Typ umysłu a częstość stosowania reguł heurystycznych

advertisement
Typ umysłu a częstość stosowania reguł heurystycznych
Anna Słysz
Instytut Psychologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
1. Wprowadzenie
2. Typy umysłu – podstawy teoretyczne
2.1. Percepcja i intuicja
2.2. Myślenie i uczucia
2.3. Cztery typy psychologiczne
2.4. Operacjonalizacje typologii umysłu
3. Relacja mózg – umysł, lokalizacja podstawowych funkcji
4. Stosowanie heurystyk w zależności od preferencji poznawczych
4.1. Podstawy teoretyczne
4. Stosowanie heurystyk w zależności od preferencji poznawczych
4.1. Podstawy teoretyczne
4.2. Przegląd badań empirycznych
5. Podsumowanie
Słowa kluczowe: typ umysłu, preferencje poznawcze, heurystyki, półkule mózgu
1. Wprowadzenie
W dziejach filozofii i psychologii powstało wiele definicji, typologii i modeli umysłu.
Mimo to wciąż aktualne jest stwierdzenie Chlewińskiego (1999), iż „umysł jest konstruktem
czysto teoretycznym, którego na obecnym poziomie nauki nie da się zdefiniować. Mamy
jedynie pewne poznawcze intuicje dotyczące jego struktury i funkcjonowania” (Chlewiński,
op. cit., s. 7). Co ciekawe, wiele z tych intuicyjnych założeń potwierdzono w toku
późniejszych badań empirycznych. Typologię umysłu, która wydaję się aktualna w swych
podstawowych założeniach i wciąż inspiruje do dalszych badań i refleksji, przedstawił Jung
(1921/1997) w Typach psychologicznych. Książka ta była owocem „prawie dwudziestoletniej
pracy w dziedzinie psychologii praktycznej”, a szczególnie psychiatrycznej i neurologicznej
(Jung, op. cit., s. 11). Jungowska teoria typów umysłu jest traktowana jako holistyczna
koncepcja psychiki (por. Nosal, 2002). Autor wprowadził szerokie pojęcie umysłu,
wykraczając poza traktowanie go jako synonimu „systemu poznawczego”.
Różnice indywidualne w zakresie charakterystyki umysłu człowieka pozwalają
wyjaśnić wiele aspektów związanych z przebiegiem procesu myślenia i podejmowania
decyzji. Celem niniejszego rozdziału jest przedstawienie związku między typem umysłu a
jednym z aspektów funkcjonowania poznawczego - częstością stosowania reguł
heurystycznych. Najpierw przedstawię typologię umysłu według Junga, opisując funkcje
umysłu w kontekście ustaleń współczesnej neuronauki1. Następnie przedstawię rezultaty
różnorodnych badań empirycznych potwierdzających hipotezę, że częstość stosowania reguł
heurystycznych (szerzej ujmowana jako uleganie inklinacjom poznawczym) jest związana z
preferowaniem konkretnego versus intuicyjnego stylu przetwarzania informacji. Co ciekawe,
wyniki niektórych badań zaprzeczają obiegowej opinii, że „intuicjoniści” są bardziej podatni
na tego typu inklinacje poznawcze niż „nieintuicjoniści”. Wnioski z badań wzbogacają
wiedzę zarówno o podstawowych funkcjach umysłu, jak i o naturze heurystyk.
1 Na możliwość funkcjonalnej interpretacji sensu teorii typów umysłu na gruncie
współczesnych badań nad mózgiem wskazuje m. in. Nosal (2002).
2. Typy umysłu – podstawy teoretyczne
Typ jest pojęciem syndromatycznym, czyli strukturą łączącą dany zbór/konfigurację
cech wyjściowych w jednostkę wyższego rzędu (konstelację) (Nowak, 1985; za: Kowalec,
Nosal, 1989b). W niniejszym opracowaniu wykorzystuję głównie typologię umysłowości
według Junga, ponieważ współczesna psychologia umysłu oraz badania z zakresu neuronauki
w dużej mierze potwierdzają główne idee tej koncepcji (por. Nosal, 2001). Typologia Junga
jest koncepcją dwuwymiarową (Nosal, 1989a, Sharp, 1998). Uwzględnia dwa aspekty
czynności poznawczych: odbiór i wartościowanie informacji. Jednostka orientuje się w
rzeczywistości w oparciu o cztery podstawowe funkcje psychiczne: percepcję (sensing),
intuicję (intuition), myślenie (thinking), uczucie (feeling) (Jung, 1921/1997). Dwie pierwsze
umożliwiają odbiór informacji, dwie ostatnie – wiążą się z wartościowaniem informacji. Jung
(op. cit.) określił funkcję psychologiczną jako formę aktywności psychicznej. Założył, że
poszczególnych funkcji nie da się zredukować jedna do drugiej.
2.1. Percepcja i intuicja
Odbiór informacji może być realizowany dzięki percepcji (postrzeganie za pomocą
świadomej funkcji zmysłowej; „konkretne” ujmowanie danych) lub intuicji (wnikanie w
strukturę zjawisk; „całościowe” ujmowanie danych) (Jung, 1921/1997). Percepcja oznacza
ukierunkowanie umysłu na fakty (w świecie zewnętrznym), przetwarzane w sposób
sekwencyjny, skoncentrowany na pojedynczych elementach rzeczywistości (Nosal, 2001).
Przejawem dominacji tej funkcji jest preferowanie drobiazgowej indukcji, częstych porównań
i sprzężeń zwrotnych.
Intuicja – w typologii Junga (1921/1997) – jest przeciwstawiana percepcji i oznacza
nastawienie na poznawanie całości; ma ona charakter integrujący. Oznacza postrzeganie za
pośrednictwem nieświadomości. Wskazuje, w jaki sposób i w jakim stopniu coś staje się
ważne lub nieważne dla jednostki. Intuicja może przejawiać się w jednej z dwóch form:
subiektywnej
(postrzeżenie
nieświadomych
psychicznych
stanów
faktycznych)
lub
obiektywnej (postrzeżenie stanów faktycznych, na które składają się podprogowe
postrzeżenia przedmiotu oraz będące ich konsekwencją uczucia i myśli) (Jung, op. cit.).
Standardy poznawcze odnoszące się do intuicji są niejednorodne; polegają albo na
reprezentowaniu struktury w formie subiektywnych przeświadczeń, aktów wglądu (czynności
wyobrażeniowo-kontemplacyjne), albo na konstruowaniu struktury poprzez logiczny dyskurs
i na analizowaniu cząstkowych atrybutów (myślenie formalno-logiczne) (Nosal, 1992).
Myślenie intuicyjne jest oparte na wzorcach pochodzących z nieświadomych aspektów
doświadczenia.
Przewaga jednej z tych funkcji (percepcja versus intuicja) prowadzi do zasadniczych
różnic w strategiach poznawczych; opierają się one na odmiennych kryteriach regulacji
poznawania, a w konsekwencji – dane mogą być gromadzone w różnej postaci. Odbiór
intuicyjny jest prawdopodobnie mniej podatny niż umysł z dominantą odbioru percepcyjnego
na interferencje zachodzące pod wpływem różnych źródeł informacji (Nosal, op. cit.).
2.2. Myślenie i uczucia
Przewaga w parze funkcji psychicznych: myślenie (upraszczając, wartościowanie w
kategoriach: „prawda – fałsz”) – uczucia2 (upraszczając, wartościowanie w kategoriach:
„podoba mi się – nie podoba mi się”) decyduje o tym, jaki jest styl oceny/wartościowania
informacji i podejmowania decyzji (Nosal, 1992). Myślenie stanowi funkcję poznawania
intelektualnego i logicznego wnioskowania (Jung, 1921/1997). Według tego podziału nie
należałoby przeciwstawiać myślenia intuicji, ponieważ może ono mieć również charakter
intuicyjny. Intelekt (myślenie ukierunkowane) zostało określone przez Junga (op. cit.) jako
myślenie racjonalne, polegające na porządkowaniu treści wyobrażeniowych i zaliczaniu ich
do pojęć według normy racjonalnej, z której jednostka zdaje sobie sprawę. Z kolei intuicję
intelektualną (myślenie nie ukierunkowane) określił mianem funkcji irracjonalnej, polegającej
na osądzaniu i porządkowaniu treści wyobrażeniowych według normy, której jednostka sobie
nie uświadamia. Nie oznacza to jednak, że w drugim przypadku intuicyjny akt osądu jest
zawsze niezgodny z rozumem. Myślenie umożliwia obiektywną orientację w rzeczywistości
przedmiotowej i pozaprzedmiotowej. Uczucie, przeciwstawiane myśleniu, to funkcja
subiektywnego wartościowania (Jung, op. cit.).
2 Jung (1921/1997) pisząc o funkcjach umysłu posługuje się częściej terminem „czucie” niż
„uczucie”; uczucie definiuje jako treść funkcji czucia.
2.3. Cztery typy psychologiczne
Teoria Junga (1921/1997) charakteryzuje typy idealne. Określając typ umysłu danego
człowieka należy pamiętać o różnicy między typami idealnymi a ich reprezentacjami
empirycznymi, na co uwagę zwraca Nosal (1992). Teoria typów psychologicznych została
oparta na założeniu, iż w funkcjonowaniu jednostki na plan pierwszy wysuwa się zwykle
jedna funkcja lub dwie (świadome, zróżnicowane), a pozostałe - są niezróżnicowane (i
nieświadome lub częściowo nieświadome) (Jung, 1021/1997). Innymi słowy, jednostka
rozwija zwykle bardziej jedną funkcję psychiczną – tzw. „funkcję dominującą”, która określa
jego typ funkcjonalny. Na przykład „intelektualista” może być świadomy swoich uczuć, ale
nie przypisywać im żadnego znaczenia. Typologię3 umysłów przedstawiono poniżej:

Typ I (ST) – dominujące funkcje: percepcja i myślenie

Typ II (NT) – dominujące funkcje: intuicja i myślenie

Typ III (SF) – dominujące funkcje: percepcja i uczucia

Typ IV (NF) – dominujące funkcje: intuicja i uczucia
Każdy
człowiek
wykorzystuje cztery podstawowe funkcje: dwie nieracjonalne spostrzegające funkcje i dwie
racjonalne oceniające funkcje. Typ umysłu przejawia się w tym, z jaką częstością jednostka
stosuje każdą z funkcji, w zależności od tego, którą z nich preferuje. W kontekście teorii
Junga (1921/1997, za: Nosal, 1992) termin „preferencja” oznacza dominującą dyspozycję do
określonych kierunków zachowania, ale nie w sensie potrzeby, tylko potencjalnych
standardów poznawczych. Określone preferencje poznawcze są uwarunkowane różnicami w
strukturze doświadczenia jednostki i właściwościach systemu regulacji poznawczej. Badania
wskazują na występowanie większej korelacji funkcji percepcyjnej z myśleniem, a funkcji
intuicyjnej – z uczuciem (Nosal, 2002). Świadomy rozwój pozostałych funkcji (dwóch
pomocniczych oraz jednej „niższej”), m. in. poprzez kontakt z drugim człowiekiem,
umożliwia ich pełniejsze wykorzystanie (Jung, 1921/1997).
3 W takiej formie teoria typów psychologicznych została przedstawiona przez Nosala (1992),
w oparciu o teorię Junga (1921/1997). Zgodnie z koncepcją Junga (op. cit.) każdy z czterech
typów funkcjonalnych może być „zintrowertyzowany” lub „zekstrawertyzowany”, w
zależności od postawy ogólnej człowieka.
2.4. Operacjonalizacje typologii umysłu
Model Jungowskiej typologii stanowił podstawę kwestionariuszy określających typ
umysłu człowieka (Sharp, 1998), m. in.: MBTI - Myers-Briggs Type Indicator (McCaulley,
2000), Singer-Loomis Personality Profile oraz skala STU - Skala Typów Umysłu (Nosal,
1992). Autorki kwestionariusza MBTI wyodrębniły typy psychologiczne na podstawie
„kombinacji” preferencji poznawczych, badanych w zakresie: pobudzenia (ekstrawersja i
introwersja), uwagi (zmysły i intuicja), decydowania (myślenie i odczuwanie), życiowości
(racjonalizm i percepcjonizm). Cztery (spośród ośmiu) preferencje przejawiają się w
zachowaniu człowieka w sposób naturalny (Hirsh, Kummerow, 1997).
Nosal (1992) dokonując operacjonalizacji teorii Junga skonstruował Skalę Typów Umysłu
(STU), która umożliwia badanie czterech podstawowych preferencji poznawczych:
konkretność - obiektywność, globalność – obiektywność, konkretność – subiektywność,
globalność
–
subiektywność.
Różnice
w
typach
preferencji
poznawczych
zoperacjonalizowano za pomocą skali przymiotnikowej. Osoba badana dokonuje wyboru
(wymuszonego)
dwóch
przymiotników
z
każdej
grupy,
najlepiej
oraz
najgorzej
charakteryzujących jej umysł. Suma przymiotników ocenianych pozytywnie/negatywnie
wskazuje na częstość pojawiania się określonych preferencji/awersji poznawczych oraz
stopień zróżnicowania typu umysłu (ustalany na podstawie spójności wyborów pozytywnych
i negatywnych). Na podstawie wyników można określić również dominujące orientacje
poznawcze, odpowiadające skrajnym biegunom dwóch wymiarów: konkretność, globalność,
obiektywność, subiektywność. Skala ta została zweryfikowana w kontekście MBTI i uzyskała
korzystne wskaźniki psychometryczne (Nosal, 2002).
3. Relacja mózg – umysł, lokalizacja podstawowych funkcji
Jung stworzył swą teorię w oparciu o własną intuicję i fragmentaryczny materiał
kliniczny, empiryczny (Nosal, 2002). Powstaje pytanie, na ile neuronauka (neuroscience)
ujawnia fizyczne i biologiczne mechanizmy funkcji umysłowych. Neuronauka i psychologia
są ze sobą powiązane; domeną pierwszej są sieci neuronowe i obszary mózgu, a drugiej –
zachowanie i procesy psychiczne. Na podstawie obserwacji (przy wykorzystaniu
różnorodnych technik neuroobrazowania) uszkodzeń mózgu lekarze ustalili niektóre
powiązania między konkretnymi okolicami mózgu a działaniem poszczególnych funkcji
umysłowych. Ponadto zaobserwowano, iż niektóre obszary mózgu wykazują podwyższoną
bądź obniżoną aktywność, w zależności od rodzaju aktywności mentalnej osób badanych (np.
rozpoznawanie twarzy, bodźców dotykowych, słuchanie muzyki). Wyniki badań tego typu
stanowią dla badaczy podstawę do wnioskowania o połączeniu danej funkcji psychicznej z
określonym obszarem mózgu. Niektóre badania neurospychologiczne potwierdziły koncepcję
struktury świadomości sformułowaną przez Junga (por. Nosal, 2002). Funkcja emocji jest
wiązana się ze starszymi filogenetycznie strukturami mózgu (stara kora - paleocortex). A
myślenie jest funkcją nowej kory (neocortex) (Nosal, 2002).
Opisane przez Junga występowanie preferencji można także łączyć ze specjalizację
półkul w określonych funkcjach poznawczych (Nosal, 1992). Zjawisko asymetrii półkul
mózgowych polega na zróżnicowaniu funkcji prawej i lewej półkuli mózgu (Tomalski, 2006).
Podstawą do postawienia wielu hipotez na ten temat były badania osób, którym chirurgicznie
przecięto spoidło wielkie łączące obie półkule. Lewej półkuli mózgu przypisuje się
następujące cechy (dotyczące przetwarzania informacji): werbalne, sekwencyjne, logiczne,
analityczne, racjonalne; prawej zaś, odwrotnie: niewerbalne, równoczesne, całościowe,
syntetyczne, intuicyjne (por. tab. 1). Prawa półkula wiąże się z intuicją, która z kolei jest
uznawana za czynnik kreatywności (Springer, Deutsch, 1998). Różnice między półkulami
mózgu w zakresie przetwarzania informacji zostały potwierdzone przez część badań
empirycznych dotyczących asymetrii funkcjonalnej półkul mózgowych.
<<tu wstawić tabelę 1>>
Warto jednak podkreślić, iż u osób leworęcznych asymetria ma mniejszy zakres, a na
przykład mowa może być reprezentowana w obu półkulach (Grabowska, 2000, za: Tomalski,
2006). Ponadto współczesne badania potwierdziły hipotezę, iż mózgowa regulacja emocji
opiera się na współdziałaniu obu półkul; polega na blokowaniu aktywności jednej półkuli
przez drugą. Przykładowo, badania pacjentów ze stronnie zlokalizowanym ogniskiem
padaczkowym wykazały, że uszkodzenie lewej półkuli
zakłóca równowagę w kontroli
funkcji między półkulami, zaburzając blokowanie aktywności prawej półkuli przez lewą.
Nasuwa się wniosek, iż regulacja emocji zależy od zdrowego funkcjonowania obu półkul
(Herzyk, 2003).
Preferencje do przetwarzania analitycznego (percepcja) versus globalnego (intuicja)
mają swoją bazę neuropsychologiczną – por. asymetria funkcjonalna półkul mózgowych
(Nosal, 2002). Dominacja intuicji może być zdeterminowana m. in. przewagą prawej półkuli
nad lewą (Nosal, 2001). Badania Wilson (1991, za: Nosal, 1992) wskazują na różną
lokalizacja potencjałów w poszczególnych rejonach mózgu, podczas rozwiązywania tego
samego prostego zadania, u reprezentantów różnych typów umysłu (do pomiaru
wykorzystano kwestionariusz MBTI). U „percepcjonistów” zaobserwowano bardziej aktywne
przetwarzanie skoncentrowane w lewej półkuli, w ośrodkach związanych z programowaniem
analitycznego aspektu języka oraz słabszą podatność na interferencje zachodzące na przykład
pod wpływem różnych kodów informacyjnych; u „intuicjonistów” – bardziej aktywne były
obszary prawej półkuli, związane
z przetwarzaniem reprezentacji przestrzennych,
stwierdzono wolniejszy odbiór informacji i większą podatność na interferencje. Osoby, u
których dominuje prawa półkula, mogą mieć wrodzone obwody neuronalne, które zapewniają
szybką orientację w otoczeniu (Nosal, 1993). Zrozumienie intuicyjne różni się od czysto
intelektualnego (funkcja czysto poznawcza, lewej półkuli mózgu). Wydaje się pełne, może
stanowić funkcję całego mózgu (funkcja poznawczo-afektywna) (Duch, 2006). Jest oparte na
pamięci, reakcjach emocjonalnych, doświadczeniu i postrzeganiu całości. Prawa półkula jest
lepiej zintegrowana z układem emocji. Koresponduje to z tym, co pisał Jung (1921/1997) i co
wynika z badań dotyczących typów umysłu: intuicja częściej jest związana z funkcją
„emocje” (por. Nosal, 1992). W tym miejscu warto podkreślić złożoność funkcji; asymetria
funkcjonalna półkul mózgowych nie jest absolutna, nie ma pełnej odpowiedniości: prawa
półkula – intuicja, a lewa – myślenie.
W opozycji do klasycznego lokalizacjonizmu, w ujęciu sieciowym mózg jest
opisywany jako system, w którym za daną funkcję odpowiadają nie tylko pojedyncze,
obserwowalne struktury, ale stan wielu powiązanych ze sobą elementów, wzajemnie na siebie
oddziaływujących (Tomalski, 2006). Optymalne wykonanie złożonej funkcji wymaga
współdziałania obu półkul - dwa sprzężone układy stanowią całość (Duch, 2006). Co więcej,
relację umysł – mózg można rozumieć jako dynamiczną sieć neuronową, której fizyczne
właściwości określają wykonywane funkcje psychiczne, a z drugiej strony – są przez te
funkcje określane (Herzyk, 2003).
4. Stosowanie heurystyk w zależności od preferencji poznawczych
4.1. Podstawy teoretyczne
Źródłosłów terminu „heurystyka” (z gr. eurisko – służący dowiedzeniu się lub
odkryciu czegoś) (Gemoll, 1991, za: Zdrahal – Urbanek, 2004), wskazuje na praktyczne
zastosowanie heurystyk w procesie poszukiwania odpowiedzi na postawione pytania. Mówiąc
ogólnie, heurystyki stanowią zespół praktycznie udowodnionych (ale niekoniecznie zgodnych
z wiedzą teoretyczną) zależności pomiędzy aspektami rzeczywistości, tworzonych zwykle na
własny użytek człowieka. Poszczególne definicje heurystyk, przytoczone poniżej, akcentują
różne aspekty tego pojęcia.
Heurystyka to praktyczna reguła postępowania (rules of thumb), oparta na
doświadczeniu, wykorzystywana przy podejmowaniu decyzji, regulująca proces oceniania
(judgment) albo rozwiązywania problemów, bez stosowania algorytmu albo gruntownego
porównania wszystkich dostępnych opcji (Colman, 2001). Pierwsze znaczenie terminu
„heurystyka” jest związane z podziałem na algorytmiczne i heurystyczne metody myślenia;
oznacza metodę różną od algorytmu. Algorytm to dokładny przepis na rozwiązanie zadania.
Natomiast heurystyka to na ogół tylko użyteczna wskazówka, niedookreślona (ill-defined)
reguła (Newell, Simon, 1972; za: Nosal, 1989b). Z tego powodu heurystyki są regułami
zawodnymi, nie dającymi gwarancji otrzymania poprawnych albo optymalnych wyników i
mogą stanowić źródło odchyleń od rozwiązań poprawnych, racjonalnych (Kahneman,
Tversky, 1974; za: Kolańczyk i in., 2004). Heurystyki są strategiami opartymi w dużej mierze
na intuicyjnej ocenie rzeczywistości (por. Cieślak, 2003; Cioffi, 1997, za: Buckingham,
Adams, 2000). Skoro określa się heurystyki jako intuicje płynąca z praktyki, można by
przyjąć za kryterium uznawania danej reguły za heurystykę pochodzenie z doświadczenia, a
nie wiedzy (teoretycznej). Wówczas wpływ doświadczenia (życiowego czy zawodowego)
byłby niemal
założony.
Jednak kwestia udziału doświadczenia w kształtowaniu
heurystycznego myślenia pozostaje otwarta. Zdaniem De Bono (za: Lasoń, 2000) heurystyki
mogą być wrodzone lub wyuczone (we wczesnych etapach rozwoju lub później, w efekcie
treningu twórczości).
Heurystyki to „skróty” (umysłowe) w rozumowaniu (shortcut), w rozwiązywaniu
złożonych zadań na wnioskowanie (Redelmeler, 2005, Marsh, 2002), służące redukowaniu
złożoności podejmowanych ocen (judgments) (Gerrig, Zimbardo, 2002, za: Zdrahal-Urbanek,
2004). Głównymi przykładami tak rozumianych „klasycznych”4 heurystyk, odkrytych i
opisanych przez Tversky`ego i Kahnemana (1974), są heurystyki opisane poniżej:
Heurystyka dostępności (availability heuristic), czyli szacowanie prawdopodobieństwa lub
częstości zdarzeń w oparciu o osobiste doświadczenie jednostki. Polega na tym, że zdarzenia
łatwiej dostępne poznawczo są oceniane jako bardziej prawdopodobne lub częściej
występujące. Zaawansowaną wersją tej heurystyki jest „take the best” (Gigerenzer, 1996,
1999, za: Lasoń, 2000).
Heurystyka reprezentatywności (representativeness heuristic), czyli przypisywanie
czegoś do danej kategorii na podstawie kilku cech uważanych za reprezentatywne dla tej
kategorii.
Szacowanie
prawdopodobieństwa
opiera
się
w
tym
przypadku
na
reprezentatywności, a nie na faktycznym prawdopodobieństwie (Dawes, 1986, Tversky,
Kahneman, 1974, 1983; za: Rabinowitz, Efron, 1997). Innymi słowy, w trakcie szacowania
prawdopodobieństwa, że jakieś zdarzenie/obiekt pochodzi z określonej próby, ludzie kierują
się tym, w jakim stopniu to zdarzenie jest reprezentatywne dla tej próby, tzn. na ile ma
zbliżone do niej cechy.
Heurystyka zakotwiczenia (anchoring heuristic) – polega na tym, że ludzie zmieniają
swoje szacowania nieznanych wartości w zależności od tego, jakie podano im właściwości
wyjściowe. Różne prace badawcze potwierdzają występowanie efektu zakotwiczenia także
wśród ekspertów (np. agentów nieruchomości) (za: Cieślak, 2003, s. 63).
Heurystyki były traktowane przez Tversky`ego i Kahnemana (1974, za: Buckingham,
Adams,
2000)
jako
metody
upraszczania
skomplikowanych
sądów
na
temat
prawdopodobieństwa różnych wyników. Zmodyfikowana definicja heurystyki brzmi
następująco: „W ocenianiu pośredniczy heurystyka, jeśli człowiek oszacowuje docelowy
atrybut obiektu poddawanego ocenianiu przez zastępowanie go heurystycznym atrybutem,
który się nasuwa szybciej” (Kahneman, 2003, za: Kolańczyk, 2004, s. 45). Do tak
rozumianych heurystyk decyzyjnych zalicza się dodatkowo heurystyki afektywne (affect
heuristic). Pojęcie to wprowadził i opisał Slovic (2002, za: Garb, 2005), wskazując na wpływ
afektu na oceny i decyzje. Heurystyka afektywna została zdefiniowana jako poleganie na
uświadomionych lub nieuświadomionych odczuciach o różnym znaku, oddzielających bodźce
pozytywne od negatywnych (Slovic i in., 2002, za: Kolańczyk i in., 2004). Według
4 W odniesieniu do trzech heurystyk (dostępności, reprezentatywności i zakotwiczenia) będę
posługiwała się terminem „klasyczne heurystyki”. W literaturze przedmiotu określa się je
również przymiotnikiem „old” (dawny, stary) (por. Zdrahal-Urbanek, 2004).
Kahnemana5 (2003, za: Kolańczyk i in., op. cit.) heurystyki afektywne należy wiązać również
z dostępnością i reprezentatywnością. Zostały one umieszczone w ramach systemu
doświadczeniowego (experiental system) - opisanego przez Epsteina6 (1994, 1996) - który
charakteryzuje się szybkim (ukierunkowanym na natychmiastowe działanie), całościowym,
intuicyjnym, równoległym, asocjacyjnym i bezwysiłkowym przetwarzaniem informacji.
Sytuacje wymagające szybkiego podjęcia decyzji bardziej sprzyjają uruchomieniu się tego
filogenetycznie starszego systemu niż systemu racjonalnego (rational system), regulującego
sekwencyjne myślenie racjonalne. W literaturze przedmiotu system doświadczeniowy jest
wiązany z oceną heurystyczną (por. Shiloh, Shenhav-Sheffer, 2004).
Heurystyki to strategie (poznawcze), które kierują poszukiwaniem informacji i
modyfikują reprezentację problemu, a tym samym są pomocne przy ich rozwiązywaniu
(Simon, 1955, za: Zdrahal-Urbanek, 2004). Pozwalają na radzenie sobie w nowych sytuacjach
(Maruszewski, 2002), redukują trudność zadania i wysiłek poznawczy. Jest to najszersze
znaczenie terminu heurystyka i obejmuje swym zakresem również „nieklasyczne” heurystyki.
Jako przykłady przytoczę wybrane pozycje z inwentarza reguł heurystycznych dotyczących
myślenia twórczego (Kowalec, Nosal, 1989b): Dążę do szybkiego skonkretyzowania
problemu; Formułuję problem w kilku wersjach; Szukam odrębnych szczegółowych kryteriów
dla oceny swoich pomysłów; Sprawdzam, czy na temat mojego pomysłu istnieje już jakaś
informacja. Heurystyki opierają się na regułach, które są często ściśle związane z dziedziną, z
której pochodzi problem. Mogą być nawet czysto empiryczne lub intuicyjne.
Reasumując, wspólnymi cechami heurystyk są: niedookreśloność (nie obejmują
jednoznacznej
procedury postępowania),
zawodność
(nie
prowadzą
do
uzyskania
jednoznacznych rezultatów) i skrótowość. Spełniają one dwie zasadnicze funkcje: regulacyjną
(kierują poszukiwaniem informacji i podejmowaniem decyzji) oraz redukującą (zmniejszają
złożoność problemu i minimalizują wysiłek poznawczy).
Reguły (strategie) heurystyczne mają szczególne znaczenie w czasie rozwiązywania
zadań złożonych i twórczych, na przykład nie ma algorytmu formułowania hipotez
naukowych (Kozielecki, 1977/1997, Nosal, 1989b, Lindsay, Norman, 1984) czy
diagnostycznych. Konieczność stosowania heurystyk (zamiast gotowych algorytmów lub
5 Zdaniem Kahnemana (2002) sformułowanie pojęcia afektywnej heurystyki jest prawdopodobnie najważniejszym
odkryciem w badaniach nad heurystykami decyzyjnymi w ciągu ostatnich dziesięcioleci.
6 Teoria Epsteina (1994, 1996) miała stworzyć wspólne ramy dla ustaleń psychologii poznawczej
i paradygmatu psychodynamicznego. Teorie w psychologii poznawczej opisują dwa różne sposoby przetwarzania informacji:
1) heurystyczne, automatyczne, intuicyjne, schematyczne, prototypowe, narracyjne, utajone, wyobrażeniowe-niewerbalne; 2)
pojęciowo-logiczne, dyskursywne, intencjonalne, wymagające wysiłku, jawne, racjonalne.
schematów myślenia hipotetyczno-dedukcyjnego) wynika z jednej strony z właściwości
podmiotowych człowieka (takich jak: ograniczenia pamięci i zdolności do przetwarzania
dużej ilości informacji, ograniczona wiedza na dany temat – co dotyczy raczej
„niedoświadczonych” diagnostów, indywidualne zdolności poznawcze jednostki.), z drugiej
strony - z wymagań sytuacyjnych (np. sytuacji, w której nie jest możliwe zebranie części
ważnych informacji). Zdaniem Tversky’ego i Kahnemana (1974, za: Cieślak, 2003)
stosowanie heurystyk jest determinowane dwiema cechami sytuacji decyzyjnej:
1. presja czasu (ograniczenia czasowe podjęcia decyzji),
2. złożoność informacji (w połączeniu z ich nadmiarem).
Heurystyki są zatem szczególnie przydatne w sytuacjach, w których czas i zasób
informacji są ograniczone (Zdrahal-Urbanek, 2004).
Biorąc pod uwagę tak scharakteryzowane heurystyki, można postawić hipotezę:
heurystyki (zwłaszcza afektywne) są najczęściej stosowane przez emocjonalny i intuicyjny
typ umysłu. „Intuicja przekazuje przede wszystkim obrazy czy oglądy związków i stosunków,
do których nie dałoby się dojść za pomocą innych funkcji, a gdyby nawet było to możliwe, to
jedynie przy nałożeniu szmatu drogi” (Jung, 1921/1997, s. 409). Zdaniem Junga (op. cit.)
osoby o intuicyjnym typie umysłu częściej posługują się „drogą na skróty” niż osoby o typie
konkretnym. Podstawową przyczyną odstępstw od logiki wnioskowań (probabilistycznych),
w postaci heurystyk formułowania ocen, może być posługiwanie się spontanicznymi ocenami
intuicyjnymi (Nosal, 1995). Intuicja jest ujmowana jako szeroki kanał informacji
pochodzących z różnych nurtów doświadczenia, wzbudzanych poprzez podobieństwo do
informacji aktualnych (np. dostrzegane analogie) lub poprzez związki emocjonalne (Nosal,
2002). Skoro dostrzeganie analogii jest częścią składową stosowania heurystyki
reprezentatywności, a odwoływanie się do wcześniejszych doświadczeń – heurystyki
dostępności, to przedstawiona konceptualizacja sprzyja postawieniu hipotezy: dominująca
funkcja
„intuicji”
jest
związana
z
częstszym
stosowaniem
„klasycznych”
reguł
heurystycznych.
4.2. Przegląd badań empirycznych
Kowalec i Nosal (1989b), badając zależność między typem intelektu a częstością
stosowania reguł heurystycznych, odwołali się do typologii umysłu, opartej na klasycznej
teorii Junga (1921/1997). Autorzy oparli się na założeniu, iż osoby reprezentujące różne typy
umysłu przejawiają jakościowe różnice w zakresie potrzeb informacyjnych i sposobów ich
zaspokajania (Kowalec, Nosal, 1989a). Podjęli próbę określenia umysłowych determinant
stosowania heurystyk. Ich zdaniem reguły heurystyczne, rozumiane jako reguły sterowania
przebiegiem myślenia zależne od przyjętych standardów poznawczych, pełnią funkcję
regulacyjną. Aby zweryfikować postawione hipotezy, zbadali grupę 169 twórczych
inżynierów (wynalazców i konstruktorów z różnych dziedzin twórczości technicznej)
(Kowalec, Nosal, 1989b). Wykorzystali następujące narzędzia badawcze: Skala Typów
Umysłu - STU oraz inwentarz reguł heurystycznych7 (złożony z 45 pozycji, odpowiadających
regułom stosowanym w
poszczególnych fazach myślenia twórczego: geneza problemu,
analiza struktury problemu, generacja i ewaluacja pomysłów, weryfikacja rozwiązania.
Hipotezy dotyczące zależności między typem umysłu a częstością stosowania heurystyk
zostały potwierdzone częściowo. Przykładowo, w fazie genezy problemu stwierdzono istotne
różnice, między osobami reprezentującymi poszczególne typy intelektu, w zakresie częstości
stosowania kilku reguł heurystycznych. Osoby o II typie intelektu (dominujące funkcje:
myślenie i intuicja) częściej niż typ I (dominujące funkcje: percepcja i myślenie) i IV
(dominujące funkcje: intuicja i uczucia) posługują się regułą elastyczności (formułuję
problem w kilku wersjach; oznacza stosowanie różnorodnych sposobów wyrażania
sprzeczności powodującej powstanie problemu, związane z oczekiwaniem, iż ujawni to
aspekty niewidoczne przy wersji pierwotnej) oraz regułę dociekliwości poznawczej, czyli
poszukiwanie przyczyn powstania tych sprzeczności, dążenie do samodzielnego odkrywania
źródeł powstania problemu (zastanawiam się, skąd wziął się problem). Preferowanie
globalności (intuicja) i obiektywności (myślenie) wiąże się więc z „przeciąganiem” fazy
genezy problemu. Z kolei w fazie analizy problemu, osoby z przewagą I typu intelektu
(dominujące funkcje: percepcja i myślenie) częściej koncentrują się na pierwszym
dostrzeżonym problemie.
Rezultaty sprzeczne z hipotezami (np. związek między II typem umysłu a regułą
doświadczalnego
sprawdzania
pomysłów)
można
wyjaśnić
wpływem
standardów
poznawczych (wiedzy fachowej), nabytych w procesie kształcenia (Kowalec, Nosal, op. cit.).
Jest to zgodne z koncepcją, iż wpływ typu umysłu na zachowania informacyjne ujawnia się
bardziej w sytuacjach otwartych, o dużej swobodzie wyboru sposobu zachowania, niż w
7 Przedmiotem tych badań były reguły heurystyczne, które określam mianem „nieklasycznych” heurystyk. Wprawdzie
wskazują one sposób postępowania w danej sytuacji, jednak nie jest to typowa „droga na skróty”, związana z oszczędnością
czasu i redukcją informacji jak w przypadku reguł „klasycznych”.
sytuacjach typowych (standardowych) (Nosal, 2001). W sytuacjach typowych, wymagających
posłużenia się przede wszystkim wiedzą profesjonalną z danej dyscypliny lub utrwalonymi
schematami, typ umysłu będzie prawdopodobnie odgrywał znacznie mniejszą rolę.
W innych badaniach Nosal (1995) testował hipotezę, że częstość stosowania
„klasycznych” reguł heurystycznych istotnie zależy od preferencji ukierunkowujących
działanie umysłu. Przebadano 80 studentów (43 kobiety i 37 mężczyzn); w grupie osób
badanych było 35 „humanistów” i 45 – „statystyków”. Do pomiaru łatwości ulegania
inklinacjom
poznawczym
wykorzystano
14
zadań
dotyczących
heurystyk:
reprezentatywności, dostępności i zakotwiczenia, zaczerpniętych z prac Tversky’ego i
Kahnemana. Badania wykazały, iż częstsze stosowanie „klasycznych” heurystyk najsilniej
koreluje z parą preferencji: percepcja – myślenie. „Intuicjoniści” rzadziej stosowali
poszczególne heurystyki. Na podstawie modelu regresji wielokrotnej stwierdzono dodatkowo,
że tylko w grupie „statystyków” (posiadających specyficzną wiedzę) potwierdziła się
hipoteza, iż typ umysłu intuicja – uczucia (IV typ umysłu) zwiększa odporność na inklinacje
związane ze stosowaniem heurystyk.
Rezultaty badań Nosala (op. cit.) nie potwierdzają poglądu Epsteina (1994, 1996), iż
szybkie odpowiadanie na pytania (zadania zaczerpnięte z pracy Tversky`ego i Kahnemana,
dotyczące heurystyk: reprezentatywności, zakotwiczenia i dostępności) prowadzi do
błędnych, nieracjnonalnych ocen. Ponadto fakt, iż preferowanie konkretności w odbiorze
informacji sprzyjało łatwiejszemu uleganiu inklinacjom poznawczym jest sprzeczne nie tylko
z potocznymi opiniami na ten temat, ale także z niektórymi założeniami teoretycznymi
(biegun związany z funkcją „intuicja” sprzyja stosowaniu reguł heurystycznych). Nosal
(1995) przytacza argumenty na rzecz tezy, iż konkretność może sprzyjać stosowaniu reguł
heurystycznych. Preferowanie konkretności może być źródłem inklinacji ze względu na
koncentrowanie uwagi
na przypadkowo wyróżnionym
elemencie
sytuacji. Osoby
reprezentujące intuicyjny styl przetwarzania informacji, dzięki rozwiniętej intuicji, szybko
obejmują całość sytuacji i aktualizują związany z nią kompleks doświadczeń. „Klasyczne” i
„nieklasyczne” heurystyki są na tyle odmienne, że trudno dokonywać porównań między
wynikami dwóch powyższych badań. Można jednak zauważyć, iż bliższa „klasycznym”
heurystykom - ze względu na oszczędność czasu - „reguła spontaniczności”, jest także
związana z preferowaniem konkretności (percepcja), a nie globalności (intuicja).
Na uwagę zasługują badania Shiloh i in. (2002) dotyczące związku między sposobem
dokonywania oceny (judgment) (statystyczny versus heurystyczny) a stylem myślenia
(analityczno-racjonalny versus intuicyjno-doświadczeniowy). Przebadano 128 studentów (w
tym 111 kobiet) nauk społecznych, w wieku od 18 do 50 lat (średnia wieku: 27,46).
Wykorzystano następujące metody badawcze: 1) The Rational Experiental Inventory (REI) –
kwestionariusz służący do pomiaru stylu myślenia (skala NFC – analityczno-racjonalny styl
myślenia; skala FI – intuicyjno-doświadczeniowy styl myślenia), oparty na teorii Epsteina
(1990, za: Shiloh i in., 2002); 2) Chances Assessment Questionnaire (CAQ) – narzędzie
służące do pomiaru heurystycznej versus normatywnej oceny prawdopodobieństwa
wystąpienia niezależnych wydarzeń; badani szacowali możliwość wystąpienia różnych
wydarzeń (mieli do dyspozycji 100 punktów). Stwierdzono dodatnią korelację między
normatywną (statystyczną) oceną prawdopodobieństwa a racjonalnym stylem myślenia (r =
0,35) oraz ujemną korelację między normatywną (statystyczną) oceną a intuicyjnym stylem
myślenia (r = - 0,23); p < 0,01. Zatem osoby, u których dominuje funkcja „intuicji” rzadziej
stosują strategie statystyczne. Nie stwierdzono istotnego statystycznie związku między
heurystyczną oceną prawdopodobieństwa a stylami myślenia. Uogólnione wnioski z badań są
następujące: system doznaniowy
wiąże się z szybkim i holistycznym przetwarzaniem
informacji; system racjonalny – jest wolniejszy, działa zgodnie z zasadą abstrakcji i analizy
stosunków logicznych. Wyniki są zgodne z założeniem Epsteina, iż doznaniowy styl myślenia
powinien sprzyjać pojawieniu się odchyleń od standardów logicznych. Wbrew pozorom,
wyniki tych badań nie są sprzeczne z poglądem Nosala (1995), iż inklinacjom poznawczym
bardziej ulegają osoby preferujące konkretność niż osoby o stylu intuicyjno-emocjonalnym,
ponieważ w koncepcji Epsteina (1994, za: Nosal, 1995) konkretność stanowi aspekt
intuicyjno-holistycznego stylu przetwarzania informacji (por. Nosal, op. cit.). Badane
wymiary: racjonalny versus doświadczeniowy styl przetwarzanie informacji wydają się zbyt
ogólne. Ważne byłoby określenie każdorazowo rodzaju intuicyjnego przetwarzania
informacji: powiązane z funkcją myślenia lub z funkcją uczucia. Podobnie, racjonalny styl
myślenia w teorii Epsteina stanowi bardzo złożony konstrukt teoretyczny.
5. Podsumowanie
Walorem koncepcji Junga, podkreślanym przez Nosala (2002), jest niewątpliwie
integrowanie w jedną całość procesów poznawczych i emocjonalnych, przetwarzania
świadomego i nieświadomego. Analiza teorii oraz wyników badań empirycznych wskazuje na
związek między typem umysłu a częstością stosowania reguł heurystycznych. Wiedza o
różnicach indywidualnych w zakresie typów umysłu oraz heurystyk decyzyjnych może być
wykorzystywana m. in. w doborze i kształceniu menedżerów, nauczycieli, lekarzy diagnostów
oraz psychologów diagnostów. Typy umysłu warunkują także style kierowania ludźmi,
poszukiwania informacji oraz oceny sytuacji (Nosal, 1990, 1999). To, co Simon (1987, za:
Nosal, 2001) pisze o myśleniu dobrego menedżera, można by odnieść do wielu różnych
profesji i obszarów praktyki: „Sprawny menedżer nie może sobie pozwolić na luksus
wybierania między „analitycznym” i „intuicyjnym” podejściu do problemu. Postępowanie
właściwe oznacza opanowanie całego zakresu umiejętności wchodzących w skład zarządzania
i stosowanie każdej z tych umiejętności w odpowiednim momencie” (Simon, 1987, za: op.
cit., s. 272). Trzymanie się jednej strategii psychologicznej jest niekorzystne z punktu
widzenia całościowego rozwoju człowieka. Ważne jest wykorzystanie informacji dostępnych
nie tylko zmysłowo, ale i intuicyjnie. Zwłaszcza, że - jak zauważa Ornstein (za: Springer,
Deutsch, 1998) - naciski wywierane przez kulturę Zachodu na rozwój zdolności językowych i
myślenia logicznego, zapewniają rozwój szczególnie lewej półkuli mózgu.
Na zakończenie chciałabym podkreślić, iż uwarunkowania stosowania heurystyk
formułowania ocen są wielorakie: wiedza dotycząca zadania, głębokość powstawania
dostępnych informacji, poziom inteligencji, cel działania, ocena ryzyka, presja czasu, a także
procesualne ograniczenia umysłu. Preferencje poznawcze są tylko jedną z wielu zmiennych
poznawczych, ukierunkowujących umysł (Nosal, 1995). Wyniki badań empirycznych
wskazują na wiele „zewnętrznych”, sytuacyjnych determinant przebiegu procesów
decyzyjnych. Jest to obszar wymagający dalszej eksploracji.
Literatura:
Buckingham, Ch., Adams, A. (2000). Classifying clinical decision making: interpreting nursing intuition heuristics and
medical diagnosis. Journal of Advanced Nursing, 32 (4), s. 990-998.
Chlewiński, Z. (1999). Umysł – dynamiczna organizacja pojęć. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Cieślak, A. (2003). Behawioralna ekonomia finansowa. Modyfikacja paradygmatów funkcjonujących w nowoczesnej teorii
finansów. Materiały i Studia, 65. Uzyskano 10.10.2006 z sieci WWW:http://www.nbp.pl
Colman, A. Dictionary of Psychology. Oxford.
Duch,
W.
(2006).
Umysł,
świadomość
i
działania
twórcze.
Uzyskano
12.11.2006
z
sieci
WWW:http://www.kognitywistyka.net/artykuly/wd-ust.pdf
Duch,
W.
(2006).
Mózg,
umysł
i
zachowanie.
Uzyskano
18.09.2006
z
sieci
WWW:http://www.fizyka.umk.pl/~duch/Wyklady/kog-m/02.htm
Epstein, S. (1994). Integration of the Cognitive and the Psychodynamic Unconscious. American Psychologist, 49, 8.
Epstein, S., Pacini, R., Denes-Raj, V., Heier, H. (1996). Individual differences in intuitive-experiential and analyticalrational tyles. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 390-405.
Garb, H. N. (2005). Clinical Judgment and Decision Making. Annual Review of Clinical Psychology, 1, 67-89.
Herzyk, A. (2003). Mózg. Emocje. Uczucia. Analiza neuropsychologiczna. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii CurieSkłodowskiej.
Hirsh, S., Kummerow, J. (1997). Psychologia. Typy życiowe. Osobowość, charakter i predyspozycje zawodowe. Wrocław:
Wydawnictwo ASTRUM.
Jung, K. (1921/1997). Typy psychologiczne. Warszawa: Wrota KR.
Kahneman, D. (2002). Maps of bounded rationality: a perspective on intuitive judgment and choice. Princeton: Princeton
University
(Prize
Lecture).
Uzyskano
14.04.2006
z
sieci
WWW:
http://neuroeconomics-
summerschool.stanford.edu/pdf/KAHNEMAN1.pdf
Kolańczyk, A., Fila-Jankowska, A., Pawłowska-Fusiara, M., Sterczyński, K. (2004). Serce w rozumie. Afektywne podstawy
orientacji w otoczeniu. Gdańsk: GWP.
Kowalec, M., Nosal, Cz. (1989a). Typ intelektu a reguły myślenia i poszukiwania informacji. Zagadnienia Naukoznawstwa,
1 (97), 47-71.
Kowalec, M., Nosal, Cz. (1989b). Wpływ typu intelektu na częstość stosowania reguł heurystycznych. Zagadnienia
Naukoznawstwa, 3-4 (99-100), 500-518.
Kozielecki, J. (1977/1997). Psychologiczna teoria decyzji. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lasoń, P. (2002). Rola inklinacji poznawczych w podejmowaniu decyzji konsumenckich. Wrocław: Politechnika Wrocławska
(niepublikowany maszynopis pracy magisterskiej).
Lindsay, P., Norman, D. (1984). Procesy przetwarzania informacji u człowieka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo
Naukowe.
Marsh, B. (2002). Heuristics as social tools. New Ideas in Psychology, 20, 49-57.
Maruszewski, T. (2002). Psychologia poznania. Gdańsk: GWP.
McCaulley, M. (2000). Myers-Briggs Type Indicator: A Bridge Between Counseling and Consulting. Consulting Psychology
Journal, 52 (2).
Nosal, Cz. (2001). Psychologia myślenia i działania menedżera. Rozwiązywanie problemów. Podejmowanie decyzji.
Kreowanie strategii. Wrocław: Wydawnictwo AKADE.
Nosal, Cz. (1990). Psychologiczne modele umysłu. Warszawa: PWN.
Nosal, Cz. (1999). Psychologia decyzji kadrowych. Kraków: WPSB.
Nosal, Cz. (1995). Różnice indywidualne w uleganiu inklinacjom poznawczym – wpływ wiedzy, inteligencji i typu umysłu
(s. 249-267). W: A. Biela, J. Brzeziński, T. Marek (red.), Społeczne, eksperymentalne i metodologiczne konteksty
procesów poznawczych człowieka. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Nosal, Cz. (1992). Diagnoza typów umysłu: rozwinięcie i zastosowanie teorii Junga. Warszawa: PWN.
Nosal, Cz. (2002). Czas i typy psychologiczne – próba rekonstrukcji (s. 116-124). W: K. Maurin, A. Motycka (red.), Na
tropach myśli Junga. Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury.
Rabinowitz, J., Efron, N., (1997). Diagnosis, dogmatism and rationality. Journal of Mental Health Counseling, 19 (1).
Redelmeier, D. (2005). The Cognitive Psychology of Missed Diagnoses. Annals of Internal Medicine, 142 (2), 115-120.
Sharp, D. (1998). Leksykon pojęć i idei Junga. Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskie.
Shiloh, S., Shenhav-Sheffer, M. (2004). Structure of difficulties in mate-selection decisions and its relationship to rational
and intitive cognitive styles. Personality and Individual Differences, 37, 259-273.
Springer, S. P., Deutsch, G. (1998). Lewy mózg, prawy mózg – z perspektywy neurobiologii poznawczej. Warszawa:
Prószyński i S-ka.
Tomalski, P. (2006). Cognitive neuroscience: Nic nie jest już proste. Kilka uwag o badaniach interakcji ciała i umysłu.
Uzyskano 16.06.2006 z sieci WWW:http://kf.mish.uw.edu.pl/kog/kog_prz.pdf
Zdrahal-Urbanek, J. (2004). The recognition heuristic: the role of cues, contradiction and reliability, and its applicability in
non-size non-dominance settings.Vienna: Unpublished Doctoral Thesis.
Tab. 1. Cechy prawej i lewej półkuli mózgu.
Lewa półkula
Prawa półkula
Preferuje logiczne rozwiązywanie
problemów.
Przetwarza analitycznie, sekwencyjnie
i stosunkowo powoli.
Preferuje intuicyjne rozwiązywanie problemów.
Jest związana z logicznym, racjonalnym
myśleniem i wyodrębnianiem relacji
przyczynowo-skutkowych oraz tworzeniem
opisów, narracji.
Jest bardziej zaangażowana w kontrolowanie
czynności werbalnych, odpowiada za pamięć
słów, liczb, ale także za uczucia lęku i
negatywne emocje.
Ma przewagę nad prawą półkulą
w różnego rodzaju zadaniach wymagających
przetwarzania pojęć, rozumienia symboli,
porządkowania,
np. przy rozwiązywaniu zadań
matematycznych i rozumieniu problemów
technicznych.
Przetwarza holistycznie i równolegle. Jest związana z
szybkim reagowaniem o charakterze emocjonalnym i
globalnym wartościowaniem obiektów (”pozytywny
lub negatywny”).
Jest związana z operacjami przestrzenno-wizualnymi.
Pośredniczy w procesach emocjonalnych: postrzeganie
i wyrażanie emocji.
Charakterystyczne dla prawej półkuli jest myślenie
intuicyjne, trudne do zwerbalizowania.
Umożliwia rozpoznawanie twarzy, pamięć kształtów i
muzyki oraz odczuwanie pozytywnych emocji.
Dominuje w testach geometrycznych, oceny
położenia, głębi, zniekształconych kształtów lub
dźwięków mowy.
Opracowano na podstawie: Duch, W. (2006); Springer, S. P., Deutsch, G. (1998).
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards