Opodatkowanie pochodnych instrumentów finansowych podatkiem

advertisement
Uniwersytet Warszawski
Wydział Prawa i Administracji
Instytut Nauk Prawno Administracyjnych
Katedra Prawa Finansowego
Autoreferat
rozprawy doktorskiej
Opodatkowanie pochodnych instrumentów
finansowych podatkiem dochodowym od osób
prawnych
Autor: mgr Andrzej Piotr Dmowski
Promotor: Prof. UW dr hab. Witold Modzelewski
Warszawa, maj 2014
I. Przedmiot pracy i ramy czasowe
1. Przedmiotem pracy jest problematyka opodatkowania dochodu 1 będącego efektem
transakcji na pochodnych instrumentach finansowych (derywatach 2 ) podatkiem dochodowym
od osób prawnych. Zagadnieniem poddanym analizie jest zakres definicyjny przychodów 3
oraz kosztów uzyskania przychodów 4 dotyczących zawarcia, trwania, wyceny, realizacji,
rezygnacji oraz zbycia praw z pochodnych instrumentów finansowych. Przeprowadzone
badania dotyczą teoretycznoprawnej koncepcji dochodu 5 w podatku dochodowym od osób
prawnych, w szczególności w zakresie transakcji na pochodnych instrumentach finansowych.
Na kanwie analizy aktualnie obowiązującej normatywnej koncepcji dochodu 6 stworzony
został autorski model opodatkowania dochodów wynikających z transakcji na pochodnych
instrumentach finansowych 7 . W dysertacji określona została definicja dochodu na derywatach
w oparciu o przypisy ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób
prawnych 8 oraz wskazana została wielkość, która zdaniem autora, powinna być uznana za
takowy dochód z uwagi na zasady państwa prawa 9 urzeczywistniającego warunki
1
W. Nykiel określa przedmiot podatku / przedmiot opodatkowania jako sytuację faktyczną lub prawną ustaloną
w hipotezie normy prawnopodatkowej, z „której zaistnieniem norma ta wiąże powstanie obowiązku świadczenia
podatkowego”, w: W. Nykiel, Pojęcie i konstrukcja podatku, w: System prawa finansowego, t. III, Prawo
daniowe, pod red. L. Etel, Warszawa 2010, s. 31.
2
Pojęcie derywatu stanowi synonim pochodnego instrumentu finansowego, w: A. Chłopecki, Opcje i transakcje
terminowe. Zagadnienia prawne, Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. 19.
3
Zgodnie z tezą NSA zaprezentowaną w wyroku z dnia 14 maja 1998 r., SA/SZ 1305/97, Legalis, - „(…) z istoty
podatku dochodowego wynika, że jest on ciężarem publicznoprawnym od przyrostu majątkowego (dochodu), a
zatem przychodem - jako źródłem dochodu - jest tylko ta wartość, która wchodząc do majątku podatnika może
powiększyć jego aktywa. Otrzymanymi pieniędzmi lub wartościami pieniężnymi są zatem w rozumieniu art. 12
ust. 1 pkt 1 omawianej ustawy tylko takie wartości, które powiększają aktywa majątkowe podatnika, a więc takie
którymi może on rozporządzać jak własnymi”.
4
Pojęcie kosztów uzyskania przychodów stanowi przedmiot niejednolitych interpretacji organów podatkowych
oraz zakres największych sporów toczonych przed sądami administracyjnymi - wyrok NSA z dnia 18 marca
2003 r., III SA 2073/01.
5
Zgodnie z tezą S. Głąbińskiego, dochodem była suma pieniężna, przeznaczona do rozporządzania podatnikowi
który ją uzyskał, w: S Głąbinski, Nauka skarbowości z dodatkiem o skarbowości Austryi i Galicyi, Lwów 1911.
s. 377-378.
6
Można wskazać trzy kierunki definicyjne przedmiotu podatku, w oparciu o ich elementy konstrukcyjne: 1.
Przedmiot podatku definiowany jest jako określony obiekt, w szeroki znaczeniu; 2. Przedmiot podatku jako
określone zdarzenie, którego zaistnienie powoduje powstanie skutków w podatku; 3. Przedmiot podatku
traktowany jest jako złożony wewnętrznie element konstrukcji samego podatku, obejmujący: zachowanie
podmiotu podatkowego oraz przedmiot (obiekt), którego dotyczy to zachowanie, w: M. Kalinowski, Pojęcie
przedmiotu podatku, Toruński Rocznik Podatkowy 2011. s. 1-2.
7
Z prawnego punktu widzenia, kluczowym pojęciem w podatkach bezpośrednich (dochodowych) jest definicja
dochodu. Jednakże, do chwili obecnej pojęcie to budzi poważne wątpliwości. Najwięcej problemów wiąże się z
faktem, iż jest to pojęcie abstrakcyjne. Zgodnie z: A. Krzyżanowski, Nauka skarbowości, Poznań 1923, s. 120.
8
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 54,
poz. 654 ze zm.), zwana dalej: ustawą z dnia 15 lutego 1992 r.; oraz podatek dochodowy od osób prawnych
zwany dalej: podatkiem dochodowym.
9
K. Strzyczkowski, Zasada państwa sprawiedliwości społecznej jako zasada publicznego prawa gospodarczego,
Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, Rok LXIX - zeszyt 4 – 2007, s. 12 – „Normy konstytucyjne jako
nadrzędne w stosunku do pozostałych norm systemu prawnego wiążą ustawodawcę co do treści stanowionego
prawa i są podstawą oceny ich zgodności z Konstytucją”.
2
społecznej 10 .
sprawiedliwości
Przedmiotem przeprowadzonej
analizy
jest
ustalenie
czynników obiektywnych oraz subiektywnych występujących po stronie podatników podatku
dochodowego
w
zakresie
realizowanych
transakcji
na
derywatach,
stanowiących
determinanty kształtujące konsekwencje podatkowe. Przedmiot pracy dotyczy również
zagadnienia działań podatników, zgodnych z językowym brzmieniem przepisów powszechnie
obowiązującego prawa, lecz skutkujących manipulacjami 11 wynikiem podatkowym na
transakcjach na pochodnych instrumentach finansowych w podatku dochodowym.
2. Niniejsza praca dotyczy okresu od dnia 1 stycznia 1992 r. do 1 września 2013 r.
Wybór tego okresu jest uzasadniony zarówno na płaszczyźnie prawnopodatkowej, jak i
ustrojowej. Rok wejścia w życie ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. 12 stanowi początkową datę
rozważań autora w zakresie koncepcji opodatkowania podatkiem dochodowym pochodnych
instrumentów finansowych w prawie polskim 13 . Należy również dodać, iż zmiana systemu
ustrojowego na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. stanowiła punkt zwrotny w zakresie
kształtowania regulacji prawnych dotyczących rynku kapitałowego oraz transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych, jak również stanowiła początek wprowadzenia
aktualnie obowiązującej normatywnej koncepcji opodatkowania dochodu. Stosunkowo
szerokie ramy czasowe przyjęte w niniejszej dysertacji mają na celu zobrazowanie ewolucji 14
sposobu
opodatkowania
pochodnych
instrumentów
finansowych
oraz
znaczących
rozbieżności pojęciowych i metodologicznych występujących w stanowiskach organów
podatkowych i w judykaturze 15 .
3. Ze względu na szeroki zakres omawianej problematyki oraz interdyscyplinarny
charakter dotyczący zarówno aspektów prawa cywilnego 16 , prawa administracyjnego 17 ,
10
J. Wróblewski, Prawo obowiązujące a „ogólne zasady prawa”, ZNUŁ, seria I, Łódź 1965, z. 42; S.
Wronkowska, M. Zieliński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s. 28; M. Zieliński,
Konstytucyjne zasady prawa, Charakter i struktura norm Konstytucji, red. J. Trzciński, Warszawa 1997, s. 63; K.
Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 97.
11
K. J. Stanik; K. Winiarski, Praktyczne problemy nadużycia i obejścia prawa podatkowego, Wrocław, Oficyna
Wydawnicza Unimex, 2009, s. 16-21.
12
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. weszła w życie 10 marca 1992 r., podczas gdy data obowiązywania niniejszej
ustawy to 1 stycznia 1992 r.
13
Zob. J. Głuchowski, Podatek dochodowy od osób prawnych, Warszawa, Wydawnictwo Sejmowe, 1992.
14
Zob. Z. Jaśkiewicz, L. Kurowski, Przebudowa podatku dochodowego w Polsce powojennej, Biblioteka
Zakładu Skarbowości Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, nr 4, Toruń : nakł. Zakładu Skarbowości U. M. K.,
1949; W. Modzelewski, J. Skoczyński, A. Górski, Wybrane zagadnienia prawno-ekonomiczne reformy
gospodarczej, Warszawa, Warszawskie Centrum Studenckiego Ruchu Naukowego, 1981.
15
A. Paczuski, Opodatkowanie dochodów kapitałowych osób prawnych, C.H. Beck 2001, s. 136.
16
Zob. M. Goettel, M. Lemonnier, Instytucje prawa cywilnego w konstrukcji prawnej podatków, Wolters
Kluwer, 2011.
3
prawa rynku kapitałowego 18 , prawa bilansowego 19 , finansów 20 , czy ekonomii 21 , autor przyjął
założenia ograniczające pozaprawnopodatkowe wątki pracy do niezbędnego minimum. Z tego
względu przeprowadzona analiza została ograniczona do zakresu czynników bezpośrednio
wpływających na konsekwencje podatkowe derywatów w podatku dochodowym od osób
prawnych, w tym aspektów prawa bilansowego 22 mającego również bezpośredni wpływ na
kwalifikacje podatkowe. Zagadnienia innych dziedzin prawa oraz ekonomii, wpływające
pośrednio na konsekwencje podatkowe transakcji na derywatach, zostały pominięte.
Założeniem metodologicznym autora było przedstawienie sumarycznych wyników analizy
czynników bezpośrednio wpływających na określenie dochodu podatkowego będącego
skutkiem transakcji na pochodnych instrumentach finansowych, z pominięciem pełnej
prezentacji wszystkich potencjalnych skutków podatkowych transakcji na derywatach. W
konsekwencji zostały przyjęte istotne założenia uszczegóławiające 23 oraz pominięte zostały
aspekty dotyczące szczególnych transakcji związanych z pochodnymi instrumentami
finansowymi m.in. restrukturyzacja działalności podatników podatku dochodowego od osób
prawnych z wykorzystaniem derywatów, czy aspekty wartości rynkowej transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych realizowanych pomiędzy podmiotami powiązanymi.
Zakres występowania transakcji na pochodnych instrumentach finansowych w
gospodarce wolnorynkowej, wpływ przedmiotowych transakcji na kształtowanie się rynku
kapitałowego oraz powaga zjawiska potencjalnych manipulacji wynikiem podatkowym w
zakresie derywatów, sprawiła, że autor dokonał analizy aktualnego sposobu opodatkowania
17
Zob. C. Banasiński, M. Wierzbowski, M. Wyrzykowski, Prawo gospodarcze: zagadnienia
administracyjnoprawne, Warszawa, Wydaw. Prawnicze LexisNexis, 2005; C. Banasiński, H. GronkiewiczWaltz, M. Wierzbowski, Prawo gospodarcze: zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa, LexisNexis, 2007.
18
Zob. A. Chłopecki, Prawo papierów wartościowych, pod red. prof. dr hab. A. Szumański., C.H. Beck,
Warszawa 2006, s. 818; M. Wierzbowski, L. Sobolewski, P. Wajda, M. Bączyk, Prawo rynku kapitałowego Komentarz, Warszawa, Wydawnictwo C. H. Beck, 2012.
19
Zob. H. Litwińczuk, Prawo bilansowe, Biblioteka przeglądu podatkowego, Wyd. 1, Warszawa, Konieczny i
Kruszewski, 1995.
20
Zob. E. Chojna-Duch, Finanse publiczne i polskie prawo finansowe - zarys wykładu, Warszawa, Instytut
Studiów Samorządowych, 2000.
21
Zob. F. Grądalski, Wstęp do teorii opodatkowania, SGH, Warszawa, 2004; F. Grądalski, System podatkowy w
świetle teorii optymalnego opodatkowania, SGH, Warszawa 2005; S. James, C. Nobes, The Economics of
Taxation, Prentice Hall Europe, London 1997/98, J. Kudła, „Ekonomiczne problemy kosztów opodatkowania i
nielegalnego unikania podatków, Nasz Dziennik, Warszawa 2004; H. Litwińczuk, Prawo podatkowe
przedsiębiorców, Konieczny i Kruszewski, Warszawa, 2003.
22
Prawo bilansowe definiowane jest przez autora na potrzeby niniejszej pracy jako: ustawa z dnia 29 września
1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 152, poz. 1223 ze zm.), zwana dalej: ustawa z dnia 29
września 1994 r.; Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej; Międzynarodowe Standardy
Rachunkowości; oraz wydane akty wykonawcze i oficjalne interpretacje na podstawie wskazanych aktów.
23
Założenia uszczegóławiające dotyczą zakresu przedmiotowego pracy, zakresu materiałów badawczych oraz
stosowanych metod badawczych. Przedmiotową metodykę potwierdza T. Mendel, Metodyka pisania prac
doktorskich, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Wyd. 6, uaktualnione i poszerzone, Poznań 2004, s. 37-40.
4
dochodu na pochodnych instrumentach finansowych 24 oraz wskazał sposób ujednolicenia
stanowisk organów podatkowych i judykatury w tym zakresie. Założeniem pracy nie było
zobrazowanie perspektywy podatnika świadomie dążącego do zmniejszenia swoich obciążeń
fiskalnych, niemniej jednak poddano analizie wszystkie koncepcje prezentowane w Polsce
dotyczące sposobów kształtowania podstawy opodatkowania na transakcjach odnoszących się
do pochodnych instrumentów finansowych. Co więcej, realizacja głównego celu pracy, tj.
stworzenia teoretycznoprawnego modelu opodatkowania dochodu będącego skutkiem
transakcji na pochodnych instrumentach finansowych, jest podyktowana potrzebą ochrony
konstytucyjnych zasad 25 , tj. zasady interesu publicznego 26 oraz realizacją zasady
sprawiedliwości społecznej 27 i równości opodatkowania 28 .
II. Uzasadnienie celowości badań
1. Mając na uwadze bardzo szybko rosnącą liczbę oraz wielkość transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych na polskim rynku oraz wartość ekonomicznego
zysku generowanego na przedmiotowych transakcjach w sektorze finansowym (który nie
podlega opodatkowaniu), oraz z drugiej strony przebieg tzw. kryzysu walutowego w Polsce w
latach 2008 - 2009, a w szczególności wartość szkód wyrządzonych w sektorze małych i
średnich przedsiębiorstw przez transakcje o charakterze spekulacyjnym, sformułowana
została teza, iż jednym z kluczowych wyzwań dla ustawodawcy w zakresie podatku
dochodowego od osób prawnych jest wprowadzenie szczegółowych regulacji dotyczących
sposobu opodatkowania pochodnych instrumentów finansowych. Praktyczne znaczenie badań
24
Zob. G. Bieńkowski, Ł. Kwiatkowski, P. Nowjalis, Opodatkowanie instrumentów pochodnych - zagadnienia
szczegółowe, Biuletyn Instytutu Studiów Podatkowych Modzelewski i Wspólnicy Nr 4/99.
25
K. Wojtyczek wskazuje, iż zasada art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - Rzeczypospolita Polska jest
demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej - obejmuje
zarówno demokrację polityczną oraz demokrację socjalną. Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw
człowieka w Konstytucji RP, Kraków 1999, s. 177-178; R. Małajny, Konstytucjonalizm a przedmiotowy zakres
konstytucji, w: Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, pod red. P. Sarnecki, Warszawa 1997, s.
120; S. Deetterbeck, Óffentliches Recht fur Wirtschafstwissenschaftler, Miinchen 2004 s. 36-37; H. Bethge,
Verfassungsrecht. Eine Einfuhrung fur Wirtschafts und Sozialwissenschaftler. Informatiker und Kulturwirte,
Miinchen 2001, s. 64.
26
Zob. M. Wyrzykowski, Pojęcie interesu społecznego w prawie administracyjnym, Rozprawy Uniwersytetu
Warszawskiego, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1986.
27
Zgodnie z E. Schwark, sprawiedliwość społeczna w odniesieniu do celu państwa powinna być rozumiana nie
tylko jako miara socjalnej pewności, lecz jako kształtująca i regulująca działalność ustawodawcy także w sferze
gospodarki (Wirtschaftsrecht, Koln-Berlin-Bonn-Munchen 1986, s. 49); U. Battis, Ch. Gusy, Óffentliches
Wirtschaftsrecht, Heidelberg 1983, s. 46.
28
Konstytucyjna zasada równości jest zasadą ogólną odnoszącą się do wszystkich wolności, praw i obowiązków
obywateli. Ma ona – według orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 marca 1987 r., P 2/87, OTK w
1987 r., s. 30, 31 - rangę generalnej zasady dotyczącej całokształtu praw, wolności i obowiązków obywatelskich
i wszelkie jej ograniczenia, nie wynikające z dążenia do pogłębienia osiągnięcia faktycznej równości są
niedopuszczalne.
5
w powyższym zakresie nie powinno budzić wątpliwości. Co więcej, należy wskazać na
stosunkowo niewielki dorobek nauk prawnych z zakresu sposobu opodatkowania pochodnych
instrumentów finansowych, oraz znaczące rozbieżności interpretacyjne powodujące niekiedy
dowolność w zakresie ustalania podstawy opodatkowania w podatku dochodowym od osób
prawnych 29 , co w konsekwencji podważa pewność obrotu gospodarczego. Powyższe aspekty
oraz wartość zaniżonych wpływów budżetowych, stanowią w odczuciu autora, potwierdzenie
słuszności wyboru tematu i kierunku badań naukowych oraz stawianych tez badawczych.
Czas przełomu po zażegnaniu kryzysu walutowego 30 jest – w przekonaniu autora –
najlepszym momentem na sformułowanie teoretycznoprawnych koncepcji opodatkowania
transakcji na pochodnych instrumentach finansowych bazując na doświadczeniach w zakresie
nadużyć w sektorze finansowym.
Ujednolicenie stanowisk organów podatkowych w zakresie sposobu opodatkowania
dochodów na derywatach oraz docelowo stworzenie nowej normatywnej koncepcji
opodatkowania dochodów na tych transakcjach, może pozytywnie przyczynić się do
zwiększenia wpływów budżetowych.
III. Udowodnione tezy badawcze
1. Zasadniczym celem przeprowadzonej analizy jest kompleksowe zbadanie
problematyki
prawnej
sposobu
opodatkowania
transakcji
dotyczących
pochodnych
instrumentach finansowych podatkiem dochodowym od osób prawnych oraz odpowiedź na
pytanie, czy przedmiotowy zakres transakcji wymaga szczególnych regulacji ustawowych w
celu m.in. eliminacji nadużyć, pewności opodatkowania oraz zwiększenia dochodów
budżetowych. W toku przeprowadzonej analizy zostały sformułowane i udowodnione – w
przekonaniu autora – następujące tezy badawcze odnoszące się do teoretycznoprawnej
koncepcji opodatkowania dochodu:
a) derywaty jako instrumenty rynku kapitałowego wymagają szczególnej regulacji
prawa podatkowego, mając na uwadze cel zawarcia, sposób rozliczenia pochodnego
instrumentu finansowego oraz rodzaj instrumentu bazowego. Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r.
określająca przychody i koszty podatkowe, związane z rzeczywistą dostawą towarów oraz
świadczeniem usług, nie uwzględnia zdarzeń gospodarczych będących transakcjami na
29
Zob. W. Modzelewski, A. Łukiańczuk, K. Kłoskowski, B. Dauter, Komentarz do ustawy o podatku
dochodowym od osób prawnych - praca zbiorowa, Warszawa, Instytut Studiów Podatkowych Modzelewski i
Wspólnicy, 2007.
30
Zob. A. Wojtyna, Zmiany instytucjonalne w reakcji na obecny kryzys, Warszawa, Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne, 2013.
6
pochodnych instrumentach finansowych mających w znaczącej części przypadków charakter
nierzeczywisty. Przyjmując zatem założenie, iż intencją ustawodawcy jest opodatkowanie
podatkiem dochodowym podmiotów działających w sektorze usług finansowych 31 , celowym
jest wprowadzenie przepisów szczególnych dotyczących przychodów i kosztów uzyskania
przychodów związanych z pochodnymi instrumentami finansowymi. W przeciwnym
wypadku opodatkowanie tych transakcji może stać się niemożliwe albo może prowadzić do
podwójnego opodatkowania;
b) sposób rozliczenia pochodnego instrumentu finansowego – rzeczywisty
lub
nierzeczywisty 32 oraz cel, w jakim został zawarty kontrakt pochodnego instrumentu
finansowego 33 , a także rodzaj instrumentu bazowego – mają decydujący wpływ na skutki
podatkowe kontraktu w podatku dochodowym od osób prawnych;
c) wbrew dotychczasowym stanowiskom doktryny i judykatury, rodzaj instrumentu
bazowego (zdefiniowany jako waluta lub wartość, względnie towar niebędący walutą) ma
decydujący wpływ na określenie podstawy opodatkowania w podatku dochodowym w okresie
pomiędzy dniem zawarcia kontraktu a dniem jego realizacji, rezygnacji lub zbycia kontraktu;
d) rodzaj samego derywatu (np. opcja, forward, futures, swap) jest czynnikiem
drugorzędnym (pobocznym) dla ustalenia skutków podatkowych transakcji na pochodnych
instrumentach finansowych;
d) przyjęte zasady prawa bilansowego przez podatników podatku dochodowego od
osób prawnych mogą mieć fundamentalne znaczenie dla określenia dochodu podatkowego z
tytułu transakcji na pochodnych instrumentach finansowych. W konsekwencji, zgodnie z
decyzją podatnika istnieje możliwość swobodnego kształtowania podstawy opodatkowania w
podatku dochodowym od osób prawnych w zakresie transakcji na derywatach;
e) aktualnie obowiązująca ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. wskazuje na nie mające
uzasadnienia aksjologicznego przypadki, w których osiągnięcie ekonomicznego zysku z
transakcji na pochodnym instrumencie finansowym nie skutkuje obowiązkiem rozpoznania
przez podatnika przychodów podatkowych, jak również poniesienie ekonomicznej straty na
31
Ustawodawca podjął decyzję np. w zakresie nieopodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych
działalności rolniczej.
32
Rzeczywiste rozliczenie pochodnego instrumentu finansowego sprowadza się do przekazania instrumentu
bazowego, podczas, gdy rozliczenie nierzeczywiste stanowi wypłatę środków finansowych w wysokości wyniku
na kontrakcie.
33
Polemika z T. Nieborak, Pochodne instrumenty finansowe. Aspekty prawnopodatkowe, Warszawa 2004, s.
256. Autor dysertacji przedstawił, iż konsekwencje podatkowe transakcji na pochodnych instrumentach
finansowych są uzależnione od celu zawarcia kontraktu tj. bezpośredniego osiągnięcia zysku, nabycia
instrumentu bazowego, zabezpieczenia nabycia lub wytworzenia środków trwałych i wartości niematerialnych i
prawnych, bezpośredniego nabycia papierów wartościowych, co jest w sprzeczności z tezą T. Nieboraka, iż
kluczowym dla określenia konsekwencji podatkowych derywatów jest cel spekulacyjny lub zabezpieczający.
7
pochodnych instrumentach finansowych nie daje możliwości zaliczenia straty w koszty
uzyskania przychodów;
f) zostało wykazane, iż w sposób niezamierzony wprowadzono do polskiego porządku
prawnego przepisy umożliwiające opodatkowanie walutowych pochodnych instrumentów
finansowych jednocześnie w oparciu o zasady ogólne związane z rozpoznaniem przychodów i
kosztów uzyskania przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej, oraz zgodnie z
przepisami dotyczące rozliczenia różnic kursowych, które pośrednio (w innych momentach i
na innych zasadach) mogą być uznane za przychody lub koszty podatkowe wpływające na
podstawę opodatkowania.
2. W przekonaniu autora, wkładem twórczym przygotowanej rozprawy do nauki
prawa finansowego 34 jest opracowana teoretycznoprawna koncepcja opodatkowania
transakcji z udziałem pochodnych instrumentów finansowych. Opracowana koncepcja
normatywnego dochodu podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób
prawnych w zakresie pochodnych instrumentów finansowych daje możliwość eliminacji
nadużyć przy określaniu podstawy opodatkowania, która w chwili obecnej może mieć
charakter dowolny 35 . Autor pragnie podkreślić wagę analizy przepisów ustawy z dnia 29
września 1994 r. oraz Międzynarodowych Standardów Rachunkowości / Międzynarodowych
Standardów Sprawozdawczości Finansowej na kształtowanie i interpretację przepisów prawa
podatkowego dotyczących rozliczenia transakcji na pochodnych instrumentach finansowych.
IV. Konstrukcja pracy
Prezentowa praca składa się z sześciu rozdziałów, wyodrębnionych na podstawie
kryterium funkcjonalnego, tj. analizy określonego zagadnienia istotnego z perspektywy
założeń i celów pracy. Rozdziały, jako główne jednostki redakcyjne pracy, zostały
poprzedzone wstępem do dysertacji. Wstęp ten ma charakter czysto wprowadzający w celu
zobrazowania w najbardziej ogólnym zarysie tematyki pracy, otoczenia społecznogospodarczego,
przedmiotowej
zagadnienia
konstrukcji
pochodnych
było
celowym
instrumentów
finansowych.
założeniem
metodologicznym
Przyjęcie
autora,
podyktowanym chęcią przybliżenia skomplikowanej charakterystyki zagadnienia.
34
Zob. K. Ostrowski, Prawo finansowe: zarys ogólny, Wyd. 1, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
1970.
35
E. Strasburger wskazuje, iż przedmiotem podatku jest „rzecz lub czynność, która wywołuje powstanie
podatku”, czy też „każda rzecz, do której przytwierdzony jest podatek”, w: E. Strasburger, Nauka skarbowości,
Warszawa 1924, s. 191.
8
Pierwsza
jednostka
redakcyjna
zatytułowana
„Wprowadzenie
do
rozprawy
doktorskiej” poświęcona jest uzasadnieniu wyboru problematyki badawczej, celom pracy,
przedmiotowi i zakresowi pracy, założeniom wstępnym i hipotezom badawczym, stawianym
tezom rozprawy, zobrazowaniu materiałów źródłowych oraz wskazaniu zastosowanych metod
badawczych. Z uwagi na konieczność dokonania możliwie głębokiej analizy przedmiotowego
zagadnienia oraz kierując się należytymi standardami przygotowania prac naukowych36 , autor
celowo przyjął dla potrzeb niniejszej dysertacji możliwie najszersze spectrum metod
badawczych.
W drugim rozdziale została przedstawiona konstrukcja pochodnego instrumentu
finansowego jako prawa majątkowego, którego wartość jest uzależniona od zmiany wartości
instrumentu bazowego. Mając na uwadze ten szczególny charakter umowy derywatu, rozdział
drugi poświęcony jest zobrazowaniu wpływu cech pochodnego instrumentu finansowego na
przedmiot 37 opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych. Należy podkreślić,
iż nadane cechy charakterystyczne pochodnym instrumentom finansowym przez różne
dziedziny prawa mają jedynie pośredni wpływ na sposób opodatkowania dochodów z
transakcji z udziałem pochodnych instrumentów finansowych. W rozdziale tym został
przedstawiony proces kształtowania się kierunków definicyjnych przedmiotu i podstawy
opodatkowania w podatku dochodowym od osób prawnych, w szczególności w oparciu o
dorobek polskiej doktryny 38 prawa podatkowego 39 dotyczący przedmiotu opodatkowania 40 .
Tłem historycznym przedmiotowych rozważań było przedstawienie przez autora kluczowych
stanowisk i poglądów doktryny prezentowanej w wybranych krajach europejskich 41 .
Podsumowaniem analizy w zakresie kształtowania się historycznej koncepcji przedmiotu
opodatkowania w podatkach dochodowych są zaprezentowane teoretycznoprawne rozważania
36
T. Mendel, Metodyka pisania prac doktorskich, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Wyd. 6, uaktualnione i
poszerzone, Poznań 2004, s. 43-46.
37
Koncepcja przedmiotu podatku, w: E. Strasburger, Nauka skarbowości, Warszawa 1924, s. 191; Z.
Fedorowicz, Finanse w gospodarce socjalistycznej, Warszawa 1966, s. 396; K. Ostrowski, Prawo finansowe.
Zarys ogólny, Warszawa 1970, s. 146; N. Gajl, Finanse i prawo finansowe, Warszawa 1980, s. 206-207.
38
Zob. M. Weralski, Polskie prawo finansowe, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976; M.
Weralski, Kierunki reformy polskiego systemu podatkowego, Wyd. 1, Warszawa, Polskie Wydawnictwo
Gospodarcze, 1960; L. Kurowski; M. Weralski, Prawo finansowe, Wyd. 4, Warszawa: Państwowe
Wydawnictwo Naukowe, 1973.
39
Zob. J. Głuchowski, Leksykon finansów, red. J Głuchowski, Warszawa 2001; J. Głuchowski, J. Patyk, Zarys
polskiego prawa podatkowego, Wyd.: 3, LexisNexis, 2011.
40
Zob. W. Nykiel, Pojęcie i konstrukcja podatku (w) System prawa finansowego, t. III, Prawo daniowe, pod red.
L. Etel, Warszawa 2010, s. 31; C. Kosikowski, Ustawa podatkowa, Warszawa 2006, s. 86; B. Brzeziński, Wstęp
do nauki prawa podatkowego, Toruń 2003, s. 52-53; A. Gomułowicz, J. Małecki, Podatki i prawo podatkowe,
Warszawa 2002, s. 118.
41
H. Hahn, Die Grundsätze der Gesetzmäßigkeit der Besteuerung und Tatbestandsmäßigkeit der Besteuerung in
rechtsvergleichender Sicht, Berlin 1984, s. 151-152; K. Tipke, J. Lang, Steuerrecht, Wyd. OUS, Kolonia 2010, s.
183.
9
dotyczące w szczególności ekonomicznej koncepcji określenia przedmiotu opodatkowania.
Dalsza część rozdziału jest poświęcona analizie piśmiennictwa na kanwie ustawy z dnia 15
lutego 1992 r. w zakresie przedmiotu i podstawy opodatkowania.
Wyodrębnionym fragmentem rozdziału jest część poświęcona zagadnieniu różnic
kursowych w świetle regulacji ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. oraz ustawy z dnia 29 września
1994 r. Mając na uwadze jedną z autorskich tez, wskazującą, iż konsekwencje podatkowe
transakcji na walutowych pochodnych instrumentach finansowych są określane w oparciu o
regulacje prawa podatkowego oraz prawa bilansowego poświęcone kalkulacji różnic
kursowych, decyzją autora było położenie nacisku na przedmiotowe zagadnienie. Dodatkowo,
w rozdziale tym została również przedstawiona konstruktywna analiza prawa bilansowego, w
szczególności ustawy z dnia 29 września 1994 r., oraz zostały zaprezentowane wnioski
dotyczące
bezpośredniego
wpływu
prawa
bilansowego
na
określenie
podstawy
opodatkowania w podatku dochodowym od osób prawnych w zakresie transakcji na
derywatach walutowych.
Dopełnieniem rozdziału drugiego jest przedstawienie analizy prawnej charakteru
samej umowy pochodnego instrumentu finansowego. Analiza konstrukcji prawnej
poszczególnych rodzajów pochodnych instrumentów finansowych – zdaniem autora – ma na
celu pośrednio dowiedzenie, iż wyodrębnione rodzaje derywatów i warunki z nimi związane
będą miały jedynie pośredni wpływ na określenie podstawy opodatkowania będącej
wynikiem transakcji na pochodnych instrumentach finansowych dla celów podatku
dochodowego od osób prawnych 42 .
Kluczowym rozdziałem rozprawy jest rozdział trzeci poświęcony opracowanej
autorskiej koncepcji opodatkowania pochodnych instrumentów finansowych na tle ustawy z
dnia 15 lutego 1992 r. Rozważania rozpoczynają się od prezentacji teoretycznoprawnej
koncepcji ustalenia dochodu na transakcjach dotyczących pochodnych instrumentów
finansowych. Podstawowym celem tego rozdziału jest dowód głównej tezy badawczej
mówiącej, iż czynnikami wpływającymi na określenie konsekwencji podatkowych transakcji
na pochodnych instrumentach finansowych w podatku dochodowym od osób prawnych są:
sposób realizacji praw z pochodnego instrumentu finansowego 43 oraz cel zawarcia derywatu
42
Polemika z T. Nieborak, Pochodne instrumenty finansowe. Aspekty prawnopodatkowe, Warszawa 2004, s.
253-264.
43
Rozliczenie derywatu poprzez dostawę instrumentu bazowego lub poprzez rozliczenie pieniężne.
10
przez podatnika 44 . Rozważania w rozdziale trzecim dotyczą również zobrazowania dwóch
pozostałych czynników mających bezpośredni wpływ na konsekwencje podatkowe
derywatów, tj. rodzaju instrumentu bazowego 45 oraz przyjętych przepisów prawa
bilansowego. Dopełnieniem opracowania koncepcji teoretycznoprawnej jest wskazanie
zależności pomiędzy prawem bilansowym, w szczególności ustawą z dnia 29 września 1994
r.
oraz
Międzynarodowymi
Standardami
Sprawozdawczości
Finansowej
/
Międzynarodowymi Standardami Rachunkowości, a postanowieniami ustawa z dnia 15 lutego
1992 r. 46 Ważnym dowodem w dysertacji jest potwierdzenie, iż w oparciu o indywidualną
decyzję podmiotu (kierownika jednostki) istnieje możliwość bieżącej / okresowej wyceny
pochodnych instrumentów finansowych, skutkującej powstaniem różnic kursowych dla celów
podatkowych, będących przychodami podatkowymi lub kosztami uzyskania przychodów.
W
rozdziale
czwartym
została
przedstawiona
koncepcja
opodatkowania
poszczególnych rodzajów pochodnych instrumentów finansowych podatkiem dochodowym
od osób prawnych. Przedmiotowy rozdział jest dopełnieniem opracowanej całościowej,
modelowej koncepcji opodatkowania pochodnych instrumentów finansowych podatkiem
dochodowym od osób prawnych. Autor w tej części pracy odnosi się do konkretnych
sposobów zastosowania opracowanego autorskiego modelu ustalania przychodów i kosztów
podatkowych na transakcjach na pochodnych instrumentach finansowych do poszczególnych
rodzajów derywatów tj. kontraktów forward, futures, opcji i swap. Przeprowadzona analiza
stanowi dowód wyjątkowego charakteru pochodnych instrumentów finansowych 47 . Ów
szczególny charakter derywatów stanowi przyczynę znaczących rozbieżności w podejściu
organów podatkowych oraz sądów administracyjnych do określenia konsekwencji
podatkowych przedmiotowych transakcji. W podsumowaniu tego rozdziału zaprezentowane
zostały wnioski końcowe w zakresie określenia wszystkich czynników wymaganych do
kalkulacji przychodów i kosztów podatkowych w podatku dochodowym od osób prawnych
związanych z rozliczeniem transakcji na pochodnych instrumentach finansowych – w
szczególności takich jak: wartość osiąganego przychodu, moment rozpoznania przychodu,
44
Zawarcie kontraktu w celu osiągnięcia bezpośredniego dochodu, w celu zabezpieczenia ceny nabycia środków
trwałych lub wartości niematerialnych i prawnych, w celu zabezpieczenia kosztów wytworzenia środków
trwałych, w celu zabezpieczenia ceny nabycia lub bezpośredniego nabycia papierów wartościowych
45
Istotnym z punktu widzenia określenia konsekwencji podatkowych na pochodnych instrumentach
finansowych jest rozgraniczenie instrumentów bazowych na: walutę, towar lub inną wielkość policzalną
niebędąca walutą.
46
Zob. A. Łukiańczuk, Bilansowa wycena instrumentów pochodnych a zagadnienie różnic kursowych, Biuletyn
Instytutu Studiów Podatkowych Nr 5/2008, s. 18; A. Helin, K. G. Szymański, Rachunkowość i opodatkowanie
spółek kapitałowych, Wyd. C.H. Beck 2005.
47
Zob. G. Bieńkowski, Ł. Kwiatkowski, P. Nowjalis, Opodatkowanie instrumentów pochodnych - zagadnienia
szczegółowe, Biuletyn Instytutu Studiów Podatkowych Modzelewski i Wspólnicy Nr 4/99.
11
sposób kalkulacji, sposób opodatkowania, wartość kosztów uzyskania przychodu, moment
zaliczenia wydatku w koszty, czy sposób ich rozliczenia.
Rozdział piąty przedstawia podstawowe prawne regulacje międzynarodowe i krajowe
dotyczące obrotu pochodnymi instrumentami finansowymi, które mogą mieć wpływ - w
perspektywie krótko lub długookresowej - na sposób opodatkowania transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych oraz zakres pozyskiwanych i gromadzonych
informacji przez organy podatkowe. Intencją autora w zakresie użycia pojęcia „obrót” w
tytule rozdziału piątego dysertacji nie jest odniesienie do podatków pośrednich – w
szczególności podatku od towarów i usług, lecz nawiązanie do kluczowego aktu krajowego
regulującego w podstawowym zakresie transakcje na pochodnych instrumentach finansowych
w Polsce tj. ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi 48 . Użycie
pojęcia „obrót”, w tym znaczeniu, ma na celu nawiązanie do możliwie najszerszego zakresu
możliwych transakcji dotyczących pochodnych instrumentów finansowych 49 . W niniejszym
rozdziale zostały przedstawione kluczowe założenia w zakresie wprowadzenia w ramach
państw członkowskich Unii Europejskiej wspólnego systemu podatku od transakcji
finansowych. Należy podkreślić, iż zarysowany kierunek zmian legislacyjnych odchodzi od
systemu opodatkowania transakcji finansowych – transakcji na pochodnych instrumentach
finansowych – w oparciu o kryterium wystąpienia dochodu. Celem wprowadzenia wspólnego
systemu opodatkowania transakcji finansowych ma być wzmocnienie jednolitego rynku
poprzez ograniczenie liczby rozbieżnych krajowych strategii w zakresie opodatkowania
transakcji finansowych, zagwarantowanie sprawiedliwego oraz znaczącego wkładu sektora
finansowego w dochody publiczne. Planowanym jest, aby podatek od transakcji finansowych
stanowił uzupełnienie środków regulacyjnych oraz stanowił zachętę dla sektora finansowego,
by podejmować bardziej odpowiedzialne działania nakierowane na gospodarkę realną.
Przedmiotowa analiza stanowi dodatkowy dowód jednej ze stawianych tez badawczych w
zakresie postulatu szczególnego uregulowania transakcji na pochodnych instrumentach
finansowych z uwagi na ich nierzeczywisty charakter. W dalszej części rozdziału piątego
zostały scharakteryzowane cele dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z
dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych (MIFID) 50 w zakresie
48
Ustawa z dnia 29 maja 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz.
1384).
49
A. Chłopecki, Opcje i transakcje terminowe. Zagadnienia prawne, Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. 19.
50
Dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków
instrumentów finansowych (MIFID). Szerzej, pod pojęciem MIFID rozumie się oprócz dyrektywy 2004/39/WE,
zmieniającej dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i
Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG, ale również dyrektywę Komisji 2006/73/WE z dnia 10
12
podwyższenia stopnia harmonizacji usług finansowych tak, by zagwarantować klientom
instytucji finansowych wyższy poziom ochrony ich inwestycji (zwiększenie przejrzystości).
Ponadto przedstawione zostały cele rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)
Nr 648/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie instrumentów pochodnych będących
przedmiotem obrotu poza rynkiem regulowanym (EMIR) 51 , które zostało wprowadzone dla
zapewnienia większej przejrzystości transakcji pochodnych, ograniczenia ryzyka kontrahenta,
wzmocnienia wymogów rozliczeniowych, oraz ograniczenia ryzyka operacyjnego.
Ostatnim rozdziałem jest rozdział szósty poświęcony wnioskom podsumowującym. W
rozdziale tym przedstawione zostało podsumowanie stawianych celów badawczych oraz
sformułowanych tez autorskich na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego 52 . Zostały
przedstawione postulaty de lega lata dotyczące wad aktualnie obowiązujących przepisów, w
szczególności w zakresie niejednoznaczności regulacji ustawy z dnia 15 lutego 1992 r.
dotyczących transakcji na pochodnych instrumentach finansowych oraz braku kognicji
organów podatkowych w zakresie weryfikacji / ustalenia konsekwencji podatkowych
transakcji na walutowych pochodnych instrumentach finansowych, w przypadku, gdy
podatnicy stosują tzw. bilansową metodę ustalania różnic kursowych dla celów podatkowych.
Kluczowe postulaty de lege ferenda dotyczą wprowadzenia zmian legislacyjnych opartych o
opracowaną teoretycznoprawną koncepcję dochodu. Precyzyjne uregulowanie przychodów i
kosztów uzyskania przychodów z tytułu transakcji na pochodnych instrumentach finansowych
ograniczyłoby lub nawet wyeliminowało nadużycia w tym zakresie.
Dokonując podsumowania koncepcji metodologicznej dysertacji, należy wskazać, iż
przyjętym założeniem było dokonanie takiego podziału pracy aby uwypuklić jej kluczowy cel
tj. stworzenie wzorcowego modelu opodatkowania transakcji na pochodnych instrumentach
finansowych, które ze względu na swoją specyfikę wychodzą poza ramy ustawowo przyjętej
konwencji opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych. Opracowanie takiego
modelu z jednej strony daje wskazówki, co do sposobu określenia konsekwencji podatkowych
transakcji na pochodnych instrumentach finansowych w oparciu o aktualnie obowiązujące
sierpnia 2006 r. wprowadzającą środki wykonawcze do dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i
Rady w odniesieniu do wymogów organizacyjnych i warunków prowadzenia działalności przez przedsiębiorstwa
inwestycyjne oraz pojęć zdefiniowanych na potrzeby tej dyrektywy.
51
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 648/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie
instrumentów pochodnych będących przedmiotem obrotu poza rynkiem regulowanym, kontrahentów
centralnych i repozytoriów transakcji (Dz.U. L 201, 27.07.2012, s. 1 - tzw. rozporządzenie EMIR (European
Market Infrastructures Regulation).
52
Materiały źródłowe obejmowały m.in.: 254 publikacje polskojęzyczne, 57 publikacje obcojęzyczne, 60
wyroków wojewódzkich sądów administracyjnych, 42 wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, 2 wyroki
Sądu Najwyższego, oraz 172 stanowiska organów podatkowych.
13
przepisy prawa, a z drugiej stanowi propozycję dla ustawodawcy co do kierunków przyszłej
legislacji związanej z opodatkowaniem transakcji na derywatach. Mając na uwadze
doniosłość postawionego założenia – zdaniem autora – zasadnym było takie rozłożenie
akcentów merytorycznych pracy, które skutkowałoby autorskim wkładem do nauki prawa
podatkowego, obierając konwencję, która pozornie mogłaby być uznana za wychodzącą poza
standardowe ramy przyjęte w pracach naukowych 53 .
V. Teoretycznoprawny model opodatkowania pochodnych instrumentów finansowych
podatkiem dochodowym od osób prawnych
1. Na podstawie tez niniejszej pracy dotyczących ustalenia czterech kluczowych
czynników
determinujących
konsekwencje
podatkowe
pochodnych
instrumentów
finansowych można wyciągnąć ogólne wnioski w zakresie sposobu opodatkowania transakcji
na pochodnych instrumentach finansowych. Oznacza to, iż „intencjonalne nastawienie”
podatnika będącego osobą prawną (cel zawarcia kontraktu) ma fundamentalne znaczenie dla
kształtowania podstawy opodatkowania w podatku dochodowym 54 .
Drugi czynnik dotyczący sposobu rozliczenia transakcji na derywatach (rozliczenie
rzeczywiste lub nierzeczywiste) wywołuje skutek w zakresie ewentualnego nabycia środków
trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, papierów wartościowych czy waluty.
Oznacza to, iż wybór sposobu rozliczenia transakcji - przy analogicznym skutku
ekonomicznym - może wywoływać odrębne konsekwencje podatkowe. Należy więc
stwierdzić, iż przysporzenie majątkowe o analogicznej wartości może być objęte preferencją
podatkową (brakiem opodatkowania lub odroczeniem potencjalnego opodatkowania
kalkulowanego w oparciu o inne zmienne) lub obarczone „sankcją podatkową” –
opodatkowaniem w oparciu o fikcyjne wartości. W skrajnym przypadku brak otrzymania
jakiegokolwiek przysporzenia majątkowego (w sensie prawnym lub ekonomicznym) może
również
skutkować
obowiązujących
powstaniem obowiązku
przepisów
dotyczących
podatkowego
podatku
na
dochodowego.
podstawie
Z
aktualnie
drugiej
strony
dowiedziono, iż zostały pośrednio wprowadzone do polskiego systemu prawa podatkowego
regulacje w zakresie opodatkowania rzekomego dochodu będącego skutkiem bieżącej wyceny
53
T. Mendel, Metodyka pisania prac doktorskich, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Wyd. 6, uaktualnione i
poszerzone, Poznań 2004, s. 46-61, oraz s. 63.
54
W szczególności wartości przychodów podatkowych i kosztów uzyskania przychodów.
14
(waloryzacji / indeksacji) praw majątkowych, jakimi są derywaty. Przedmiotowy mechanizm
jest zaprzeczeniem klasycznej, nowożytnej koncepcji podatków dochodowych.
Trzecia i czwarta determinanta dotycząca wyboru sposobu opodatkowania transakcji
walutowych, oraz wyboru przepisów prawa bilansowego, generalnie sugeruje tendencję
ustawodawcy ukierunkowaną na rzekome zbliżenie przepisów podatkowych i bilansowych.
Należy jednak wskazać, iż założenia, które przyświecają regulacjom prawa bilansowego w
zakresie odzwierciedlenia sytuacji majątkowej przedsiębiorstwa (podatnika) 55 są w istotnym
zakresie rozbieżne z pryncypiami podatku dochodowego od osób prawnych. Jednakże,
ustalenie precyzyjnych regulacji w zakresie rzeczywistych wartości transakcyjnych
generujących odpowiednio przychody lub koszty podatkowe, odnoszących się do pojęć
ekonomicznego przysporzenia 56 lub straty, jest w przekonaniu autora nieuchronne. W
konsekwencji, historia najprawdopodobniej zatoczy koło, ponieważ pierwotne koncepcje
dochodu odnosiły się właśnie do ekonomicznego przysporzenia majątkowego.
2. Zdaniem autora należy sformułować przepisy w zakresie rozpoznawania
przychodów i kosztów podatkowych związanych z transakcjami na pochodnych
instrumentach finansowych w odniesieniu do ekonomicznych konsekwencji wynikających z
tych transakcji 57 . Ekonomiczny zysk na derywatach może wystąpić:
a) w momencie zawarcia transakcji. Ekonomiczny zysk na transakcji powstaje
również w przypadku wystąpienia dodatniej wartości wewnętrznej derywatu na dzień
zawarcia kontraktu. Oznacza to, iż kontrakt już w momencie jego powstania może przynieść
ekonomiczny zysk dla jednej ze stron kontraktu. Kwestią oczywistą dotyczącą wystąpienia
przychodu podatkowego pozostaje bezpośrednie przysporzenie majątkowe po stronie
podatnika w formie pieniężnej, jako wynagrodzenie za zawarcie kontraktu;
b) w trakcie trwania umowy – np. w przypadku, gdy następuje etapowe rozliczenie
kontaktu lub w przypadku, gdy następuje wycena kontraktu generująca powstanie
wierzytelności / długu u jednej ze stron kontraktu;
c) w momencie realizacji kontraktu – np. w datach zapadalności derywatu, w datach
rozliczenia kontraktu;
55
Zob. H. Litwińczuk, Prawo bilansowe i podatkowe podmiotów gospodarczych: dla praktyków i dla studentów,
Wyd. 1., Warszawa, Konieczny i Kruszewski, 1993.
56
H. Radziszewski uznawał, iż dochodem jest „przysporzenie majątku gospodarza, mogące być wyrażone w
pieniądzu i mogące być od tego majątku odłączone bez uszczuplenia pierwotnego zasobu, a pochodzące z
czynników produkcji ekonomicznej: przyrody, pracy i kapitału”, w: H. Radziszewski, Nauka skarbowości.
Wykład skarbowości państwowej i Winnej, Warszawa 1917, s. 285.
57
R. Rybarski wskazuje, iż dochód jest „pochodną” źródła dochodu – w pierwszej kolejności musi być źródło
dochodu, aby dochód mógł powstać, w: R. Rybarski, Wartość, kapitał i dochód. Warszawa 1922, s. 183.
15
d) w momencie odstąpienia od realizacji kontraktu – np. w momencie rezygnacji z
realizacji umowy;
e) w momencie zbycia kontraktu – np. w momencie sprzedaży praw majątkowych.
Autor stanął na stanowisku, iż przychód podatkowy powinien być rozpoznawany
przez podatników w przypadku każdorazowego, bezzwrotnego przysporzenia majątkowego w
oparciu o zasadę memoriału. Przedmiotowa reguła miałaby dotoczyć wszystkich transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych, z wyjątkiem derywatów rozliczanych przez fizyczną
dostawę towaru w znaczeniu ścisłym. W przypadku takich transakcji tj. transakcji
realizowanych poprzez rzeczywistą dostawę towaru np. stali, konsekwencje podatkowe
powinny być rozpoznawane analogicznie jak w przypadku zakupu towaru z odroczonym
terminem dostawy lub odroczonym terminem zapłaty. W przypadku rzeczywistych transakcji
towarowych, zgodnie z ekonomiczną funkcją tych transakcji, nie powstawałyby
konsekwencje podatkowe związane ze zmianą ceny rynkowej instrumentu bazowego na
moment dostawy. Odrębnemu opodatkowaniu podlegałyby transakcje, których zawarcie,
trwanie, rozliczenie, odstąpienie lub zbycie powoduje ekonomiczne przysporzenie majątkowe
u podatnika. Przykładem takiego rozliczenia byłyby transakcje na pochodnych instrumentach
walutowych, których realizacja - czy to poprzez fizyczną dostawę waluty, czy poprzez
rozliczenie netto - generuje analogiczny zysk ekonomiczny, który na dzień wystąpienia
powinien stanowić przychód podatkowy. Z drugiej strony, za koszt podatkowy powinna być
uznawana wartość ekonomicznej straty z tytułu zawarcia, trwania, rozliczenia, odstąpienia lub
zbycia pochodnych instrumentów finansowych. Przedmiotowy autorski model opodatkowania
transakcji na pochodnych instrumentach finansowych oraz koncepcja dochodu, w tym
zakresie stanowiącego nadwyżkę ekonomicznego zysku nad wartością poniesionych strat
związanych z derywatami, posiada cechy częściowo zbliżone do cech podatków od przyrostu
majątku lub podatków od posiadanego majątku. Jednakże jest to założenie celowe, z uwagi na
fakt, iż ów przyrost posiadanego lub postulowanego majątku, lub sam fakt jego posiadania,
może być wynikiem prowadzonej działalności gospodarczej. W przekonaniu autora, taka
koncepcja odpowiadałaby założeniu opodatkowania dochodu uzyskiwanego z prowadzonej
działalności gospodarczej. Pozostawienie aktualnie obowiązującej koncepcji opodatkowania
derywatów, daje możliwość manipulacji wynikiem podatkowym, co jest sprzeczne z
fundamentalnymi regulacjami ustawy zasadniczej.
16
VI. Prognoza rozwoju ustawodawstwa w zakresie opodatkowania dochodu będącego
wynikiem transakcji na pochodnych instrumentach finansowych
1. Mając na uwadze aktualny rozwój gospodarki światowej, w szczególności rynków
finansowych, oraz szybkość rotacji kapitału, ustawodawca wspólnotowy dostrzegł potrzebę
wprowadzenia nowego podatku dotyczącego transakcji finansowych – nie tylko z uwagi na
względy fiskalne, ale również nadzorczo-kontrolne 58 . Jednakże, z uwagi na ograniczone
możliwości ewidencyjne takich transakcji oraz problemy w zakresie faktycznego określenia
miejsca źródła dochodów 59 , niektóre kraje członkowskie UE planują wprowadzenie
opodatkowania transakcji finansowych na bazie ryczałtowej odnoszącej się do wartości
transakcji – wartości derywatów. Ustawodawca krajowy nie powinien borykać się ze
wskazanymi problemami. Jednakże, polski ustawodawca nie dostrzegł jeszcze ryzyk
związanych z niejednoznacznością przepisów w zakresie opodatkowania transakcji na
pochodnych instrumentach finansowych podatkiem dochodowym od osób prawnych. Należy
wskazać, iż pomimo częstych manipulacji wynikiem podatkowym w zakresie podatku
dochodowego od osób prawnych na derywatach w latach 2008 - 2012, ustawodawca nie
podjął żadnych kroków w zakresie przeciwdziałania fikcyjnemu kształtowaniu kosztów
uzyskania przychodów. Dotychczasowe stanowisko doktryny, o rzekomo celowym zbliżeniu
prawa bilansowego i podatkowego, stanowią zaprzeczenie przyjętej normatywnej koncepcji
dochodu w podatku dochodowym od osób prawnych.
Opracowana teoretycznoprawna koncepcja opodatkowania transakcji na pochodnych
instrumentach finansowych może być podstawą do ujednolicenia stanowisk organów
podatkowych oraz judykatury w zakresie określania przychodów i kosztów podatkowych
związanych z derywatami w oparciu o aktualnie obowiązującej ustawę z dnia 15 lutego 1992
r. oraz, co ważniejsze, może stanowić punkt odniesienia do ukształtowania sposobu
opodatkowania derywatów podatkiem dochodowym od osób prawnych, urzeczywistniając
tym
samym
zasady
pewności
opodatkowania,
dogodności
opodatkowania
oraz
sprawiedliwości społecznej.
***
58
Aspekty kontroli finansowej w zakresie zobowiązań publicznoprawnych na tle polskich regulacji ustrojowych
zob. L. Kurowski, H. Sochacka-Krysiakowa, Podstawy kontroli finansowej, Warszawa, Państwowe
Wydawnictwo Ekonomiczne, 1973; L. Kurowski, H. Sochacka-Krysiakowa, Kontrola finansowa, Warszawa,
Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1976; Jacek Jagielski, Pozycja prawna centralnych urzędów
administracji państwowej, Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji, 1991.
59
Zob. W. Modzelewski, P. Turkowski, J. Aleksandrowicz, Podatki dochodowe - problemy praktyczne
przedsiębiorców, Warszawa, Instytut Studiów Podatkowych Modzelewski i Wspólnicy, 2005.
17
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

2-2=0

2 Cards jogaf85537

Create flashcards