu równ
zy. Polega na tym,
że człowiek wchodz
ież wiele pism przypi
i do swojej głębi, w
sywanych Taulerowi,
które nie były jego
m
iej
sce najbardziej wewn
dziełem (tzw. pseudo
ętrzne i tam szuka Pa
tauleriana). Również
na, zgodnie z tym, o
Marcin Luter, wyda
czym On sam mówił: „Królestwo Boże
jąc w 1516 r. cztern
astowieczne pismo
jest w was” (Łk 17,21
styczne pod tytułem
m
i).
Kto chce znaleźć
to Królestwo, to jest
Theologia deutsch,
Boga z całym Jego bo
sądził, że publikuje
dzieło Jana Taulera.
gactwem, w Jego własnej istocie i naturz
Jak się później okaz
e, ten musi Go szuk
ało, autorem tego dz
ła był nieznany z im
ać tam, gdzie On się
ie- znajduje, a mian
ienia zakonnik z Fr
ow
ici
e w najbardziej wewn
an
kfurtu pozostający
pod wpływem mist yk
ętrznej głębi duszy,
tam, gdzie Bóg znac
i nadreńskiej. Kaza
znie bliższy jest du
nia Jana Taulera wy
warły duży wpływ na
szy i daleko bardzie
- w niej obecny niż
ukształtowanie prot
j
ona sama w sobie. (…
estanckiej pobożnoś
Jan Arndt, autor jed
)
ci.
nego z najpoczytniej
Obraz wyciśnięty na
szych ewangelickich
drachmie powinien
modlitewników – Ra
być czysty. Nie znaczy to tylko, że dusz
jskiego Ogródeczka
a jest ukształtowana
, sam pozostający po
wpływem mistyki na
na
d
wzór Boga; mamy
tu
dreńskiej, wydał pono
ten sam obraz, któr
ym On jest w swojej
wnie w 1621 r. kaza
nia Taulera. Również
wł
asnej, czystej, boskiej istocie. Tutaj, w
ojciec luterańskiego
tym obrazie, Bóg ży
piet yzmu – Filip
Jakub Spener cenił
je, poznaje i rozkoszu
je się sobą. Żyje, mies
wysoko twórczość do
zka i działa w duszy.
minikańskiego mist
ka i zalecał lekturę
y- podobna do Boga
Tutaj dusza staje się
jego kazań swoim stu
,
ró
wn
de
a
nt
Mu, boska. Staje się
om.
W swych kazaniach
wszystkim, czym Bó
przez łaskę tym
Tauler unika posługiw
g jest z natury, ściśl
ania się pojęciami
z dziedziny filozofii
e z Nim zjednoczona
zatopiona, ku Niem
i teologii. Więcej uw
,
u ponad siebie sam
agi poświęca etycznym
i duchowym aspekt
ą wyniesiona. Staje
tak podobna do Bo
om swej doktryny.
się
ga
, że gdyby mogła uj
Struktura większoś
z tych kazań zawiera
rzeć siebie samą, za
ci Niego by się uzna
wyjaśnienie i mistyc
ła. Kto by ją zobaczył,
zną interpretację om
wianego tekstu biblijn
uj
rz
aałby ją w szacie, barwi
e, postaci i bycie Bo
ego. Ukierunkowani
żym (wszystko dzięk
e wywodu na prakty
kę życia chrześcijańsk
i
łasce!), a widzenie
to
uczyniłoby go szczęś
iego i drogę do mist
ycznego zjednoczeni
liwym, gdyż Bóg i du
z Bogiem sprawia, że
a
sza tworzą w tym
zjednoczeniu jedność
kazania należą raczej
pochodzącą nie z na
do gatunku teologii
budującej niż spekul
tury, lecz z łaski.
atywnej. Oba te aspe
(fragment kazania Ja
kty teologii Jana Tauna Taulera zaczerpn
lera – duszpasterskie
ięty z: Ścieżka do
Boga. Wybór pism, op
napomnienie i pocie
rac. i tłum. Wiesław
szenie oraz mistyka
Szymona OP, Wydaw
nictwo „W drodze”,
Poznań 1996, s. 78-79
)
niższego. Zadaniem człowieka jest
sprawić, by ten najwyższy i najgłębszy z Bogiem. Osiągnięcie stanu unii mi­
zarazem aspekt jego człowieczeństwa stycznej oznacza, że człowiek, we mistyki spekulacyjnej, rozumianym
przejął kontrolę nad człowiekiem niż­ wszystkich trzech aspektach swego jednak i opisywanym przez Taulera
szym. Odbywa się to w trzech etapach. istnienia, zostaje przez Boga na nowo językiem biblijnym, pełnym porów­
Najpierw człowiek wewnętrzny (ro­ ukształtowany na Boże podobieństwo. nań i metafor. Metaforyka biblijna
zumny) podporządkowuje człowieka Ta przemiana może być rozumiana głębi jest oparta na fragmencie psalmu
zewnętrznego, czyli swą zwierzęcą jako przebóstwienie człowieka przez 42: „Głębina przyzywa głębinę w odnaturę ze wszystkimi jej instynktami. Boga – czyli deifikacja, która jest w is­ głosie wodospadów twoich” (Ps 42,8).
Następnie ów człowiek wewnętrzny tocie powrotem do stanu pierwotnej W mistyce Taulera jest bowiem mowa
odkrywa nicość swego istnienia i zwra­ wspólnoty Stwórcy i stworzenia.
o dwóch głębiach: bożej i ludzkiej.
ca się w kierunku Boga. Ten proces
Obie głębie do siebie przynależą, ich
samopoznania ma ważne znaczenie Pojęcie „głębi”
najwyższe przeznaczenie wypełnia się
w teologii Taulera. Umożliwia on na­
Zjednoczenie mistyczne dokonuje w spotkaniu i mistycznym zjednocze­
wrócenie rozumiane jako zwrócenie się w głębi duszy, na jej dnie (Seelen- niu. Metafora dwóch głębin – boskiej
się do swego wnętrza (Einkehr) i usu­ grund). Miejsce to nosi różne nazwy i ludzkiej – pociąga za sobą dowartoś­
nięcie przeszkód na drodze do spotka­ w słowniku mistyków nadreńskich. Za ciowanie człowieka jako Bożego dzie­
nia z Bogiem. Dopiero wówczas ów mistrzem Eckhartem określa je rów­ ła stworzonego na obraz i podobień­
trzeci człowiek wewnętrzny osiąga nież Tauler jako bezludne pustkowie, stwo Boga (1 Mż 1,26), którego zada­
stan „ogołocenia się i uwolnienia od jako miejsce pozbawione wszelkich niem jest powstanie z upadku w grzech
wszystkiego, co oddala człowieka od określeń. Grund jest miejscem, w któ­ pierworodny i przekroczenie samego
Boga” (Gelassenheit) i może wkroczyć rym dochodzi do spotkania człowieka siebie rozumiane jako odzyskanie utra­

na drogę do mistycznego zjednoczenia z Bogiem, jest pojęciem z dziedziny conego podobieństwa do Stwórcy. Głę­
11/2012
11
Jan Tauler przyszedł na świat
około 1300 r. w Strassburgu,
w bogatej rodzinie mieszczańskiej. W wieku 14 lat wstąpił do
miejscowego klasztoru dominikańskiego, gdzie w tym czasie
urząd wikariusza generała zakonu
dominikanów sprawował Mistrz
Eckhart. Poznanie w tak młodym
wieku jednego z najsławniejszych
mistyków i teologów ówczesnej
Europy z pewnością przyczyniło
się do ukształtowania duchowości przyszłego kaznodziei. Obrona Mistrza Eckharta przed oskarżeniami o herezję stała się w późniejszym czasie jednym z głównych wątków twórczości Taulera.
W swych kazaniach starał się tak
przedstawić naukę Eckharta, by
mieściła się ona w ramach uznawanej przez Kościół doktryny.
Po ukończeniu studiów teologicznych rozpoczął pracę jako
kaznodzieja i duszpasterz sióstr
dominikanek i beginek. Obszarem działania młodego kaznodziei były terenu wzdłuż Renu

Jan Tauler
od Bazylei aż po Kolonię. Jan
Tauler pozostawił po sobie około
80 kazań w języku niemieckim,
w których ostro protestował
przeciwko rozpowszechnionym
w owym czasie oskarżeniom beginek o herezję.
W latach 20. XIV w. stał się
Tauler mimowolnym uczestnikiem konfliktu między cesarzem
Ludwikiem IV Bawarskim a papieżem Janem XXII. Po nałożeniu przez papieża ekskomuniki
na cesarza w 1325 r., również
Strassburg, jako miasto stojące
po stronie cesarza, został obłożony interdyktem, czyli zakazem
publicznego głoszenia kazań
i udzielania sakramentów. Posłuszni zaleceniom papieskim
dominikanie zostali wygnani ze
Strassburga w 1339 r. Po wygnaniu Tauler wraz z braćmi zakonnymi udał się do Bazylei. Mimo
że od 1343 r. dominikanie mogli
powrócić do Strassburga, Tauler
prowadził w tym czasie żywot
wędrownego kaznodziei podró-
bia jest tym miejscem w duszy czło­
wieka, które nie ma nic wspólnego
z jego życiem doczesnym, z jego cia­
łem i duszą. Zadaniem człowieka jest
wznieść się w swym dążeniu do Bo­
ga aż na „skraj” owej głębi, czyniąc
wszystko, co w mocy natury człowieka.
