Naukowe podstawy działalności profilaktycznej na rzecz

advertisement
Ewa Tokarczyk
Monika Ucińska
Instytut Transportu Samochodowego
NAUKOWE PODSTAWY PROFILAKTYKI SPOŁECZNEJ W ZAKRESIE
BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO
(NA PRZYKŁADZIE OFIAR WYPADKÓW DROGOWYCH)
Od wielu lat w Polsce podejmowane są działania mające na celu wyeliminowanie
z naszego życia zagrożeń na drodze. Przyjęta w Polsce wizja bezpieczeństwa ruchu
drogowego - Wizja Zero, zakłada całkowite wyeliminowanie ofiar śmiertelnych
wypadków drogowych. Dążenie do zera (lub prawie zera) ofiar śmiertelnych i ciężko
rannych w wypadkach drogowych po roku 2020 możliwe będzie dzięki różnym
działaniom. Pomocą mają być w tym zakresie profesjonalnie tworzone programy
profilaktyczne, edukacyjne i reedukacyjne.
Niniejszy artykuł omawia zagadnienia profilaktyki społecznej (definicja, cele, poziomy)
w zakresie brd na przykładzie ofiar wypadków drogowych. Zawarto w nim także zasady
i procedury tworzenia programów profilaktyki opierając się na wyznaczonych standardach.
SCIENTIFIC BASES OF SOCIAL PROPHYLACTIC IN THE AREA OF ROAD
SAFETY ON THE BASIS OF ROAD ACCIDENTS’ VICTIMS
For many years in Poland, a lot of activities have been undertaken to eliminate road
dangers from our lives. Approved by the Polish government, Zero Vision for road traffic
safety, assumes total elimination of deaths on roads. This will be possible after 2020 due to
many activities undertaken. Prophylactic, educational and reeducational programs are to
be used to reach the aim.
This article discusses prophylactic issues (definition, goals, levels) in road traffic safety
field, basing on road accidents’ victims. The paper also contains the rules and procedures
of creating this kind of programs in reference to particular standards.
Transport Samochodowy 2-2009
Wstęp
Profilaktyka społeczna to system metod i środków, które podejmowane są celem
usuwania przyczyn ujemnych zjawisk społecznych i stworzenia warunków prawidłowego
funkcjonowania i rozwoju jednostek oraz grup społecznych [5]. Takim ujemnym
zjawiskiem powodującym nie tylko określone koszty jednostkowe (bezpośrednie oraz
związane z zahamowaniem lub znaczącym utrudnieniem rozwoju) ale również wymierne
(choć trudne do policzenia) koszty społeczne jest występowanie w społeczeństwie osób
będących bezpośrednimi lub/i pośrednimi ofiarami wypadków drogowych. Zakłada się
wprawdzie, że wypadki drogowe to nieodzowny koszt wzrostu motoryzacji, nie zmienia to
jednak faktu, iż systematycznie dąży się do ograniczenia nie tylko ich liczby, ale również
ich uciążliwości. Oznacza to dążenia do zmniejszenia liczy ofiar wypadków oraz
rozmiarów poniesionych przez ofiary szkód w postaci pogorszenia jakości ich życia. Stąd
w programach długofalowych działań w różnych sferach funkcjonowania społecznego,
gospodarczego, socjalnego, zdrowotnego itd. pojawiają się postulaty, zobowiązania,
zadania zmierzające do zmniejszenia liczby ofiar wypadków drogowych oraz stworzenia
systemu pomocy ofiarom.
Zjawisko wypadków drogowych i w konsekwencji ofiar tych wypadków nie jest nowe.
Od lat wskazuje się, że Polska ma wysoki, w porównaniu z innymi krajami Unii
Europejskiej, wskaźnik ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych na 100 tys.
mieszkańców. W 2006 roku wskaźnik ten w Polsce wynosił 13.7 (14 zabitych na 100 tys.
mieszkańców), podczas gdy w krajach UE łącznie 8.6 (9 zabitych na 100 tys.
mieszkańców [22]. Stąd realizacja zadania 8 w ramach priorytetu 1.3 – Działania
sektorowe Programu GAMBIT 2005 czyli POLSKA WIZJA ZERO zakładają opracowanie
i wdrożenie skutecznego programu zmniejszenia liczby ofiar wypadków drogowych oraz
pomocy osobom, które już takimi ofiarami się stały.
1. Cel i poziomy profilaktyki
W ostatnich latach zmieniło się podejście do programów z zakresu profilaktyki
społecznej. Podkreśla się, że programy oparte na intuicji ich twórców i realizatorów,
dowolnie przenoszone z jednych grup na inne, czy też z opracowanych dla jednych
problemów na inne, traktowane jako uniwersalne, nie tylko mogą być nieskuteczne,
a wręcz przynieść efekt odwrotny od zamierzonego [2,16]. Stąd problematyka
konstruowania, realizacji i oceny programów profilaktycznych stała się przedmiotem
zainteresowań nauki. Interdyscyplinarne analizy pozwoliły na opracowanie określonych
prawidłowości i zasad - standardów - odnoszących się do programów profilaktycznych
niezależnie od tego, jakiego szczegółowo zjawiska społecznego dotyczą.
Punktem wyjścia planowania działań profilaktycznych jest zdefiniowanie i określenie
zagrożenia stania się ofiarą wypadku w kategoriach zachowania ryzykownego.
Przez zachowanie ryzykowne rozumiemy różne działania niosące ryzyko negatywnych
konsekwencji zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego jednostki, jak i dla jej
otoczenia społecznego [16]. Przy takim definiowaniu każdy uczestnik ruchu drogowego,
przez sam fakt uczestnictwa, jest potencjalnie narażony na bycie ofiarą bezpośrednią
wypadku, a jako członek rodziny, członek społeczeństwa czy pracownik służb
ratowniczych ofiarą pośrednią. Osoba może stać się ofiarą na skutek własnych zachowań
ryzykownych lub poprzez to, że nie udało jej się uniknąć skutków takich zachowań innych
(kierujących pojazdami). Zatem celem profilaktyki byłoby z jednej strony wspomaganie
32
Naukowe podstawy profilaktyki…
człowieka w radzeniu sobie z zagrożeniami wynikającymi z uczestnictwa w ruchu
drogowym, a w odniesieniu do osób, które już stały się ofiarami likwidowanie lub
ograniczanie czynników, które – jako efekt wiktymizacji – blokują prawidłowy rozwój,
zaburzają zdrowy styl życia, obniżają jego jakość.
Analiza sytuacji zagrożenia, w tym zachowań ryzykownych pozwala określić, że
odpowiedzialnymi za tendencję do zachowań ryzykownych potęgującymi zagrożenie są:
 czynniki zewnętrzne, tj. otoczenie społeczne, w tym stosunek do norm,
 czynniki wewnętrzne, tj. system osobowości jednostki,
 interakcja czynników wewnętrznych i zewnętrznych.
Wśród czynników mających wpływ na zachowania ryzykowne powodujące zagrożenie
wyróżnia się czynniki ryzyka (cechy osobowe, sytuacje, warunki sprzyjające powstawaniu
i wywołujące zachowania ryzykowne) i czynniki chroniące (cechy, sytuacje i warunki
zwiększające odporność na działanie czynników ryzykownych bądź powstrzymujące przed
takimi działaniami w konkretnym przypadku). Przy takim ujmowaniu przyczyn zachowań
ryzykownych i sprzyjających zagrożeniu określonego znaczenia nabiera traktowanie
i planowanie działalności profilaktycznej. Akcentowanie bądź tym bardziej opieranie
profilaktyki na oddziaływaniu na jeden typ czynników pozwoliło wyróżnić dwie
podstawowe koncepcje profilaktyki:
a.
koncepcję profilaktyki defensywnej, wykorzystującą wiedzę na temat czynników
ryzyka, zmierzającą do niedopuszczenia do wystąpienia negatywnych zjawisk
poprzez eliminację lub ograniczenie występowania czynników ryzyka,
b.
koncepcję profilaktyki kreatywnej, wykorzystującą wiedzę o czynnikach
chroniących, powstrzymujących zmierzającą do wzmocnienia jednostki poprzez
stosowanie środków pozytywnych, inicjujących, konstruktywnych.
