Nieproliferacja broni jądrowej - sukcesy i porażki.

advertisement
Nieproliferacja broni jądrowej - sukcesy i porażki.
Mateusz Zatorski
się
strzenianiem broni jądrowej2) ma długą i złożo-
w Stanach Zjednoczonych wraz ze skonstru-
ną historię, której nie sposób tutaj zaprezento-
owaniem amerykańskiej bomby atomowej.
wać. W tym
Tuż po przeprowadzeniu udanego testu w miej-
wspomnieć, że była ona przedmiotem dyskusji
scowości Alamogordo w stanie Nowy Meksyk
prowadzonej w różnych gremiach, w których
(dnia 16 lipca 1945 r.) z inicjatywy senatora
ścierały się interesy wielu państw: dążących
McMahona rozpoczęto prace nad ustawą mającą
do uzyskania broni jądrowej, broniących swojej
na celu zagwarantowanie i zabezpieczenie pozy-
dominacji na tym polu, oraz tych wreszcie,
cji Stanów Zjednoczonych jako światowego
dla których najsłuszniejszym rozwiązaniem
monopolisty w dziedzinie broni atomowej.
było całkowite rozbrojenie i zniszczenie istnie-
Ustawa Nuclear Noproliferation Act została
jących arsenałów. Trudno orzec jednoznacznie,
podpisana przez Prezydenta Trumana 1 sierpnia
czyje
1946 r.1 Kwestia kontroli nad bronią atomową
Co prawda w ciągu dwóch dekad, poprzedzają-
oraz jej rozprzestrzenianiem równie szybko
2
Idea
nieproliferacji
zrodziła
zyskała uznanie i należną jej uwagę na arenie
międzynarodowej. Pierwsza sesja Zgromadzenia Ogólnego ONZ poświęcona była właśnie tej
kwestii. Rozwój idei sprawowania międzynarodowej kontroli nad wykorzystaniem energii
atomowej (a zwłaszcza nadzoru nad rozprze1
Ustawa powołała Komisję Energii Atomowej(United
States Atomic Energy Commission) czyniąc ją wyłącznym właścicielem wszystkich materiałów rozszczepialnych i związanych z nimi urządzeń. Komisja miała
sprawować kontrolę nad danymi mającymi znaczenie
dla zapewnienia bezpieczeństwa państwowego.
Ustawa pierwotnie wprost wykluczała przekazywanie
informacji dotyczących materiałów rozczepialnych
innym państwom. Dopiero późniejsze nowelizacje
wprowadziły możliwość udostępniania ich sojusznikom: Wielkiej Brytanii i Kanadzie.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
interesy
miejscu
wystarczy jedynie
ostatecznie
przeważyły.
Dla przetłumaczenia angielskiego terminu nuclear
weapon używa się w języku polskim zwrotów: broń
atomowa, broń jądrowa, broń nuklearna. Z technicznego punktu widzenia nie są one synonimami: mianem
broni atomowej określa się tzw. broń pierwszej
generacji tj. oparte na reakcji rozszczepienia jąder
atomów bomby uranowe i plutonowe. Przykładem
takiej broni są bomby atomowe Little Boy i Fat Man
zrzucone przez USA na Hiroszimę i Nagasaki w 1945
roku. Do broni jądrowej, poza wyżej wspomnianą,
zalicza się także broń termojądrową, tj. opartą na reakcji syntezy lekkich jąder atomów np. deuteru i trytu
oraz nowocześniejsze konstrukcje takie jak bomby
neutronowe czy głośno ostatnio dyskutowane amerykańskie nuclear bunker buster, których celem jest
penetracja obiektów podziemnych. Reasumując:
termin „broń jądrowa” ma najszersze znaczenie
i odnosi się do wszystkich rodzajów broni opartej
na wykorzystaniu energii zawartej w atomach. Terminem „broń jądrowa” posługuje się także polski prawodawca np. w Artykule I Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej: „Każde z Państw Stron niniejszego
Układu dysponujące bronią jądrową…”. W polskim
piśmiennictwie termin broń jądrowa i broń nuklearna
stosowane są zamiennie.
47
cych wejście w życie Układu o nierozprzestrze-
przede wszystkim finansowych. Państwa dyspo-
nianiu broni jądrowej (NPT) w 1970 roku, pięć
nujące bronią jądrową z pewnością zaintereso-
państw skonstruowało i przetestowało bomby
wane są utrzymaniem tego statusu w jak
atomowe a większość z nich także bomby
najmniej licznym gronie, natomiast państwa nie
wodorowe: Stany Zjednoczone (1945), ZSRR
dysponujące bronią jądrową to w większości
(1949), Wielka Brytania (1952), Francja (1960)
państwa, których zwyczajnie na nią nie stać,
oraz Chiny (1964). Z drugiej strony jednak
i które nie są zainteresowane posiadaniem
udało się doprowadzić do zawarcia NPT1, które-
takowej broni, dla nich z kolei korzystne jest
go znaczenia nie sposób przecenić.
uczestnictwo w NPT, gdyż w ten sposób
Bipolarny układ stosunków międzynarodowych
determinował
zarówno
uzyskują gwarancje, że nie będą podmiotem
przebieg
ataku ze strony państw dysponujących bronią
negocjacji, jak i ostateczny kształt NPT. ZSRR
jądrową a także uzyskują łatwiejszy dostęp do
i USA uzgadniały między sobą propozycje
pokojowego wykorzystania energii atomowej,
tekstu traktatu, by a następnie przedstawić treść
na czym z pewnością bardziej im zależy.
uzgodnionych postanowień swoim sojuszni-
NPT został podpisany dnia 1 lipca 1968
kom2. Porozumienie osiągnięte w taki sposób
roku przez trzy państwa posiadające już broń
spełniło swoje zadanie o tyle, że państwa posia-
jądrową, (tj. USA, Wielką Brytanię i ZSRR)
dające broń jądrową można dziś policzyć
oraz kilkadziesiąt innych państw. Wszedł on
na palcach obu rąk. Przyczyny, z jednej strony
w życie dnia 5 marca 1970 roku a zawarty
dużej liczby państw stron NPT a z drugie strony
został na 25 lat. NPT jest pierwszym traktatem,
małej liczby państw posiadających broń jądrową
który w sposób kompleksowy nakłada na
należy upatrywać po części w obowiązywaniu
państwa zobowiązania prawne, których celem
NPT, (jako przykład niech posłuży sprawa
jest doprowadzenie do nuklearnego rozbrojenia,
Niemiec Zachodnich, które podjęły pewne
z tym zastrzeżeniem, że utrzymał on status quo
starania w celu uzyskania broni jądrowej, przy
w zakresie państw posiadających broń jądrową
pomocy USA, jednak za sprawą nacisków
i nie zobowiązał tych państw expressis verbis
ze strony ZSRR Niemcy odstąpiły od swoich
do zniszczenia posiadanej broni a jedynie
zamierzeń i przystąpiły do NPT jak państwo nie
do podjęcia rokowań w dobrej wierze w tym
dysponujące bronią jądrową), po części zaś
celu. W dniu dzisiejszym stronami NPT jest 188
w trudnościach w uzyskaniu broni jądrowej,
państw, co w umowach dotyczących rozbrojenia
1
jest rzadkością. Poza strukturami NPT pozostają
2
United Nations Treaty Series(dalej UNTS), vol. 729,
s. 161.
http://www.armscontrol.org/act/2008_07-08/lookingback
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
Indie, Pakistan i Izrael (które nigdy nie były
48
stronami NPT) oraz Korea Północna, która jako
ne. Konferencje te zwoływane są regularnie
jedyna w historii, wystąpiła z niego w 2003
a najbliższa przypada na 2010 rok.
roku. Warto także zwrócić uwagę na Iran,
którego program jądrowy wzbudza wiele kon-
Kształt NPT oraz systemu, który tworzy,
opiera się o trzy fundamentalne założenia:
trowersji z uwagi na dość tajemniczy sposób
prowadzenia prac nad nim. Iran jest stroną NPT
Nieproliferacja:
od początku jego obowiązywania. Po objęciu
rządów przez Prezydenta Mahmuda Ahmedine-
NPT dzieli Państwa-Strony na dwie grupy,
żada współpraca Iranu z MAEA znacznie się
państwa dysponujące bronią jądrową (Nuclear-
pogorszyła. Przerwano negocjacje z UE. W per-
Weapon States) oraz państwa nie dysponujące
spektywie nałożenia sankcji przez Radę Bezpie-
bronią jądrową (Non Nuclear Weapon States).
czeństwa ONZ Iran zagroził wystąpieniem
Kryterium
z NPT, nie podjął jednak żadnych kroków
i zdetonowanie broni jądrowej lub innego jądro-
prawnych w tym celu. Polska podpisała Układ
wego urządzenia wybuchowego przed dniem
o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej1 1 lipca
1 stycznia 1967 roku. Formalnie, więc status,
1968 roku, ratyfikowała go dnia 3 maja 1969
tzw. państw atomowych mają: USA, Rosja (jako
roku a wszedł on w życie w stosunku do Polski
sukcesor ZSRR), Wielka Brytania, Francja
dnia 5 marca 1970 roku.
oraz Chiny. Faktycznie jednak także inne
podziału
jest
wyprodukowanie
Zgodnie z Artykułem X NPT, po 25
państwa dysponują bronią jądrową, są nimi
latach od wejścia w życie została zwołana
Indie2, Pakistan3, Izrael4 oraz Korea Północna 5.
konferencja
miała
Na podstawie Artykułu I państwa dysponujące
zdecydować o dalszych losach NPT, tj. o prze-
bronią jądrową zobowiązane są do nieprzekazy-
dłużeniu jego obowiązywanie na czas nieokre-
wania komukolwiek, bezpośrednio lub pośred-
ślony, lub na dodatkowy okres lub okresy.
nio, broni jądrowej lub innych jądrowych
Przedłużenie obowiązywania NPT na czas
urządzeń wybuchowych oraz kontroli nad nimi.
nieokreślony stało się faktem po V Konferencji
Zobowiązanie obejmuje także nieokazywanie
Przeglądowej
międzynarodowa,
zwołanej
w
która
1995
roku.
Wspomniana konferencja przeglądowa, ma
stanowić forum dla badania funkcjonowania
2
3
4
Układu i upewnienia się, że cele określone
w jego wstępie i postanowieniach są realizowa5
1
Dz. U. 1970 nr 8 poz. 60.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
http://www.fas.org./nuke/guide/india/nuke/index.html
http://www.asil.org/insigh18.cfm .
http://www.fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/ .
Izrael oficjalnie nie potwierdza posiadania broni
jądrowej, http://nuclearweaponarchive.org/Israel/index.html
http://www.globalsecurity.org/wmd/world/israel/nuke.htm .
http://www.cdi.org/nuclear/nk-fact-sheet.cfm , http://
www.fas.org/nuke/guide/dprk/nuke/index.html .
49
pomocy, niezachęcanie i nienakłanianie państw
z przedmiotem NPT zagroziły jej najwyższym
nie dysponujących bronią jądrową do jej produ-
interesom. O wystąpieniu strona powinna
kowania lub uzyskania (Artykuł I). Natomiast
zawiadomić na trzy miesiące wcześniej wszyst-
państwa nie dysponujące bronią jądrowa zobo-
kie inne strony Układu oraz Radę Bezpieczeń-
wiązały się do nieprzyjmowania od kogokol-
stwa
wiek, bezpośrednio lub pośrednio, broni jądro-
okoliczności, na które się powołuje. NPT nie
wej i innych jądrowych urządzeń wybuchowych
precyzuje, o jakie okoliczności chodzi. Ocena
ani kontroli nad nimi oraz do nieprodukowania
czy dane okoliczności zagrażają najwyższym
i nieuzyskiwania inną drogą broni jądrowej
interesom
i jądrowych urządzeń wybuchowych, a także
państwa wypowiadającego. Korea informując
nieubiegania się i nieprzyjmowania jakiejkol-
o wystąpieniu zaznaczyła, że następuje ono
wiek pomocy w ich produkowaniu (Artykuł II).
ze skutkiem natychmiastowym. W świetle Arty-
ONZ
ze
wskazaniem
państwa
wyjątkowych
pozostaje
w
dyskrecji
Indie, Pakistan oraz Izrael nie będąc
kułu X twierdzenie to było bezpodstawne.
stronami NPT nie są zobowiązane do powstrzy-
Należy jednak zadać pytanie, skoro Korea
mania się od produkcji lub uzyskiwania broni
uchybiła trzymiesięcznemu terminowi wypo-
jądrowej od innych państw ani też od przekazy-
wiedzenia, to czy można uznać je za skuteczne?
wania jej innym państwom, NPT wiąże w tym
NPT nie odpowiada na to pytanie. Z treści
zakresie tylko państwa będące jego stronami.
Artykułu X nie wynika jednoznacznie czy
Brak również normy prawa zwyczajowego,
zachowanie terminu jest przesłanką skuteczno-
która zakazywałaby produkcji, przekazywania
ści wypowiedzenia czy tez nie. Skoro uznano
czy uzyskiwania broni jądrowej. W przypadku
suwerenne prawo każdej strony NPT do określe-
Korei Północnej sytuacja wygląda nieco inaczej.
nia
Korea jako strona NPT od 1985 r. rozwinęła
słusznym wydaje się pogląd, że niedotrzymanie
własny
trzymiesięcznego
program
jądrowy
i
doprowadziła
„wyjątkowych
okoliczności”
terminu
mniej
wypowiedzenia
do uzyskania broni jądrowej. Naruszyła, zatem
wpływa na skuteczność tego wypowiedzenia.
postanowienia NPT. Jednak w 2003 r. Korea
Bez względu jednak czy odpowiedź na powyż-
wypowiedziała swoje uczestnictwo w NPT
sze pytanie jest twierdząca czy przecząca Korea
tłumacząc je wrogą polityką Stanów Zjednoczo-
pozostaje poza NPT. Wypowiadając NPT Korea
nych wobec siebie. Artykuł X NPT przewiduje,
oznajmiła także, że jest zwolniona z wypełnia-
że każda ze stron NPT, zgodnie ze swoją suwe-
nia postanowień Porozumienia o środkach
rennością ma prawo wystąpić z Układu, jeżeli
zabezpieczających
uzna, że wyjątkowe okoliczności związane
zawartego z MAEA w 1992 r. Artykuł 26 tego
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
(Safeguards
Agreement)
50
porozumienia przewidywał, że porozumienie to
wola państw dysponujących bronią jądrową
pozostanie w mocy tak długo, jak długo Korea
do zachowania jej. Państwa zobowiązały się
jest stroną NPT. W tej sytuacji Rada Bezpie-
tylko do podjęcia w dobrej wierze rokowań
czeństwa(samodzielnie lub na podstawie raportu
w tym zakresie, nie są, więc zobowiązane,
złożonego przez Radę Zarządzających MAEA)
co do rezultatu a jedynie do starań w jego
może podjąć działania na podstawie Rozdziału
osiągnięciu. Z politycznego punktu widzenia
VII Karty Narodów Zjednoczonych. Stało się
jest to konstrukcja niezwykle wygodna, rokowa-
tak 14 października 2006 r. Rada Bezpieczeń-
nia można podjąć zawsze i zawsze można
stwa ONZ Rezolucją nr 1718 wezwała Koreę
stwierdzić, że nie udało się wypracować wspól-
do natychmiastowego wycofania oświadczenia
nego stanowiska. Tak pojęta dobra wiara
o wystąpieniu z NPT, do ponownego przystąpie-
z pewnością nie przybliża do osiągnięcia całko-
nia do NPT i Porozumienia o środkach
witego rozbrojenia. Postanowienia NPT nie
zabezpieczających MAEA oraz do zawieszenia
naruszają prawa jakiejkolwiek grupy państw
prac nad programem jądrowym. Nałożone
do zawierania układów mających na celu
sankcje nie skłoniły jednak Korei do zmiany
zapewnienie
kierunku swojej polityki jądrowej. Prowadzone
jądrowej na ich terytoriach (Artykuł VII).
są także rozmowy pomiędzy Koreą a USA
Z prawa tego skorzystało wiele państw. Tytułem
zmierzające do skłonienia Korei do zaprzestania
przykładu można tu wskazać: Traktat o zakazie
prac nad programem jądrowym w zamian
broni
za pomoc gospodarczą.
i na Karaibach1, Traktat o ustanowieniu strefy
całkowitej nieobecności broni
jądrowej
w
Ameryce
Łacińskiej
bezatomowej Południowego Pacyfiku2, Traktat
w sprawie strefy bezatomowej a Azji Południo-
Rozbrojenie
wo-Wschodniej3, Traktat w sprawie strefy
Wszystkie Państwa-Strony NPT zobowiązały
bezatomowej w Afryce4.
się do prowadzenia w dobrej wierze rokowań
w sprawach: skutecznych kroków mających
Pokojowe wykorzystanie energii jądrowej
na celu zaprzestanie w najbliższym czasie
wyścigu zbrojeń jądrowych, rozbrojenia jądro-
Artykuł IV NPT stanowi wyraźne potwierdzenie
wego
zasady, że pokojowe wykorzystanie energii
oraz
w
sprawie
zawarcia
układu
o powszechnym i całkowitym rozbrojeniu
1
pod ścisłą i skuteczną kontrolą międzynarodową
2
(Artykuł VI). Z treści tego artykułu wynika silna
3
4
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
UNTS, vol. 634, s. 326.
International Legal Materials (dalej I.L.M.), vol. 24,
s. 1442.
I.L.M., vol. 35, s. 635.
I.L.M., vol. 35, s. 698.
51
jądrowej jest ze wszech miar pożyteczne
środków zabezpieczających. Procedura zastoso-
i pożądane, a co za tym idzie, żadne z postano-
wania środków zabezpieczających obejmuje
wień NPT nie może być interpretowane jako
wyjściowy materiał rozszczepialny oraz specjal-
naruszające
ny materiał rozszczepialny2. Te same materiały
nieodłączne
prawo
wszystkich
Stron Układu do rozwoju, produkcji i wykorzy-
mogą służyć
stania energii jądrowej dla celów pokojowych,
jak i celom wojskowym, tj. konstrukcji broni
bez dyskryminacji oraz z uwzględnieniem
jądrowej. Przykładowo wzbogacony uran wyko-
Artykułu I i II. W tym celu Strony Układu
rzystywany jest jako paliwo w reaktorach
zobowiązały się, w jak najszerszym zakresie,
cywilnych, ale także jako składnik broni jądro-
wymieniać wyposażenie, materiały i informacje
wej. Innym przykładem mogą być zużyte pręty
naukowe i techniczne dotyczące pokojowego
paliwowe z reaktorów, z których po przetworze-
wykorzystania energii jądrowej oraz uczestni-
niu można uzyskać materiał rozszczepialny
czyć w tej wymianie. Podobne postanowienia
nadający się do konstrukcji broni jądrowej3.
dotyczą korzyści płynących z jakiegokolwiek
Stanowi to, zatem duże ułatwienie dla państw
zastosowania wybuchów jądrowych (Artykuł
żywiących aspiracje jądrowe, które „pod przy-
V).
krywką”
rozwijania
programów
W celu zapobieżenia przekształceniu
energii
jądrowej
przeznaczonej
do
celów
2
pokojowych w broń jądrową lub inne jądrowe
urządzenia wybuchowe państwa nie dysponujące bronią jądrową zobowiązały się przyjąć
środki zabezpieczające (safeguards), które mają
być ustalone w drodze rokowań pomiędzy tymi
państwami a Międzynarodową Agencją Energii
Atomowej1 zgodnie z jej Statutem i systemem
1
Międzynarodowa
Agencja
Energii
Atomowej(MAEA) jest organizacją powstałą 29 lipca
1957 r. Jako wyspecjalizowana agencja ONZ pracuje
na rzecz pokojowego wykorzystania energii atomowej
„dla zapewnienia pokoju, zdrowia i dobrobytu
na całym świecie”. W tym celu prowadzi badania
i wspiera państwa w zakresie materiałów rozszczepialnych oraz technologii i informacji technicznych.
Na podstawie NPT MAEA jest kompetentna do
stosowania środków zabezpieczających w celu zapewnienia kontroli przestrzegania postanowień NPT.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
3
zarówno
celom pokojowym
własnych
jądrowych
uzyskują
pokojowych
niezbędne
www.iaea.org
Aby wyjaśnić, czym są wyjściowy i specjalny
materiał rozszczepialny należy sięgnąć do Artykułu
XX Statutu Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej Z treści tego artykułu wynika, iż specjalnymi materiałami rozszczepialnymi są pluton 239, uran 233,
uran wzbogacony w izotopy 235 lub 233, wszelkie
materiały zawierające jeden lub więcej wymienionych
izotopów oraz wszelkie inne materiały rozszczepialne,
które Rada Zarządzających MAEA określa co pewien
czas. W zakres tego pojęcia nie wchodzą materiały
wyjściowe. Materiałem wyjściowym natomiast, w rozumieniu Statutu, jest uran zawierający mieszaninę
izotopów spotykaną w przyrodzie, uran ubogi w izotop 235, tor, każdy z wyżej wymienionych materiałów
w postaci metali, stopów, związków chemicznych lub
koncentratów, każdy inny materiał zawierający jeden
lub więcej spośród wymienionych składników o stopniu koncentracji określonym, co pewien czas przez
Radę Zarządzających MAEA oraz wszelkie materiały,
które Rada określa, co pewien czas. Zakres tych pojęć
jest zatem szeroki i obejmuje materiały kluczowe z
punktu widzenia skonstruowania broni jądrowej. Nie
wyklucza to jednak trudności, jakie niesie ze sobą charakter samych materiałów rozszczepialnych.
Zob. J. Kubowski, Broń jądrowa: Fizyka-Budowa-Działanie-Skutki, Warszawa 2003, s. 17, przypis 1.
52
materiały rozszczepialne, co w sposób znaczący
1
Poglądowe
dane
dotyczące
kwot
przybliża je do osiągnięcia ukrytego celu .
przeznaczanych na wydatki związane z bronią
Należy podkreślić, że uzyskanie broni jądrowej
jądrową przedstawia wykres2. Wynika z niego
nie jest rzeczą prostą. Pomijając kwestie
jednoznacznie, że sumy wydatków są olbrzymie
prawne,
złożony
i w wielu przypadkach przekraczają budżety
i długotrwały. W zależności, jaką drogę dane
niektórych państw. Dane zawarte w wykresie
państwo obierze, niezbędne jest posiadanie
odnoszą się tylko do USA, jednak należy uznać,
odpowiedniego zaplecza naukowego ze wzglę-
że środki przeznaczane na broń jądrową
du na niezwykle zaawansowany charakter tej
w innych państwach atomowych są porówny-
dziedziny, dostęp do materiałów rozszczepial-
walne. Na wydatki tego rzędu stać, zatem
nych, technologia, środki przenoszenia, i wiele
niewiele państw. Należy, zatem mieć świado-
innych elementów. Wszystko to razem wzięte
mość
tworzy zaawansowany program. Oczywistym
obejmuje państwa posiadające broń jądrową
jest, że kwestia realizacji takiego programu
oraz potencjalnych proliferatorów3.
jest
to
proces
bardzo
skali
sprowadza się przede wszystkim do posiadania
odpowiednich środków finansowych.
zjawiska
Zapobiegać
państwa
do
nieproliferacji,
sytuacjom,
w
które
którym
uzyskują materiały rozszczepialne
ukrytych
celów
zabezpieczających
ma
MAEA.
system
środków
System
ten,
w zakresie NPT, opiera się o umowę modelową
(The Structure and Content of Agreements
between Agency and States Required in Connection with the Treaty on the Non-Proliferation
of Nuclear Waepon)4. Umowa ta stanowi kompleksowy wzór porozumień zawieranych między MAEA a poszczególnymi Państwami-Stronami NPT, zobowiązanymi do zawarcia takiego
porozumienia na mocy Artykułu III NPT. Celem
1
Przykładem może być Korea Północna, która rozpoczynała właśnie od programu badawczego, Pakistan,
gdzie w 2003 roku odkryto tajną sieć stworzoną przez
dr Abdula Qadeera Khana, która dostarczała materiały,
technologię oraz informacje techniczne do państw
takich jak Iran czy Syria, a także Iran, który podejrzewany jest o rozwijanie wojskowego programu jądrowego, jednak sam usilnie twierdzi, że ma on charakter
pokojowy i służy wyłącznie celom pozyskiwania
energii elektrycznej.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
porozumienia jest przyjęcie przez Państwo-Stronę środków zabezpieczających i objęcie nimi
2
3
4
http://www.skeptically.org/onwars/id17.html ;
http://www.nti.org/e_research/e3_atomic_audit.html
Wskazać tutaj można na Iran czy Syrię, z zastrzeżeniem jednak braku niezbitych dowodów.
INFCIRC/153
53
wszystkich wyjściowych i specjalnych materia-
wania
środków
łów rozszczepialnych w całej działalności
więc znacznie poszerzony, obejmuje, bowiem
w zakresie pokojowego wykorzystania energii
państwa
jądrowej, prowadzonej na terytorium danego
oraz państwa dysponujące bronią jądrowa
państwa, pod jego jurysdykcją lub gdziekolwiek
w zakresie, w jakim udostępniają materiały
pod jego kontrolą. Zobowiązanie do zawarcia
rozszczepialne państwom nie dysponującym
porozumienia z MAEA ciąży na państwach nie
bronią jądrową. Jeśli zauważymy, że najwięk-
dysponujących bronią jądrową, nie dotyczy,
szymi dostawcami materiałów rozszczepialnych
więc państw dysponujących bronią jądrową. Nie
są właśnie państwa dysponujące bronią jądrową
oznacza to jednak, że państwa dysponujące
wtedy okaże się, że skala zjawiska jest
bronią jądrową nie będą w ogóle objęte proce-
naprawdę
durą środków zabezpieczających. Wszystkie
że w zakresie udostępniania materiałów rozsz-
Państwa-Strony NPT, a więc także państwa
czepialnych obowiązek objęcia ich środkami
dysponujące bronią jądrową zobowiązane są nie
zabezpieczającymi dotyczy także państw nie
udostępniać materiałów określonych w Artykule
będących stronami NPT, jeśli otrzymują one
III.21, jakiemukolwiek państwu nie dysponują-
materiały lub urządzenia od państw sygnatariu-
cemu bronią jądrową, jeżeli materiał taki nie
szy2. Niestety aspekt rozbrojeniowy NPT nie
będzie podlegał środkom zabezpieczającym
jest w taki sposób monitorowany. NPT nie prze-
MAEA. W praktyce oznacza to, że państwa
widuje żadnych środków weryfikujących kroki
dysponujące bronią jądrową, nie zobowiązane
podejmowane w celu rozbrojenia jądrowego.
na gruncie NPT do poddania swojej działalności
Fundamentalny dla tego zagadnienia Artykuł
w zakresie wykorzystania energii atomowej
VI3 jest stosunkowo lakoniczny, i nieostry.
środkom zabezpieczającym MAEA, zobowiąza-
Użyte w nim określenia „w dobrej wierze”,
ne są poddać tym środkom te materiały, które
„w
zamierzają przekazać innemu państwu nie
do subiektywnej interpretacji. Stany Zjednoczo-
dysponującemu bronią jądrowa bez względu czy
ne
nie
dysponujące
duża.
najbliższym
utrzymują,
zabezpieczających
Należy
czasie”
że
w
brona
także
został,
jądrową
wskazać,
stwarzają
pełni
pole
wypełniają
jest ono stroną NPT czy nie. Niespełnienie tych
wymagań może zatem skutkować naruszeniem
postanowień Artykułu I NPT. Zakres zastoso1
Chodzi o wyjściowy i specjalny materiał rozszczepialny oraz urządzenia lub materiały specjalnie
przeznaczone lub przygotowane do przerabiania,
wykorzystania lub produkcji specjalnego materiału
rozszczepialnego.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
2
3
Tadeusz Gadkowski, Międzynarodowa kontrola pokojowego wykorzystania energii atomowej, Poznań
1985, s. 64.
„Każda ze Stron niniejszego układu zobowiązuje się
do prowadzenia w dobrej wierze rokowań w sprawie
skutecznych kroków mających na celu zaprzestanie w
najbliższym czasie wyścigu zbrojeń jądrowych, w
sprawie rozbrojenia jądrowego oraz w sprawie układu
o powszechnym i całkowitym rozbrojeniu pod ścisłą i
skuteczną kontrolą międzynarodową. ”
54
postanowienia
Artykułu
VI,
wskazując
dysponują bronią jądrową a są, tak jak Iran,
na znaczną redukcję własnego arsenału jądro-
stronami NPT, wzbogacają uran w zakładach
wego. Nie można oczywiście nie zauważyć,
działających na ich terytorium. Iran wskazuje
że zawartych zostało szereg porozumień redu-
także na „wyjątkowe” traktowanie Izraela, który
kujących liczebność broni jądrowej. Największe
wysoce prawdopodobnie, posiada broń jądrową
znaczenie należy przypisać porozumieniom
i nie jest stroną NPT. Kontrowersyjna, z punktu
zawartym
pomiędzy USA a ZSRR(później
widzenia Artykułu I i II NPT jest umowa
Rosją) tj. START(Strategic Arms Reduction
pomiędzy USA a Indiami dotycząca transferu
Treaty)1 oraz SALT(Strategic Arms Limitation
technologii jądrowych i wyposażenia3 a także
Talks)2 Porozumienia te znacząco zredukowały
kwestia wejścia w życie Układu o całkowitym
arsenały jądrowe obu państw, jednak zawarte
zakazie
zostały z inicjatywy USA i ZSRR i wydaje się
zakazuje przeprowadzania jakichkolwiek prób
że bezpośrednim powodem ich zawarcia były
z bronią jądrową lub innych próbnych eksplozji
raczej kwestie czysto ekonomiczne niż realiza-
jądrowych. Silną stroną tego traktatu jest wpro-
cja postanowień Artykułu VI NPT. Pomimo
wadzenie kompleksowego reżimu weryfikacji
wspomnianych redukcji, proporcje w posiadaniu
opartego
broni jądrowej zasadniczo się nie zmieniły. USA
monitorowania, inspekcjach na miejscu, środ-
i Rosja posiadają ok. 95% światowego arsenału
kach budowy zaufania i konsultacjach. Miał on
jądrowego.
wejść w życie w 180 dni o jego ratyfikowaniu
Wskazuję się także na tzw. podwójne
prób
na
jądrowych(CTBT).
międzynarodowym
CTBT
systemie
przez 44 państwa wskazane w traktacie.
standardy w traktowaniu niektórych państw
Niestety kilka
o takim samym statusie prawnym na gruncie
do jego ratyfikowania. Dlatego nie wszedł on
NPT. Na przykład Iran zarzuca państwom
w życie do dnia dzisiejszego. Traktat ten jest
zachodnim oraz MAEA, że ogranicza się jego
bardzo istotnym wzmocnieniem reżimu niepro-
„nieodłączne prawo” do rozwijania pokojowego
liferacji. Zakazuje on testów, których przepro-
wykorzystania energii jądrowej, podczas gdy
wadzenie jest niezbędne do prawidłowego
państwa takie jak Niemcy czy Japonia, które nie
skonstruowania
1
jądrowej. Konstrukcja CTBT wydaje się być
2
Krótka charakterystyka START zob. Shannon N.
Kile, Kontrola i nierozprzestrzenianie zbrojeń nuklearnych, [w:] Kontrola zbrojeń Rozbrojenie u progu XX
wieku, pod red Adama Daniela Rotfelda, Warszawa
2002, s.85 i n.
Krótka charakterystyka SALT zob. Broń masowego
rażenia w świetle prawa międzynarodowego-wybrane
problemy, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa
2004, s. 46.
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
państw
przejawiło
niektórych
rodzajów
niechęć
broni
bardzo spójna. Jak się okazuje nie podoba się
to niektórym państwom. Powyższe zagadnienia
ilustrują doskonale, że najsłabszym elementem
3
http://www.fas.org/blog/ssp/2007/08/india_gets_a_de
al.php#more-155
55
mechanizmu kontroli NPT jest wola państw.
NPT uznać należy natomiast zbyt ogólne ujecie
Nawet najdokładniejsze środki zabezpieczające
niektórych pojęć, co prowadzi do odmiennych
czy inspekcje nie przyniosą skutku, jeśli
interpretacji,
nieprecyzyjne
państwa nie zezwolą inspektorom na wykony-
dotyczących
rozbrojenia,
wanie swoich czynności. Od dobrej woli państw
obowiązków po stronie państw dysponujących
zależy powodzenie NPT i realizacja celu, jaki
bronią jądrową i nie dysponujących nią, kwestię
wyznacza. Wiele zależy także od wewnętrznej
podwójnych standardów w traktowaniu niektó-
sytuacji politycznej państw posiadających broń
rych państw. Należy jednak wskazać, że miarą
jądrową oraz od wzajemnych stosunków między
słabości reżimu NPT jest pozycja i wola państw,
tymi państwami. Historia obnażyła słabość
których siła i wpływy pozwalają na ustalanie
mechanizmów kontrolnych, a może bardziej
warunków i kształtowanie sytuacji międzynaro-
prawdziwe
państw,
dowej. Najbliższa Konferencja Przeglądowa
wspomniana już sieć Abdula Qadeer Khana
NPT, która odbędzie się w 2010 roku, będzie
z powodzeniem przez kilkanaście lat dostarczała
dobrą okazją do poważnej refleksji nad jego
technologie i informacje techniczne wielu pań-
przyszłością, choć z pewnością nie zabraknie
stwom1, niepewny i niejasny jest także udział
kwestii
służb wywiadowczych w tej sieci2. Niemożliwa
Komitetów Przygotowawczych do Konferencji
jest skuteczna nieproliferacja, jeśli państwa
zaznaczył się spór, co do samej agendy
działają na dwa fronty. Dnia 1 lipca 2008 roku
Konferencji, nie wróży to, zatem przełomowych
minęła 40 rocznica obowiązywania NPT. Podsu-
decyzji. Spór ten dowodzi, że interesy niektó-
mowując dorobek NPT za sukces należy uznać
rych państw są ważniejsze od interesu wspólne-
niewątpliwie jego popularność, potwierdzoną
go tj. pokoju i bezpieczeństwa międzynarodo-
przez niemal wszystkie państwa świata, które
wego. Dziś, bowiem nie mamy do czynienia
zdecydowały się do niego przystąpić, fakt,
tylko z państwami jako podmiotami obrotu
że został przedłużony bezterminowo, co może
międzynarodowego, lecz także z różnymi grupa-
świadczyć o potrzebie tego rodzaju regulacji,
mi o nieokreślonej podmiotowości np. grupy
utrzymanie małej liczby państw posiadających
terrorystyczne.
broń jądrową, wspieranie idei pokojowego
możliwość
wykorzystania energii atomowej,. Jako słabość
lub materiałów służących do jej budowy przez
intencje
niektórych
spornych.
W
kwestii
dysproporcję
trakcie
Największy
uzyskania
ujęcie
posiedzeń
niepokój
broni
budzi
jądrowej
takie właśnie grupy. Wszelkie nieporozumienia
1
2
Nuclear black markets: Pakistan, A. Q. Khan and the
rise of proliferation network, The International Institute for Strategic Studies, 2007
http://www.iht.com.articles/2008/08/25/europe/nuke.p
hp
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
i spory między państwami na gruncie współpracy w wypełnianiu postanowień NPT zwiększają
56
ryzyko i wzajemną nieufność. Z im większą
rolę. Nie licząc II Wojny Światowej nigdy nie
ilością broni jądrowej i materiałów rozszcze-
była użyta w celach wojskowych. Służyła
pialnych mamy do czynienia, tym trudniej je
państwom ją posiadającym głównie do budowa-
kontrolować, i tym większe ryzyko niekontrolo-
nia własnej pozycji międzynarodowej, i tak
wanego ich użycia np. w skutek wypadku
długo jak będzie tylko taką rolę spełniać Świat
czy pomyłki. Ciężar potencjalnych konsekwen-
może być względnie spokojny. Ale taki stan
cji spoczywa na barkach całej ludzkości. Broń
rzeczy niczego oczywiście nie gwarantuje.
jądrowa odegrała w historii XX wieku istotną
Wiedza Prawnicza nr 3/2008
57
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

słowka

2 Cards kksenia.kot1997

Create flashcards