Jednak ten ostatni krok, określany rów­
nież jako zanurzenie w boskiej głębi,
musi uczynić sam Bóg. Ostatni etap na
drodze do zjednoczenia mistycznego
jest całkowicie Bożym dziełem. Bóg
tworzy człowieka na swój obraz i Bóg
przywraca go do jedności z sobą. Mis­
tyka głębi zawiera elementy filozofii ne­
oplatońskiej, które Tauler łączy z teo­
logią prologu Ewangelii Jana pisząc:
„wszystko co zostało stworzone, było
w nim jednym życiem” (por. J 1,1­4).
Mistyka Taulera
a teologia reformacyjna
Popularność mistyki Taulera na ob­
szarach zdominowanych przez wpły­
wy Reformacji można tłumaczyć na
12
żując między Kolonią, Strassburgiem i Bazyleą. W tym ostatnim mieście wszedł w kontakt
z przedstawicielami mistycznego ruchu „przyjaciół Boga”. Do
ich grona należeli także niemieccy mistycy – Heinrich von Nördlingen i Margareta Ebner. Pod
koniec lat 40. był świadkiem
wielkiej epidemii dżumy. W roku 1361 Jan Tauler zachorował
i zmarł. Został pochowany 16
czerwca 1361 r. w klasztorze dominikanów w Strassburgu.
W swych kazaniach odwołuje
się do spuścizny Ojców Kościoła
z Augustynem i Grzegorzem
Wielkim na czele oraz do średniowiecznych teologów: Bernarda
z Clairvaux oraz Hugona i Ryszarda od św. Wiktora. Jego teologia pozostaje pod silnym wpływem myśli neoplatońskiej. Jednak głównym nauczycielem duchowości mistycznej strasburskiego kaznodziei był Mistrz
Eckhart. Kazania Taulera mocno wpłynęły na rozwój średnio-
wiele sposobów. Jednym z nich jest
częste podkreślanie przez strasbur­
skiego kaznodzieję, że działanie czło­
wieka podążającego drogą do zjedno­
czenia mistycznego jest zawsze inspi­
rowane przez Boga. Typowe dla Tau­
lera jest umniejszanie roli człowieka
i podkreślanie Bożego działania w pro­
cesie dochodzenia do Boga. „Ludzie
tacy nie widzą nic poza Bogiem i są
prawdziwie oświeceni, ponieważ On
oświeca ich we wszystkim, nawet
w najgłębszych ciemnościach, światłem
jaśniejszym, silniejszym i prawdziw­
szym niż wszystkie inne. Ach, jacyż
oni są mili, ci ludzie! We wszystkich
swych uczynkach nie robią niczego
bez Boga, a nawet – jeśli wolno się tak
wyrazić – to nie oni działają, lecz dzia­
ła w nich Bóg” (Kazanie 5). Umniej­
szanie roli człowieka w procesie mis­
tycznego zjednoczenia jest typowe dla
całej mistyki nadreńskiej. Również
Mistrz Eckhart i Henryk Suzo zakłada­
li, że w momencie przyjścia Boga dusza
11/2012
wiecznej duchowości mistycznej.
Jednym z najbardziej znanych
zwolenników jego teologii był
Marcin Luter. Wydał Teologię
niemiecką (Theologia deutsch)
przypisywaną Taulerowi, którą
uważał za kwintesencję jego nauki. Ojciec Reformacji wielokrotnie wypowiadał się na temat
teologicznej myśli Taulera jako
bardziej zbawiennej i bliższej
Ewangelii od nauk wszystkich
profesorów teologii razem wziętych. To wielkie uznanie, jakim
cieszyła się teologia Taulera
w oczach Lutra, spowodowało
ogromną popularność kazań dominikańskiego mistyka wśród
ewangelików, szczególnie w kręgach pietystycznych, aż do XIX w.
musi być absolutnie wyciszona, nieru­
choma, wręcz apatyczna. Stwierdze­
nie to stanowi punkt wyjścia dla śre­
dniowiecznej zasady sola gratia (tylko
łaska), która później stanie się jednym
ze sztandarowych haseł Reformacji.
W swych dziełach Luter często
podkreślał, że jego reorientacja myśle­
nia o pokucie nastąpiła w czasie lektu­
ry dzieł Taulera. Jednak z punktu wi­
dzenia teologii luterańskiej w później­
szym okresie podejrzany stał się ten as­
pekt nauki Taulera, który można ok­
reślić jako „duchowość zadaniową”,
czyli jego postulaty samodoskonalenia
się człowieka, gdyż można je było ro­
zumieć jako poszukiwanie sprawiedli­
wości człowieka na drodze uczynków.
Również akcentowanie przez strasbur­
skiego kaznodzieję wewnętrznego ro­
zumienia Słowa Bożego, swoistego
mistycznego słuchu na Boże Słowo,
stało w sprzeczności z luterańskim przy­
wiązaniem do zbawczej mocy słowa

zewnętrznego – zwiastowanego.
Download
Random flashcards
Create flashcards