Każda z tych koncepcji stosowana jako jedyna, wyłączna nie pozwala osiągnąć
oczekiwanych efektów w skali ogólnej. Może być skuteczna w skali jednostkowej. [1,16]
Aktualnie prezentowane stanowisko zakłada, że celem interwencji profilaktycznej
powinno być równoczesne oddziaływanie zarówno na czynniki ryzyka, jak i na czynniki
chroniące.
Profilaktyka
Eliminacja lub redukcja
czynników ryzyka
+
Wzmacnianie czynników
chroniących
W każdej populacji, w tym populacji uczestników ruchu drogowego, znajdują się osoby
w różnym stopniu narażone i podatne na czynniki ryzyka. W celu prawidłowego,
profesjonalnego planowania działań profilaktycznych niezbędna jest diagnoza stopnia
zagrożenia zachowaniami ryzykownymi, w tym zachowaniami ryzykownymi ze strony
innych.
W planowaniu działalności profilaktycznej bardzo ważny jest etap rzetelnej diagnozy,
tak grupowej (populacji), jak i indywidualnej. Dopiero wszechstronna diagnoza rozmiarów
i etiologii zjawiska pozwala określić, z jakim stopniem zagrożenia mamy do czynienia
i właściwie planować działania profilaktyczne. Adresowanie niewłaściwych działań do
niewłaściwej grupy nie tylko nie przynosi oczekiwanych efektów, ale może okazać się
szkodliwe. Tradycyjnie, w zależności od stopnia ryzyka i zagrożenia ryzykiem
profilaktyka prowadzona jest na trzech poziomach. W odniesieniu do większości
33
Transport Samochodowy 2-2009
zachowań ryzykownych (uzależnienia, agresja, zachowania ryzykowne itd.) wyróżnia się
trzy poziomy zagrożenia [2,16].
Grupa niskiego ryzyka, do której należą wszystkie osoby potencjalne narażone na
podejmowanie zachowań ryzykownych i na konsekwencje ryzykownych zachowań innych
(kierujących) chociaż same nie podejmują (nie stwarzają własnym zachowaniem ) ryzyka.
Do grupy tej należy zaliczyć wszystkich uczestników ruchu drogowego, gdyż każdy
z nich, nawet w sposób całkowicie niezawiniony może stać się ofiarą bezpośrednią lub
pośrednią (jako osoba bliska, świadek, osoba pracująca w służbach ratowniczych)
wypadku drogowego.
Grupa podwyższonego ryzyka, do grupy tej, w odniesieniu do zagrożenia bycia ofiarą
wypadku drogowego, należałoby zaliczyć tych kierujących, którzy dopuszczają się
wykroczeń lub/i przestępstw w ruchu drogowym, nie stosują się do zasad i przepisów
ruchu, preferują agresywny styl jazdy, zachowują się ryzykownie w ruchu drogowym.
Będą to przede wszystkim kierujący, którzy przekroczyli limit punktów karnych, ci, którzy
zmniejszyli liczbę punktów karnych poprzez udział w odpowiednim szkoleniu, osoby
zatrzymane za kierowanie pojazdem w stanie po spożyciu alkoholu i w stanie
nietrzeźwości oraz kierujący pod wpływem innych środków odurzających, kierujący –
sprawcy kolizji drogowych. Osoby te określa się jako będące po inicjacji zachowań
ryzykownych mogących prowadzić do wypadku drogowego, choć zachowania te jeszcze
do takiego wypadku nie doprowadziły i zalicza się ich do grupy kierujących o wysokim
stopniu zagrożenia wypadkiem drogowym.
Grupa wysokiego ryzyka (zagrożenia) to osoby, które stały się już bezpośrednio lub/i
pośrednio ofiarami wypadku drogowego, w którym był zabity lub ranny. U osób tych
odnotowujemy głębokie negatywne konsekwencje zarówno zdrowotne jak i psychospołeczne.
Trzem poziomom zagrożenia odpowiadają trzy poziomy profilaktyki.
Profilaktyka pierwszorzędowa – najbliższa promocji – adresowana jest do najszerszej
grupy osób potencjalnie zagrożonych, zaliczonych do grup niskiego ryzyka. Celem
profilaktyki na tym poziomie jest promocja zdrowego stylu życia, życia i zdrowia jako
wartości, poczucia odpowiedzialności za siebie i innych, właściwego stosunku do norm
i zasad, innych ludzi, uczenie radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych (trudnych,
stresowych, itp.). Docelowo chodzi o zmniejszenie rozmiarów zachowań ryzykownych
i tym samym poziomu zagrożenia. Profilaktyka pierwszorzędowa ma charakter
proaktywny (poszerzanie zakresu aktywności własnej) i przedterapeutyczny a strategie
(działania) najczęściej wykorzystywane na tym etapie to strategie informacyjne
i edukacyjne.
Profilaktyka drugorzędowa – adresowana jest do osób, które podejmują zachowania
ryzykowne, a więc do osób zaliczonych do grupy podwyższonego ryzyka. Celem działań
jest ograniczenie czasu trwania dysfunkcji i ograniczenie jej konsekwencji oraz
umożliwienie wycofania się z zachowań ryzykownych.
W przypadku analizowanej profilaktyki bezpieczeństwa ruchu drogowego
i zmniejszenia liczby ofiar wypadków drogowych profilaktyka drugorzędowa powinna być
adresowana do kierowców z grup wysokiego ryzyka wypadkowego a jej celem winno być
ograniczenie zachowań ryzykownych w ruchu oraz zapobieganie ich konsekwencjom.
Każde oddziaływanie na tym poziomie powinna poprzedzać pogłębiona diagnoza
indywidualna. Profilaktyka drugorzędowa ma już bowiem charakter reaktywny,
interwencyjny i po części terapeutyczny. Strategie najczęściej realizowane na tym
34
Naukowe podstawy profilaktyki…
poziomie to, oprócz stosowanych na wcześniejszym poziomie, strategie interwencyjne,
a w uzasadnionych przypadkach strategie zmniejszania szkód.
Profilaktyka trzeciorzędowa ukierunkowana jest na grupy wysokiego ryzyka
i obejmuje osoby, które doświadczyły już negatywnych konsekwencji wypadku
drogowego jako ofiara bezpośrednia lub/i pośrednia. Celem oddziaływań na tym poziomie
profilaktyki jest przeciwdziałanie pogłębianiu się dysfunkcji i procesu chorobowego
będących konsekwencją urazów fizycznych lub/i psychicznych oraz ukazanie szansy
i wspomaganie powrotu do normalnego życia i funkcjonowania. Podobnie jak
w przypadku poziomu drugorzędowego, podstawę planowania i podejmowania działań
powinna stanowić wieloaspektowa, pogłębiona diagnoza nie tylko bezpośrednich ale
i innych konsekwencji zdarzenia, mechanizmów obserwowanych dysfunkcji, ich nasilenia
oraz warunków utrzymywania się. Zależnie od skali i rodzajów dysfunkcji na tym
poziomie profilaktyki stosuje się najczęściej strategie interwencyjne oraz strategie
zmniejszania szkód: terapię, rehabilitację, resocjalizację.
Najnowsze prace dotyczące profilaktyki wskazują, że tradycyjny podział na trzy
poziomy nie zawsze da się zastosować. Zarzuca się mu bowiem, że jest nieostry, co
oznacza, że w niektórych przypadkach zaciera się granica pomiędzy profilaktyką
nastawioną na zapobieganie problemom zanim one powstaną (wystąpią) a działaniami,
których celem jest ograniczenie kosztów dysfunkcji, które już wystąpiły [10,18]. Dotyczy
to zacierania się granic pomiędzy profilaktyką drugo i trzeciorzędową. Już bowiem na
poziomie drugorzędowym konieczne jest niejednokrotnie prowadzenie zajęć z zakresu
psychoedukacji, socjoterapii, terapii krótkoterminowej czy interwencji kryzysowej. Są to
działania z pogranicza leczenia (terapii) lub wręcz terapeutyczne, które przy trójpodziale
zarezerwowano dla poziomu trzeciego.
Jeszcze inaczej problem wygląda w przypadku działalności profilaktycznej, której
celem byłoby zmniejszenie liczby i pomoc ofiarom wypadków drogowych. W tym
przypadku, zależnie od rozumienia zadań profilaktyki można mówić o dwóch lub trzech
poziomach. Przy szerokim rozumieniu zadań da się utrzymać trójpodział poziomów
profilaktyki tak, jak zostało to zaprezentowane wcześniej.
Poziom pierwszy, to profilaktyka w rozumieniu klasycznym, obejmująca tych
uczestników ruchu drogowego, którzy jedynie potencjalnie mogą stać się ofiarami
wypadku, a więc działania zapobiegawcze. Dotyczy to np. edukacji kandydatów na
kierowców. Do wykształcenia prawidłowych nawyków i postaw prospołecznych
u przyszłych użytkowników dróg niezbędna jest właściwie przekazana wiedza dotycząca
m.in. społecznej odpowiedzialności, kształtowania świadomości ryzyka, nauki
bezpiecznych zachowań na drodze. Działaniami zapobiegawczymi są również kampanie
społeczne kierowane do dużej liczy odbiorców (np. „Obojętność na drodze zabija”, „Prawo
jazdy to nie prawo dżungli”, „Zero proMILA”, itp.).
Poziom drugi to działania na rzecz zmniejszenia rozmiarów zachowań ryzykownych
w ruchu drogowym w grupie tych uczestników ruchu, którzy już takie zachowania
podejmują. W tym przypadku nadal chodzi o działania uprzedzające – osoby objęte
działaniami jeszcze nie są ofiarami wypadków – ale w stosunku do osób, dla których
strategie charakterystyczne dla typowej profilaktyki (informacyjne, edukacyjne,
alternatywne) okazują się być już nieskuteczne często ze względu na indywidualne cechy
i predyspozycje do zachowań ryzykownych. Przyczyną ryzykownych zachowań są
bardziej nieprawidłowe postawy i bezkrytyczny stosunek do własnej osoby niż braki
w wiedzy czy umiejętności prowadzenia pojazdu. Rezultatem nieprawidłowych wyborów
i zachowań kierowców, łamiących przepisy ruchu drogowego (jazda z nadmierną
35
Transport Samochodowy 2-2009
prędkością, zbyt blisko innego pojazdu, przejeżdżanie na czerwonym świetle), są duże
liczby kolizji i wypadków drogowych. Stąd ważna rola programów i szkoleń (szkolenie
teoretyczne oraz szkolenie praktyczne w rzeczywistym ruchu drogowym), mających kłaść
nacisk na promowanie bezpiecznych zachowań w ruchu drogowym oraz na kształtowanie
odpowiednich nawyków i postaw, co w konsekwencji powinno zmniejszyć liczbę
wypadków drogowych.
Wreszcie poziom trzeci profilaktyki obejmowałby sensu stricte ofiary wypadków
drogowych. W stosunku do tych osób należałoby stosować terapię bądź rehabilitację
dostosowaną do indywidualnych potrzeb osoby poszkodowanej w wypadku drogowym.
Formami terapii są wczesna interwencja oraz farmakoterapia, a także psychoterapia.
W przypadku ofiar wypadków drogowych, szczególnie u tych, u których pojawił się
zespół stresu pourazowego (PTSD)1 najczęściej stosuje się terapię poznawczobehawioralną. Terapia ta skupia się zazwyczaj na pomocy pacjentowi w znalezieniu takich
sposobów rozwiązania obecnego problemu, które są bardziej skuteczne niż dotychczas
stosowane.
Przy węższym rozumieniu zadań profilaktyki należałoby mówić o dwóch jej
poziomach, przy czym inaczej niż np. w profilaktyce uzależnień czy agresji w profilaktyce
i działaniach na rzecz ofiar wypadków drogowych zatarciu ulegnie różnica pomiędzy
profilaktyką pierwszo i drugorzędową. W obydwu przypadkach obejmuje ona bowiem
osoby, które jeszcze nie stały się ofiarami, chociaż są w różnym stopniu zagrożone. Stąd,
chociaż konieczne jest stosowanie różnych strategii osoby te można potraktować łącznie
i mówić wtedy o profilaktyce uprzedzającej. Przy takim rozumieniu od tych działań
wyraźnie różnią się działania, jakimi należałoby objąć osoby, które stały się bezpośrednimi
lub/i pośrednimi ofiarami wypadków i które wymagają wszechstronnej i systemowej
pomocy – typowa profilaktyka trzeciorzędowa.
2. Standardy programów profilaktycznych
Standardy odnoszące się do programów profilaktycznych dotyczą standardów jakości
przy konstruowaniu i realizacji programów. Zawierają „opis najważniejszych wymagań,
jakie współczesna nauka stawia twórcom, realizatorom i organizatorom (…) działań
profilaktycznych” [16]. Punktem wyjścia opracowanych standardów jest stwierdzenie, że
programy profilaktyczne powinny gwarantować korzyści wszystkim uczestnikom,
w szczególności jego odbiorcom. Powinny być systematycznie kontrolowane
i weryfikowane. A ponieważ ocena jakości programów wymaga oceny wielowymiarowej,
z punktu widzenia różnych kryteriów, stąd i standardy odnoszą się do wielu obszarów
i wymiarów działalności profilaktycznej [20].
Podstawowe standardy mające zastosowanie do wszystkich programów
profilaktycznych, niezależnie od ich treści i adresatów określają:
 bezpieczeństwo uczestników programu,
1
PTSD (Posttraumatic Stress Disorder) jest jednostką chorobową wprowadzoną do obowiązującego systemu
klasyfikacji i diagnozy zaburzeń psychicznych w 1980r. Kryteria diagnostyczne PTSD obejmują 17
objawów (fizycznych i psychicznych) doświadczanych przez osobę, która była narażona na zdarzenia
traumatyczne. Mogą to być takie sytuacje kiedy osoba doświadcza sama lub była świadkiem np. czyjejś
śmierci, doznała poważnych obrażeń lub była narażona na utratę ważnych dla niej wartości: życia, zdrowia
(klęski żywiołowe, katastrofy techniczne, terroryzm, wypadek drogowy, działania wojenne, przemoc
fizyczna i seksualna itd.). Objawy te związane są z ponownym odtwarzaniem traumy oraz uporczywym
unikaniem i zmniejszeniem ogólnej reaktywności i objawami psychofizjologicznego pobudzenia.
36
Naukowe podstawy profilaktyki…
 adekwatność,
 skuteczność,
 zakres i czas trwania,
 formy i metody pracy,
 organizację programu,
 kompleksowość programu,
 dokumentowanie i ewaluację programu,
 kontekst prawny (podstawy prawne).
Bezpieczeństwo uczestników
Każdy program, niezależnie od tego w ramach jakiej strategii jest realizowany, musi
przede wszystkim zapewniać uczestnikom poczucie bezpieczeństwa i nie może
powodować szkód. Dlatego od realizatorów programów wymaga się nie tylko wysokiego
profesjonalizmu, ale również przestrzegania następujących norm i zasad etyczno –
zawodowych:
 respektowanie podmiotowości uczestników chociażby poprzez ich zgodę na
udział w programie,
 poszanowanie ich godności i indywidualności,
 ochronę prywatności i zapewnienie dyskrecji,
 uwzględnienie wieku i poziomu rozwoju,
 uwzględnienie systemu wartości i stopnia wrażliwości uczestników, zakaz
stosowania psychomanipulacji [20].
Adekwatność oddziaływań profilaktycznych
Program powinien być dostosowany do rzeczywistych potrzeb, problemów, bycia
ofiarą lub/i sprawcą wypadku i możliwości odbioru przez adresatów. Realizacja tego
wymiaru standardów sprowadza się do koniecznego uwzględniania przy konstruowaniu
i realizacji programu m.in. następujących aspektów:
 program powinien dotyczyć zagrożeń rzeczywiście występujących w danej grupie
lub środowisku,
 program powinien być dostosowany do rozpoznanego, rzeczywistego, lokalnego
stopnia zagrożenia z uwzględnieniem jego ewentualnej specyfiki,
 program powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości jego odbiorców –
powinien mieć wyraźnie określonego adresata,
 wybór i wdrożenie programu powinno być zawsze poprzedzone wstępną diagnozą
w celu dobrego jego przystosowania do lokalnych warunków [3,17,10].
Skuteczność programu profilaktycznego
Skuteczność programu jest funkcją wszystkich standardów ich konstruowania
i realizacji. W szczególności jednak zwraca się uwagę na to, iż skuteczność w znaczącym
stopniu zależy od profesjonalizmu ich twórców i realizatorów. Projektom profilaktycznym
stawia się następujące wymagania mające wpływ na ich skuteczność:
 program powinien być zgodny z aktualnym stanem wiedzy w dziedzinie, której
dotyczy; autorzy powinni określić, na jakich podstawach teoretycznych się
opierają, do jakiej teorii skuteczności się odwołują,
 program powinien wykorzystywać sprawdzone strategie, formy i metody
oddziaływania a także wiedzę o skuteczności strategii, form i metod; informacje
o tym powinny znajdować się w opisie programu,
 w przypadku, gdy adresatami programów są dzieci i młodzież, program powinien
uwzględniać wiedzę z zakresu psychologii rozwojowej.
37
Transport Samochodowy 2-2009
Bardzo ważnym problemem jest wiarygodność osób prowadzących dany program.
Realizator powinien sam spełniać standardy zachowań, do których nawołuje również
w dziedzinach życia pokrewnych do tych, których bezpośrednio dotyczy program. Innym
istotnym problemem jest krąg osób, które należałoby objąć programem. Zależnie od osoby
oraz rodzaju dysfunkcji dla skuteczności programu konieczne jest włączenie do niego
innych niż tylko osoba dotknięta zaburzeniami osób (np. rodziców, osób bliskich)
[3,17,20].
Zakres i czas trwania
Żaden program profilaktyczny nie może trwać wiecznie i dotyczyć wszystkiego. Stąd
konieczność określenia jakiego zakresu problemów dotyczy, jak głęboka będzie ingerencja
oraz co będzie celem programu: usuwanie objawów, poprawa funkcjonowania czy również
usuwanie (ograniczanie wpływu) przyczyn dysfunkcji, oddziaływanie jedynie na czynniki
ryzyka czy również wzmacnianie czynników chroniących.
We współczesnej profilaktyce dominuje model oddziaływania równoczesnego (o czym
była mowa wcześniej) na oba rodzaje czynników. Programy, których celem jest zarówno
wzmacnianie najważniejszych czynników chroniących jak też osłabienie (eliminowanie)
specyficznych czynników ryzyka mają większe znaczenie i gwarantują większą
skuteczność niż te, które nastawione są jedynie na redukcję zewnętrznych objawów
zaburzeń. Dojrzały program powinien zatem uwzględniać wyniki analizy zarówno jednych
jak i drugich czynników.
Większość zaburzeń czy problemów obejmowanych działaniami profilaktycznymi
posiada na ogół specyficzne uwarunkowania indywidualne, które trudno uwzględnić
szczegółowo przy realizacji programu profilaktycznego. Stąd każdy program
profilaktyczny powinien mieć zaplecze specjalistyczne (doradztwo, możliwość
prowadzenia terapii, uzyskania wsparcia) dla osób, które wymagają indywidualnej
konsultacji czy głębszej pomocy. Może to w szczególny sposób dotyczyć ofiar wypadków
drogowych, u których stwierdza się różnorodne jakościowo i o różnym zakresie zaburzenia
funkcjonowania.
Czas trwania programu i jego intensywność zależą od zdiagnozowanych wcześniej
rodzajów dysfunkcji, jej rozmiarów, prognozy zmian w określonych warunkach. Nie
wolno rozpoczynać programów, których nie będzie można zrealizować w założonym
w programie czasie. Zależnie od przyjmowanej strategii znany jest na ogół optymalny
okres jej realizacji. Niektóre programy zakładają dwuetapową realizację. Na etapie
pierwszym dokonywana jest przesiewowa diagnoza i na jej podstawie kierowanie
(proponowanie) do odpowiedniego programu na etapie/etapach dalszych. Każdy program
profilaktyczny powinien zakładać i wskazywać uczestnikom możliwość kontynuacji
w postaci indywidualnych działań interwencyjnych czy terapeutycznych [3,6,17,20].
Formy i metody pracy
Wszystkie stosowane w ramach realizacji programów profilaktycznych metody można
podzielić na trzy kategorie:
1. metody podające, w których aktywność jest po stronie realizatorów, natomiast
uczestnicy są biernymi odbiorcami treści (wykłady, typowe treści edukacyjne
w postaci ulotek, informatorów, poradników itp.),
2. metody aktywizujące, zakładające dwustronną relację pomiędzy prowadzącym
a odbiorcą, polegające na aktywizowaniu uczestników przez realizatora
programu (dyskusje, gry, zabawy dydaktyczne, drama, warsztaty edukacyjne
itp.),
38
Naukowe podstawy profilaktyki…
3. metody interaktywne, zakładające wielostronne relacje między prowadzącym,
odbiorcą, innymi uczestnikami - a gdy jest to wskazane - również innymi
osobami w środowisku w toku realizacji programu. Metody te zakładają dwa
etapy realizacji programu: etap edukacyjny (np. uczenie czym jest
asertywność, stres i strategie radzenia sobie ze stresem, trauma itp.)
a następnie etap praktycznego wykorzystania pozyskanej wiedzy – realizator
inicjuje proces interakcji, porozumiewania się uczestników, stawiania zadań,
weryfikacji umiejętności ich realizacji, uczenia się w kontaktach z innymi
dające możliwość weryfikacji w toku zajęć własnych umiejętności [10,11].
Wydaje się, iż w odniesieniu do ofiar wypadków drogowych w węższym rozumieniu
adekwatne będą metody z drugiej i trzeciej kategorii. Metody podające mogą być
stosowane w profilaktyce uprzedzającej, a ich skuteczność monitorowana.
Nowoczesne podejście do profilaktyki sugeruje stosowanie metod interaktywnych.
Wymagają one jednak od samych realizatorów uczenia się nowych umiejętności, stałego
podnoszenia kompetencji i kwalifikacji. W toku realizacji są również znacznie trudniejsze,
ponieważ trudniej jest prowadzącemu przewidzieć wcześniej wszystkie możliwe sytuacje,
być z góry gotowym na odpowiednie reagowanie. Wymaga to od prowadzących znacznie
większej elastyczności, umiejętności rozwiązywania problemów „na żywo” przy
równoczesnym trzymaniu się celów i scenariusza programu.
Organizacja programu
Program profilaktyczny powinien być zaplanowany z uwzględnieniem możliwości
finansowo – organizacyjnych instytucji, które będą go realizowały lub osób, do których
jest adresowany. Program zbyt drogi może być barierą dla jego dostępności, zbyt tani
może nie pozwolić na pełną, na odpowiednim poziomie merytorycznym jego realizację.
Rzetelna analiza kosztów i warunków realizacji programu jest więc wymogiem
profesjonalnego jego konstruowania.
Program profilaktyczny powinien zakładać możliwość kontynuacji działań, okresowych
konsultacji, okresowego powtarzania najważniejszych zagadnień. Wymaga to – o czym już
była mowa – zorganizowania lub wskazania specjalistycznego zaplecza programu [20].
Kompleksowość programu
Standardem powinna być kompleksowość programów obejmujących funkcjonowanie
osoby w różnych sferach. Częstym błędem jest koncentrowanie się jedynie na najbardziej
manifestowanych dysfunkcjach z pominięciem (odłożeniem „na później”) innych
obszarów życia odbiorców. Zapomina się przy tym, że nawet opanowanie jednych
objawów przejawiających się w jednych sferach życia bez pracy nad przyczynami,
prowadzi najczęściej do ich pojawienia się w innej postaci lub innej sferze. Stąd
nadrzędnym celem profilaktyki powinna być poprawa jakości życia jednostki a nie tylko
poprawa funkcjonowania w określonych sferach [20].
Dokumentowanie i ewaluacja programu
Program w każdej jego fazie, tj. zarówno na etapie konstruowania jak i realizacji
powinien być należycie udokumentowany. Dokumentacja realizacji musi przy tym
uwzględniać standardy bezpieczeństwa uczestników, wcześniejsze ustalenia oraz założenia
jego struktury. Właściwe dokumentowanie daje możliwość oceny skuteczności programu
i wprowadzenie ewentualnych zmian - ewaluacji. Ewaluacja to systematyczne
gromadzenie informacji o programie w celu umożliwienia podejmowania decyzji
o przyszłości programu (jego kontynuacji w niezmienionej formie, konieczności
modyfikacji, zaniechaniu). Ewaluacja może dotyczyć celów, procesu realizacji, wyników
[3]. W toku ewaluacji należy sprawdzić, czy planowane zmiany w zakresie wiedzy,
39
Transport Samochodowy 2-2009
postaw, zachowań, zmniejszania się rozmiarów dysfunkcji, objawów itp. rzeczywiście
zachodzą i czy są to zmiany w założonym w programie kierunku. Ocenie podlegają
również warunki sprzyjające i utrudniające realizację programu i osiąganie założonych
celów.
Ewaluacja powinna być prowadzona w toku realizacji programu oraz po jego
zakończeniu. Ocena w toku pozwala na podjęcie decyzji o zakończeniu, kontynuacji lub
konieczności wprowadzenia zmian w danej jego edycji. Ewaluacja po zakończeniu
programu pozwala na wprowadzenie ewentualnych zmian do samego programu czy
warunków jego realizacji w celu podniesienia jego efektywności.
Opis metod, wskaźników i narzędzi ewaluacji powinien być zawarty w projekcie
programu [4,7].
Kontekst prawny – podstawy prawne
Zdecydowana
większość
programów
profilaktycznych
opracowywanych
i realizowanych jest w związku ze społecznym zapotrzebowaniem. W przypadku, gdy
zjawisko społeczne przybiera rozmiary zagrożenia społecznego, w ramach realizacji zadań
zdrowia publicznego część programów profilaktycznych realizowanych jest na podstawie
prawnego (ustawowego) zobowiązania organów, instytucji lub organizacji do ich
opracowania i realizacji. Zobowiązania takie zawierają m.in. ustawa o systemie oświaty,
ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, ustawa o wychowaniu w trzeźwości, ustawa
o przeciwdziałaniu narkomanii. W oparciu o te zobowiązania opracowane zostały
i realizowane są np. Szkolny Program Profilaktyki [14,17], działania profilaktyczne oraz
działania z zakresu pomocy osobom uzależnionym [13].
Dyskutowany aktualnie rządowy projekt ustawy o kierujących pojazdami przewiduje
obowiązkowe programy edukacyjne dla osób, które w okresie jazdy próbnej popełniły dwa
wykroczenia w ruchu drogowym oraz osób zatrzymanych za kierowanie pojazdem
w stanie po użyciu alkoholu lub w stanie nietrzeźwości [12].
Pomimo, że problem wypadków drogowych w Polsce (w 2007 roku było to 49 536
w których zginęły 5 583 osoby, a 63 224 osoby zostały ranne [21]) jest kwestią społeczną,
nie ma ujednoliconego systemu pomocy osobom poszkodowanym w wypadku drogowym
oraz ich rodzinom. Nie istnieją w Polsce struktury administracyjne, które byłyby w stanie
zapewnić systematyczną pomoc ofiarom wypadków drogowych. Osobom poszkodowanym
nie sprzyjają też przepisy prawa. Po wypadku zazwyczaj osoby w nim uczestniczące oraz
ich rodziny pozostawione są same sobie z problemami natury formalno-prawnej,
ekonomicznej i przede wszystkim zdrowotnej. Pomimo, że wiele organów państwowych
i samorządowych oraz organizacji pozarządowych planuje i prowadzi działania mające na
celu poprawę brd w Polsce, wciąż jednak czuje się niedosyt, gdy chodzi o konkretną
pomoc dla poszkodowanych w wypadkach. A jest to zgodnie z zaprezentowanym
wcześniej modelem działanie na trzecim poziomie profilaktyki
W przypadku, gdy obowiązek opracowania i realizacji programów profilaktycznych
wynika z ustawy, to ustawa i akty wykonawcze zakreślają cele oraz ramową zawartość
programów, czasem podmioty uprawnione (zobowiązane) do ich realizacji.
W przypadku, gdy takiej podstawy prawnej nie ma, każdy program profilaktyczny musi
być zgodny z zasadami i przepisami prawa regulującymi np. ochronę danych osobowych,
gwarantujących ochronę dóbr osobistych uczestników oraz zasadami wykonywania
zawodu (np. tajemnica zawodowa) jak i wymaganiami etycznymi zawodu a przede
wszystkim ze standardami praw człowieka. Do takich programów należeć będą programy
pomocy ofiarom wypadków drogowych.
40
Naukowe podstawy profilaktyki…
Oprócz opisanych wyżej ogólnych standardów tworzenia i realizacji programów
profilaktycznych opracowywane zostały standardy szczegółowe uwzględniające zarówno
specyfikę zjawisk, na które nakierowane są działania profilaktyczne jak i instytucji
(organizacji)
realizujących
programy.
Przykładem są
„Standardy jakości
pierwszorzędowych programów profilaktycznych w szkole” [20] czy „Standardy realizacji
działań profilaktycznych oraz działań z zakresu pomocy osobom uzależnionym” [13]. Te
ostatnie, zgodne z kierunkami wyznaczonymi przez Unię Europejską odnoszą się do
organizacji pozarządowych prowadzących działania adresowane do osób uzależnionych
lub zagrożonych uzależnieniem. Ze względu na fakt, iż działania tych organizacji mogą
być – w sferze organizacyjnej i standardów – podobne do działań organizacji
i stowarzyszeń działających na rzecz pomocy ofiarom wypadków drogowych wydaje się,
iż warto je przytoczyć [13].
1. „Misja organizacji zapisana jest w statucie. Planowanie kierunków i programu pracy
organizacji odbywa się przy udziale wszystkich członków organizacji. Kierunki pracy
są zgodne z lokalnym oraz wojewódzkim programem (…).
2. Zarząd organizacji prowadzi stały nadzór nad realizowanymi zadaniami. Organizacja
ma określony system zarządzania jakością przy realizacji zadań.
3. Organizacja informuje środowisko o swoich działaniach, realizowanych programach
i osiągnięciach. Organizacja pozyskuje partnerów i sponsorów wspierających
realizowane przez nią programy i zadania, współpracuje z innymi organizacjami
działającymi w tym samym obszarze.
4. Organizacja, w zależności od specyfiki realizowanych programów, może zatrudniać
merytorycznych pracowników etatowych lub w ramach prac zleconych, stażystów na
podstawie Kodeksu pracy oraz wolontariuszy – na podstawie Ustawy o działalności
organizacji pożytku publicznego. Organizacja zatrudnia również na etacie lub na
podstawie umowy – zlecenia obsługę administracyjną i finansową programów.
5. Rozwój zawodowy kadry związany jest z kierunkami działań i rozwoju organizacji
oraz realizowanymi programami. Wszystkim pracownikom stworzone są równe
szanse, zgodnie z przepisami dotyczącymi podnoszenia kwalifikacji. Kadra ma prawo
i obowiązek uczestniczenia w szkoleniach wewnętrznych i zewnętrznych. Szkolenia są
zaplanowane i systematyczne. Okresowo dokonywana jest ocena realizacji planu
doskonalenia realizatorów, w tym ocena jego efektywności.
6. Programy realizowane przez organizacje pozarządowe charakteryzuje wysoki poziom
profesjonalizmu oparty na szerokiej specjalistycznej wiedzy, doświadczeniu
i nastawieniu na optymalne wykorzystanie środków finansowych przeznaczonych na
realizacje zadań.
7. Organizacja dysponuje lokalem umożliwiającym realizacje zadań statutowych oraz
wyposażeniem zapewniającym możliwość realizacji podjętych programów.
Organizacja prowadzi dokumentację działań merytorycznych oraz dokumentacje
finansową prowadzonej działalności.
8. Uczestnikom programów i pracownikom organizacja zapewnia warunki zgodne
z wymogami bezpieczeństwa i higieny pracy.
9. System zarządzania i administracji oraz komunikowania się jest ukierunkowany na
skuteczne realizowanie programów.
10. W programach (…) realizowanych przez organizacje pozarządowe uczestniczyć mogą
wszyscy potrzebujący informacji, edukacji, różnorodnej pomocy psychologiczno –
pedagogicznej oraz socjalnej. Programy są wolne od jakichkolwiek uprzedzeń
i niesprawiedliwości.
41
Transport Samochodowy 2-2009
11. Programy konstruowane są w oparciu o aktualną wiedzę dotyczącą problematyki (…),
przy uwzględnieniu potrzeb rozwojowych i emocjonalnych oraz bezpieczeństwa
uczestników. Przy konstrukcji programu określone są narzędzia oceny skuteczności
i efektywności programu.
12. W ramach programów (…) przeciwdziałania i pomocy proponowany jest szeroki
zakres różnych form działań uwzględniających potrzeby i oczekiwania adresatów
programów.
13. Systematycznie jest badana i doskonalona skuteczność realizowanych programów.
Raporty ewaluacyjne są przekazywane sponsorom oraz instytucjom zlecającym
organizacji działanie”.
Realizacja powyższych standardów ma na celu zwiększenie skuteczności
podejmowanych przez organizacje działań a ośrodkom decyzyjnym (dysponującym
środkami lub/i sprawującym nadzór nad realizacją programów) standardy mają ułatwić
ocenę i weryfikację ofert i tym samym ich wybór a także kontrolę ich realizacji.
3. Procedura konstruowania programów profilaktycznych
Prace naukowe nad programami profilaktycznymi doprowadziły do opracowania
procedur konstruowania takich programów. Dotyczy to przede wszystkim procedur
programów na trzeciorzędowym poziomie profilaktyki, odnoszących się do osób,
u których już wystąpiły określone dysfunkcje zagrażające dalszemu rozwojowi
w indywidualnym i społecznym funkcjonowaniu jednostki. Stąd w pierwszej kolejności
opracowane zostały procedury konstruowania programów wczesnej interwencji, które to
programy w większym niż inne stopniu muszą uwzględniać problemy indywidualnych
odbiorców. Do takich programów zaliczyć należy program pomocy ofiarom wypadków
drogowych. Niżej przedstawioną propozycję - w głównym zarysie poszczególnych faz
i kroków - opracował Z.B. Gaś z Instytutu Psychologii UMCS [2].
Procedura konstruowania programów profilaktycznych wczesnej interwencji składa się
z trzech faz rozłożonych łącznie na 13 kroków. Procedura wyznacza kolejność
dochodzenia do programu określając cel każdej z faz i zadania każdego z kroków.
FAZA WSTĘPNEJ
IDENTYFIKACJI
KROK 1:
KROK 2:
KROK 3:
identyfikacja objawu
werbalizacja problemu
teoretyczna perspektywa rozumienia
problemu
FAZA DIAGNOZY
KROK 4:
KROK 5:
KROK 6:
KROK 7:
KROK 8:
identyfikacja grupy badanej
dobór metod badawczych
realizacja procedury badawczej
analiza wyników badania
werbalizacja zaleceń programu
KROK 9:
KROK 10:
KROK 11:
określenie celu programu
określenie zadań programu
określenie struktury i zawartości
programu
określenie sposobu realizacji
programu
określenie strategii ewaluacyjnej
FAZA KONCEPTUALIZACJI
PROGRAMU
KROK 12:
KROK 13:
42
Naukowe podstawy profilaktyki…
FAZA WSTĘPNEJ IDENTYFIKACJI PROBLEMU
Konstruowanie programu wczesnej interwencji czy programu pomocy rozpoczynamy
od fazy wstępnej identyfikacji problemu. Celem tej fazy jest wyodrębnienie niepokojących
objawów, odpowiednie ich nazwanie (zinterpretowanie) oraz ich umieszczenie
w perspektywie teoretycznej.
KROK 1: identyfikacja objawu
Traktując jako punkt odniesienia i odwołując się do wizji czy modeli prawidłowego
rozwoju i zdrowego funkcjonowania człowieka, analizy jakości jego życia można
interpretować jakieś zachowania jako dysfunkcjonalne. Proces ten analizuje się w kilku
wymiarach:
 sfera emocjonalna,
 dojrzewanie i funkcjonowanie społeczne,
 dojrzewanie i funkcjonowanie intelektualne,
 funkcjonowanie zawodowe,
 funkcjonowanie rodzinne,
 wykorzystanie czasu wolnego,
 ogólna filozofia życia,
 poczucie własnej tożsamości,
 ogólna satysfakcja życiowa, jakość życia.
Niepokojącym objawem mogą stać się te zachowania i postawy osób, które wykraczają
poza wzory prawidłowego rozwoju i funkcjonowania. W odniesieniu do osób będących
ofiarami wypadków drogowych będą to znane i opisywane w literaturze, jak również
obserwowane na co dzień problemy związane ze stresem lub/i traumą związaną z byciem
ofiarą wypadku lub/i z obrażeniami osób bliskich, ze stratą osoby bliskiej w przypadku
wypadku śmiertelnego. Obserwowane objawy mogą również wystąpić u osób, które
stykają się z sytuacją wypadku w związku z pracą zawodową (pracownicy służb
ratowniczych). Będą to zarówno objawy somatyczne jak i psychiczne.
KROK 2: werbalizacja problemu
Konsekwencją dostrzeżenia niepokojącego objawu powinna być werbalizacja
problemu. Krok ten służy wskazaniu na podstawie obserwowanych dysfunkcjonalnych
zachowań obszarów, w których jednostka lub grupa przeżywa trudności. Pozwala to na
skoncentrowanie się na mechanizmach dysfunkcjonalnych zachowań, a nie na
zewnętrznych ich objawach (zachowaniach).
KROK 3: teoretyczna perspektywa rozumienia problemu
Zakończenie etapu wstępnej diagnozy to określenie teoretycznej perspektywy
niezbędnej do rozumienia i interpretacji problemu. Krok ten polega na nakreśleniu
teoretycznego podłoża wyjaśniającego naturę obserwowanej dysfunkcji według jednej
z koncepcji prawidłowego lub zaburzonego rozwoju indywidualnego oraz społecznego
człowieka. Działanie to jest podstawą do planowania procesu diagnostycznego i w dalszej
kolejności dla potencjalnych możliwości przeciwdziałania dysfunkcjonalnym
zachowaniom.
W przypadku ofiar wypadków drogowych może to być perspektywa teoretyczna,
w ramach której opisuje się jakość życia - podejście salutogenetyczne, czy w zakresie
psychologii klinicznej – opisany syndrom posttraumatyczny.
FAZA DIAGNOZY
Po przeprowadzeniu identyfikacji problemu przystępuje się do fazy diagnozy. Celem tej
fazy jest w miarę możliwości wyczerpujące ustalenie tych aspektów funkcjonowania
43
Transport Samochodowy 2-2009
psychospołecznego osób z grupy wysokiego ryzyka, które pomogą zarówno w poznaniu
źródeł powstawania i mechanizmów dysfunkcji, jak i w zaprojektowaniu działań
profilaktycznych. Faza ta składa się z 5 następujących po sobie kroków:
KROK 4: identyfikacja grupy badanej
Najważniejsze w trakcie realizacji tego kroku jest znalezienie odpowiedzi na dwa
pytania:
1. Kogo należy objąć badaniami diagnostycznymi? Na ile badana(e) grupa(y)
stanowi(ą) wiarygodne źródło informacji o przejawach, rozmiarach i dynamice
diagnozowanego problemu?
2. Jakie warunki powinna spełniać badana grupa? Jakie ewentualne zmienne
pośredniczące uwzględnić przy doborze grupy?
KROK 5: dobór metod badawczych
Dobierając metodę badawczą należy pamiętać o zaletach i ograniczeniach różnych
metod oraz o tym, jakie w ramach danej metody dostępne są i możliwe do zastosowania
w praktyce konkretnego badania techniki i narzędzia badawcze. Do dyspozycji są m.in.
następujące metody: badanie reprezentacyjne, sondaż diagnostyczny, studium
indywidualnych przypadków, badania korelacyjne, eksperyment.
Każda z tych metod może zostać zastosowana jako wyłączna, możliwe jest również
wykorzystanie różnych metod. Zależy to w dużej mierze od rodzaju badanej dysfunkcji,
dostępności do osób badanych, zasobów organizacyjno – finansowych badacza.
W toku badania można posłużyć się jedną z lub równolegle kilkoma technikami badań,
jakimi są: wywiad, rozmowa, obserwacja, test, ankieta, kwestionariusze samoopisowe,
analiza wytworów, analiza dokumentów.
Dobierając technikę badawczą należy również pamiętać o możliwości skorzystania
z już istniejących standardowych narzędzi lub też skonstruować narzędzia własne:
 standardowe techniki – zaletą jest to, że spełniają określone wymogi poprawności
psychometrycznej, wadą natomiast jest to, że w niektórych sytuacjach są
nieadekwatne do badanych przez nas cech zjawiska,
 samodzielnie skonstruowane techniki – zaletą jest możliwość dobrego ich
dostosowania
do
potrzeb
badawczych,
wadą
brak
opracowania
psychometrycznego.
Dokonując wyboru metod, technik oraz narzędzi należy pamiętać o ich zgodności
z teorią psychologiczną, którą w fazie wstępnej identyfikacji w ramach KROKU 3 przyjęto
za podstawę opisu i wyjaśnień (interpretacji) obserwowanych dysfunkcji.
KROK 6: realizacja procedury badawczej
Przystępując do realizacji procedury badawczej należy zastanowić się nad 3 pytaniami:
1. Kto powinien prowadzić badania?
Odpowiedź na pierwsze pytanie związana jest z troską o ograniczenie możliwości
powstania zakłóceń w trakcie badań wynikających z wpływu, jaki może wywierać osoba
przeprowadzająca proces diagnostyczny. Najważniejsze warunki, jakie powinna ta osoba
spełniać, to: profesjonalizm, wiarygodność (zaufanie) i autorytet.
2. W jaki sposób należy je przeprowadzić?
Odpowiedź na to pytanie dotyczy przede wszystkim podjęcia decyzji czy badania
przeprowadzać indywidualnie czy w grupach, osobiście czy drogą korespondencyjną
(internetową), w miejscu zamieszkania osób badanych czy w innych miejscach.
3. Kiedy przeprowadzać badania?
Badania winny być przeprowadzone w możliwie najkrótszym przedziale czasowym.
44
Naukowe podstawy profilaktyki…
KROK 7: analiza wyników badań
Materiał badawczy, który został zgromadzony powinien zostać poddany analizie
statystycznej, dzięki której możliwe stanie się uporządkowanie danych i uchwycenie
wskaźników wykorzystywanych później w trakcie werbalizacji zaleceń do programu.
W tym celu można zastosować:
 analizy opisowe – pozwalające na liczbowe przedstawienie danych jakościowych,
 miary tendencji centralnej – umożliwiające sumaryczne ukazanie frekwencji (np.
średnia arytmetyczna, mediana, modalna),
 miary rozproszenia – umożliwiające ukazanie rozrzutu wyników w badanej grupie
w zakresie określonej zmiennej (np. rozpiętość rozkładu, odchylenie przeciętne,
wariancja, odchylenie standardowe),
 miary współzależności – pozwalające na ukazanie związku dwu lub więcej
zmiennych (np. korelacje),
 miary statystycznej istotności różnic lub podobieństwa międzygrupowego (np.
testy statystycznej istotności różnic),
 zaawansowane metody analizy danych – jak np. analiza sekwencyjna, analiza
czynnikowa.
KROK 8: werbalizacja zaleceń do programu
Ostatnim elementem fazy diagnozy jest przetworzenie wykrytych prawidłowości
funkcjonowania osób badanych na sugestie, które powinny być uwzględnione przy
konstruowaniu programu. Zalecenia stanowią opis wstępnych założeń programu
wynikających z analizy uzyskanych wyników i stwierdzonych w toku badań
diagnostycznych prawidłowości. Na tym etapie konstruowania programu należy dokonać
analizy pozwalającej na stwierdzenie, co w zakresie analizowanego problemu jest
wspólne, typowe, a co indywidualne. W jakim więc zakresie możliwe jest oddziaływanie
na grupę odbiorców, a w jakim realizacja programu będzie wymagała zapewnienia
uczestnikom możliwości indywidualnej konsultacji, terapii.
FAZA KONCEPTUALIZACJI PROGRAMU
Jest to faza zasadniczej konstrukcji programu, której efektem powinien być pisemny
projekt programu. Na tym etapie określone zostają cele, zadania, które powinny być
realizowane w toku programu.
KROK 9: określenie celu programu
Cel to antycypowana sytuacja końcowa zadania, która ma określoną wartość dla
jednostki [19]. Określając cel, do którego ma zmierzać realizacja programu, należy
kierować się kilkoma wskazówkami zawartymi poniżej. Program:
1. opiera się na założeniach teoretycznych przyjętych w próbie zrozumienia
problemu (teoria psychologiczna KROK 3),
2. wykorzystuje zalecenia wynikające z analizy danych zgromadzonych w procesie
diagnostycznym,
3. uwzględnia przejawy dysfunkcjonalności zidentyfikowane w grupie wysokiego
ryzyka.
Wykorzystując opisane wyżej wskazówki dotyczące konstruowania celu programu,
otrzymuje się opis stanu pożądanego i oczekiwanego w wyniku realizacji programu.
W przypadku ofiar wypadków drogowych celem tym będzie poprawa jakości ich życia,
w tym funkcjonowania w systemie ruchu drogowego.
Cele formułowane jako kierunki dążeń w realizacji programu nazywa się celami
ogólnymi, natomiast cele formułowane jako zamierzone mierzalne lub obserwowalne
45
Transport Samochodowy 2-2009
osiągnięcia – celami operacyjnymi. Zamiana celów ogólnych na operacyjne nosi nazwę
operacjonalizacji celów, w toku której cele ogólne powinny, według B. Niemierko [8]
ulegać następującym zmianom:
 sprecyzowaniu (trzeba pozbawić sformułowanie wyrażeń luźnych, niewiążących,
służących ozdobie i autoreklamie systemu),
 uszczegółowieniu (pojedyncze dość lakoniczne hasło zmienia się zwykle w kilka
dłuższych zdań lub równoważników zdań o bogatej treści),
 konkretyzacji (sytuacja, w której działanie się dokonuje i stan końcowy, do
którego zmierza, muszą być możliwie dokładnie określone),
 upodmiotowieniu osiągającego cel (cel powinien opierać się na inwencji,
osobistym wkładzie i pełnej odpowiedzialności jednostki oraz stanowić dla niej
pewną określoną wartość).
Bardzo ważne jest, aby cel programu został zoperacjonalizowany, tj. podany w formie
konkretnych, operacyjnych, mierzalnych celów a nie w formie zbyt ogólnych,
nieprzekładalnych na konkrety oczekiwań. B. Niemierko [8] sformułował 5 zasad
operacjonalizacji:
1. Poszanowanie osobowości odbiorcy (patrz standard bezpieczeństwa).
2. Umiar w uszczegóławianiu. Ponieważ cele bardziej szczegółowe są zwykle
bardziej konkretne, często zastępuje się właściwą operacjonalizację – to jest
nadanie celom charakteru czynnościowego – detalizacją. Tak rozdrobnione cele są
niemożliwe do ogarnięcia i utrzymania w świadomości, a więc pozostają na ogół
na papierze. Pewne uszczegółowienie celu ogólnego jest zwykle konieczne, ale
należy dążyć do tego, by jak najmniejsza liczba celów operacyjnych jak najlepiej
wyrażała cel ogólny.
3. Zachowanie celu ogólnego w pamięci. Nawet w przypadku wybitnie udanej
operacjonalizacji nie należy rozstawać się z ogólnym celem programu. Okaże się
on (cel) przydatny jako, bardziej lub mniej zręczne, uogólnienie celów
operacyjnych, a także pomoże rozstrzygać pewne wątpliwości co do interpretacji
tych celów.
4. Otwartość zbioru celów operacyjnych. Cel ogólny, skutek swej wieloznaczności,
może być łatwo naginany do bieżących wydarzeń i nadarzających się okoliczności.
Cele operacyjne, znacznie bardziej sprecyzowane, takiej elastyczności nie
wykazują. Dlatego zbiór celów operacyjnych nigdy nie powinien być traktowany
jako zamknięty, ostateczny. Życie przynosi możliwości realizacji celu ogólnego
w nowy sposób, zamyka też niekiedy pewne drogi. Sztywne trzymanie się planów
byłoby pożyteczne tylko w nie zmieniających się warunkach.
5. Pełna realizacja celów operacyjnych. Operacjonalizacja celów bywa tak
pracochłonna, że możemy mieć ochotę zadowolić się jej przeprowadzeniem i nie
podejmować pracy nad osiąganiem celów operacyjnych przez odbiorców
programu. Takie zaniechanie działań spotyka się często w życiu społecznym, np.
w działalności niektórych organizacji społecznych.
KROK 10: określenie zadań programu
Osiągnięcie wyznaczonego celu może nastąpić w wyniku realizacji kolejnych działań.
Działania te opisywane są w postaci zadań, z których każde odnosi się do jednego aspektu
problemu. Wyznaczając zadania, należy pamiętać, aby koncentrować się na tych, które
w znaczący sposób wiążą się z celem programu.
KROK 11: określenie struktury i zawartości programu
46
Naukowe podstawy profilaktyki…
Krok ten polega na przekształceniu zadań służących osiągnięciu celu programu na
konkretne działania. Określając je, należy brać pod uwagę trzy elementy:
1. osoby objęte działaniami (programy wczesnej interwencji czy pomocowe mogą
obejmować nie tylko osoby z dysfunkcją, ale również osoby bliskie, osoby
z najbliższego środowiska, osoby znaczące itp.),
2. rodzaj prowadzonych działań,
3. zawartość tematyczną prowadzonych działań (treść działań).
KROK 12: określenie sposobu realizacji programu
Kolejnym krokiem jest opracowanie szczegółowego planu realizacji programu.
Podejmując decyzję o konstrukcji planu, powinno się brać pod uwagę:
 parametry czasowe – czas potrzebny do realizacji poszczególnych działań
i realizacji całego programu,
 kolejność realizacji poszczególnych elementów programu – ustalenie, które
działania zostaną zrealizowane w fazie wstępnej (działania tworzące warunki do
zmiany), które w fazie zasadniczej (działania o charakterze podstawowym), a które
w fazie końcowej (działania o charakterze reasumującym i dostarczające
informacji zwrotnej),
 określenia zakresu osobistej odpowiedzialności realizatorów programu, wymagań
pod ich adresem,
 harmonogram realizacji programu – określenie konkretnych dat realizacji
poszczególnych elementów programu.
Na tym etapie nieodzowne jest podjęcie decyzji co do formy realizacji poszczególnych
zadań. Realizacja programu powinna przewidywać różnorodne formy znane w dziedzinie,
która stanowi podstawę teoretyczną opisu i wyjaśniania problemu oraz działalności
praktycznej (edukacyjnej, poradniczej, interwencyjnej, terapeutycznej).
KROK 13: określenie strategii ewaluacyjnych
Programy profilaktyczne powinny zawierać procedury ewaluacyjne służące ocenie
skuteczności prowadzonych działań. Takiej ocenie mogą być poddane cztery elementy
programów profilaktycznych:
1. zasoby i środki jakie zostały użyte w trakcie realizacji programu,
2. zastosowane strategie oddziaływań profilaktycznych,
3. osiągnięte wyniki bezpośrednie, realizacja założonego celu ogólnego i celów
operacyjnych,
4. osiągnięte wyniki odroczone.
Można też dokonać bardziej szczegółowego podziału poziomów ewaluacji.
 ewaluacja działań – ocena tego, co faktycznie jest robione, czy to co się robi
w ogóle podlega ocenie,
 ewaluacja nakładów - zasoby i środki jakie zostały użyte w trakcie realizacji
programu zazwyczaj w relacji do liczby odbiorców programu,
 ewaluacja procesu – ocena tego, jakie szczegółowe czynności podejmowano, czy
faktyczny przebieg czynności był zgodny z zaplanowanym, ocena zgodności
realizacji programu z jego założeniami,
 ewaluacja wyników – co jest konkretnym wynikiem realizacji programu, czy
w wyniku realizacji programu uzyskano oczekiwane zmiany. Przedmiotem oceny
są osiągnięte wyniki bezpośrednie, realizacja założonego celu ogólnego i celów
operacyjnych,
47
Transport Samochodowy 2-2009

ewaluacja skutków ubocznych – czy udział w programie powoduje inne niż
zakładane, niezamierzone skutki, jak wpływają one na przebieg i realizację
programu, osiąganie zakładanych celów.
 ewaluacja wydajności – pozwala na ocenę relacji kosztów i nakładów do
osiągniętych efektów i – jeżeli jest taka możliwość – wybór działań bardziej
ekonomicznych.
Ewaluacja może i powinna być prowadzona już w toku realizacji programu. Źródłem
informacji mogą być oceny realizatorów a także informacje zwrotne od uczestników.
Ewaluacja prowadzona na zakończenie danej edycji programu winna być dokonana już nie
tylko przez twórców i realizatorów, ale również przez organ (instytucję) zewnętrzny. Aby
było to możliwe już w projekcie programu określone powinny zostać kryteria i wskaźniki
ewaluacji. Mają one bowiem wpływ na zakres ewaluacji, pytania ewaluacyjne,
umożliwiają również obiektywność ewaluacji [7,15].
Od wielu lat w Polsce (podobnie jak w innych krajach) podejmowane są działania
mające na celu wyeliminowanie z naszego życia zagrożeń na drodze. Pomimo znacznego
postępu w rozwiązywaniu wielu społeczno – ekonomicznych problemów współczesnego
świata jest to działanie trudne. Przyjęta w Polsce dalekosiężna wizja bezpieczeństwa ruchu
drogowego - Wizja Zero, zakłada całkowite wyeliminowanie ofiar śmiertelnych
wypadków drogowych. Dążenie do zera (lub prawie zera) ofiar śmiertelnych i ciężko
rannych w wypadkach drogowych po roku 2020 możliwe będzie dzięki różnym
działaniom, ale przede wszystkim wynikać musi ze zmiany mentalności użytkowników
dróg. Pomocą mają być w tym zakresie profesjonalnie tworzone programy profilaktyczne,
edukacyjne, reedukacyjne i pomocowe.
LITERATURA:
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
[11]
[12]
Dziewięcki
M.,
(2008).
W
kierunku
integralnej
profilaktyki.
www.opoka.org.pl/biblioteka/I/ID - 15.10.2008r.
Gaś Z. B., (1998). Psychoprofilaktyka, procedury konstruowania programów wczesnej
interwencji, Lublin.
Gaś Z. B., (2003). Szkolny program profilaktyki. Istota, konstruowanie, ewaluacja.
Warszawa.
Hawkins J. D., (1994). Podręcznik ewaluacji programów profilaktycznych. Warszawa –
Olsztyn.
Hołyst B., (1994). Kryminologia. Warszawa, s. 545.
Kazein A., (1996). Zdrowie psychiczne młodzieży w okresie dorastania. Programy
profilaktyczne i leczenie. Nowiny Psychologiczne, 2.
Korporowicz L., ( 1998). Ewaluacja w edukacji. Warszawa.
Niemierko B., (1997). Między oceną szkolną a dydaktyką. Bliżej dydaktyki. Warszawa.
Ostaszewski K., (2002). Nowe definicje poziomów profilaktyki. Remedium, 7– 8 (149-150)
s. 40 – 41.
Ostaszewski K., (2005). Interaktywna profilaktyka. Remedium, 11–12 (153 – 154), 36 – 37.
Ostaszewski K., (2006). Kształtowanie umiejętności życiowych jako znaczący nurt
pozytywnej profilaktyki i promocji zdrowia psychicznego. III Konferencja Szkół
Promujących Zdrowie, Poznań http://wczp.poznan.uw.gov.pl/files/445/4549a0o365 - Data
dostępu: 21.10.2008 r.
Rządowy Projekt ustawy o kierujących pojazdami z dnia 4.08.2008r. – materiał
opublikowany na stronach internetowych Ministerstwa Infrastruktury – Akty prawne –
ustawy – projekty.
48
Naukowe podstawy profilaktyki…
[13]
[14]
[15]
[16]
[17]
[18]
[19]
[20]
[21]
[22]
Standardy realizacji działań profilaktycznych oraz działań z zakresu pomocy osobom
uzależnionym.
Krajowe
Biuro
do
Spraw
Przeciwdziałania
Narkomanii
www.narkomania.gov.pl/standard_prof.htm-4k- Data dostępu 20.10.2008 rok.
Standardy szkolnego Programu Profilaktyki http://dzieci.republika.pl/strona10.html -Data
dostępu 15.10.2008r
Szpringer M., (2004). Profilaktyka społeczna. Kielce.
Szymańska J., (2000). Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej profilaktyki.
Warszawa.
Szymańska J., (2002). Standardy szkolnych programów profilaktyki. Remedium, grudzień,
s. 5 – 7.
Szymańska J., Zamecka J., (2002). Przegląd koncepcji i poglądów na temat profilaktyki [w:]
Świątkiewicz G., (red.) Profilaktyka w środowisku lokalnym. Warszawa.
Tomaszewski T., (red.) (1978). Psychologia. Warszawa.
Wojcieszke K., Szymańska J., (2002). Standardy jakości pierwszorzędowych programów
profilaktycznych. Wychowawca, 10, www.wychowawca.pl/miesiecznik/10_118/06.htm Data dostępu 20.10.2008r.
Wypadki drogowe w Polsce w 2007 roku (2008). Warszawa: KGP.
Zielińska A., (2007). Rok 2006 na polskich drogach. Analiza danych o wypadkach
drogowych. Bezpieczeństwo Ruchu Drogowego 2, s. 4.
49
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards