rynek ziemi rolnej przed i po wstąpieniu polski

advertisement
Uniwersytet Warszawski
Wydział Nauk Ekonomicznych
Mirosław Przychodzeń
Nr albumu: 13040
RYNEK ZIEMI ROLNEJ PRZED I PO
WSTĄPIENIU POLSKI DO UNII EUROPEJSKIEJ
Studia podyplomowe
„Mechanizmy funkcjonowania strefy euro”
VI edycja, rok akademicki 2014/15
Praca dyplomowa
wykonana pod kierunkiem
Dr Dagmary Mycielskiej.
Warszawa, maj 2015
Studia realizowane z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej
Oświadczenie
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa
została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób
niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam również, że przedstawiona praca nie była wcześniej publikowana, jest w
pełni autorska i powstała dla celów uzyskania świadectwa ukończenia studiów
podyplomowych „Mechanizmy funkcjonowania strefy euro” i nie była także przedmiotem
procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją
elektroniczną.
Data
Podpis autora pracy
2
Spis treści
Wstęp…………………………………………………………………………………………..4
1.
Zasoby ziemi rolnej w Polsce………………………………………………………….5
1.1 Definicja nieruchomości rolnej……………………………………………...…5
1.2 Stan i zmiany w powierzchni użytków rolnych……………………………..…6
2.
Rynek ziemi rolnej……………………………………………………………………11
2.1 Rynek ziemi rolnej przed przystąpieniem do Unii Europejskiej…………..…11
2.2 Rynek ziemi rolnej po przystąpieniu do Unii Europejskiej………………..…17
3.
Zakończenie………………………………………………………………………..…27
Bibliografia……………………………………………………………………………..…….28
Zestawienie spisów………………………………………………………………….......……29
3
Wstęp
Ziemia w gospodarce narodowej oznacza nie tylko powierzchnię, lecz także bogactwa
naturalne, siły natury jak również miejsce produkcji określane, jako przestrzeń gospodarcza.
Ziemia jest zarówno źródłem surowców przemysłowych i energetycznych, jak również
miejscem produkcji rolniczej i przemysłowej. Ziemia rolnicza obok pracy, kapitału i
managementu stanowi podstawowy czynnik produkcji rolnej. Znaczenie ziemi rolnej
zmieniało się w zależności od znaczenia rolnictwa w gospodarce narodowej.
W ekonomii ziemia rolna określana jest jako dobro prywatne będące przedmiotem
obrotu rynkowego. Lecz nie ma kraju, w którym obrót ten nie jest w mniejszym lub większym
stopniu przez administrację państwową kontrolowany. Nadzór ten wynika z tego, że na ziemi
rolnej tworzone są liczne dobra nierynkowe i niekomercyjne mające duże znaczenie dla
społeczeństwa. Historia zagospodarowania ziemi rolnej to znaczna część kultury narodowej,
ukształtowanie krajobrazu przyrodniczo-architektonicznego kraju, funkcjonowanie i rozwój
wsi i inne efekty. Zagospodarowaniu ziemi rolnej – produkcji rolnej towarzyszą efekty
uboczne o charakterze zewnętrznym, zarówno pozytywne jak i negatywne. Rynek nie
docenia, bądź niedostatecznie docenia wytwarzane w rolnictwie dobra mające charakter dóbr
publicznych. Tłumaczy to interwencję państwa w postaci wsparcia za efekty pozytywne i
ograniczania za negatywne. Jednakże najważniejszym efektem racjonalnego wykorzystania
ziemi rolnej jest zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju.
Celem pracy jest analiza cen ziemi rolniczej oraz czynników na nią wpływających w
dwóch okresach, a mianowicie przed i po akcesji do Unii Europejskiej. Cena ziemi, spełniając
swoją funkcję informacyjną, pozwala rolnikom podejmować decyzje wpływające na
zwiększenie produkcji. W okresie przedakcesyjnym polscy producenci rolni byli pełni obaw o
sprostanie konkurencji na wspólnym rynku europejskim oraz o masowy wykup ziemi rolnej
przez rolników z Unii. Poprzez analizę rynku postaram się udowodnić, czy obawy te były
uzasadnione oraz jak integracja europejska wpłynęła na ceny ziemi rolniczej.
Struktura pracy jest następująca: część pierwsza zawiera opis zasobów ziemi rolnej w
Polsce, jego alokację, jakość przyrodniczą, przydatność rolniczą. W części drugiej opisano
rynek ziemi rolnej przed i po akcesji do Unii Europejskiej. Część trzecia zawiera konkluzje.
1. Zasoby ziemi rolnej w Polsce
1.1 Definicja nieruchomości rolnej
Według art. 461 k.c. „Nieruchomościami
rolnymi
(gruntami
rolnymi) są
nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności
wytwórczej w rolnictwie, w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając
produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej”. Nieruchomość rolną stanowią grunty orne,
sady, łąki i pastwiska, grunty pod zabudowaniami (budynkami mieszkalnymi i
gospodarczymi) oraz grunty pod wodami użytkowanymi na cele produkcji rolnej np. stawy
rybne, a także wkłady do rolniczej spółdzielni produkcyjnej i ogródki działkowe. Nie jest
natomiast tą nieruchomością działka deputatowa lub przyzagrodowa albo też pojedyncza
działka w ogrodzie działkowym. Do nieruchomości rolnych nie zalicza się nieużytków, lasów
i gruntów leśnych. O tym, które grunty zalicza się do nieruchomości rolnych decydują
przepisy rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca
2001 r. - w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. z 2001 r. Nr 38, poz. 454). Od
2002 roku są to grunty zaliczane do użytków rolnych, które dzielą się na:
•
grunty orne, oznaczone symbolem - R,
•
sady, oznaczone symbolem złożonym z litery „S” oraz symbolu odpowiedniego
użytku gruntowego, stanowiącego część składową oznaczenia klasy gleboznawczej
gruntu, na którym założony został sad, np. S-R, S-Ł, S-Ps,
•
łąki trwałe, oznaczone symbolem - Ł,
•
pastwiska trwałe oznaczone symbolem - Ps,
•
grunty rolne zabudowane, oznaczone symbolem złożonym z litery „B” oraz symbolu
odpowiedniego użytku gruntowego, stanowiącego część składową oznaczenia klasy
gleboznawczej gruntu, na którym wzniesione zostały budynki, np. B-R,
•
grunty pod stawami, oznaczone symbolem - Wsr,
•
rowy, oznaczone symbolem - W.
Według Eurostatu na podstawie Rozporządzenia Komisji Europejskiej No 649/87 z
dnia 03.03.1987 roku "powierzchnia użytków rolnych" oznacza łączną powierzchnię gruntów
ornych, trwałych użytków zielonych i łąk, stałych upraw i ogródków przydomowych.
5
1.2 Stan i zmiany w powierzchni użytków rolnych
Ziemia rolna jest dobrem, którego w szybkim tempie ubywa. W Polsce, podobnie jak
na świecie, w okresie po II wojnie światowej występuje zjawisko stałego zmniejszania się
powierzchni gruntów rolnych. Od roku 1946 do 2013 ubyło około 6 mln ha. Proces ten
przyśpieszył od roku 1980 – do roku 2013 statut zmieniło około 4 mln ha gruntów rolnych.
Zmiany stanu użytków rolnych od roku 1990 przedstawia tabela nr 1.
Tabela 1: Zmiany w użytkowaniu gruntów rolnych
Rok
Grunty rolne
[tys. ha]
Udział
w powierzchni
kraju [%]
Grunty rolne
na 1 mieszkańca
[tys. ha]
Grunty orne
[tys. ha]
Udział gruntów
ornych w
powierzchni
gruntów rolnych
[%]
1990
1995
2000
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
18645,6
18411,9
18220,4
16136,4
16300,8
15906,0
15957,3
16177,1
15607,7
15624,6
14603,2
14780,2
14529,4
14409,9
59,6
58,9
58,3
51,6
52,1
50,9
51,0
51,7
49,9
50,0
46,7
47,3
46,5
46,1
0,490
0,477
0,476
0,422
0,427
0,417
0,418
0,424
0,409
0,410
0,384
0,388
0,382
0,379
14387,8
14285,6
14062,8
12554,0
12605,5
12084,7
12357,4
11748,0
11972,7
11997,8
10877,6
11044,4
10871,4
10759,6
77,2
77,6
77,2
77,8
77,3
76,0
77,4
72,6
76,7
76,8
74,5
74,7
74,8
74,7
Źródło: Eurostat
Na przestrzeni lat 1990 - 2013, tj. od początku transformacji postsocjalistycznej
spadek użytków rolnych wyniósł 22,7%, a gruntów ornych 25,2%. Użytki rolne stanowią już
mniej niż połowę powierzchni kraju. Mimo utrzymującej się na stabilnym poziomie stanu
populacji spadła w omawianym okresie z poziomu 0,49 ha do 0,39 ha powierzchnia użytków
przypadająca na jednego mieszkańca. Przyczyną tego spadku jest przekształcanie ziemi
rolniczej na cele nierolnicze związane industrializacją, urbanizacją, rozwojem infrastruktury
oraz budownictwa i rekreacji na terenach wiejskich. Część gruntów słabej jakości została
zalesiona. Zjawisko przekształcania ziemi rolniczej na cele nierolne było bardzo szybkie na
początku transformacji, rocznie ubywało 5-8 tys. ha gruntów. Wprowadzenie w 1995 roku
Ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych zahamowało ten proces do 1-2 tys. ha. Tempo
wyłączania gruntów rolnych na cele nierolne wzrosło po 2004 roku do 3-4 tys. ha rocznie (5).
Realizacja dużych projektów infrastrukturalnych i rozwój gospodarczy po przystąpieniu do
Unii Europejskiej był bardzo „ziemiochłonny”.
6
W Unii Europejskiej Polska należy do krajów średnio wyposażonych w zasoby ziemi
rolnej. W 2013 roku w ujęciu Eurostatu Polska dysponowała 14.409,9 tys. ha gruntów
rolnych, co stanowiło 7,8% zasobu UE. Większą powierzchnią dysponowały tylko Francja,
Hiszpania, Niemcy i Wielka Brytania. Pod względem powierzchni użytków rolnych
przypadających na jednego mieszkańca Polska znajduje się w środku grupy krajów UE i
poziom 0,39 ha na jednego mieszkańca jest zbliżony do średniego unijnego. Znacznie gorzej
przedstawia się sytuacja w zakresie jakości gruntów pod względem wartości użytkowych. W
Polsce udział gleb słabo użytecznych rolniczo jest dwukrotnie większy niż średnio w Europie.
Stawia to polskich rolników w gorszej sytuacji względem rolników unijnych pod względem
produktywności i efektywności ekonomicznej, gdyż w Polsce przy podobnym poziomie
agrotechniki, jak średnio w UE, osiągnięcie podobnej wielkości produkcji roślinnej wymaga
znacznie większych nakładów kapitału lub większego areału ziemi (7).
W Polsce wyróżnia się kilka systemów klasyfikacji gleb. Najpowszechniejszy
przyrodniczy oparty jest na warunkach ich powstawania i uwzględniający naturalne cechy
gleby. Geograficznie występowanie tych gleb przedstawia mapa nr 1.
Prawie 80% powierzchni kraju pokrywa kompleks gleb brunatnych, bielicowych
i płowych występujących powszechnie na terenach nizinnych. Z wyżej wymienionych pod
względem przydatności rolniczej najbardziej wartościowe są gleby brunatne. Najlepsze
rolniczo, czarnoziemy, zajmują tylko około 1% powierzchni kraju i można je spotkać na
Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Małopolskiej i na Płaskowyżu Głubczyckim. Charakteryzujące
się podobną jakością, czarne ziemie, również mają około 1% udziału w powierzchni kraju.
Występują głównie na Kujawach, a poza tym na Nizinach: Wielkopolskiej, Szczecińskiej i
Śląskiej. Równie żyzne gleby pochodzenia osadowego - mady rzeczne - stanowią 5% udziału,
Gleby bagienne zajmują około 7% powierzchni kraju i poza dolinami rzek występują głównie
na Podlasiu, Polesiu i pojezierzach. Są dosyć żyzne, ale ze względu na duże zawilgocenie
wykorzystuje się je przede wszystkim na łąki i pastwiska. Dobrą jakość mają także rędziny
powstałe na skałach węglanowych Wyżyny Małopolskiej i Wyżyny Lubelskiej stanowiące
1% w strukturze. Udział typowo górskich gleb inicjalnych wynosi około 6% i występują one
na stokach Karpat i Sudetów. Są one mało urodzajne i na ogół porośnięte trawami.
Ostatnią grupę stanowią gleby antropogeniczne, czyli przekształcone na skutek działalności
człowieka występujące na obszarach miejskich, podmiejskich i uprzemysłowionych. Większe
ich kompleksy spotkać można na Śląsku, na terenie dużych miast, a także w rejonie
odkrywkowych kopalni węgla brunatnego i elektrowni.
7
Mapa 1. Jakość gleb w Polsce
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne WIKING
W celu określenia wartości gospodarczej gleby obok systematyki przyrodniczej
konieczne jest wyróżnienie kategorii użytkowych gleb określających ich właściwości
fizyczne, chemiczne, biologiczne, dynamizm zachodzących w nich procesów oraz sposób ich
traktowania. W Polsce takiemu ujęciu służy system bonitacji gleb gruntów ornych. Bonitacja
kategoryzuje gleby pod względem ich położenia, budowy profilu, barwy, struktury, składu
granulometrycznego poszczególnych poziomów, przepuszczalności, stosunków wodnych,
odczynu, zawartości wapnia i inne. Uzupełniającymi czynnikami bonitacji są właściwości
fizjograficzne otoczenia profilu glebowego i warunki uprawy. W obrębie gruntów ornych
wydziela się 8 klas bonitacyjnych, oznaczonych symbolami: I, II, IIIa, IIIb, IVa, IVb, V, VI.
W skali kraju gleby orne bardzo dobre i dobre (I–II) zajmują powierzchnię 1,6%, gleby IIIa i
IIIb – 18,6%, gleby średniej jakości (IVa i IVb) – 43,7% oraz gleby słabe i bardzo słabe (V i
VI) – 35,9% ogólnej powierzchni gruntów ornych. Gleby górskie zajmują 5%. W ogólnej
powierzchni użytków zielonych kraju klasy najsłabsze (V i VI) stanowią aż 42,6%.
(GUS,2012). Strukturę gleb w Polsce przedstawia wykres nr 1.
8
Wykres 1. Struktura gleb w Polsce wg powierzchni
Struktura gleb w Polsce [% ]
1
6
5
7
26
1
bielice
brunatne i płowe
1
rędziny
1
czarne ziemie
czarnoziemy
mady
bagienne
górskie
antropogeniczne
52
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne WIKING
Gleby klasy I są to gleby orne najlepsze (czarnoziemy, rędziny kredowe, gleby brunatne te
bogate w próchnicę, mady) najbardziej zasobne w składniki pokarmowe, łatwe do uprawy przewiewne, ciepłe, nie zaskorupiające się. Gleby klasy II to gleby orne posiadające bardzo
dobre właściwości podobne jak gleby klasy I, jednak położone są w mniej korzystnych
warunkach terenowych. Gleby klasy IIIa i IIIb to gleby orne średnio dobre (gleby brunatne i
bielicowe). W porównaniu do gleb klas I i II, posiadają gorsze właściwości fizyczne i
chemiczne. Odznaczają się dużym wahaniem poziomu wody w zależności od opadów
atmosferycznych. Gleby klasy IVa i IVb to gleby orne średnie, a plony roślin uprawianych na
tych glebach są wyraźnie niższe niż na glebach klas wyższych. Gleby klasy V – gleby orne
słabe, kamieniste lub piaszczyste o niskim poziomie próchnicy, ubogie w substancje
organiczne. Do tej klasy zaliczmy również gleby orne słabe położone na terenach nie
zmeliorowanych albo takich, które do melioracji się nie nadają. Gleby klasy VI to gleby orne
najsłabsze. Wyróżnia się klasę VIz nadającą się tylko do zalesienia. Uwzględniając charakter
i właściwości samej gleby, warunki klimatyczne, sytuację geomorfologiczną, układ
stosunków wilgotnościowych i jej przydatność w Polsce klasyfikuje się użytki rolne w
zbiorcze typy siedliskowe rolniczej przestrzeni produkcyjnej, z którymi powiązane są
odpowiednie rośliny uprawne. Nazywa się je kompleksami przydatności rolniczej gleb albo
kompleksami glebowo-rolniczymi. Uwzględniając do tego warunki klimatyczne oraz
hydrologiczne największą przydatność do produkcji rolniczej przedstawiają grunty położone
9
w Polsce północnej i zachodniej. Również ze względu na korzystną strukturę obszarową
gospodarstw na tych terenach – działalność dużych gospodarstw poprzednio państwowych, a
obecnie w większości prywatnych wzrasta zainteresowanie rozwojem produkcji rolnej w tych
rejonach przez polskich rolników. Bliskość zachodniej granicy państwa powoduje, że również
rolnicy europejscy szukając możliwości rozwoju swojej produkcji próbują wejść w stan
posiadania gruntów rolnych w tym rejonie, głównie w formie dzierżawy, gdyż nabywanie na
własność było prawnie ograniczone.
10
2. Rynek ziemi rolnej
2.1 Rynek ziemi rolnej przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej
Rynek ziemi rolniczej w Polsce kształtowały różnorodne czynniki. Zachodzące
zmiany mają swoje źródło m.in. w:
•
historycznie ukształtowanym podejściu do ziemi, jako wartości kulturowej i
symbolicznej - w przeszłości, oprócz tego że ziemia była najbardziej pożądanym
dobrem ekonomicznym i najważniejszym czynnikiem produkcji, z jej posiadaniem
wiązało się wiele innych korzyści, wartości i znaczeń. Ziemia wyznaczała status
społeczny, dawała prawa polityczne, była źródłem bogactwa i prestiżu (5);
•
dziedzictwie socjalistycznego ustroju – wielkoobszarowe ekonomicznie nierentowne
przedsiębiorstwa powodowały, że w polskim rolnictwie sektor prywatny w tym
okresie był dominujący;
•
wzroście znaczenia ziemi jako dobra wielofunkcyjnego tj. jako czynnik produkcji,
dobro przyrodnicze, dobro publiczne. Powoduje to, że przy zmniejszających
się
zasobach jej wykorzystanie powinno maksymalnie służyć podniesieniu dobrobytu
społecznego. Produkcja żywności nie powinna naruszać zdolności do samoodnowy
gleby i innych zasobów powodujących powstawanie kosztów, które pokrywać musi
całe społeczeństwo.;
•
transformacji ustrojowej, w tym przekształceń własnościowych w rolnictwie i
transformacji praw własności w celu efektywniejszego gospodarowania ziemią przed
przystąpieniem do Unii Europejskiej;
•
integracji z Unią Europejską i włączenia polskiego rolnictwa w mechanizmy wspólnej
polityki rolnej (WPR);
•
możliwości uzyskiwania różnego rodzaju rent ziemi – renta dzierżawna, dopłaty
bezpośrednie, niższe podatki, korzystne ubezpieczenie społeczne.
Rynek ziemi rolniczej w Polsce od roku 1990 składa się z:
•
rynku prywatnego, na którym zarówno kupującymi jak i sprzedającymi są rolnicy,
zwany również rynkiem „międzysąsiedzkim”,
•
rynku, na którym dokonuje się obrotu ziemią z Zasobu Własności Rolnej Skarbu
Państwa,
•
nierynkowy (rodzinny) obrót ziemią.
11
W okresie gospodarki centralnie planowanej prawie 100% zasobów gruntowych było
zaangażowane w procesie produkcji rolniczej, a zakup ziemi był ściśle reglamentowany
prawodawstwem polskim. Obrót gruntami odbywał się na niewielką skalę w ramach
społeczności lokalnej. Wynikało to z istniejącego dość złożonego i specyficznego dla krajów
„bloku wschodniego” interwencjonizmu państwowego. Powodowało to, że relacje cen
środków produkcji do cen produktów rolnych były korzystne dla małych gospodarstw
zapewniając im parytet dochodowy.
W szerokim kontekście procesu transformacji systemowej polskiej gospodarki po
1990 roku pojęcie i znaczenie gospodarowania ziemią nabrały nowego wymiaru.
Zrównoważenie rynku żywnościowego i ograniczenie interwencjonizmu państwowego w
rolnictwie spowodowało, że o wykorzystaniu i cenie gruntów rolnych decydowała rentowność
produkcji rolnej. Po gwałtownym wzroście cen żywności na początku transformacji
ustabilizowały się one w latach następnych na poziomie niekorzystnym dla rolnictwa
drobnotowarowego, czyniąc produkcję rolną nierentowną w tej skali. Pojawiła się duża podaż
ziemi rolnej ze strony rolników indywidualnych i dodatkowo z likwidowanych Państwowych
Gospodarstw Rolnych. W latach 90. na skutek złej koniunktury w rolnictwie praktycznie nie
było chętnych na zakup ziemi. W 1992 roku grunty z Zasobu Własności Rolnej Skarbu
Państwa można było kupić za bezcen – po 500 pln (złoty po denominacji) za hektar. Od tego
czasu mamy do czynienia ze wzrostem cen. Lekki spadek wystąpił tylko w latach 1999 –
2002. W latach 1991-2004 średnia cena ziemi rolniczej liczona w zł/ha wzrosła nominalnie 8krotnie (60% średniorocznie), a skumulowana inflacja w tym okresie wyniosła 504% (prawie
40% średniorocznie). Na poziom cen ziemi rolniczej wpływ miały zmiany następujące
wewnątrz gospodarstw indywidualnych. Według danych Powszechnego Spisu Rolnego z
2002 roku, 10,8% gospodarstw rolnych powiększyło swój obszar a 5,3% zmniejszyło (13).
Świadczy to o przewadze procesu koncentracji nad rozdrobnieniem ziemi. Znacznie większą
dynamiką przy braku ograniczeń prawnych w nabywaniu charakteryzował się rynek ziemi
rolniczej wokół większych miast, co wpływało na średnie ceny ziemi typowo rolnej. Cena
ziemi przedstawiająca jej wartość znacznie rośnie w momencie jej odrolnienia z możliwością
przeznaczenia pod budownictwo mieszkaniowe. W przypadku gruntów oddalonych lub
niekorzystnie położonych, cena była wyraźnie niska i dla rolnika nie miała wielkiej wartości.
Najważniejszym uczestnikiem rynku regulującym kwestię ceny ziemi na styku popytu
i podaży była powołana do działania z dniem 1 stycznia 1992 roku Agencja Własności Rolnej
Skarbu Państwa (obecnie po zmianie nazwy w 2003 roku - Agencja Nieruchomości Rolnych),
której głównym zadaniem było przejęcie wszystkich państwowych nieruchomości rolnych do
12
Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa i gospodarowanie tym zasobem na zasadach
określonych w Ustawie z dnia 19 października z 1991 roku o gospodarowaniu
nieruchomościami rolnymi SP. Agencja jest państwową osobą prawną, instytucją
powierniczą, której Skarb Państwa powierzył wykonywanie prawa własności i innych praw
rzeczowych na jego rzecz. Agencja, obejmując we władanie powierzone składniki mienia
Skarbu Państwa, wykonuje we własnym imieniu prawa i obowiązki z nimi związane w
stosunku do osób trzecich. Przekazany Agencji majątek stanowi wydzieloną część mienia
Skarbu Państwa, która tworzy Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa (Zasób). W skład
Zasobu weszło mienie likwidowanych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (ppgr)
wraz ze zobowiązaniami (około 2 mld pln i 193 tys. osób zatrudnionych) oraz inne
nieruchomości rolne stanowiące własność Skarbu Państwa, np. z byłego Państwowego
Funduszu Ziemi (PFZ). Ogółem do Zasobu przyjęto 4.739 tys. ha gruntów, z czego
zasadnicza część ponad 80% – 3.762 tys. ha pochodziła z byłych PGR-ów. Podstawowym
zadaniem ANR jest restrukturyzacja i prywatyzacja przejętego majątku w sposób trwały
(sprzedaż, nieodpłatne przekazanie, wniesienie aportem do spółki) lub nietrwały (dzierżawa).
W działaniach tych uwzględniana jest konieczność poprawy struktury obszarowej
gospodarstw rodzinnych, które zgodnie z Konstytucją RP są podstawą ustroju rolnego w
Polsce. Agencja może również nieodpłatne przekazywać grunty uprawnionym podmiotom na
realizację celów publicznych.
Od momentu powołania ANR istotną rolę przywiązywała do zdynamizowania
sprzedaży nieruchomościami rolnych będących własnością Skarbu Państwa. Szczyt sprzedaży
wynikiem prawie 200 tys. ha Agencja osiągnęła w roku 1996, i w okresie 1996-2003 na
średnio rocznym poziomie około 150 tys. ha. dobrych dla działalności rolniczej gruntów.
Rynek
gruntów
rolnych
w
okresie
przedakcesyjnym
charakteryzował
się
umiarkowanym wzrostem ich cen w transakcjach w obrocie prywatnym oraz ich spadkiem na
przetargach uzyskiwanych przez ANR. W ujęciu realnym, przy inflacji średniorocznej na
poziomie około 10%, oznacza to ich spadek. Podaż gruntów rolnych kontrolowana przez
ANR wymuszona realizacją działań statutowych i obsługą przejętych zobowiązań trafiła na
barierę popytu. Popyt na ziemię rolną w tym okresie, przy braku wsparcia państwa, był
uzależniony od rentowności produkcji rolnej, a ta do roku 2005 była malejąca. Malejąca
tendencja cen skupu pszenicy w tym okresie nie była zachętą do zakupu gruntów rolnych.
Potwierdzeniem wystąpienia bariery popytu na grunty rolne jest także niski poziom ich cen
przy braku do roku 2003 ograniczeń prawnych w ich nabywaniu. Kształtowanie się średnich
13
cen sprzedaży gruntów rolnych uzyskanych przez ANR i w obrocie prywatnym przedstawia
wykres nr 2.
Wykres 2: Ceny sprzedaży gruntów rolnych uzyskane przez ANR i w obrocie
prywatnym
zł/ ha
35 000
100
90
Cena 1 ha gr. rolnych Agencji w zł
Cena 1 ha gr. ornych między rolnikami w zł - wg GUS
Średnia cena skupu pszenicy w zł/dt
30 000
80
25 000
70
60
20 000
50
21 813
19 288
17 165
14 932
12 540
9 773
25 442
26 339
31 298
7 374
20 003
2004
5 607
4 682
6 606
3 736
2003
18 037
2002
5 753
3 438
5 042
3 414
2001
17 042
2000
5 197
3 554
4 786
3 684
1999
10
15 388
1998
4 390
3 048
4 379
2 444
1997
20
11 366
1996
3 783
1 874
3 003
1 491
1995
30
9 259
1994
2 250
1 370
1 900
1 100
1993
40
8 244
1992
1 590
500
0
lata
1 190
5 000
15 281
10 000
25 592
15 000
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
0
Źródło: Raport z działalności ANR w 2014 roku, Rocznik statystyczny rolnictwa GUS 2014
W Polsce w okresie 1990-2004 wyodrębniła się grupa gospodarstw progresywnych i
degresywnych, co wiąże się z istnieniem potencjalnego popytu i podaży ziemi rolnej. Do
gospodarstw progresywnych zalicza się gospodarstwa produkujące głównie na rynek,
utrzymujące się głównie z rolnictwa. Wykorzystanie szans rozwojowych przez tę grupę
gospodarstw będzie wiązało z nabywaniem lub dzierżawą ziemi w celu zwiększenia
potencjału produkcyjnego, zwiększenia produkcji i poprawy wydajności czynników
wytwórczych. Gospodarstwa degresywne to gospodarstwa bez produkcji rolniczej i
produkujące wyłącznie lub głównie na własne potrzeby, uzyskujące przeważający dochód ze
źródeł pozarolniczych. Zasoby ziemi znajdujące się w użytkowaniu tej grupy gospodarstw
zakreślają granice potencjalnej podaży gruntów. W 2004 roku z ogólnej liczby gospodarstw
ok. 2,6 mln około 90% prowadziło działalność rolniczą, a tylko 23% stanowiły gospodarstwa
progresywne, które mogłyby być zainteresowane kupnem lub dzierżawą ziemi na cele rolne.
Gospodarstwa progresywne użytkowały 61% ziemi rolnej, a pozostałe 39% stanowiące ok.
5.600 tys. ha - potencjalna wielkość podaży gruntów rolnych na rynku prywatnym gospodarstwa degresywne (14).
Oprócz ceny obrazem rynku jest skala obrotu i dynamika na rynku ziemi. Obrót
nieruchomościami rolnymi w latach 1990–2004 wykazywał dość silne zróżnicowanie – liczba
transakcji wahała się w granicach od 150 do 230 tys. rocznie. Najbardziej dynamiczne zmiany
14
miały miejsce w pierwszych pięciu latach badanego okresu, kiedy liczba transakcji gruntami
rolnymi spadła z 230 tys. w 1990 roku do 150 tys. w 1992 roku, a następnie wzrosła do 201
tys. w 1995 roku. W okresie od 1996 do 2004 roku odnotowano powolny trend spadkowy
tych transakcji i stabilizację w ostatnich latach na poziomie 153–164 tys. W badanym okresie
wyraźnie zmniejszyło się znaczenie obrotu nierynkowego. Obrót nierynkowy ziemią to
przede wszystkim obrót rodzinny, międzypokoleniowy, czyli przenoszenie praw do
nieruchomości w wyniku darowizn, spadków, działów rodzinnych i umów dożywocia.
Ponadto, do obrotu nierynkowego zaliczono umowy przeniesienia własności gospodarstwa
rolnego na następcę lub Skarb Państwa w celu otrzymania świadczeń emerytalnych. Ta forma
przenoszenia praw własności dominowała w latach 1990–1995. W 1990 roku transakcje
nierynkowe stanowiły 71% ogółu transakcji gruntami rolnymi. Jednak począwszy od 1996
roku proporcje między transakcjami rynkowymi i nierynkowymi wyrównały się (14).
Liberalizacja obrotu ziemią po 1990 roku, polegająca na zniesieniu ograniczeń w
postaci norm obszarowych, zasad podziału i dziedziczenia gospodarstw, zakupu gruntów
państwowych oraz pozostawieniu rolnikowi ubiegającemu się o emeryturę pełnej swobody
wyboru formy przekazania gospodarstwa, ożywiła prywatny rynek ziemi. Udział transakcji
między osobami prywatnymi wśród transakcji rynkowych systematycznie rósł i w 2005 roku
osiągnął 81%, przy 19% udziale transakcji ze Skarbem Państwa. W latach 1998–2005 obrót
prywatny ziemią rolniczą ustabilizował się na niskim poziomie od 66.000 do 71.000
transakcji rocznie. Na sytuację na rynku ziemi w tym okresie największy wpływ miały
czynniki ekonomiczne, prawne oraz perspektywa integracji z Unią Europejską. Wysokie
bezrobocie i poczucie zagrożenia utratą pracy skłaniały do utrzymywania gospodarstw
rolnych w celach samozaopatrzeniowych, co blokowało podaż gruntów. Utrzymująca się
dekoniunktura w rolnictwie ograniczała popyt na grunty rolne. Z kolei na wzrost popytu
oddziaływały zapowiedzi wprowadzenia ograniczeń w obrocie ziemią, przewidywany wzrost
cen ziemi oraz spodziewane korzyści z jej posiadania po wstąpieniu Polski do Unii
Europejskiej.
Obrót ziemią z udziałem sektora publicznego to głównie sprzedaż gruntów Skarbu
Państwa prowadzona przez Agencję Nieruchomości Rolnych. W latach 1990 i 1991
instrumentem polityki rolnej w zakresie gospodarowania zasobami ziemi był Państwowy
Fundusz Ziemi. W tym okresie sprzedaż gruntów z PFZ była stopniowo ograniczana, co
związane było ze zmianami organizacyjno-prawnymi w gospodarce gruntami Skarbu Państwa
i
powołaniem
Agencji
Nieruchomości
Rolnych.
W
latach
następnych
liczba
przeprowadzonych przez ANR transakcji sprzedaży nieruchomości rolnych wzrastała i
15
utrzymywała się na wysokim poziomie aż do 1995 roku. W okresie 1996–2005 skala
prywatyzacji była nieco mniejsza, przez co liczba transakcji z udziałem sektora publicznego
wahała się w przedziale 14–19 tys. rocznie. Można wnioskować, że począwszy od drugiej
połowy lat dziewięćdziesiątych rynek ziemi rolniczej w Polsce ustabilizował się. W 2005
roku struktura transakcji gruntami rolnymi przedstawiała się następująco: transakcje rynkowe
stanowiły 55% ogółu transakcji, a obrót nierynkowy to 45%. Spośród wszystkich transakcji
rynkowych 82% zawarto pomiędzy osobami prywatnymi, a w 18% uczestniczył sektor
publiczny (14).
Struktura obrotów ziemią była różna w zależności od regionu. Obrót rynkowy
dominował w takich województwach, jak: lubuskie, zachodniopomorskie i warmińskomazurskie, gdzie stanowił 72–76% wszystkich transakcji. W województwach podkarpackim,
podlaskim, śląskim, świętokrzyskim i łódzkim dominowały darowizny, spadkobrania, działy
rodzinne i umowy dożywocia.
Zdecydowana większość transakcji na rynku ziemi to handel prywatny. W
województwach takich jak: małopolskie, mazowieckie, śląskie i wielkopolskie, transakcje
między osobami prywatnymi stanowiły 90% i więcej wszystkich transakcji rynkowych.
Transakcje z udziałem sektora publicznego, głównie ANR, najczęściej występowały w
województwach lubuskim, warmińsko-mazurskim, zachodniopomorskim i podkarpackim.
Przed wejściem do UE państwo polskie zaingerowało w obrót ziemi rolnej
wprowadzając w życie w 2003 roku Ustawę o kształtowaniu ustroju rolnego, która na nowo
definiowała pojęcie gospodarstwa rolnego oraz określała maksymalną powierzchnię takiej
jednostki. Za gospodarstwo rodzinne ustawa uznaje tylko takie gospodarstwo, którego łączna
powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 hektarów. Ustawa ta określa zasady
kształtowania ustroju rolnego przez poprawę struktury gospodarstw rolnych, przeciwdziałaniu
poprzez prawo pierwokupu nadmiernej koncentracji nieruchomości rolnych, kierowanie
gospodarstwem rolnym przez osoby o odpowiednich kwalifikacjach. Wykonawcą zadań
wymienionych w ww. ustawie została ANR, która może nabywać nieruchomości rolne od
prywatnych właścicieli w celu ich późniejszej odsprzedaży, głównie na powiększanie
gospodarstw rodzinnych. Nabywanie odbywa się na podstawie prawa pierwokupu (przy
umowach sprzedaży) lub prawa nabycia – potocznie zwanego prawem wykupu, przy innych
transakcjach przeniesienia własności nieruchomości rolnych (np. przy umowach darowizny,
aportu). Uprawnienia Agencji odnośnie rynku prywatnego dotyczą nieruchomości rolnych o
powierzchni 5 ha i większych. Nabywanie nieruchomości rolnych przez cudzoziemców
16
obwarowane
było
uzyskaniem
zezwolenia
wydawanego
przez
Ministra
Spraw
Wewnętrznych, o ile sprzeciwu nie wniósł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Cena ziemi rolniczej w okresie przed przystąpieniem do Unii Europejskiej
charakteryzowała się umiarkowaną tendencją wzrostową, ponieważ nie zdawano sobie
sprawy z możliwych skutków akcesji. Przeciwni integracji sceptycznie nastawieni polscy
rolnicy oprócz aspektów ideologicznych podawali również argumenty ekonomiczne. Obawy
obejmowały przede wszystkim zdolność do konkurowania z mocno subwencjonowanymi
rolnikami unijnymi po zniesieniu ochrony celnej zarówno cenowo, jak i jakościowo.
Obawiano się załamania niedofinansowanych gospodarstw rolnych i niektórych gałęzi
produkcji przetwórczej oraz masowego wykupu ziemi rolnej przez rolników z Europy.
2.2 Rynek ziemi rolnej po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej
W Unii Europejskiej nie występuje polityka bezpośredniego oddziaływania na
gospodarowanie gruntami rolnymi w poszczególnych państwach członkowskich oraz na
narodowe polityki kształtowania struktur agrarnych. Jednak mechanizmy Wspólnej Polityki
Rolnej (WPR) nakierowane są na wspieranie rodzinnych gospodarstw rolnych, które stanowią do
dzisiaj podstawową jednostkę w całym unijnym rolnictwie, jednocześnie ograniczając pomoc dla
bardziej produktywnych przedsiębiorstw rolniczych. Choć każde państwo członkowskie UE jest
niezależne w tworzeniu administracyjno-prawnego otoczenia rynku gruntów rolnych, można
odnotować istotne podobieństwa w tym zakresie. Wynikają one z dążeń do zagwarantowania
ciągłości rodzinnego charakteru rolnictwa przy zachowaniu własności ziemi w rękach obywateli,
z dbałości o zapewnienie odpowiedniego poziomu dochodów gospodarstw rolnych oraz z
przeciwdziałania obrotowi ziemią rolniczą w celach spekulacyjnych. Z drugiej jednak strony,
można wyróżnić wiele cech specyficznych, które sprzyjają utrwaleniu występującego w ramach
UE zróżnicowania w zasobach i strukturze ziemi rolniczej w tym uwarunkowania historyczne,
przyrodnicze, a także instytucjonalno-prawne otoczenie rynków ziemi rolniczej (15).
W pierwszych latach członkostwa w Unii Europejskiej aktywność uczestników na
rynku ziemi rolnej nie uległa zasadniczej zmianie, ale notuje się systematyczny wzrost cen
gruntów rolnych, zarówno na rynku prywatnym, jak i na rynku gruntów państwowych
(średniorocznie odpowiednio 18% i 20%). Największa dynamika wzrostu wystąpiła w latach
2005 – 2008 (od 8244 do 15388 zł/ha) oraz 2010 – 2015 (od 18037 do 31289 zł/ha). W
17
okresie 2004-2014 średnia cena gruntów rolnych w obrocie między rolnikami wzrosła prawie
5-krotnie w warunkach malejącej inflacji – jej skumulowana wysokość w tym czasie wyniosła
26%. (Wykres nr 2).
W Polsce w pierwszych latach po akcesji do UE aktywność uczestników rynku
nieruchomości rolnych ustabilizowała się na poziomie około 80.000 transakcji rocznie, a
zmniejszająca się powierzchnia gruntów objęta sprzedażą wynosiła od 240 tys. ha do 109 tys.
ha. Sprzedaż ziemi rolnej zaczęła szybko rosnąć i z poziomu 75160 w 2009 roku osiągnęła
wysokość 155411 transakcji w 2013 roku obejmując powierzchnię od 127 tys. ha do 291 tys.
ha (Tab. 2). Z przedstawionej tabeli wynika, że znacznie wzrósł wolumen obrotu na rynku
nieruchomości rolnych z poziomu 2,4 mld zł w 2003 roku do 12,4 mld zł w 2012 roku.
Pozwala to stwierdzić, że rynek bardzo się rozwinął.
Tabela 2: Transakcje kupna/sprzedaży użytków rolnych w latach 2003-2013
Liczba
transakcji
Powierzchnia
[ha]
Wartość
[mln zł]
2003
2004
2005
2006
2007
83 767
87 493
80 858
84 939 104 286
2008
2009
2010
2011
2012
2013
84 763
75 160
97 085 104 191 109 455 155 411
240 224 209 696 182 486 215 589 109 111 147 292 127 935 157 946 194 155 291 680 210 667
2 394
2 557
2 937
3 895
7 234
6 860
4 796
6 185
9 010
12 389
9 369
Źródło: Obrót nieruchomościami GUS
Na podstawie danych z tabeli 3 można stwierdzić, że od roku 2009 sprzedaż rynkowa
była dominującą formą obrotu, przy czym najwięcej transakcji odbyło się między podmiotami
prywatnymi. W 2013 roku na rynku prywatnym odnotowano 86% wszystkich umów
obejmujących 72% powierzchni oraz 78% wolumenu. Sprzedaż z udziałem sektora
publicznego stanowiła tylko 14% umów, obejmujących 18% powierzchni i 12% wolumenu.
W analizowanym okresie udział transakcji nierynkowych (darowizny, spadki i działy
rodzinne, umowy o dożywocie, zbycie nieruchomości za świadczenie emerytalne) w ogólnej
liczbie transakcji zmniejszył się z 47,4% w 2009 roku do 28,4% w 2013 roku.
Tabela 3: Transakcje nieruchomościami rolnymi według formy obrotu w latach 2009-2013
Rok
razem
razem
2009
142 756
75 160
2010
162 639
97 085
2011
176 148
104 191
2012
171 885
109 455
2013
217 159
155 411
Źródło: Obrót nieruchomościami GUS
Transakcje nieruchomościami rolnymi
w tym rynkowe
prywatne
z udziałem Skarbu
Państwa
%
%
64 693
86,1
10 467
13,9
83 124
85,6
13 961
14,4
91 328
87,7
12 863
12,3
93 887
85,8
15 568
14,2
134 473
86,5
20 938
13,5
w tym nierynkowe
67 596
65 554
71 957
62 430
61 748
%
47,4
40,3
40,9
36,3
28,4
18
Cena gruntów rolnych zależy od ich urodzajności (Tab.4). Najdroższe są grunty
najlepsze, a różnica cen pomiędzy gruntami dobrymi i słabymi wynosiła 47% w 2005 roku i
zmniejszyła się do 37% w 2013 roku. Okazuje się, że tempo wzrostu cen też zależy od jakości
gruntów. Najszybciej drożały grunty najsłabsze (3,5 krotnie), które były atrakcyjną lokatą
kapitału z myślą o przyszłym zalesianiu i korzystaniu z dotacji celowych.
Tabela 4: Przeciętne ceny gruntów ornych w obrocie prywatnym w zł/ha
Grunty orne:
Dobre (pszenno-buraczane)
Średnie (żytnio-ziemniaczane)
Słabe (piaszczyste)
Źródło: Roczniki statystyczne rolnictwa GUS
2005
2010
2011
2012
2013
8 244
11 001
8 603
5 843
18 037
21 553
18 841
14 800
20 004
23 911
20 806
16 401
25 442
32 102
25 660
19 096
26 339
32 273
26 973
20 187
Wzrost [%]
2013/2005
319,5
293,4
313,5
345,5
Ceny ziemi rolniczej są wyraźnie zróżnicowane regionalnie i różnice między nimi
sięgają 2,5-krotkości ceny podstawowej. W 2015 roku najwyższe ceny ziemi rolniczej
osiągnięto w woj. kujawsko-pomorskim (49,6 tys. zł/ha), woj. opolskim (48,1 tys. zł/ha) i
woj. wielkopolskim (47,9 tys. zł/ha), a najniższe w woj. podkarpackim (20,8 tys. zł/ha), woj.
zachodniopomorskim (24,2 tys. zł/ha), woj. świętokrzyskim (24,4 tys. zł/ha), woj. lubuskim
(24,5 tys. zł/ha). Dane w tabeli nr 5 uwidaczniają istniejącą tendencję zróżnicowania
regionalnego w nasileniu i kierunku zmian rynkowej wartości ziemi.
Tabela 5: Średnie regionalne ceny gruntów w zł/ha
IV'kw
2009
IV'kw
2010
IV'kw
2011
IV'kw
2012
IV'kw
2013
IV'kw
2014
I'kw
2015
16 115
25 458
12 762
9 363
16 268
16 590
18 050
17 719
11 481
18 158
21 950
20 429
9 259
12 978
27 600
11 904
18 259
26 299
13 047
10 163
16 937
15 629
19 220
18 953
13 117
20 968
21 597
20 905
8 864
14 190
28 916
13 023
19 968
28 233
15 605
12 320
19 721
18 206
22 450
21 031
10 869
22 568
23 679
22 665
10 905
14 219
30 922
15 704
23 638
33 994
18 685
15 579
25 655
20 712
25 175
32 062
15 332
26 345
26 468
25 936
17 955
22 247
35 825
18 472
30 064
37 003
20 540
18 143
28 251
23 711
28 119
35 407
18 382
28 615
30 088
25 599
20 757
26 481
37 933
22 162
34 038
48 076
24 201
23 151
31 072
27 328
33 315
43 529
20 963
31 674
35 591
33 794
23 468
31 668
45 320
24 312
33 876
49 618
25 632
24 525
32 474
27 042
32 581
48 105
20 850
31 948
35 494
31 767
24 352
35 921
47 937
24 248
Wzrost
[%]
2013/2005
Województwo
Dolnośląskie
Kujawsko-pomorskie
Lubelskie
Lubuskie
Łódzkie
Małopolskie
Mazowieckie
Opolskie
Podkarpackie
Podlaskie
Pomorskie
Śląskie
Świętokrzyskie
Warmińsko-mazurskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
210
195
201
262
200
163
181
271
182
176
162
156
263
277
174
204
Źródło: Dane GUS według Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
19
Prawidłowością było, że przede wszystkim ziemia drożała w regionach, gdzie była
stosunkowo tania (warmińsko-mazurskie, lubuskie, opolskie), a znacznie mniejsze wzrosty
wystąpiły w regionach, które od lat wyróżniały się pod względem jej wysokiej wartości
(kujawsko-pomorskie, wielkopolskie). Z powyższego wynika, że regionalne zróżnicowanie
ceny ziemi rolniczej zależy przede wszystkim od kultury rolnej i kosztów produkcji
generujących odpowiedni zysk.
Odrębny segment rynku – obrót gruntami z udziałem Skarbu Państwa - obejmował
działalność Agencji Nieruchomości Rolnych, która po akcesji kontynuowała prywatyzację
majątku z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Ogółem do końca 2014 roku w wyniku
sprzedaży i trwałego przekazania zostało rozdysponowane około 3,3 mln ha gruntów, przy
czym od 2004 roku sprzedaż średniorocznie kształtowała się na poziomie około 100 tys. ha.
Najwięcej gruntów Zasobu znajdowało się w regionach o dużym udziale sektora
państwowego
w
rolnictwie,
a
więc
w
województwach:
warmińsko-mazurskim,
zachodniopomorskim, wielkopolskim, pomorskim, lubuskim i dolnośląskim (około 73%
Zasobu). Obecnie w Zasobie pozostaje prawie 1,5 mln ha, w tym ponad 1,09 mln ha jest w
dzierżawie, a 266 tys. ha czeka na rozdysponowanie. Są to grunty trudno zbywalne ze
względu na cechy geofizyczne i przyrodnicze, specyficzną lokalizację, itp.
ANR posiada także w Zasobie dużo dobrze skomunikowanych gruntów, które mogą
służyć realizacji różnorodnych celów inwestycyjnych. Współpracuje z samorządami, a także z
Polską Agencją Informacji i Inwestycji Zagranicznych, z którą stworzyła Krajowy Zasób
Nieruchomości Inwestycyjnych. Agencja przekazała do tego zasobu około 8 tys. ha gruntów.
Pozyskanie gruntów w oparciu o prawo pierwokupu ustanowione w przepisach
Ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, stanowiło marginalny zakres jej działalności. Od
początku działania ustawy Agencja zakupiła 609 nieruchomości o łącznej powierzchni 14,9
tys. ha.
Od 2005 roku złagodzono przepisy ograniczające nabywanie nieruchomości na terenie
Polski przez obywateli państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego – EOG
(kraje Unii Europejskiej oraz Norwegia, Islandia, Lichtenstein) oraz Szwajcarii. W stosunku
do tych osób nie jest wymagane uzyskanie zezwolenia na nabywanie nieruchomości oraz
udziałów i akcji w spółkach handlowych będących właścicielami nieruchomości na terenie
Polski. Wyjątek stanowi nabywanie nieruchomości rolnych i leśnych, w odniesieniu, do
których wprowadzono 12-letni okres przejściowy, liczony od dnia przystąpienia do Unii.
Dwunastoletni okres przejściowy nie dotyczy cudzoziemców, będących obywatelami państw
członkowskich EOG, którzy nabywają nieruchomości rolne po upływie 3 lub 7 lat w
20
zależności od województwa, w którym położona jest nieruchomość. Okres ten liczony jest od
dnia zawarcia umowy dzierżawy, przy czym wymagane jest osobiste prowadzenie na
obszarze tej nieruchomości działalności rolniczej oraz legalnie zamieszkiwanie na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej. Wymóg 7-letniego okresu dzierżawy dotyczy województw:
dolnośląskiego, kujawsko-pomorskiego, lubuskiego, opolskiego, pomorskiego, warmińskomazurskiego, wielkopolskiego, i zachodniopomorskiego, natomiast 3-letniego województw:
lubelskiego, łódzkiego, małopolskiego, mazowieckiego, podkarpackiego, podlaskiego,
śląskiego i świętokrzyskiego. Pomimo złagodzenia przepisów, na podstawie rejestrów
prowadzonych
przez
Ministerstwo
Spraw
Wewnętrznych
można
wnioskować,
że
obcokrajowcy nie byli zainteresowani zakupem gruntów rolnych w Polsce. Ogółem w latach
1999-2013 nabyli łącznie 49 tys. ha, co stanowi około 0,3% krajowych gruntów rolnych.
W marcu 2012 roku wprowadzono nowe zasady sprzedaży nieruchomości rolnych z
Zasobu. Miały one na celu wspomaganie procesu powiększania gospodarstw rodzinnych,
które zgodnie z Konstytucją RP są podstawą ustroju rolnego w Polsce. Przetargi na sprzedaż
nieruchomości o powierzchni powyżej 1 ha organizowano w pierwszej kolejności, jako
ograniczone, wyłącznie dla rolników powiększających gospodarstwa rodzinne. Zmniejszono
także powierzchnię nieruchomości wystawianych do przetargów, która nie może być większa,
niż średnia powierzchnia gospodarstwa w danym województwie lub średnia krajowa według
danych ARiMR, przy czym tylko w niektórych przypadkach dopuszczono możliwość
zwiększenia tej średniej do 150% tej powierzchni.
Znaczącą rolę w procesie opiniowania sprzedaży uzyskały Izby Rolnicze, które w
szczególnych sytuacjach mogą dokonywać oceny lub wnioskować o przedmiocie sprzedaży w
trybie przetargowym odpowiednio do potrzeb rolników.
Wprowadzona została również zasada, że nie będą wystawiane do sprzedaży w trybie
przetargu nieruchomości obciążone umową dzierżawy, gdzie dzierżawcą jest rolnik
indywidualny w rozumieniu przepisów o kształtowaniu ustroju rolnego.
Część nieruchomości sprzedawana jest bez przetargu, w trybie tzw. pierwszeństwa w
nabyciu. Przysługuje ono m.in.:
• byłemu właścicielowi zbywanej nieruchomości lub jego spadkobiercom, jeżeli
nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa przed dniem 1 stycznia 1992
roku,
• spółdzielni produkcji rolnej władającej faktycznie zbywaną nieruchomością, do której
użytkowanie ustanowione na rzecz tej spółdzielni wygasło z dniem 31 grudnia 1993
roku,
21
• dzierżawcy zbywanej nieruchomości Zasobu, jeżeli dzierżawa trwała faktycznie przez
okres, co najmniej trzech lat,
• zarządzającemu specjalną strefą ekonomiczną w odniesieniu do nieruchomości
położonych w granicach specjalnych stref ekonomicznych.
W przypadku dzierżawy tryb bezprzetargowy stosowany jest m.in. przy przedłużaniu
umów z dotychczasowym dzierżawcami oraz przy wydzierżawianiu nieruchomości na rzecz
jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, utworzonych przez Agencję. Największą grupę
nabywców nieruchomości od Agencji w trybie bezprzetargowym stanowią dotychczasowi
dzierżawcy. Ponadto nieruchomości Zasobu mogą być zbywane bez przetargu m.in. na rzecz
podmiotów, które w dniu przejęcia nieruchomości przez Agencję do Zasobu władają nią na
podstawie umowy lub decyzji administracyjnej (uprawnienie to wygasa po upływie roku od
dnia przejęcia mienia przez Agencję) oraz użytkownicy wieczyści nieruchomości. Przy
sprzedaży na rzecz użytkowników wieczystych, na poczet ceny zalicza się kwotę równą
wartości prawa użytkowania wieczystego, określoną w sposób przewidziany w przepisach o
gospodarce nieruchomościami.
W ramach uzyskiwania i udostępniania gruntów Zasobu na powiększanie gospodarstw
rodzinnych Agencja organizuje przetargi, w których uczestniczą wyłącznie rolnicy
powiększający gospodarstwa rodzinne oraz wyłącza grunty z dzierżaw dużych obszarów
(powyżej 429 ha) i przeznacza je na powiększanie areału istniejących gospodarstw
indywidualnych.
Obecnie w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi trwają prace nad opracowaniem
nowych uregulowań dotyczących rynku ziemi w Polsce i funkcjonowania ANR. Przewiduje
się przekształcenie tej instytucji w ogólnopolskiego regulatora rynku ziemi, rejestratora
wszystkich transakcji dotyczących nieruchomości rolnych, pośrednika w obrocie oraz
regulatora prywatnych dzierżaw ziemi (16).
Główny problem w prywatyzacji polskiego rolnictwa polegał na regionalnie
nierównomiernej podaży nowej ziemi, bowiem jej nadmiar występował północno-zachodniej
Polsce a niedobór w pozostałych rejonach o zdrobnionej strukturze. W wyniku prywatyzacji
PGR-ów powstało wiele wielkoobszarowych gospodarstw dzierżawiących duże areały ziemi,
które w realiach obecnej polityki rolnej są zmuszone do oddania 30% użytków rolnych w celu
poprawy struktury agrarnej gospodarstw rodzinnych. Objęcie polskiego rolnictwa
mechanizmami Wspólnej Polityki Rolnej UE i działalność ANR miały decydujący wpływ na
zmiany strukturalne gospodarstw rolnych (Tab.6). Z danych w tabeli nr 6 wynika, że w 2013
22
w Polsce liczba gospodarstw rolnych w porównaniu do roku 2002 zmniejszyła się o prawie
29%, przy czym największy spadek (o około 36%) nastąpił w grupie obszarowej 1-5 ha.
Również duże spadki wystąpiły w grupie obszarowej 5-10 ha – o około 26% i 10-20 ha – o
około 21%. Natomiast wzrost o około 8% obserwujemy w grupie 20-50 ha i o 6% w grupie
gospodarstw dużych powyżej 50 ha. Analogiczna tendencja występuje w zmianach areału
użytków rolnych pozostającej w zagospodarowaniu poszczególnych grup obszarowych.
Zmniejszenie powierzchni użytkowanych gruntów rolnych występuje w trzech najmniejszych
grupach, a jej zwiększenie obserwujemy w gospodarstwach większych niż 20 ha. Wyjątek
stanowi grupa powyżej 50 ha użytków rolnych pozostających w latach 2002-2006, kiedy to
odbywała się intensywna prywatyzacja dużych byłych gospodarstw państwowych.
Najistotniejszy z punktu widzenia przemian w rolnictwie wydaje się spadek liczby
gospodarstw z grup obszarowych 5-10 ha i 10-20 ha, co może świadczyć o słabej sile
konkurencji takich gospodarstw z racji małego majątku produkcyjnego. Z poniższych danych
można wnioskować, że większe zmiany w strukturze obszarowej gospodarstw wystąpiły w
okresie 2006-2013 niż w latach 2002-2006. Potwierdza to tezę, że efekt integracji z UE i
objęcie polskiego rolnictwa mechanizmami WPR stymulująco uaktywniło przemiany
strukturalne gospodarstw. Efektem przemian strukturalnych jest, że w 2013 roku prawie 10%
gospodarstw większych niż 20 ha użytkuje około 52% gruntów rolnych w kraju. W 2002 roku
grupa ta stanowiła 6% gospodarstw i posiadała 45% gruntów.
Tabela 6: Zmiany w strukturze agrarnej gospodarstw rolnych według grup obszarowych
użytków rolnych
Rok
2002
Liczba
gospodarstw
ogółem
1 956 141
Powierzchnia użytków rolnych
w gospodarstwach rolnych [ha]
2006
1 810 418
Powierzchnia użytków rolnych
w gospodarstwach rolnych [ha]
2013
1 394 631
Powierzchnia użytków rolnych
w gospodarstwach rolnych [ha]
Grupy obszarowe gospodarstw
1-5
1 146 890
5-10
426 869
10-20
266 623
20-50
95 943
50 i więcej
19 816
2 788 800
1 030 147
3 014 600
415 289
3 640 500
247 758
2 732 900
94 783
5 061 800
22 441
2 535 543
732 840
2 929 914
315 227
3 399 271
211 498
2 726 935
103 246
4 001 269
31 820
1 851 294
2 176 577
2 971 988
3 003 832
4 532 535
Źródło: Roczniki statystyczne rolnictwa GUS
Przemiany w strukturze agrarnej zdeterminowane były lokalnymi uwarunkowaniami natury
ekonomicznej. Na terenach lepiej rozwiniętych pod względem przemysłowym stosunkowo
łatwo i szybko ubywało małych gospodarstw w związku z odpływem siły roboczej do działów
23
pozarolniczych. Tym samym na terenach, które cechują się słabszym wpływem czynników
pozarolniczych, główną siłą zmian jest konkurencja na rynkach rolnych.
Reasumując integracja z UE wpłynęła na wzrost aktywności na rynku nieruchomości
rolnych w Polsce w wyniku objęcia polskiego rolnictwa wspólną polityką rolną. Od czasu
przystąpienia Polski do UE ceny doznały prawdziwej eksplozji, co jest niewątpliwie związane
z unijnymi programami wspólnej polityki rolnej. Ceny ziemi rolnej, jako jedne z nielicznych
aktywów nie spadły po wybuchu kryzysu w latach 2008-2009. Stabilny popyt przy
ograniczonej podaży po 2009 roku skutkował dalszym wzrostem cen. Ponadto, ograniczeniem
podaży na rynku gruntów była mało stabilna sytuacja na rynku kapitałowym. Ziemię rolną
traktowano jako pewne aktywo przynoszące stały dochód (dzierżawa, środki z funduszy
pomocowych UE), co wpływa na spadek chęci jej zbycia przez właścicieli i ogranicza jej
podaż.
Analizując krajowy rynek ziemi rolnej nie można pominąć jego najbliższego
otoczenia, jakim jest rynek europejski, a dokładniej objęty takimi samymi regułami WPR
rynek nieruchomości rolnych UE. W gronie prezentowanych państw krajów europejskich,
pominięto Maltę gdzie za hektar trzeba zapłacić 130 tys. euro, średnia cena gruntów w 2013
roku wyniosła 12050 euro/ha. Polska cena 6275 euro/ha znajduje się blisko środka
zestawienia, lecz porównując ją z krajami przyjętymi do UE po 2003 roku okazuje się
najwyższa. W porównaniu z krajami „starej unii” cena okazuje się niska, taniej niż w Polsce
jest tylko we Francji i Szwecji. Najwyższe ceny notowane są w Holandii, Belgii, Irlandii,
Niemcy-stare landy. Porównywanie cen ziemi rolnej pomiędzy krajami utrudnia też fakt, że
nie wszędzie rynek obrotu jest w pełni wolny. Może to działać zarówno, jako czynnik
zaniżający, jak i zawyżający wyceny.
W Niemczech działają czynniki, które zaniżają ceny gruntów. We wschodnich landach
dzierżawcy mogą, bowiem kupić użytkowaną ziemię za 65% jej wartości rynkowej. Areał
możliwy do nabycia jest ograniczony do 120 hektarów. Aby nie utracić bonifikaty należy
użytkować ziemię przez przynajmniej 20 lat. Natomiast we Francji działa agencja zajmująca
się nadzorem nad zagospodarowaniem i osadnictwem na terenach wiejskich (SAFER).
Nadzoruje ona obrót ziemią. Pierwotnie miała za zadanie zapobieganie koncentracji gruntów,
ale dziś dba o rozwój i środowisko na terenach wiejskich i ma nie pozwalać na spekulacje na
rynku ziemi. Do kompetencji SAFER należy mediacja w trakcie negocjacji pomiędzy
sprzedającym i kupującym. Organizacja ta ma też prawo zakupu ziemi na własne konto.
Ponadto SAFER może zaproponować innego nabywcę lub cenę, gdy strony umowy nie mogą
24
dojść do porozumienia. Działalność agencji SAFER powoduje, że oficjalne ceny transakcyjne
we Francji utrzymują się na niskim poziomie.
Wykres 3: Średnie ceny gruntów rolnych w wybranych krajach UE w euro/ha
euro/ha
Średnie ceny gruntów rolnych w wybranych krajach UE w euro/ha
52 100
60 000
2013
4 379
6 275
10 985
12 050
14 413
19 057
16 210
19 300
2 500
2 550
4 360
5 370
1 328
3 700
10 510
1 300
3 100
4 973
1 374
1 232
1 000
2 390
9 955
10 974
9 663
5 170
5 750
928
1 934
2 340
4 600
1 560
3 037
10 000
6 250
8 100
20 000
17 175
16 381
25 189
25 926
26 440
22 240
30 000
29 824
28 300
40 000
2008
39 191
40 196
50 000
0
l
Be
a
gi
ł
Bu
r ia
ga
C
ch
ze
y
D
ia
an
a
a
a
a
a
ia
ni
di
di
di
cj
an
to
an
an
an
an
zp
nl
Es
Ir l
ol
Fr
is
Fi
H
H
tw
Li
a
y
y
ja
ia
nd
cja
nd
em
ec
un
la
ół
la
wa
w
e
e
og
r
um
ło
w
Sz
a
R
S
o
t
cy
-s
-n
m
cy
cy
ie
m
m
N
ie
ie
N
N
tw
Ło
a
W
ry
ęg
W
y
ch
ło
W
l
ie
ka
B
a
ni
ta
ry
PO
K
LS
A
na
ce
a
ni
ed
śr
Źródło: Rynek ziemi rolnej – stan i perspektywy, 2014
Patrząc na dynamikę obserwujemy wzrost o prawie 10% średniej ceny ziemi w 2013
roku w porównaniu do roku 2008. Największe wzrosty wystąpiły na Słowacji (179%), na
Litwie (139%), w Rumunii (138%), Niemcy-nowe landy (111%), w Estonii (108%). W kilku
krajach zanotowano spadki, należą do nich: Irlandia (-34%), Dania (-16%), Hiszpania (-12%),
Łotwa (-10%), Belgia (-5%).
Samo porównanie cen ziemi między poszczególnymi krajami nie pozwala stwierdzić,
czy w Polsce jest ona za wysoka lub za niska (19). Dopiero zestawienie ceny i
produktywności ziemi pozwala na porównanie rentowności w poszczególnych krajach. Z
danych w tabeli nr 7 wynika, że w Polsce rentowność jednego ha gruntów ornych w 2013
roku wynosiła około 26%, a produktywność 1621 euro/ha, przy średniej rentowności dla
prezentowanych krajów UE na poziomie 23% i produktywności 2725 euro/ha. Z powyższych
danych wynika, że cena gruntów rolnych w Polsce osiągnęła poziom godziwy zapewniając jej
użytkownikom rentowność na poziomie średnioeuropejskim. Otrzymane wyniki pozwalają
wnioskować, że rentowność gruntów rolnych w krajach „nowej unii” jest znacznie wyższa niż
w Polsce i krajowa cena ziemi rolnej na ich tle prezentuje się, jako wysoka. Z kolei
rentowność w krajach „starej unii” jest niższa niż w Polsce, a cena gruntów prezentuje się,
jako niższa. Zauważamy, że różnice w rentowności nie są duże, jednak czy wystarczające aby
25
Tabela 7: Średnie ceny gruntów rolnych w porównaniu z ich produktywnością w
wybranych krajach UE w 2013 roku euro/ha
Cena gruntów
rolnych
Dochód brutto
Belgia
28 300
6 323
Bułgaria
3 037
919
Czechy
4 600
1 388
Dania
22 240
4 156
Estonia
1 934
931
Finlandia
8 100
2 042
Francja
5 750
2 588
Hiszpania
9 663
1 804
Holandia
52 100
14 636
Irlandia
25 926
1 529
Litwa
2 390
967
Łotwa
1 232
667
Niemcy ogółem
16 381
3 210
Niemcy-stare landy
25 189
Niemcy-nowe landy
10 510
Rumunia
3 100
1 222
Słowacja
3 700
1 206
Szwecja
5 370
1 981
Węgry
2 550
1 624
Włochy
19 300
3 991
Wielka Brytania
19 057
1 698
POLSKA
6 275
1 621
cena średnia
12 050
2 725
Źródło: Rynek ziemi rolnej – stan i perspektywy 2014, (19)
Rentowność
[%]
Okres zwrotu
[lata]
22,3
30,3
30,2
18,7
48,1
25,2
45,0
18,7
28,1
5,9
40,5
54,1
19,6
4,5
3,3
3,3
5,4
2,1
4,0
2,2
5,4
3,6
17,0
2,5
1,8
5,1
39,4
32,6
36,9
63,7
20,7
8,9
25,8
22,6
2,5
3,1
2,7
1,6
4,8
11,2
3,9
4,4
zachęcić do przenoszenia produkcji do Polski? Rentowność gruntów rolnych nie jest stała i
zależy z jednej strony od ceny ziemi i od dochodu z niej uzyskiwanego z drugiej strony.
Inwestycja w grunty rolne jest inwestycją długoterminową obarczoną dużym ryzykiem, więc
inwestorzy dużą uwagę przywiązują do stabilnej rentowości w dłuższym okresie. Będzie to
główny bodziec zachęcający rolników z Europy Zachodniej do przeniesienia produkcji do
Polski, lub do innego kraju spełniającego ten warunek.
26
3. Zakończenie
Ziemia jest szczególnym czynnikiem produkcji determinującym każdą podejmowaną
działalność. A ziemia rolnicza jest kluczową determinantą sektora rolnego wykorzystywaną w
produkcji rolnej do wytwarzania żywności oraz do wytwarzania dóbr publicznych.
Ziemia rolna jest dobrem, którego w Polsce zgodnie z tendencją światową ubywa wraz ze
wzrostem liczby ludności i rozwojem przemysłowym. W Polsce od zakończenia II Wojny
Światowej do 2013 na cele nierolne przekształcono około 4 mln ha gruntów rolnych.
Polska posiada 14,4 mln ha gruntów rolnych, co daje 0,39 ha na jednego mieszkańca. W
UE większą powierzchnię posiadają tylko Francja, Hiszpania, Niemcy i Wielka Brytania. W
Polsce udział gleb o gorszej przydatności rolniczej jest dwukrotnie wyższy niż średnio w
Europie. Udział gleb słabych i bardzo słabych w obrębie gruntów ornych wynosi prawie 44%,
a gleb bardzo dobrych i dobrych tylko 1,6%.
Czynniki historyczne, społeczne i ekonomiczne ukształtowały w Polsce obrót
nieruchomościami rolnymi. Efektem jest działanie od roku 1990 rynku prywatnego, rynku z
udziałem sektora publicznego oraz rodzinnego obrotu ziemią. Najwięcej transakcji i
największy udział w obrocie ma rynek prywatny. Na rynku z udziałem sektora publicznego
działa głównie Agencja Nieruchomości Rolnych realizująca proces prywatyzacji majątku
przejętego po PGR-ach. Obrót rodzinny obejmuje transakcje nierynkowe wśród członków
rodziny. Największe znaczenie dla kształtowania się cen gruntów rolnych mają transakcje
zawierane na rynku prywatnym.
Ceny gruntów rolnych od roku 1992 systematycznie rosną, przy czym po wstąpieniu do
UE od 2004 roku rosną w tempie około 20% średniorocznie. Poziom cen gruntów rolnych w
Polsce w porównaniu do cen w pozostałych państwa UE można uznać za godziwy,
gwarantujący korzystny dla rolników poziom rentowności produkcji.
Wstąpienie Polski do UE pozytywnie wpłynęło na rozwój rynku prywatnego obrotu
gruntami rolnymi w następstwie, czego zmiany w strukturze agrarnej gospodarstw
kształtowały się pod wpływem racjonalnych impulsów ekonomicznych.
Celem pracy była analiza cen ziemi rolniczej, podstawowego czynnika produkcji rolnej, w
okresie przed i po akcesji do Unii Europejskiej. Praca jest próbą odpowiedzi na pytanie jak
integracja europejska wpłynęła na ceny ziemi rolniczej? Otrzymane wyniki analiz i wnioski
pozwalają ocenić wpływ integracji z UE na rynek gruntów rolnych w Polsce.
27
Bibliografia:
1. Wirtschaftslehre – Band 4 – Landwisrtschaft, s. 211-212, s. 465-482, BLV Verlagsgesellschaft
München 1993,
2. Rynek ziemi rolniczej – stan i perspektywy, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki
Żywnościowe – Państwowy Instytut Badawczy, 2013, 2014,
3. Roczne raporty z działalności Agencji Nieruchomości Rolnych, 2003-2014,
4. Rola Agencji Nieruchomości Rolnych w unowocześnianiu rolnictwa i obszarów wiejskich, R.
Marks-Bielska, R. Kisiek, UWM Olsztyn 2013,
5. Ziemia rolnicza – dobro wielofunkcyjne, J. Wilkin, Wieś i Rolnictwo nr 1 (162) 2014,
6. Gleboznawstwo, Praca zbiorowa pod red. S. Zawadzkiego, Państwowe Wydawnictwo
Rolnicze i Leśne, Warszawa, 2006 r., wyd. IV
7. Zagospodarowanie ziemi rolniczej w Polsce w okresie przed- i poakcesyjnym w ujęciu
regionalnym, W. Dzun, W. Musiał, Wieś i Rolnictwo nr 4 (161) 2013,
8. Produkcyjne wykorzystanie zasobów ziemi rolnej w gospodarstwach rolnych z
uwzględnieniem ich form prawno-organizacyjnych, W. Dzun, Wieś i Rolnictwo nr 4 (165)
2014,
9. Zmiany w powierzchni użytków rolnych według danych powszechnych spisów rolnych z lat
2002 i 2010, B. Mickiewicz, SERiA Roczniki Naukowe t.XIV zeszyt 3,
10. Obrót nieruchomościami, GUS 2003-2013,
11. Rocznik Statystyczny Rolnictwa, 2014,
12. Znaczenie polityki rolnej państwa w rozwoju rynku ziemi rolniczej w Polsce, J. Maśniak,
Roczniki Nauk Rolniczych, seria G, t. 98, z. 3, 2011,
13. Porównanie ceny ziemi rolniczej przed i po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej, A.
Mickiewicz, B.M. Wawrzyniak, SERiA Roczniki Naukowe t.XIV zeszyt 3, 2012,
14. Formy obrotu ziemią rolniczą w Polsce, J. Maśniak, Zeszyty Naukowe SGGW – Ekonomika i
Organizacja Gospodarki Żywnościowej nr 72, 2008,
15. Ewolucja wspólnej polityki rolnej a zmiany zasobów i struktury ziemi rolniczej w państwach
UE – rozprawa doktorska, A. Majchrzak, 2014,
16. Model kontroli obrotu gruntami rolnymi w Polsce w świetle doświadczeń rolnictwa państw
UE, A. Zadura, Ekspertyza dla Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi Senatu RP, 2014,
17. Baza danych EUROSTAT,
18. Baza danych GUS,
19. Polskie ceny ziemi rolnej w pogoni za Europą, B. Turek, Lion’s Bank, eGospodarka.pl, 2015.
http://www.nieruchomosci.egospodarka.pl/119092,Polskie-ceny-ziemi-rolnej-w-pogoni-zaEuropa,4,80,1.html.
28
Zestawienie map i wykresów:
Mapa 1. Jakość gleb w Polsce
Wykres 1. Struktura gleb w Polsce wg powierzchni
Wykres 2: Ceny sprzedaży gruntów rolnych uzyskane przez ANR i w obrocie prywatnym
Wykres 3: Średnie ceny gruntów rolnych w wybranych krajach UE w euro/ha
Zestawienie tabel:
Tabela 1: Zmiany w użytkowaniu gruntów rolnych
Tabela 2: Transakcje kupna/sprzedaży użytków rolnych w latach 2003-2013
Tabela 3: Transakcje nieruchomościami rolnymi według formy obrotu w latach 2009-2013
Tabela 4: Przeciętne ceny gruntów ornych w obrocie prywatnym w zł/ha
Tabela 5: Średnie regionalne ceny gruntów w zł/ha
Tabela 6: Zmiany w strukturze agrarnej gospodarstw rolnych według grup obszarowych
użytków rolnych
Tabela 7: Średnie ceny gruntów rolnych w porównaniu z ich produktywnością w wybranych
krajach UE w 2013 roku euro/ha
29
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards