Spo?ecze?stwo informacyjne w Polsce

advertisement
Komitet Badań Naukowych
Ministerstwo Łączności
Cele i kierunki rozwoju
społeczeństwa informacyjnego
w Polsce
Warszawa, 28 listopada 2000 r.
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Spis treści
Wprowadzenie .................................................................................................... 3
Powszechny dostęp do informacji ...................................................................... 7
Edukacja informatyczna ................................................................................... 12
Zmiana struktury zatrudnienia ......................................................................... 16
Prawo i przestępstwa teleinformatyczne .......................................................... 19
Dokument i gospodarka elektroniczna............................................................. 23
Zamówienia publiczne ..................................................................................... 26
Informatyzacja administracji ............................................................................ 29
Rozwój rynku teleinformatycznego ................................................................. 34
Nauka i kultura ................................................................................................. 39
Słownik ważniejszych pojęć ............................................................................ 44
Bibliografia ....................................................................................................... 46
Dokument niniejszy został opracowany na podstawie siedmiu ekspertyz, pod zbiorczym
tytułem “Społeczeństwo Globalnej Informacji w warunkach przystąpienia Polski do Unii
Europejskiej”, z następującymi podtytułami:
[1] Temat 1.: infrastruktura techniczna;
[2] Temat 2.: usługi telekomunikacyjne i teleinformatyczne;
[3] Temat 3.: stan aktualny i perspektywy zastosowań teleinformatyki;
[4] Temat 4.: aspekty wdrożenia;
[5] Temat 5.: dziedziny badawcze;
[6] Temat 6.: polska kadra informatyczna;
[7] Temat 7.: edukacja informatyczna.
Ekspertyzy zostały przygotowane na zlecenie Komitetu Badań Naukowych. Tematy 1. i 2.
opracował zespół pod kierownictwem prof. dra hab. inż. Janusza Filipiaka z Akademii
Górniczo–Hutniczej w Krakowie, tematy 3., 5., 6. i 7. opracował zespół pod kierownictwem
prof. dra hab. Jana Golińskiego ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, zaś temat 4.
opracował zespół pod kierownictwem prof. dra hab. Lecha W. Zachera z Wyższej Szkoły
Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego w Warszawie.
— 2 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Wprowadzenie
Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku, wraz z postępującą w skali
światowej konwergencją technik telekomunikacyjnych, informatycznych i
mass–mediów (por. rozdział “Rozwój rynku teleinformatycznego”), epoka
cywilizacji przemysłowej zaczęła ustępować miejsca poprzemysłowej
cywilizacji informacyjnej, której podstawowym elementem jest globalne
społeczeństwo informacyjne. Hasło to utożsamiane jest często z samym tylko
rozwojem teleinformatyki. W istocie jednak posiada ono o wiele szersze
znaczenie, gdyż decydujący w rozwoju społeczeństwa informacyjnego jest fakt,
że “informacja staje się podstawowym zasobem produkcyjnym (obok
surowców, kapitału, pracy), a wykorzystanie przy tym technik informatycznych
jest tylko kwestią narzędziową” [20] (por. również [23]). Tym właśnie różni się,
pojmowane w kategoriach cywilizacyjnych i humanistycznych, akcentowane w
Unii Europejskiej globalne społeczeństwo informacyjne od lansowanej w
Stanach Zjednoczonych globalnej infrastruktury informatycznej. Bezsprzeczne
jest jednak to, że podstawą rozwoju społeczeństwa informacyjnego jest
gospodarka oparta na wiedzy, a “zasadniczym zasobem gospodarczym,
skumulowanym zarówno w bazach danych, jak i w społecznym potencjale
intelektualnym, staje się zasób wiedzy, czyli informacji i sposób jej
wykorzystania” [26].
Proces formowania się cywilizacji informacyjnej postępuje nieuchronnie
w skali globalnej i niedocenianie go jest krótkowzrocznością. Aktualne
tendencje światowej gospodarki wskazują, że “warunkiem rozwoju
gospodarczego jest powszechny dostęp do informacji” [21]. Zapewnienie
takiego dostępu jest jednym z konstytucyjnych obowiązków państwa. Państwo
może jednak wywiązywać się z tego obowiązku dwojako: obierając rolę
biernego obserwatora i pozostawiając przemiany społeczne zwykłemu biegowi
spraw, wychodząc z założenia, że nieuniknione, globalne zmiany wcześniej czy
później muszą nastąpić również w Polsce, lub przyjmując rolę aktywną poprzez
wyznaczenie odpowiednich priorytetów rozwojowych i podjęcie działań
zmierzających do przyspieszenia wspomnianych przemian [20]. “Pierwsze
kraje, które wkroczą do społeczeństwa informacyjnego, uzyskają
największe korzyści. One ustalą porządek rzeczy dla wszystkich, którzy
pójdą w ich ślady. Dla kontrastu, kraje, które odkładają decyzje lub
preferują rozwiązania częściowe, mogą doświadczyć w najbliższej dekadzie
katastrofalnego spadku inwestycji i zmniejszenia liczby miejsc pracy” [5].
“Podejście do wyzwań, jakie niosą ze sobą zmiany społeczne i gospodarcze
związane z nadejściem cywilizacji informacyjnej, przesądzą o pozycji Polski w
nadchodzących dziesięcioleciach. Brak aktywnego udziału w tych procesach
byłby równoznaczny z utrwalaniem dystansu cywilizacyjnego i zepchnięciem
— 3 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
naszego kraju na marginalną pozycje w świecie” [26].
Wpływ zastosowania technik teleinformatycznych na wzrost wydajności
pracy i inne wskaźniki makroekonomiczne nie został jeszcze dokładnie
zbadany. Wiąże się to głównie z faktem, że trudne jest wyodrębnienie zmian
spowodowanych zastosowaniem konkretnych technik z ogółu przemian
ekonomicznych i społecznych, na które techniki te również mają pośredni
wpływ. Szeroki wpływ zastosowania telefonów, które już od pokoleń są
powszechnie używane, na sposób prowadzenia działalności gospodarczej też
nie jest jeszcze do końca zbadany. Pewne jest, że zastosowanie komputerów nie
ma prostego przełożenia na wzrost wydajności pracy, co często uważane jest za
paradoks. Konkluzja taka jest jednak spowodowana brakiem uznanej,
nowoczesnej metody badania rynku informacyjnego i jego wpływu na
gospodarkę
[6].
Wiadomo
jednak,
że
poprawa
infrastruktury
telekomunikacyjnej daje efekt podobny do zwiększenia innowacyjności
gospodarki. Wydaje się przy tym, że o wiele łatwiejszy do zaobserwowania jest
wpływ poszczególnych zastosowań teleinformatyki. Ocenia się, że ok. 25%
ogólnego wzrostu produktywności w latach 1970–1991 można przypisać
rozwojowi telekomunikacji i wzrostowi produktywności w tym sektorze [2], a
według ocen OECD zastosowanie technik handlu elektronicznego w handlu
detalicznym spowoduje obniżenie kosztów produkcji w USA i Japonii — o
0,7%, w Niemczech i Wielkiej Brytanii — o 0,6%, a we Francji — o 0,5%.
Współczynniki te traktowane są jako zgrubne przybliżenie wzrostu
produktywności, który w państwach G7 w latach 1979–97 wyniósł zaledwie
0,8% [3]. Przewiduje się, że wykorzystanie handlu elektronicznego w
kontaktach pomiędzy firmami przyniesie jeszcze większe korzyści (por.
rozdział “Dokument i gospodarka elektroniczna”). Dlatego też dostęp do
informacji nabiera coraz większego znaczenia w gospodarce i w życiu
społecznym, a rządy wielu państw starają się wykorzystywać możliwości
teleinformatyki do wspomagania gospodarki i poprawy jakości życia
społeczeństwa.
Proces kształtowania się społeczeństwa informacyjnego rozpoczął się
stosunkowo niedawno, odpowiednie regulacje prawne są dopiero tworzone a
“większość krajów dopiero wchodzi w fazę budowy zintegrowanej
infrastruktury informatycznej o zaawansowanych możliwościach usługowych,
dotychczasowe zapóźnienie Polski w rozwoju powszechnych usług
informacyjnych nie wydaje się mieć, na szczęście, istotnego znaczenia” [10].
Kraje wysoko rozwinięte budują jednak sieci zintegrowane w oparciu o
istniejącą infrastrukturę fizyczną sieci telefonicznych, której budowa jest
najkosztowniejszym i najbardziej czasochłonnym zadaniem. Niska gęstość
telefonizacji kraju może być podstawową barierą rozwoju gospodarczego
Polski. Dlatego budowa infrastruktury fizycznej powinna posiadać najwyższy
priorytet w strategii rozwoju gospodarczego kraju (por. rozdział “Powszechny
— 4 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
dostęp do informacji”). Również inne koszty transformacji gospodarczej są
znaczne, jednakże trafnie obrane priorytety mogą pomóc w osiągnięciu
lepszych efektów przy takich samych nakładach. Działania zmierzające do
integracji i szeroko rozumiane współdziałania istniejących i nowo tworzonych
systemów teleinformatycznych wymagają jednak odpowiednich uregulowań
prawnych i organizacyjnych oraz opracowania odpowiednich standardów.
Dlatego też “Polska powinna aktywnie i twórczo włączyć się w trwające
prace na zasadami przyszłego światowego »ładu informacyjnego« w
zakresie środków instytucjonalnych, usługowych i technicznych
infrastruktury informacyjnej” [10]. Innym problemem jest brak społecznej
świadomości, wiedzy i doświadczenia do czego można wykorzystywać
teleinformatykę. Jednym z podstawowych zadań państwa powinno więc być
zapewnienie odpowiedniej powszechnej edukacji w tym zakresie. Program
edukacyjny powinien być poparty szeroką kampanią reklamową i zmianami
organizacyjnymi w administracji i przedsiębiorstwach państwowych.
Przekształcenie się społeczeństwa przemysłowego wieku XX w
społeczeństwo informacyjne wieku XXI wiąże się z szeregiem procesów
o charakterze ekonomicznym, społecznym, kulturowym, politycznym,
prawnym, technicznym, ekologicznym itp. “Informatyzacja przynosi
społeczeństwu wyższy poziom życia, ale niesie ze sobą również zagrożenia,
których nie należy lekceważyć” [17]. Wskazuje się, że rozwój technik
informacyjnych i wzrost gospodarczej roli informacji może prowadzić do
rozwarstwienia społecznego, w wyniku którego osoby nie posiadające dostępu
do informacji będą cywilizacyjnie i ekonomicznie upośledzone. Ułatwiony
dostęp do informacji może zagrażać prywatności i innym interesom obywateli
oraz wywoływać pojawienie się nowej grupy przestępstw. Dzięki
telekomunikacji wzrasta wprawdzie możliwość utrzymywania kontaktów
międzyludzkich także wtedy, gdy kontakt bezpośredni nie jest możliwy ze
względu na odległość, stan zdrowia, charakter pracy czy sytuację rodzinną.
Nadużywanie mediów elektronicznych w zastępstwie bezpośrednich kontaktów
społecznych może jednak prowadzić do poczucia alienacji i zaburzeń
psychicznych. Rolą państwa jest zapobieganie tym i innym zagrożeniom oraz
zapewnienie trwałego i zrównoważonego rozwoju społeczno–gospodarczego.
Cel ten można osiągnąć poprzez przyjęcie prawidłowej strategii
określającej cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego, której
wdrożenie powinno wywrzeć pozytywny wpływ na sytuację społeczną,
polityczną i ekonomiczną kraju, gdyż “zasadniczy wpływ na kierunki
społeczno–gospodarczego rozwoju Polski wywierają i wywierać będą trendy
cywilizacji informacyjnej” [26]. “Informatyka będzie odgrywała coraz
ważniejszą rolę w społeczeństwach i gospodarkach krajów europejskich,
zmieniając zasadniczo metody ich funkcjonowania. Bezzwłoczne rozpoczęcie
procesu powszechnej informatyzacji kraju powinno ułatwić Polsce wejście do
— 5 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Unii Europejskiej” [17]. Biorąc pod uwagę rangę jaką kraje Europy Zachodniej
nadają rozwojowi usług teleinformatycznych, wszelkie zapóźnienia w tej
dziedzinie mogą zagrozić naszym staraniom o członkostwo w Unii i pełnej
integracji z NATO. Przykładem może tu być np. brak infrastruktury do
zarządzania państwem w sytuacjach kryzysowych. Z drugiej strony należy
zagadnienia związane z rozwojem społeczeństwa informacyjnego wykorzystać
w staraniach o uzyskanie dodatkowych funduszy z Unii Europejskiej, co
powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w narodowej strategii w tym zakresie.
Dlatego też strategię urzeczywistnienia idei społeczeństwa
informacyjnego w Polsce należy rozpatrywać jako zespół działań zmierzających
do zapewnienia wszystkim obywatelom dostępu do informacji o przepisach,
procedurach, działaniach rządu i przedsięwzięciach firm prywatnych,
możliwościach inwestowania i rozwoju, mechanizmach finansowych,
dostępnych technikach, technologiach i produktach, możliwościach zastosowań
teleinformatyki w pracy i w domu, statystycznych informacji gospodarczych i
demograficznych, dotyczących warunków życia, stanu i ochrony środowiska
itp. oraz do zwiększenia konkurencyjności całej polskiej gospodarki na rynku
europejskim i światowym. “Podnoszeniu konkurencyjności i innowacyjności
powinno służyć rozpowszechnienie przodujących technologii, zwłaszcza z
dziedziny informatyki, telekomunikacji itp., zapewnienie wysokiego poziomu
edukacji, a także modernizacja struktury gospodarczej i zbudowanie
nowoczesnej infrastruktury” [26].
Społeczeństwo informacyjne zostanie w Polsce ukształtowane siłami
rynkowymi z udziałem mechanizmów społecznych. Głównymi podmiotami
zyskującymi na jego krystalizacji, a jednocześnie stymulującymi jego rozwój
będą, podobnie jak w krajach Unii Europejskiej, małe i średnie
przedsiębiorstwa. Zastosowania teleinformatyki nie wymagają promocji w tych
przedsiębiorstwach. Zadaniem rządu jest w tej sytuacji stworzenie
odpowiednich
mechanizmów
ekonomicznych,
prawnych
i
administracyjnych dla zagwarantowania powszechnego dostępu do
informacji,
zapewnienia
uczciwej
konkurencji,
umożliwienia
zainteresowanym podmiotom korzystania z istniejących i przyszłych
możliwości zastosowań teleinformatyki oraz tworzenia nowych rozwiązań,
tak w sferze techniki, jak i organizacji pracy. Wynika to między innymi z roli
państwa w procesie trwałego i zrównoważonego rozwoju. “Musi ono być
promotorem rozwoju, ma tworzyć warunki sprawnego funkcjonowania rynku i
oddziaływać na mechanizmy rynkowe w tych dziedzinach gospodarki, w
których samoczynnie działający rynek nie jest wystarczająco skutecznym
regulatorem procesów gospodarczych. Warunkiem prowadzenia przez państwa
aktywnej polityki jest ustalenie priorytetów. Konieczność ich wynika ze
wszechstronności zadań i istniejących możliwości rozwoju Polski” [26].
Przyjęcie odpowiednich priorytetów badawczych i ustanowienie programów
— 6 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
wieloletnich powinno wspomagać innowacyjność gospodarki (por. rozdział
“Nauka i kultura”). Ponadto zastosowanie teleinformatyki w administracji
państwowej będzie stymulować stosowanie jej zastosowań w innych sektorach,
promując udane rozwiązania i wskazując korzyści wynikłe z ich przyjęcia [19].
“Warunkiem powszechnego rozwoju informatyzacji jest stworzenie jej
odpowiedniego otoczenia prawnego, w którym następuje kreowanie rynku
oraz zastosowania i edukacja informatyczna” [17]. Zadaniem niniejszego
dokumentu jest nadanie odpowiedniego priorytetu sprawom związanym z
przekształcaniem
się
społeczeństwa
Polskiego
ze
społeczeństwa
przemysłowego w społeczeństwo informacyjne i wskazanie działań, które
muszą zostać podjęte w tym kontekście przez administrację rządową. Dokument
ten, podobnie jak przygotowany na zlecenie Rady Europejskiej słynny Raport
Bangemanna, powinien również zwiększyć wśród polityków świadomość
problemów i wyzwań oraz okazji i zagrożeń niesionych przez zachodzącą na
świecie rewolucję informacyjną. Na jego podstawie opracowana powinna zostać
zawierająca plan działań i oszacowanie skutków finansowych “Strategia
rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce na lata 2002–2006 —
ePolska”, która będzie uwzględniała cząstkowe programy przygotowane przez
wskazanych w niniejszym dokumencie ministrów właściwych dla działów
administracji. Elementami podstawowymi objętymi tymi programami będą
analiza jakościowa i ilościowa potrzeb w zakresie dostępu do informacji, jej
zakresu, środków do jej przekazywania i udostępniania oraz nakładów
niezbędnych dla osiągnięcia określonych w tych programach celów
priorytetowych. Nakłady finansowe będą prezentowane z uwzględnieniem
źródeł finansowania, w tym możliwości budżetu państwa.
Powszechny dostęp do informacji
Cel:
Koordynator:
Zapewnienie powszechnego dostępu obywateli do usług
telekomunikacyjnych
minister właściwy do spraw łączności
Rozwój sieci teleinformatycznych i mediów elektronicznych powoduje,
że dostęp do informacji, posiadających z reguły dużą wartość gospodarczą,
polityczną, kulturalną itp., staje się coraz łatwiejszy. Zgodnie z art. 54.
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy obywatel ma wolność
pozyskiwania tych informacji. Dla zapewnienia nieskrępowanego korzystania z
tej wolności konieczne jest podjęcie wszelkich możliwych działań w celu
maksymalnego przyspieszenia zapewnienia powszechnego dostępu do
publicznej infrastruktury telekomunikacyjnej i, za jej pośrednictwem, do
usług teleinformatycznych na terenie Polski (por. [26]). Spełnienie tego
— 7 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
wymagania może być jednym z warunków przystąpienia Polski do Unii
Europejskiej, gdyż w projekcie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady
Unii Europejskiej w sprawie usług powszechnych oraz praw użytkownika w
odniesieniu do elektronicznych sieci i usług komunikacyjnych [COM(2000)392
z dnia 12 lipca 2000 r.] wskazuje się, że “państwa członkowskie [Unii
Europejskiej] powinny zapewnić że usługi [telekomunikacyjne] odpowiedniej
jakości będą udostępniane wszystkim użytkownikom na ich terytorium, bez
względu na położenie geograficzne oraz, z uwzględnieniem specyficznych
warunków krajowych, za przystępną cenę”. W związku z rosnącym znaczeniem
informacji w gospodarce światowej (por. rozdział “Zmiana struktury
zatrudnienia”), podstawowym zadaniem państwa (zgodnie z regułą
równouprawnienia obywateli zapewnioną w art. 32. Konstytucji) jest
zapobieżenie rozwarstwieniu społeczeństwa na posiadających i nie
posiadających dostępu do informacji [5], [17], [19], bez względu na ich rasę,
religię, status społeczny, poziom zarobków czy miejsce zamieszkania.
Równoprawny dostęp do informacji dotyczy nie tylko obywateli w kraju, lecz
także zapewnienia równego traktowania i pełnego uczestnictwa polskich
obywateli i podmiotów gospodarczych w świecie, w tym w Unii Europejskiej.
Tak więc “aby Polska mogła dołączyć do czołówki krajów wysoko
rozwiniętych, strategia rozwoju kraju powinna zostać oparta na informatyzacji.
Rozwój informatyki jest więc zgodny z polską racją stanu” [17].
Podstawowym narzędziem dostępu do informacji jest, ze względu na jej
powszechność, publiczna sieć telefoniczna. W celu zapobieżenia
wspomnianemu rozwarstwieniu społeczeństwa rozwój tej sieci powinien więc
stanowić priorytet w strategii rozwoju gospodarczego kraju. Konieczna jest
taka modyfikacja przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 28 maja 1996 r.
“Polityki rozwoju telekomunikacji” i przyjętego przez Radę Ministrów w
dniu 25 sierpnia 1998 r. “Zarysu strategii rozwoju rynku
telekomunikacyjnego na lata 1998–2001”, by zachęty ekonomiczne,
strategia liberalizacji rynku i kalendarium prywatyzacji Telekomunikacji
Polskiej SA ukierunkowane były nie tylko na osiągnięcie najlepszych
krótkoterminowych wskaźników ekonomicznych, lecz również jak
największych korzyści płynących z zapewnienia społeczeństwu
powszechnego dostępu do sieci. Demonopolizacja i odpowiednia polityka
podatkowa powinny doprowadzić do dalszego wzrostu tempa rozwoju
telekomunikacji w kraju, zapewniając szybkie zwiększenie gęstości
telefonizacji. Już teraz należy przygotować stosowny wniosek w celu
umożliwienia Polsce skorzystania z funduszy strukturalnych Unii
Europejskiej w celu zwiększenia dostępności i wykorzystania usług
telekomunikacyjnych poprzez rozwój nowych zastosowań. Należy również
dążyć do rozszerzania stosowania wielousługowych, cyfrowych systemów
telekomunikacyjnych o dużej przepływności, zapewniających przekaz
— 8 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
wszelkich rodzajów informacji. Należy też przyspieszyć prace nad
standaryzacją tych systemów. W podstawowym zakresie usług każdemu
nowemu użytkownikowi powinno się, w miarę możliwości proponować wraz z
linią telefoniczną automatyczny dostęp do sieci komputerowej. Dla zapewnienia
powszechnego wykorzystania sieci konieczne jest zrównoważenie taryf za
świadczone usługi i stosowanie tzw. “formuły kosztowej” *), które będzie
obowiązkowe od roku 2004. Niezbędne jednak jest by koszt tej samej usługi u
danego operatora był jednakowy na terenie całego kraju. Wymaga to między
innymi ustanowienia precyzyjnych zasad rozliczeń międzyoperatorskich.
Ustawa z dnia 21 lipca 2000 r. prawo telekomunikacyjne (Dz. U. nr 73, poz.
852) wprowadza daleko idącą liberalizację rynku telekomunikacyjnego.
Koncesje zostały zastąpione zezwoleniami telekomunikacyjnymi, których
uzyskanie jest konieczne tylko w przypadku eksploatacji publicznych sieci
telefonicznych lub sieci publicznych przeznaczonych do rozpowszechniania lub
rozprowadzania programów radiofonicznych lub telewizyjnych. Rozwiązanie to
jest zgodne z aktualnym acquis communautaire Unii Europejskiej. Zakładanie
i eksploatacja sieci transmisji danych zostały wyłączone spod obowiązku
uzyskiwania zezwolenia bez względu na rodzaj przesyłanych w nich
sygnałów i danych.
Dostęp do sieci teleinformatycznych można osiągnąć również z
wykorzystaniem istniejących już infrastruktur alternatywnych do kablowych
sieci operatorów telekomunikacyjnych w których świadczone są usługi
powszechne. Wykorzystanie tych możliwości umożliwi szybki i stosunkowo
tani wzrost dostępności zaawansowanych usług informacyjnych. Środowisko
naukowe wykorzystało infrastrukturę światłowodową sektora energetycznego.
Celowe wydaje się również szersze udostępnienie innych alternatywnych
infrastruktur do świadczenia usług teleinformatycznych. Należy uznać
znaczącą rolę operatorów telewizji kablowej w zapewnianiu powszechnego
dostępu do usług teleinformatycznych w swoich sieciach, które w niektórych
miastach swą gęstością mogą konkurować z tradycyjnymi sieciami
telekomunikacyjnymi. Dużą rolę do odegrania ma tu również dostęp
bezprzewodowy, na przykład przez sieci operatorów sieci GSM (protokoły
WAP i GPRS), a w przyszłości także UMTS. Należy więc dążyć do
uproszczenia procedur uzyskiwania pozwoleń i decyzji administracyjnych
związanych z rozwojem sieci. Wspierany powinien być rozwój komunikacji
multimedialnej, obejmujący m. in. przyspieszoną integrację sieci telewizyjnych
i multimedialnych systemów radiokomunikacyjnych z systemami
telekomunikacji przewodowej [26].
Budowa nowych szerokopasmowych sieci magistralnych *) jest obecnie
Pojęcia oznaczone gwiazdką zostały objaśnione w słowniku ważniejszych pojęć znajdującym się na końcu
dokumentu.
*)
— 9 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
ekonomicznie uzasadniona tylko jako element składowy większych inwestycji
infrastrukturalnych. Należy jednak w jak największym zakresie wykorzystać tę
możliwość. Dlatego proponuje się, żeby przy przydzielaniu koncesji na
budowę autostrad przewidzieć uwzględnienie przez oferenta położenia
wzdłuż drogi kabli światłowodowych, w których część włókien zostałaby
udostępniona na potrzeby świadczenia usług telekomunikacyjnych.
Podobny wymóg powinien dotyczyć innych inwestycji np. związanych z
budową linii kolejowych, rurociągów itp. Stworzona zostanie przy tej okazji
infrastruktura o znaczeniu ponad instytucjonalnym [23].
Ze względu na rosnące zapotrzebowanie na informację i nadążającą za
nim podaż następuje obecnie szybki rozwój systemów rozsiewczych *),
wykorzystujących techniki radiowe (wt. satelitarne). Konieczne jest włączenie
się Polski w międzynarodowe programy poświęcone rozwojowi globalnych
systemów satelitarnych. Celowe jest również podjęcie szybkich działań
zmierzających do wykorzystania przysługujących Polsce na mocy porozumień
międzynarodowych miejsc na orbitach geostacjonarnych *). Opóźnienie w tej
dziedzinie może doprowadzić do utraty tych miejsc, a tym samym uniemożliwić
stworzenie narodowego rozsiewczego systemu informacyjnego. Powołany
Zarządzeniem nr 32 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 maja 2000 r.
(zmienionym Zarządzeniem nr 41 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 czerwca
2000 r.) Międzyresortowy Zespół ds. zagospodarowania orbity geostacjonarnej
przysługującej
Rzeczypospolitej
Polskiej
na
podstawie
umów
międzynarodowych przygotował i przedstawił Prezesowi Rady Ministrów
odnośną koncepcję. W związku ze zmianą proponowanej pozycji na orbicie
przez
Międzynarodową
Unię
Telekomunikacyjną
(International
Telecommunication Union — ITU) jedyna złożona dotychczas oferta jego
zagospodarowania wymaga modyfikacji technicznych. Prace zespołu będą
kontynuowane i obejma również projekt zagospodarowania nowych pozycji na
potrzeby satelitarnej radiodyfuzji*) cyfrowego sygnału fonicznego (Satellite
Digital Audio Broadcasting — S–DAB).
Ze względu na niepowszechność dostępu, wszelkie usługi informacyjne
w sieciach teleinformatycznych będą traktowane jako środki publicznego
przekazu i będą korzystać z wolności określonej w art. 14. Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Usługi te nie będą podlegać koncesjonowaniu
podobnemu do stosowanego wobec stacji radiowych i telewizyjnych, gdyż nie
wymagają przydziału częstotliwości w ramach ograniczonego widma.
Stymulowany powinien być rozwój i publiczne udostępnianie w sieciach
informacji z poszczególnych dziedzin oraz systemów wyszukiwawczych i
— 10 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
skierowujących (systemów metainformacji)*).
W celu zapewnienia powszechnego dostępu do informacji
zgromadzonych w sieciach teleinformatycznych konieczne jest ustanowienie
przez Radę Ministrów programu wieloletniego w zakresie rozwoju
regionalnego, którego celem będzie tworzenie punktów publicznego
dostępu do sieci (z wykorzystaniem terminali komputerowych), które mogłyby
być zlokalizowane np. w bibliotekach, szkołach, ośrodkach kultury, muzeach,
urzędach administracji państwowej i samorządowej, biurach pracy,
wyspecjalizowanych jednostkach resortowych (np. w Ośrodkach Doradztwa
Rolniczego), urzędach pocztowych i telekomunikacyjnych itp. Programem tym
powinny zostać objęte przede wszystkim obszary nisko zurbanizowane. W jego
przygotowaniu mogłaby pomóc Rada Informatyzacji Wsi przy Prezesie Rady
Ministrów, której utworzenie planuje Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
W ramach zapewnienia powszechnego dostępu powinny również zostać
stworzone możliwości korzystania z usług teleinformatycznych przez osoby
niepełnosprawne, starsze, bezrobotne itp. oraz zapewniony niezbędny do
tego sprzęt. Konieczna jest nie tylko ekonomiczna stymulacja produkcji
odpowiednich urządzeń i rozwoju usług lecz także zapewnienie, by cena za te
urządzenia i usługi nie przewyższała ceny zwykłych urządzeń i usług (ich zakup
powinien być częściowo refinansowany przez państwo). Należy również
zwrócić uwagę, że dostęp do pogotowia i innych punktów opieki medycznej
może wymagać wsparcia finansowego dla korzystających z niego osób.
Należy również zauważyć, że informacje rozpowszechniane są w formie
elektronicznej nie tylko poprzez sieć, lecz również na nośnikach CD–ROM i
innych nośnikach magnetycznych i magnetooptycznych. Dlatego też konieczne
jest zagwarantowanie wszystkim równego i pełnego dostępu do tych informacji
poprzez stymulowanie zakupów sprzętu i oprogramowania komputerowego
oraz urządzeń telekomunikacyjnych. Należy zauważyć, że powszechne obycie z
technikami komputerowymi w zastosowaniach domowych będzie procentować
automatycznie wyższymi umiejętnościami pracowników w tym zakresie.
Podobnie niektóre gry (gry edukacyjne) rozwijają zdolność myślenia i
powinny być traktowane jako pomoce naukowe.
— 11 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Edukacja informatyczna
Cel:
Koordynator:
Przygotowanie społeczeństwa polskiego do przemian technicznych,
społecznych i gospodarczych związanych z tworzeniem się społeczeństwa
informacyjnego.
minister właściwy do spraw oświaty i wychowania oraz minister właściwy
do spraw szkolnictwa wyższego
Korzystanie z elektronicznych źródeł informacji wymaga umiejętności
posługiwania się odpowiednimi narzędziami. Należy oczekiwać, że postępujące
upraszczanie obsługi tych narzędzi spowoduje, że zostaną one powszechnie
zaakceptowane w społeczeństwie, tak jak stało się to z aparatami
telefonicznymi, telefaksami i bankomatami. “Zrozumienie technik
informatycznych oraz opanowanie jej podstawowych pojęć i umiejętności w
wielu krajach jest współcześnie traktowane jako podstawa wykształcenia, na
równi z umiejętnością czytania i pisania” [7]. Powszechny dostęp do informacji,
omówiony w poprzednim rozdziale, możliwy będzie jednak dopiero wtedy, gdy
powszechna stanie się wiedza dotycząca nie tylko obsługi narzędzi, lecz
również sposobów pozyskiwania pożądanej informacji ze źródeł
elektronicznych oraz możliwości jej wykorzystania. Dlatego też konieczne jest
takie dostosowanie programów edukacji powszechnej, by obejmowały one
podstawy elektronicznego przetwarzania informacji. “Dostosowanie
systemu kreowania wiedzy oraz systemu edukacji do wymogów powstającej
cywilizacji informacyjnej ma na celu wykształcenie człowieka zdolnego do
funkcjonowania w tej cywilizacji, posiadającego umiejętności kreowania
informacji i wiedzy oraz dysponującego zdolnością do ich wykorzystania,
przygotowanego
do
posługiwania
się
nowoczesnymi
technikami
informacyjnymi i multimedialnymi zarówno w procesie zdobywania
wykształcenia, jak i w życiu społecznym i gospodarczym” [26]. Należy
wykorzystać w tym celu okazję, jaką stwarza przeprowadzana właśnie reforma
systemu edukacji. Punktem wyjścia może tu być przygotowywany w
Ministerstwie Edukacji Narodowej od 1999 r. “Narodowy program edukacji na
rzecz społeczeństwa informacyjnego.” Zgodnie z podstawą programową
kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów,
stanowiącą załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z
dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego
(Dz. U. nr 14, poz.129) każdy uczeń szkoły podstawowej powinien umieć
posługiwać się komputerem w dostosowanym do niego środowisku sprzętowym
i programistycznym, opracowywać za pomocą komputera proste teksty i
rysunki, korzystać z różnorodnych źródeł i sposobów zdobywania informacji
oraz jej przedstawiania i wykorzystania ja również używać komputer do
wzbogacania własnej wiedzy i poznawania różnych dziedzin. Uczeń gimnazjum
— 12 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
powinien zaś umieć wybierać, łączyć i świadomie stosować różne narzędzia
informatyczne do rozwiązywania typowych problemów praktycznych i
szkolnych, korzystać z różnych, w tym multimedialnych i rozproszonych źródeł
informacji dostępnych za pomocą komputera, rozwiązywać umiarkowanie
złożone problemy przez stosowanie poznanych metod algorytmicznych oraz
dostrzegać korzyści i zagrożenia związane z rozwojem zastosowań
komputerów. Taki program nauczania przetwarzania informacji należy
uzupełnić koniecznością bieżącego posługiwania się mediami elektronicznymi
podczas zajęć z innych przedmiotów, co wymaga wprowadzenia do programów
kształcenia i doskonalenia nauczycieli prezentacji i ćwiczeń z metod
wykorzystania oprogramowania edukacyjnego oraz innych elektronicznych
pomocy dydaktycznych. Ponadto konieczne jest opracowanie takich
programów i metod nauczania, żeby komputery stały się normalnymi
narzędziami w pracy z uczniem lecz nie eliminowały metod i form
twórczego myślenia. Należy zbadać zapotrzebowanie na tego typu pomoce i
określić stawiane im wymagania. Ich stosowanie przez szkoły powinno być
zalecane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Niezbędna jest również stała
stymulacja rozwoju produkcji elektronicznych środków dydaktycznych.
Powinny zostać stworzone edukacyjne bazy danych, biblioteki pomocy
elektronicznych i multimedialnych dla uczniów wszystkich typów szkół [26].
Zmiana programów nauczania powinna iść w parze z uzupełnieniem
wyposażenia szkół w narzędzia teleinformatyczne i szkoleniem nauczycieli.
W polskich szkołach podstawowych pod koniec 1999 roku jeden komputer
przypadał na 85 uczniów, podczas gdy w 1998 roku we Francji — na 26
uczniów, w Wielkiej Brytanii — na 16 uczniów, a w Finlandii i w Szwecji —
na 13 uczniów. W szkołach średnich wielkości te wynosiły odpowiednio: w
Polsce — 44, we Francji — 12, w Finlandii — 11, w Wielkiej Brytanii — 9, a
w Szwecji — 6 [4]. Jak z tego widać konieczne jest zwiększenie dotacji na
informatyzację szkół. Sprzyja temu reforma systemu edukacji, gdyż sprzęt i tak
zakupywany był dotychczas w większości ze środków komitetów
rodzicielskich, sponsorów i samorządów lokalnych. Brak sprzętu, przy
odpowiednich nakładach, jest jednak stosunkowo niewielką przeszkodą w
rozwoju powszechnej edukacji informatycznej. Znacznie poważniejszą barierę
stanowi brak odpowiednio przeszkolonej kadry nauczycielskiej. Pod koniec
roku 1999 jedynie ok. 11,8% nauczycieli uczących w szkołach miało
jakiekolwiek kwalifikacje w zakresie informatyki, podczas gdy za pożądany
uznano poziom ok. 50–80% ogólnej liczby pedagogów [4]. Zmiana tego stanu
rzeczy wymaga dłuższego czasu ze względów technicznych (np. ze względu na
czas kształcenia nauczycieli) oraz dużych nakładów na organizację
odpowiednich kursów i studiów podyplomowych. Należy też zadbać o
stworzenie specjalności nauczycielskich na studiach informatycznych.
Konieczne jest również odpowiednie przeszkolenie nauczycieli w zakresie
— 13 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
korzystania z nowych mediów i ich stosowania jako środka do skutecznego
nauczania innych przedmiotów. Realizacja tak wielkiego zadania wymaga
wprowadzenia kształcenia na odległość.
Dla umożliwienia nauczania pozyskiwania informacji za pomocą sieci
teleinformatycznych konieczna jest przede wszystkim kontynuacja
koordynowanego przez Komisję Edukacji, Nauki i Młodzieży Sejmu RP
programu “[email protected]”, mającego na celu wyposażenie w sprzęt
komputerowy i dołączenie do sieci Internet wszystkich gimnazjów (do
września 2000 r.) i połowy szkół ponadgimnazjalnych (do końca 2001 r.)
oraz przygotowanie uczniów do rozwiązywania problemów z
wykorzystaniem komputerów i sieci Internet. Tworzone w szkołach
pracownie komputerowe mają służyć również lokalnej społeczności nie tylko w
procesie nauczania. W wyniku przeprowadzonej w 1998 roku akcji “Pracownia
internetowa w każdej gminie”, na którą przeznaczono 95 milionów złotych,
2480 szkół podstawowych wyposażono w dziesięciostanowiskowe pracownie
komputerowe z dostępem do sieci Internet. Kontynuacją tej akcji jest program
“Pracownia internetowa w każdym gimnazjum” zaplanowany na lata
1999–2000, na który w 1999 roku z budżetu państwa i z budżetów gmin
przeznaczono odpowiednio 30 milionów i 9,2 miliona złotych co pozwoliło na
wyposażenie w pracownie dalszych 812 szkół, zaś w budżecie państwa na rok
2000 zaplanowano kwotę 100 milionów złotych. W ramach obu tych akcji
przeszkolono łącznie ok. 9 tysięcy nauczycieli. Działania te powinny być
kontynuowane. Do końca roku 2005 wszystkie szkoły w Polsce powinny mieć
dostęp do sieci Internet. Programy rządowe tego typu prowadzone są m. in. w
Finlandii, Francji, Niemczech, Szwecji i w Stanach Zjednoczonych. Należy
również zagwarantować możliwość dofinansowania z budżetu państwa
korzystania przez uczniów z sieci przez pierwszych kilka lat akcji.
Komputeryzację szkół powinny również wspomagać odpowiednie ulgi
podatkowe dla firm dokonujących darowizn na cele oświatowe.
Komputeryzacja powinna być jednak poprzedzona dokładną analizą
potrzeb dydaktycznych i opracowaniem modelowego wyposażenia klasy.
Programowanie komputerów nie jest umiejętnością konieczną do
wykorzystywania nowych technik teleinformatycznych i pełnego uczestniczenia
w społeczeństwie informacyjnym. W szkołach ponadgimnazjalnych można więc
prowadzić nauczanie programowania jedynie w klasach o profilu
matematycznym i w klasach technicznych. Metody konstruowania algorytmów,
podobnie jak logika formalna, dają bowiem solidne podstawy wielu innych
dziedzin nauki (np. prawa). Z drugiej strony, znajomość ogólnych,
pozatechnicznych zagadnień teleinformatyki jest konieczna w dziedzinach
niekiedy bardzo odległych — na przykład w studiach prawniczych (por.
rozdział “Prawo i przestępstwa komputerowe”). Dlatego należy tak
zmodyfikować programy nauczania innych przedmiotów, by obejmowały
— 14 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
wybrane zagadnienia związane z zastosowaniem i użytkowaniem nowych
mediów oraz metod pozyskiwania informacji. W zakresie kształcenia kadr
informatycznych należy dążyć do jak najszybszego zsynchronizowania
polskich programów nauczania z programami światowymi, w tym w
szczególności z programami europejskimi, co umożliwi wzajemne
uznawanie dyplomów, bez konieczności ich nostryfikacji.
W związku z dynamicznym rozwojem technik informacyjnych konieczne
jest wreszcie opracowanie systemu powszechnego kształcenia ustawicznego
umożliwiającego poznawanie nowych możliwości i rozwiązań technicznych.
Systemem takim należy objąć w pierwszej kolejności pracowników, dla których
korzystanie z teleinformatyki jest w pracy niezbędne. Powinien on również w
pierwszym okresie zagwarantować dostosowanie ludzi starszych do nowych
warunków pracy i życia. System taki będzie umożliwiał szybkie
przekwalifikowanie bezrobotnych — pracowników restrukturyzowanych gałęzi
przemysłu i rolnictwa, co omówione zostało w rozdziale “Zmiana struktury
zatrudnienia”. Jest to tym ważniejsze, że jak się ocenia już wkrótce każdy
pracownik będzie zmieniał zawód 4–5 razy w ciągu swojego życia. Kształcenie
ustawiczne powinno obejmować zarówno użytkowników informatyki, jak i
tworzących ją specjalistów umożliwiając weryfikację umiejętności jednych i
drugich. W tym celu konieczne jest uznanie jednolitego punktu odniesienia
dla powszechnych umiejętności w zakresie technik informatycznych (np.
wprowadzanego przez Unię Europejską tzw. Europejskiego Komputerowego
Prawa Jazdy) oraz systemu stopni specjalizacyjnych dla informatyków.
Certyfikaty te mogą pomóc w określaniu kwalifikacji i odpowiedzialności
pracowników zatrudnianych m. in. w administracji publicznej (por. rozdział
“Informatyzacja administracji”). Na stanowiskach wymagających obsługi
komputera powinny być zatrudniane jedynie osoby, które ukończyły
odpowiednie kursy. Uzupełnieniem programu kształcenia ustawicznego dla
pracowników powinien być program edukacyjny ukierunkowany na
promocję zastosowań teleinformatyki w działalności gospodarczej,
przeznaczony dla kadry zarządzającej przedsiębiorstw. Stworzone zostaną i
wspierane będą centra informacji, szkolenia i transferu technologii, zwłaszcza
dla wspierania szerokiego wykorzystania teleinformatyki w małych i średnich
przedsiębiorstwach, szczególnie na obszarach wiejskich [23].
Nowe media niosą również nowe możliwości w zakresie nauczania na
odległość (telenauczania). Zdalne, samodzielne uczenie się pozwala na
przyswajanie odpowiedniej porcji wiedzy wtedy, kiedy jest ona potrzebna (ang.
just–in–time learning), co zwiększa efektywność jej użycia w praktyce.
Zastosowanie sieci teleinformatycznych umożliwia interaktywne uczestnictwo
w wykładach i doświadczeniach laboratoryjnych prowadzonych w miejscach
odległych o setki kilometrów. Umożliwia ono również zdalną współpracę
uczniów i studentów różnych szkół. Należy zachęcić szkoły wyższe
— 15 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
posiadające filie w innych miastach lub prowadzące współpracę ze
szkołami ponadgimnazjalnymi do korzystania z tej formy nauczania. W ten
sposób możliwe byłoby również podniesienie poziomu kształcenia dzieci z
terenów wiejskich. Konieczne jest ustanowienie przez Radę Ministrów
programu wieloletniego w zakresie rozwoju regionalnego, obejmującego
kilkanaście przedsięwzięć pilotażowych tego typu w różnych miejscach w
kraju. Przedsięwzięcia te nie powinny mieć charakteru incydentalnego, lecz
zostać trwale wpisane w programy nauczania. Powinno zostać zapewnione
finansowanie tych projektów z budżetu państwa. Powinny również zostać
opracowane materiały do samodzielnej nauki i sprawdzania kontroli jej
wyników. W tym zakresie istnieją już sprawdzone wzorce w postaci
edukacyjnych audycji radiowych i telewizyjnych. Przełożenie ich na nową,
atrakcyjniejszą formę może podnieść ich efektywność i otworzyć nowe
możliwości. Konieczne jest również wprowadzenie uregulowań prawnych
dotyczących egzaminów zdawanych zdalnie, tj. z wykorzystaniem sieci
teleinformatycznych.
Zmiana struktury zatrudnienia
Cel:
Koordynator:
Przygotowanie społeczeństwa polskiego do nowych uwarunkowań rynku
pracy i nowych metod pracy. Wykorzystanie szans związanych z
zachodzącymi zmianami do zwalczania bezrobocia powstałego wskutek
restrukturyzacji przemysłu i rolnictwa.
minister właściwy do spraw pracy oraz minister właściwy do spraw
zabezpieczenia społecznego
Informatyzacja wielu ludziom kojarzy się jedynie z automatyzacją
rutynowych czynności i redukcją miejsc pracy. Rewolucja techniczna, jaką
niesie ze sobą powszechna informatyzacja, spowoduje jednakże powstanie
wielu nowych zawodów i usług, przez co zostanie stworzonych wiele nowych
miejsc pracy, głównie w sektorze usług. Wpływ sektora informacyjnego na
zatrudnienie jest różny w zależności od stosowanych technik, struktur
rynkowych gałęzi przemysłu i efektów pośrednich [13]. Ostateczny bilans
zatrudnienia jest trudny do oszacowania. Pewne jest, że nowe miejsca pracy
będą wymagały zupełnie innych kwalifikacji, niż miejsca likwidowane (por.
rozdział Edukacja informatyczna). Te zmiany będą powodowały, że każdy
człowiek będzie zmieniał zawód ok. cztery–pięć razy w ciągu życia. Struktura
sektora przemysłu powinna stopniowo ulegać stopniowym zmianom od
dominacji przemysłu ciężkiego, wytwarzającego produkty o niskim stopniu
przetworzenia, do przewagi przemysłu zaawansowanej techniki z produktami o
dużej wartości dodanej, wytworzonej w kraju. Ponadto, jak wskazują źródła
— 16 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
światowe [8], powszechna dostępność informacji technologicznych spowoduje
redukcję kadry zarządzającej niższego szczebla przy jednoczesnym zwiększeniu
odpowiedzialności i kwalifikacji pracowników na najniższych stanowiskach.
Przy tych założeniach należy już teraz pomyśleć o możliwościach
przekwalifikowania pracowników zajmujących stanowiska podlegające
redukcji. Jest to szczególnie ważne we współczesnej Polsce, w której zachodzi
potrzeba restrukturyzacji rolnictwa i wielkich gałęzi przemysłu wytwórczego.
Sytuacja ta pozwoli nam na poprawne określenie priorytetów rozwoju
gospodarczego, korzystając z doświadczeń wyżej rozwiniętych krajów Unii
Europejskiej. Poprzez odpowiednią politykę innowacyjną i związane z nią
mechanizmy finansowe, Polska ma szansę z kraju rolnictwa i przemysłu
ciężkiego przeistoczyć się w kraj wytwarzający produkty o wysokim
stopniu przetworzenia z wykorzystaniem zaawansowanych technicznie
produktów teleinformatycznych. O ile restrukturyzacja rolnictwa i większości
dziedzin przemysłu, w tym przemysłu ciężkiego, wymaga ogromnych nakładów
i aktywnego udziału międzynarodowych konsorcjów, to działalność polskich
firm teleinformatycznych, wsparta odpowiednią polityką państwa może realnie
przyspieszyć rozwój gospodarczy kraju. Pozwoli to na zaoszczędzenie
pieniędzy budżetowych i szybkie pokonanie zapóźnienia technicznego i
gospodarczego. Dlatego też plany restrukturyzacji rolnictwa i przemysłu
należy w trybie pilnym zmienić tak, by zawierały one mechanizmy
tworzenia nowych miejsc pracy w sektorze usług teleinformatycznych oraz
stanowisk związanych z zarządzaniem wiedzą i przetwarzaniem informacji
w
innych
gałęziach
gospodarki,
jak
również
odpowiednie
przekwalifikowanie pracowników. Fundusze przeznaczane na ten cel z
budżetu państwa powinny być przeznaczane między innymi na szkolenia z
zakresu korzystania z technik i urządzeń teleinformatycznych. Techniki
teleinformatyczne będą również stosowane jako narzędzia do zmniejszania
bezrobocia. Krajowy Urząd Pracy powinien założyć elektroniczny rejestr ofert
pracy, który zostałby udostępniony powszechnie w sieci Internet.
Globalne sieci telekomunikacyjne umożliwiają również podejmowanie
pracy na odległość (telepracy). Tego typu rozwiązanie możliwe jest w
większości przypadków dla pracowników stale podróżujących, którzy
kontaktują się z biurem jedynie po to, by otrzymać z niego jakieś informacje i
przekazać informacje zebrane w terenie. Dotyczy to na równi przewoźników,
sprzedawców, dziennikarzy, lekarzy domowych itp. Możliwe jest jednakże
zastosowanie tej metody pracy na części stanowisk biurowych, gdzie
prowadzone prace koncepcyjne oraz prowadzenie korespondencji może być
wykonywane przez pracownika w domu. Rozwiązanie takie może otworzyć
nowe możliwości zatrudnienia matkom wychowującym dzieci oraz osobom
niepełnosprawnym. Należy tu zauważyć, że przyczynia się ono również do
zmniejszenia ruchu ulicznego, a tym samym do zmniejszenia zanieczyszczenia
— 17 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
środowiska naturalnego. Przy czym koszty związane z pracą ponoszone przez
pracownika są w obu przypadkach jednakowe i na przykład w Niemczech
wynoszą ok. 300,– marek [18]. Pozwala ono również na ograniczenie
potrzebnej przestrzeni biurowej co daje pracodawcy oszczędności rzędu 46%
kosztów miejsca pracy. Roczny koszt utrzymania jednego miejsca pracy w
biurze wynosi w Niemczech 13900,– marek, zaś miejsca pracy zdalnej —
7516,– marek [18]. W celu upowszechnienia zdalnej pracy w małych i średnich
przedsiębiorstwach konieczne jest stworzenie (szczególnie w mniejszych
miastach i we wsiach) centrów pracy zdalnej. Centra takie mogłyby być
prowadzone przez firmy świadczące usługi dostępowe *) do sieci Internet i
operatorów
telekomunikacyjnych.
Jednocześnie
powinny
zostać
wypracowane mechanizmy umożliwiające telepracę w urzędach
administracji rządowej i samorządowej oraz strategia ich wdrażania, co
powinno przynieść wymierne korzyści dla budżetu państwa. Należy jednakże
zagwarantować
telepracownikom
okresowe
spotkania
integracyjne
umożliwiające zachowanie kontaktów osobistych pomiędzy nimi, jak też z
pracownikami pracującymi w systemie tradycyjnym. Tego typu przedsięwzięcie
pilotażowe powinno być traktowane jako podstawowy element reformy
administracji państwowej. Do skorzystania z tego rozwiązania należy przekonać
również organa samorządowe.
W celu zapewnienia odpowiedniej efektywności pracy zdalnej podjęte
zostaną działania mające na celu wypracowanie mechanizmów prawnych
dla umożliwienia świadczenia pracy na odległość również w ramach
stosunku pracy. Pociągnie to za sobą odpowiednią zmianę przepisów
podatkowych. Konieczne jest umożliwienie pracownikom podejmowania pracy
na odległość w innym kraju. W tym celu należy uregulować na przykład sprawę
pozwoleń na pracę oraz podatku dochodowego za pracę wykonywaną na terenie
Polski na rzecz zagranicznego przedsiębiorstwa. Odpowiednie uregulowania
prawne mogą stworzyć szanse swoistej ekspansji intelektualnej i wpłynąć na
ograniczenie emigracji zarobkowej polskich kadr (tzw. “drenażu mózgów”).
Konieczne jest opracowanie zasad rozliczania pracowników z wykonywanych
zadań lub z czasu pracy. Niezbędne będzie także przeprowadzenie badań
psychologicznych, socjologicznych i statystycznych wśród pracowników
urzędów administracji pracujących na odległość.
— 18 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Prawo i przestępstwa teleinformatyczne
Cel:
Koordynator:
Dostosowanie regulacji prawnych do wymagań szybkiego postępu
technicznego i ery społeczeństwa informacyjnego. Zastosowanie technik
teleinformatycznych do opracowywania nowych aktów prawnych.
Prezes Polskiej Akademii Nauk
Rozpowszechnienie się narzędzi teleinformatycznych, a w szczególności
elektronicznych nośników informacji i sieci komputerowych, spowodowało
pojawienie się nowych zagrożeń dla bezpieczeństwa obywateli i nowych
rodzajów przestępstw. Niemniej jednak, w zgodnej ocenie ekspertów
międzynarodowych, swobodny rozwój teleinformatyki ograniczany jedynie
regulacjami koniecznymi dla funkcjonowania rynku i zapewnienia
bezpieczeństwa obywateli jest zjawiskiem pozytywnym, gdyż stymuluje rozwój
gospodarczy. Dlatego też należy zapewnić, by nowe regulacje prawne w tym
zakresie ograniczone były do niezbędnego minimum. Nowo powstające akty
prawne powinny być neutralne pod względem technik, do których się stosują, ze
względu na ich dużą zmienność i umożliwiać stosowanie przepisów ogólnych
do danych, produktów i usług teleinformatycznych. Należy dokonać przeglądu
polskiego prawa pod kątem możliwości zastosowania go do nowych mediów
i rozwiązań technicznych. Jednocześnie konieczne jest podjęcie prac nad
procedurami legislacyjnymi zapewniającymi formalizację wprowadzanych
aktów prawnych w stopniu umożliwiającym ich automatyczne
przetwarzanie oraz sprawdzanie ich jednoznaczności, zupełności i
niesprzeczności z dotychczasowym systemem prawnym. Możliwe jest
skonstruowanie narzędzi ułatwiających tworzenie nowych przepisów (np. bazy
słownikowej, procedur badających niesprzeczność przepisów itp.). Zapewnienie
algorytmiczności prawa ma szczególne znaczenie, gdy dotyczy dziedzin w
których istnieją już lub są właśnie tworzone systemy informatyczne (np.
systemu podatkowego, sektora ubezpieczeń społecznych itp.). Zmiany regulacji
prawnych mogą powodować konieczność dokonywania daleko idących zmian w
tych systemach i przez to powodować poważne obciążenia dla budżetu państwa.
Dotyczy to w szczególności zmian w systemie celnym i podatkowym. Dlatego
też przedstawiany Radzie Ministrów szacunek skutków finansowych dla
budżetu państwa związanych z wprowadzeniem nowych i nowelizacją
istniejących aktów prawnych powinien uwzględniać koszt modyfikacji w
istniejącego lub tworzonego oprogramowania. Jednocześnie dla jego
zmniejszenia projekty nowych regulacji powinny być konsultowane z
zespołami tworzącymi oprogramowanie.
W obecnym polskim systemie prawnym do danych przechowywanych w
systemach teleinformatycznych odnosi się jedynie ustawa z dnia 29 sierpnia
1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. nr 133, poz. 883). Należy jak
— 19 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
najszybciej upowszechnić tę ustawę gdyż jej poprawne funkcjonowanie jest
jednym z podstawowych warunków uznania Polski przez Unię Europejską za
kraj bezpieczny. Przetwarzanie danych dotyczących obywateli powinno być
możliwe tylko wtedy, gdy wyrażą oni na to zgodę lub tam, gdzie zezwala na to
prawo. Dane te powinny być również technicznie odpowiednio zabezpieczone
przed ich bezprawnym użyciem. Anonimowość w sieciach teleinformatycznych
powinna być możliwa do zachowania wszędzie tam, gdzie można ją zachować
poza siecią. Konieczna jest taka modyfikacja ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o
prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. nr 24, poz. 83), by określała
ona jasno zakres ochrony utworów (w tym również programów i nagrań
audiowizualnych) zapisanych i rozpowszechnianych w formie elektronicznej (w
tym w sieciach teleinformatycznych). Prace nad odpowiednimi regulacjami
powinny uwzględniać porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw
własności intelektualnej (Agreement on Trade–Related Aspects of Intellectual
Property Rights — TRIPS) (Dz. U. nr 32 z 1996 r., poz. 143) zawarte w ramach
Światowej Organizacji Handlu (WTO). Celowe jest w tym kontekście
przystąpienie Polski do traktatu o prawie autorskim (WIPO Copyright Treaty)
oraz do traktatu o wykonaniach i fonogramach (WIPO Performances and
Phonograms Treaty) przyjętych w ramach Światowej Organizacji Własności
Intelektualnej (WIPO) na konferencji dyplomatycznej na temat niektórych
zagadnień praw autorskich i praw pokrewnych w Genewie, w dniu 20 grudnia
1996 r. W kontekście praw autorskich należy również wprowadzić takie
zapisy w przepisach celnych i podatkowych, by jasne było rozróżnienie
licencji na wytwarzanie oprogramowania od licencji na jego użytkowanie.
Należy współpracować z organizacjami międzynarodowymi i śledzić rozwój
regulacji dotyczących digitalizacji utworów, tworzenia i eksploatacji dzieł
multimedialnych,
publikacjami
elektronicznymi
i
innymi
aktami
elektronicznego udostępniania utworów, zwłaszcza w sieciach komputerowych
oraz odpowiedzialności za naruszenia praw autorskich w Internecie
[14].Konieczne jest także szybkie uchwalenie prawa własności przemysłowej,
które zapewni odpowiednią ochronę zagranicznych patentów oraz znaków
firmowych i towarowych. Osobnym problemem jest uznanie za znaki chronione
nazw domen w sieci Internet. Regulacje w tym zakresie powinny być
prowadzone w koordynacji z Unią Europejską. Ponadto, do pełnej harmonizacji
prawa polskiego z acquis communautaire Unii Europejskiej, niezbędne jest
szybkie przygotowanie i uchwalenie ustawy o ochronie praw do baz danych
zgodnej z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej
nr 96/9/EC z dnia 11 marca 1996 r.
W związku z coraz większym znaczeniem gospodarczym informacji (por.
rozdział “Dokument i gospodarka elektroniczna”) należy oczekiwać wzrostu
liczby przestępstw polegających na zaborze, celowej zmianie lub niszczeniu
informacji zapisanej w formie elektronicznej. Narzędzia teleinformatyczne
— 20 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
mogą również służyć do popełnienia szeregu innych czynów karalnych, jak na
przykład stręczycielstwo, szantaż, dywersja itp. W związku z tym konieczne jest
jak najszybsze uchwalenie takich przepisów, które będą uwzględniały tego typu
przestępstwa. Proponowane regulacje powinny być zgodne z regulacjami Unii
Europejskiej w tym zakresie.
Nowym jakościowo zjawiskiem jest pojawienie się w sieciach
telekomunikacyjnych treści nielegalnych i szkodliwych, a w tym pornografii,
materiałów nacjonalistycznych i terrorystycznych. Należy, podchodząc ze
szczególną uwagą do kwestii wolności wypowiedzi, szybko opracować
założenia do ustawy o zakazie rozpowszechniania treści nielegalnych i
szkodliwych w sieciach teleinformatycznych, przyjmując za punkt wyjścia
prace Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Uchwałę
Rady Europy z dnia 17 lutego 1997 r. Ustawa powinna jasno określać
odpowiedzialność osób i instytucji będących źródłem informacji, jej edytorem
oraz jej dostarczycielem w długim nieraz łańcuchu pośredników. Powinna ona
również określać formalno–prawne mechanizmy kontroli treści udostępnianych
w sieciach przy zapewnieniu swobodnej wymiany informacji. W celu ochrony
nieletnich przed treściami szkodliwymi należy wprowadzić i upowszechnić
system niezależnego, dobrowolnego rankingu i klasyfikacji treści
publikowanych w sieciach teleinformatycznych przez organizacje
konsumenckie. Odpowiednie rozwiązania techniczne powinny umożliwić
rodzicom blokowanie dostępu do tych treści realizowane przez operatora
zapewniającego dostęp do sieci. Powszechność zastosowania tego typu blokad
spowoduje powszechne poddawanie się wspomnianemu rankingowi.
Innym zagadnieniem jest szyfrowanie informacji przesyłanych w sieciach
teleinformatycznych. O ile powszechnie uznaje się zezwolenie na szyfrowanie
informacji za konieczne dla zapewnienia prywatności i bezpieczeństwa
użytkowników sieci i poprawnego rozwoju gospodarki elektronicznej, o tyle
stopień skomplikowania klucza (jego długość) i algorytmu szyfrującego oraz
dostęp agend rządowych do tego klucza pozostaje kwestią sporną. Dla
zachowania bezpieczeństwa kraju i ochrony przed terroryzmem należy więc
rozważyć umożliwienie agendom rządowym dostępu do kluczy szyfrowania
wszelkich informacji w sieciach publicznych, co stanowiłoby jednak naruszenie
tajemnicy komunikowania się (por. art. 49. Konstytucji RP). Konieczne jest
więc wypracowanie takich rozwiązań prawnych i takich systemów
zarządzania kluczami, by zachowana została równowaga pomiędzy
interesami państwa uzasadnionymi jego bezpieczeństwem a interesami jego
obywateli. Regulacje w tym zakresie powinny być tworzone w uzgodnieniu z
Unią Europejską, gdzie proponuje się obecnie powołanie niezależnych
instytucji przechowujących klucze szyfrujące i udostępniających je agendom
rządowym po okazaniu nakazu prokuratorskiego, który uprawnia do naruszenia
tajemnicy poczty elektronicznej, podobnie jak do założenia podsłuchu.
— 21 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Szyfrowanie informacji może podlegać pewnym ograniczeniom, a jej
deszyfrowanie nie powinno być dozwolone bez wiedzy nadawcy (ze
wskazanym wcześniej wyjątkiem). Regulacje te powinny brać pod uwagę
wytyczne dla polityki szyfrowania opracowane przez Organizację Współpracy
Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Należy również zapewnić warunki
techniczne umożliwiające rozkodowywanie informacji pochodzących z
innych krajów świata, w tym z Unii Europejskiej, oraz nawiązanie
współpracy operacyjnej w tym zakresie. Systemy tworzone na potrzeby
zapewnienia bezpieczeństwa państwa, obejmujące administrację, policję,
wojsko, służby specjalne i niektóre instytucje komercyjne, powinny
wykorzystywać najnowocześniejsze metody zabezpieczeń. Jasne jest, że nie
istnieją i być może nigdy nie będą istniały zabezpieczenia pewne, których nie da
się złamać. Ogólnie jednak przyjmuje się, że informacja jest dobrze
zabezpieczona, gdy koszt złamania zabezpieczenia jest wyższy od wartości tej
informacji. Dlatego też stosowane w takich systemach urządzenia i techniki
powinny posiadać odpowiedni certyfikat Urzędu Ochrony Państwa.
Konieczne jest również podjęcie na potrzeby państwa badań nad
technicznymi i organizacyjnymi metodami zabezpieczeń systemów
teleinformatycznych oraz przetwarzanych w nich danych.
W wielu przypadkach stwierdzenie, w jakim miejscu popełnione zostały
wymienione powyżej przestępstwa może nastręczać wielkich trudności. Często
miejsce, w którym znajduje się osoba naruszająca prawo, miejsce
przechwycenia, nadania, odbioru czy powstania informacji w sieci mogą być
zlokalizowane w innych państwach. Dlatego konieczna jest ponadnarodowa
harmonizacja regulacji prawnych oraz międzynarodowe działania operacyjne.
W celu umożliwienia wczesnego wykrywania przestępstw popełnianych w
sieciach teleinformatycznych konieczne jest jak najszybsze ustanowienie
całodobowych służb zbierających informacje o domniemanych
przestępstwach, posiadających wydzielony kontaktowy numer telefoniczny,
telefaksowy i elektroniczny adres sieciowy (na wzór zespołu CERT —
Computer Emergency Response Team działającego w Naukowej i
Akademickiej Sieci Komputerowej). Służby te powinny ściśle współpracować z
międzynarodową siecią tego typu punktów kontaktowych. Konieczne jest
również ustanowienie biegłych sądowych w dziedzinie teleinformatyki oraz
przygotowanie odpowiednich kursów informatyki dla prawników i
studentów prawa, jak również dla pracowników urzędów celnych.
— 22 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Dokument i gospodarka elektroniczna
Cel:
Koordynator:
Dostosowanie gospodarki narodowej do wymagań globalnej gospodarki
elektronicznej poprzez wprowadzenie regulacji dotyczących gospodarki
elektronicznej.
minister właściwy do spraw gospodarki
Jednym z najważniejszych zadań stojących przed administracjami
wszystkich państw świata jest wypracowanie takich regulacji i warunków
technicznych, by informacja w formie elektronicznej mogła być prawnie
traktowana jako dokument. Polska powinna w tym zakresie jak najszybciej
włączyć się w prace prowadzone w tym zakresie w Unii Europejskiej.
Konieczne jest przyjęcie prawnych procedur ustalania ważności i
autentyczności dokumentów oraz podpisów elektronicznych, określenie
zasad niezmienności dokumentu, nienaruszalności oryginału, warunków
tworzenia i modyfikowania kopii, braku możliwości wycofania lub
podrobienia podpisu oraz określenie, kiedy zapis pociąga za sobą skutki
prawne [16]. Odpowiednio zmodyfikowane powinny zostać: Kodeks
Cywilny, Kodeks Karny, Kodeks Postępowania Administracyjnego oraz
Kodeks spółek handlowych i wiele innych ustaw. Niezależnie od tego, przy
wykorzystaniu dostępnych już obecnie środków technicznych, możliwe jest
wprowadzenie poczty elektronicznej i elektronicznych punktów wymiany
informacji (tzw. tablic ogłoszeniowych), jako standardu obiegu informacji
wewnętrznej w urzędach. Rozwiązanie takie przyczyniłoby się do
usprawnienia obiegu dokumentów i umożliwiło dokładniejsze monitorowanie
pracy urzędów. Przy założeniu istnienia bezpiecznej sieci urzędów administracji
państwowej (np. PESEL–Net) możliwe jest również rozszerzenie tego standardu
w krótkim czasie na komunikację pomiędzy urzędami (np. poprzez ulepszoną
wersję poczty elektronicznej administracji rządowej — PEAR–2). Większość
korespondencji urzędowej może być również przekazywana przy pomocy sieci
publicznych (czego przykładem jest użycie telefonów czy telefaksów). W tym
przypadku konieczne jest określenie sposobów dołączania sieci wewnętrznych
urzędów, zawierających informacje kwalifikowane, do sieci publicznych.
Należy zmodyfikować opracowane dotychczas zasady, gdyż fizyczna
separacja pojedynczych stanowisk komputerowych, umożliwiających
dostęp do sieci publicznej utrudnia pracę i może powodować nadużywanie
sieci specjalnych. Istotne jest, aby przyjmowane standardy były na bieżąco
uzgadniane z Komisją Europejską. Ich wprowadzenie może wydatnie
zmniejszyć koszta działania administracji, gdyż “poczta elektroniczna jest
szybsza, bardziej niezawodna i może zaoszczędzić 95% kosztu telefaksu” [5]
(por. rozdział “Informatyzacja administracji”).
Wprowadzenie do powszechnego użytku dokumentów elektronicznych
— 23 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
nie jest jednak celem samym w sobie, lecz jedynie środkiem niezbędnym dla
rozwoju gospodarki elektronicznej, na co ostatnio dobitnie wskazuje Unia
Europejska. Mimo skąpości danych, spowodowanej jego stosunkowo
niedawnym pojawieniem się, można już formułować pierwsze wnioski
dotyczące opłacalności handlu elektronicznego w poszczególnych rodzajach
działalności gospodarczej. Na przykład, w zależności od przedmiotu obrotu,
oszczędności w kosztach dystrybucji wynoszą przy sprzedaży biletów
lotniczych — 87%, przy transakcjach bankowych — 89%, przy opłacaniu
rachunków — 67–71%, przy wydawaniu polis ubezpieczeniowych na życie —
50% zaś przy sprzedaży oprogramowania — 97–99% [3]. W tym zakresie
rozwój zastosowań teleinformatyki i odpowiednich narzędzi w Polsce jest silnie
uzależniony od rozwoju rzeczywistego systemu bankowego. Konieczne jest
natychmiastowe podjęcie działań zmierzających do uproszczenia i
usprawnienia
rozliczeń
międzybankowych
oraz
wprowadzenia
jednakowych reguł dotyczących uznawania dokumentów. Niezbędne jest
określenie warunków, w których kserokopie i kopie telefaksowe
rachunków, poleceń i potwierdzeń przelewu mogą być uznawane za
wiarygodną podstawę dokonywania płatności. Konieczne jest opracowanie
międzybankowego systemu uwierzytelniania i honorowania czeków oraz kart
bankowych. Należy zastosować wszelkie możliwe środki finansowe dla
stymulacji rozwoju transakcji bezgotówkowych (np. obniżenie opłat za
używanie kart w bankach państwowych czy wprowadzenie na okres
przejściowy niższego podatku VAT itp.). Konieczne jest stymulowanie
systemów wykorzystujących karty mikroprocesorowe i tzw. elektroniczne
portmonetki (szczególnie przy drobnych płatnościach, takich jak opłaty
parkingowe, bilety komunikacji miejskiej, bilety wstępu do różnych instytucji,
automaty z artykułami spożywczymi itp.). Niezbędne jest opracowanie, we
współpracy z organizacjami międzynarodowymi, standardów kart
inteligentnych w celu integracji różnych funkcji i ograniczenia liczby ich
typów. Transakcje bezgotówkowe powinny być również akceptowane przez
wszystkie urzędy i przedsiębiorstwa państwowe (w tym również przez PPUP
Poczta Polska, Polskie Koleje Państwowe itp.). Płatności dokonywane w
gotówce przez instytucje państwowe na rzecz swoich pracowników
powinny zostać ograniczone do minimum (np. tylko w przypadku
pobierania zaliczki). Dotyczy to również płatności dewizowych podczas
służbowych wyjazdów zagranicznych. Nie bez znaczenia będzie tu
oczywiście doprowadzenie do pełnej wymienialności złotówki czy w
przyszłości wprowadzenie euro. W tym kontekście należy stymulować rozwój
systemów typu “office banking” oraz “home banking” umożliwiających
zlecanie transakcji bankowych z miejsca pracy lub z domu. Systemy te powinny
być dostępne we wszystkich regionach kraju i taryfikowane według jednej,
preferencyjnej stawki, co wymaga opracowania przez Ministerstwo
— 24 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Łączności zasad numeracji dla tego rodzaju usług. Systemy takie należy
również wprowadzić w rozliczeniach urzędów administracji z bankami
państwowymi.
Wprowadzenie dokumentów elektronicznych do powszechnego użycia w
rozliczeniach bankowych spowoduje szybki rozwój transakcji elektronicznych
pomiędzy podmiotami gospodarczymi oraz rozwój usług typu zakupy na
odległość (telezakupy). O ile powszechne zastosowanie teleinformatyki w
handlu detalicznym uwarunkowane jest szeregiem czynników (m. in.
koniecznością istnienia rozbudowanych sieci dostępowych) *), przewiduje się
dynamiczny rozwój zastosowań w relacjach pomiędzy podmiotami
gospodarczymi, które już teraz stanowią ok. 80% światowego handlu
elektronicznego [3]. Rozwój nowych metod handlu będzie szedł w parze ze
zmianami w światowym przemyśle i lawinowym rozwojem usług
teleinformatycznych, o czym wspomniano w rozdziale “Zmiana struktury
zatrudnienia”. Coraz powszechniejsze jest traktowanie informacji jako towaru
posiadającego określoną wartość i cenę. Usługi świadczone przez niewielkie
firmy będą dostępne na całym świecie, a ich wykonanie nastąpi na odległość
(np. przesłanie książki w postaci elektronicznej lub przedłużenie licencji na
użytkowanie oprogramowania). W tym kontekście należy zgodnie z przepisami
obowiązującymi i tworzonymi w Unii Europejskiej tak zmodyfikować Kodeks
spółek handlowych oraz przepisy celne i podatkowe, by w transakcjach
tych zabezpieczone zostały odpowiednio zarówno interesy oferenta, jak i
konsumenta oraz by zapewnione zostały preferencyjne warunki dla
rozwoju tego rodzaju działalności przy zagwarantowaniu uwzględniania
interesów budżetu państwa. Sprawozdanie z prac Międzyresortowego Zespołu
ds. handlu metodami elektronicznymi powołanego Zarządzeniem nr 27 Prezesa
Rady Ministrów z dnia 17 maja 1999 r. (zmienionym Zarządzeniem nr 8
Prezesa Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2000 r.) zawierające analizę
obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia możliwości wykorzystania
istniejących regulacji prawych w transakcjach zawieranych metodami
elektronicznymi oraz proponowane kierunki rozwiązań zostało przyjęte przez
Radę Ministrów w dniu 11 lipca br. W związku z zakończeniem prac zespołu
Rada Ministrów uznała za celowe powołanie Międzyresortowego Zespołu ds.
gospodarki elektronicznej. Do końca bieżącego roku przygotowany zostanie
projekt ustawy o podpisie elektronicznym, który otworzy pole dla
powszechnego dokonywania elektronicznych czynności prawnych. Zostały
wdrożone przepisy ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw
konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt
niebezpieczny (Dz. U. nr 22, poz. 271).
Rozwój i upowszechnienie transakcji elektronicznych powinien
umożliwić w niedalekiej przyszłości wprowadzenie elektronicznych zamówień
publicznych oraz możliwości składania zeznań podatkowych i rozliczania
— 25 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
podatków drogą elektroniczną. Prace nad założeniami tych systemów powinny
zostać podjęte już obecnie ze względu na trwające prace w tej dziedzinie w
krajach Unii Europejskiej.
Zamówienia publiczne
Cel:
Koordynator:
Wzmocnienie systemu zamówień publicznych w celu usprawnienia
realizacji systemów teleinformatycznych dla jednostek sektora publicznego.
Usprawnienie systemu zamówień publicznych poprzez zastosowanie sieci
teleinformatycznych.
Prezes Urzędu Zamówień Publicznych
W związku z pojawianiem się nowych metod pracy i zmianami
zachodzącymi w sektorze publicznym coraz częściej udzielane są zamówienia
na tworzenie kompleksowych systemów teleinformatycznych. Procedura ich
przeprowadzania regulowana jest ustawą z dnia 10 czerwca 1994 r. o
zamówieniach publicznych (tekst jednolity: Dz. U. nr 119 z 1998 r., poz. 773) i
w przepisach wykonawczych. Jednakże, jak pokazuje praktyka, zamówienia w
dziedzinie teleinformatyki stwarzają zamawiającym sporo problemów. Dlatego
też w celu zapewnienia interesów zamawiającego i uniknięcia ewentualnych
sporów z wykonawcami powinny zostać opracowane wzorcowe dokumenty
tych postępowań, w tym: opis procedur składania zamówień
teleinformatycznych, wzorcowe formularze specyfikacji istotnych warunków
zamówienia (SIWZ) i wzorcowe umowy o udzielenie zamówienia publicznego
na systemy teleinformatyczne, promujące udzielanie zamówień na systemy
otwarte z możliwością ich rozbudowy na zasadach konkurencyjnych, w celu
zapobieżenia monopolizacji rynku przez któregokolwiek wykonawcę.
Sprecyzowane powinno zostać, w jakim zakresie zamawiający ma możliwość
korzystania z płatnych usług ekspertów zewnętrznych pochodzących ze
środowisk naukowych i organizacji profesjonalnych, którzy znają dostępne
narzędzia i rynek teleinformatyczny oraz w jakich warunkach i na jakich
zasadach możliwa jest współpraca pracowników zamawiającego z wykonawcą
przy realizacji systemu będącego przedmiotem umowy. Proponowane działania
powinny ułatwić udzielanie zamówień na złożone systemy teleinformatyczne i
zapewnić ich właściwy poziom merytoryczny.
Kolejnym ważnym zagadnieniem związanym z udzielaniem zamówień
publicznych w dziedzinie teleinformatyki jest ocena wiarygodności oraz
przygotowania merytorycznego podmiotów realizujących te zamówienia. Art.
19 i art. 22 ustawy o zamówieniach publicznych umożliwiają formalną
weryfikację oferentów pod kątem ich wiarygodności i przygotowania do
realizacji określonego rodzaju zamówień, jednak instrumenty te nie zawsze są
— 26 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
umiejętnie stosowane przez zamawiających, co prowadzić może do udzielania
poważnych zamówień podmiotom nie w pełni przygotowanym do ich realizacji.
Przepis art. 22, ust. 2, pkt. 2 ustawy mówiący o konieczności przedstawienia
uprawnień niezbędnych do wykonania określonych prac lub czynności będzie
skuteczny dopiero po wprowadzeniu systemu stopni lub uprawnień
zawodowych w zawodach informatycznych (por. rozdział “Edukacja
informatyczna”).
Jak wynika z dokumentów Urzędu Zamówień Publicznych coraz częstsze
jest unieważnianie postępowań o udzielenie zamówień publicznych z powodów
formalnych, co uznane zostało za zjawisko mieszczące się w obszarze zagrożeń
patologicznych [22]. Dotyczy to także zamówień w dziedzinie teleinformatyki.
Nieuprawnione działania zamawiających, polegające np. na bezpodstawnym
żądaniu dostarczania dokumentów nie wymaganych ustawą lub organizowaniu
pozornych przetargów, unieważnianych z powodów formalnych, są jednak
jednoznacznie sprzeczne z prawem. Wzmocnienie systemu zamówień
publicznych przewidziane w rządowym projekcie nowej ustawy o
zamówieniach publicznych — m. in. poprzez rozdzielenie podmiotowej oceny
oferentów od merytorycznej oceny ofert, zwiększenie jawności postępowania o
udzielenie zamówienia publicznego oraz wzmocnienie systemu protestów i
odwołań (które będą mogły być wnoszone na rzecz oferentów także przez
organizacje zawodowe lub gospodarcze, a ich rozpatrzenie będzie podlegało
ostatecznej kontroli sądowej) — powinno odnieść pozytywne skutki także w
dziedzinie zamówień teleinformatycznych.
Po zakończeniu każdego przedsięwzięcia informatycznego powinna być
dokonywana jego ocena, mająca na celu wskazanie możliwych zmian w
dalszych etapach przedsięwzięcia lub w innych przedsięwzięciach. Dla
zapewnienia realnej miary powinny zostać opracowane powszechne metody i
normy oceny efektywności inwestycji informatycznych oraz kryteria oceny i
weryfikacji dzieła na potrzeby zamawiającego, jak również instytucji
nadzorujących i kontrolujących. Szczególnie w dziedzinie tak kosztownej i
wrażliwej na niepoprawne rozwiązania, jak teleinformatyka, konieczne jest
dokonywanie okresowych analiz funkcjonowania ustawy o zamówieniach
publicznych pod kątem efektywności jej działania i korzyści, jakie przynosi.
Osobnym problemem jest zmienność regulacji prawnych stanowiących
podstawę do konstrukcji systemów będących w trakcie realizacji powierzonej w
drodze zamówienia publicznego. Zmiany takie przynoszą straty nie tylko
wykonawcom, ale i zamawiającym. Do poprawnej informatyzacji sektora
publicznego niezbędne jest więc istnienie stabilnych ram prawnych i branie pod
uwagę koniecznych zmian istniejących i tworzonych systemów
teleinformatycznych podczas opracowywania nowych regulacji. Koszt tych
zmian powinien być obowiązkowo wykazywany, jako skutki finansowe dla
budżetu państwa (por. rozdział “Prawo i przestępstwa komputerowe”).
Wymagane też powinno być wskazanie trybu kontynuacji, bądź wypowiedzenia
— 27 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
umów podpisanych przez zamawiających. W pewnym zakresie kontynuację
prac ułatwiać powinien tryb zamówień uzupełniających, proponowany w
rządowym projekcie nowej ustawy o zamówieniach publicznych. Ponieważ
możliwość zastosowania tego mechanizmu wymagać będzie jego uwzględnienia
już na etapie ogłoszenia o przetargu, konieczne jest wzięcie go pod uwagę w
postulowanej powyżej wzorcowej specyfikacji istotnych warunków
zamówienia. Ponadto zamawiający powinni we własnym zakresie zadbać o
uwzględnienie w zapisach umowy możliwości kontynuacji lub zarzucenia prac
w wypadku zmian w obowiązującym stanie prawnym.
Kontynuować należy stopniowe włączanie systemów elektronicznych do
procesu udzielania zamówień publicznych. Już dziś powszechnie funkcjonuje
elektroniczne wydanie “Biuletynu Zamówień Publicznych”. Konieczne jest
natomiast wprowadzenie obowiązku publikacji ogłoszeń o przetargach w sieci
Internet (np. na stronach WWW podmiotów zamawiających), nawet jeśli ich
publikacja w “Biuletynie Zamówień Publicznych” nie jest obowiązkowa oraz
umożliwienie dostarczania specyfikacji istotnych warunków zamówienia drogą
elektroniczną. Docelowo należy wreszcie dążyć do umożliwienia prowadzenia
procedur przetargowych z wykorzystaniem sieci komputerowych (w tym przede
wszystkim sieci Internet). W Raporcie Bangemanna stwierdzono również, że
“Według oszacowań koszt obsługi zamówienia elektronicznego stanowi jedną
dziesiątą kosztu jego papierowego ekwiwalentu” [5]. Składanie ofert drogą
elektroniczną wymaga prawnej akceptacji dokumentu elektronicznego, co
zostało opisane w osobnym rozdziale. Określone powinny zostać również
sposoby zabezpieczenia treści oferty elektronicznej przed niepowołanym
dostępem oraz mechanizmy uniemożliwiające zamawiającemu poznanie treści
ofert przed upływem terminu ich składania i oficjalnego otwarcia. Nowe
rozwiązania powinny zapewnić uczciwą konkurencję, zachowanie jawności
postępowania i lepsze zabezpieczenie interesu zamawiającego. Prace nad
elektronizacją procedur zamówień publicznych muszą być prowadzone w
koordynacji z programami Unii Europejskiej w tym zakresie (np. z projektem
SIMAP — Systéme d’Information des Marchés Publics).
— 28 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Informatyzacja administracji
Cel:
Koordynator:
Cel:
Koordynator:
Stworzenie przejrzystych i przyjaznych obywatelowi struktur administracji
publicznej na miarę otwartego społeczeństwa informacyjnego za pomocą
narzędzi teleinformatycznych. Usprawnienie działania administracji poprzez
szersze zastosowanie teleinformatyki.
minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz minister właściwy do spraw
administracji publicznej
Stworzenie warunków dla trwałego i zrównoważonego rozwoju
regionalnego z uwzględnieniem nowoczesnych technik teleinformatycznych
i jego monitorowanie.
minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, minister właściwy do
spraw gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej oraz minister właściwy do
spraw architektury i budownictwa
W chwili obecnej administracja rządowa i samorządowa korzystają z
osiągnięć teleinformatyki w bardzo ograniczonym stopniu. Należy jednak
stwierdzić, że odpowiednie dostosowanie, a następnie skomputeryzowanie
procedur administracyjnych pozwoliłoby na ich usprawnienie i umożliwiło
większą kontrolę nad działalnością urzędów. Łatwiejsze również byłoby
zapewnienie społeczeństwu odpowiedniej informacji o obowiązujących
przepisach oraz kompetencjach i zakresie działania urzędów. Informacje te są
dzisiaj dość trudno dostępne, co nie tylko stoi w sprzeczności z art. 61 ust. 1.
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, lecz również przysparza więcej pracy
urzędom muszącym reagować na sprawy źle skierowane lub niedopełnione
procedury. Należy więc przyspieszyć prace legislacyjne nad poselskimi
projektami ustaw o dostępie do informacji publicznej (druk 2094) oraz o
jawności procedur decyzyjnych, grupach interesów i publicznym dostępie do
informacji (druk 2153). Nowa ustawa powinna zapewniać pełny dostęp do
informacji sektora publicznego realizowany zarówno metodami tradycyjnymi,
jak i przez media elektroniczne. Niezbędne jest wykorzystanie technik
teleinformatycznych dla zwiększenia udziału obywateli w życiu publicznym
oraz zwiększenia przejrzystości życia publicznego [26].
Konieczne jest również stworzenie sieci ogólnodostępnych stanowisk
komputerowych w urzędach administracji rządowej i samorządowej oraz
w bibliotekach (por. rozdział “Powszechny dostęp do informacji”)
umożliwiających obywatelowi dostęp do pełnego zbioru aktualnych
przepisów (począwszy od Konstytucji, a skończywszy na uchwałach ciał
kolegialnych i zarządzeniach) wraz z wyjaśnieniami i opisem
obowiązujących procedur oraz ze wskazaniem praw i obowiązków
obywateli. Urzędy centralne powinny być również zobowiązane do
prowadzenia własnych serwisów informacyjnych w sieci Internet,
— 29 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
telegazecie, a w przyszłości również w telewizji interaktywnej. Programem
tym powinny zostać również objęte urzędy administracji samorządowej.
Przepisy dotyczące cudzoziemców lub istotne dla zagranicznych podmiotów
gospodarczych powinny być dostępne również co najmniej w języku
angielskim. Sieć ta powinna umożliwiać obywatelowi załatwianie spraw
urzędowych takich jak składanie wniosków i petycji oraz udzielanie
wyjaśnień urzędom drogą elektroniczną. Prace nad ustaleniem odpowiednich
procedur i zabezpieczeń powinny być prowadzone w koordynacji z Unią
Europejską.
Dla pełniejszej realizacji swobód obywatelskich konieczne jest także
stworzenie systemu statystycznej informacji o sytuacji ekonomicznej,
demograficznej, społecznej i ekologicznej. System ten pomógłby w
wypełnieniu obowiązku rzetelnego, obiektywnego i systematycznego
informowania społeczeństwa, organów państwa i administracji publicznej oraz
podmiotów gospodarki narodowej, określonego w art. 3 ustawy z dnia 29
czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. nr 88, poz. 439 z późn.
zmianami). Koordynatorem w tym zakresie powinien być Główny Urząd
Statystyczny.
Zakończonych i wdrożonych zostało dotychczas kilka systemów
informatycznych w administracji rządowej: POLTAX w Ministerstwie
Finansów, PESEL w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji i
REGON w Głównym Urzędzie Statystycznym. Kilka innych systemów jest w
trakcie realizacji: ALSO (PULS i POMOST) w Ministerstwie Pracy i Polityki
Społecznej, system ewidencji pojazdów w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych
i Administracji, Kompleksowy System Informatyczny w Zakładzie Ubezpieczeń
Społecznych (KSI ZUS) i system w Głównym Urzędzie Ceł. Realizacja
większości z tych systemów przebiegała i przebiega nieraz z naruszeniem zasad
gospodarności, dobrej praktyki informatycznej, a także obowiązującego prawa.
Ten stan rzeczy przynosi straty w budżecie państwa poprzez przekraczanie
planowanych nakładów i opóźnianie się wdrożeń przedsięwzięć. Jego powodem
jest niestabilność przepisów, próby skomputeryzowania mało wydajnych
struktur i procedur, niedostateczne przygotowanie zamawiających i brak
koordynacji międzyresortowej, co powoduje nieprecyzyjne określanie
wymagań, dublowanie się rozwiązań i powstawanie systemów
niekompatybilnych.
Dla zmiany tego stanu rzeczy konieczne jest odpowiednie przygotowanie
kadry kierowniczej administracji do zrozumienia i poprawnego
przeprowadzenia informatyzacji, której pierwszym elementem powinna być
analiza funkcjonalna urzędu i obiegu dokumentów, dokonanie odpowiednich
zmian organizacyjnych oraz algorytmizacja procesów zarządzania i procedur,
dopiero zaś kolejnym — komputeryzacja [17]. Ponieważ zadania związane z
reorganizacją urzędów leżą w kompetencjach kierownictw resortów,
— 30 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
konieczne jest zorganizowanie krótkich szkoleń z nowoczesnych metod
reorganizacji procesów dla kierownictwa najwyższego szczebla. W
poszczególnych resortach zostaną opracowane plany ich informatyzacji
wraz z placówkami terenowymi oraz sprecyzowane oczekiwania w
stosunku do systemów informatycznych innych resortów. Plany będą
zawierały ocenę niezbędnych nakładów finansowych i korzyści wynikających z
ich przyjęcia. W pracach tych powinni uczestniczyć niezależni eksperci w
dziedzinie reorganizacji i analizy biznesowej oraz doświadczeni informatycy —
analitycy systemowi. Na tej podstawie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i
Administracji z pomocą Rady Informatyki przy Prezesie Rady Ministrów
opracuje kierunkową, zbiorczą strategię rozwoju teleinformatyki w
administracji rządowej z uwzględnieniem zapotrzebowania na łączność,
możliwości wymiany dokumentów w formie elektronicznej, istniejącej
infrastruktury, kompatybilności systemów i bezpieczeństwa danych. Dla
zapewnienia zgodności strategii z wymaganiami Unii Europejskiej i
standardami w niej obowiązującymi zintensyfikowane zostaną zabiegi o
rozszerzenie inicjatyw Komisji Europejskiej na Polskę. “Zapewnienie
interoperatywności systemów teleinformatycznych funkcjonujących w sferze
administracji państwowej w Polsce z systemami Wspólnoty [Europejskiej] jest
warunkiem koniecznym przyszłej integracji [z Unią Europejską]” [25] Polska
jak najszybciej włączy się w prace prowadzone w ramach programu IDA II —
Interchange of Data between Administrations i jego podprogramów, o co
aplikowała w dniu 25 maja br. W tym celu w strategii informatyzacji
administracji określone zostaną priorytety krajowe, oszacowane konieczne
nakłady i zarezerwowane środki na ten cel w budżecie państwa. Równolegle
podjęte zostaną działania mające na celu pozyskanie środków z Unii
Europejskiej. Negocjowane będą takie warunki, by Polska uczestniczyła w
programie na prawach równych z prawami państw członkowskich UE (m. in.
dostęp do całego dorobku programu i wszystkich wypracowanych procedur,
rozwiązań technicznych i standardów oraz dopuszczenie polskich firm do
uczestnictwa w przetargach organizowanych w ramach IDA II na terenie UE).
Strategia informatyzacji będzie również określać zasady ewidencjonowania,
aktualizowania i udostępniania danych oraz sposoby ich zabezpieczenia.
Powinna ona zapobiegać niepotrzebnej duplikacji i agregacji danych przy
zachowaniu ich odpowiedniej redundancji *). Systemy resortowe powinny
zapewniać techniczną możliwość wymiany danych pomiędzy nimi w
ustalonym formacie. Dzięki temu możliwe będzie konstruowanie nowych
systemów dla administracji na podstawie zestawu tzw. rejestrów bazowych
(TERYT, PESEL, REGON i geodezyjny) [9]. Należy przede wszystkim
zapewnić kompatybilność powstających systemów o charakterze
gospodarczym, służących ewidencji podatków takich, jak podatek
dochodowy (POLTAX) i ubezpieczenia społeczne (KSI ZUS). Systemy te
— 31 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
zostaną również powiązane z systemem obsługi bezrobotnych (PULS),
systemem pomocy społecznej (POMOST) i systemem informacji
statystycznej w Głównym Urzędzie Statystycznym. Celowe byłoby również
rozważenie unifikacji rejestrów i metod ich prowadzenia oraz ustanowienia
połączonych systemów rejestracyjnych w administracji rządowej i
samorządowej. Istotne jest również dostosowanie powstających systemów do
rozwiązań przyjętych w Unii Europejskiej (np. systemy dla Kas Chorych
powinny być zgodne z Europejską Kartą Zdrowia — EHC). Polska powinna
włączyć się w międzynarodowe inicjatywy i programy standaryzacyjne i
zabiegać o ich współfinansownie z funduszy Unii Europejskiej. W budżecie
państwa powinny zostać wydzielone środki na ten cel. Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych i Administracji powinno również koordynować sprawy
związane z utrzymaniem i odtworzeniem systemów teleinformatycznych w
celu zapewnienia poprawnych warunków ich funkcjonowania i jednolitych
zasad rozliczeń (np. amortyzacji). Plany informatyzacji i wysokość
poniesionych przez administrację nakładów powinny być poddawane
wnikliwej kontroli fachowej i publikowane. Ministerstwo powinno również
prowadzić rejestr przedsięwzięć teleinformatycznych prowadzonych w
administracji państwowej i koordynować działania w tym zakresie. W celu
sprawnej realizacji tych zadań odpowiednie obowiązki muszą zostać włączone
do działu administracja w ustawie z dnia 4 września 1997 r. o działach
administracji rządowej (tekst jednolity: Dz. U. z 1999 nr 82, poz. 928 z późn.
zm.). Wszystkie decyzje Ministerstwa mające charakter międzyresortowy
powinny być konsultowane z Radą Informatyki. W celu uniknięcia poważnych
awarii systemów działających w urzędach administracji należy wyciągnąć
wnioski wynikające z zagrożeń związanych z tzw. problemem roku 2000.
Konieczne jest szybkie podjęcie lub przyspieszenie prac nad innymi,
ogólnopolskimi systemami sektorowymi, takimi jak system ewidencji i
gospodarowania majątkiem państwa, system katastralny, system
informacji o terenie i planowania przestrzennego, system śledzenia
przesyłek i systemy zarządzania ruchem powietrznym, morskim,
kolejowym i drogowym, system zarządzania energią, monitorowania stanu
środowiska i prognoz pogody, system zbierania i przetwarzania informacji
statystycznych, system informacji gospodarczej i ekonomicznej,
multimedialny system informacji turystycznej i kulturalnej oraz system na
potrzeby sektora edukacji (por. rozdział “Edukacja informatyczna”).
Niezbędne jest określenie zasad współpracy tych systemów oraz ich utrzymania
i wzajemnych rozliczeń przy zachowaniu zasad rozsądnego gospodarowania
dostępną już infrastrukturą. Konieczne jest sprecyzowanie zasad
finansowania i współużytkowania ogólnonarodowych elementów
infrastruktury informatycznej tworzonych dotychczas odrębnie w różnych
sektorach (telekomunikacja, administracja, policja, nauka, kolej,
— 32 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
energetyka, bankowość). Należy wypracować odpowiednie formy własności
elementów infrastruktury używanej do świadczenia usług o charakterze
publicznym.
Kodeks
postępowania
administracyjnego
powinien
zostać
znowelizowany z uwzględnieniem zasad i procedur dotyczących
elektronicznej wymiany danych pomiędzy resortami oraz z innymi
jednostkami (m. in. gospodarczymi). Wymiana danych może zostać
zapewniona poprzez zmodyfikowany system Poczty Elektronicznej
Administracji Rządowej PEAR–2 (por. rozdział “Dokument i gospodarka
elektroniczna”), która powinna również zapewniać łączność organów
administracji państwowej z administracją samorządową. Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych i Administracji powinno również zorganizować szkolenia
dla administratorów systemów teleinformatycznych w jednostkach
administracji rządowej na temat prawnych regulacji z zakresu ochrony
informacji o różnych klauzulach jawności (w tym danych osobowych) oraz
bezpieczeństwa danych i metod ich zabezpieczeń. Należy również podjąć
natychmiastowe działania zmierzające do stworzenia sprawnego i
bezpiecznego systemu zarządzania państwem w sytuacjach kryzysowych,
obejmującego również administrację samorządową. Zgodnie z obecnymi
tendencjami światowymi, znajdującymi swój wyraz również w Polsce w
zmianie usytuowania zagadnień związanych z ochroną ludności, system taki
powinien przede wszystkim zabezpieczać łączność podczas klęsk żywiołowych
i katastrof mających miejsce w czasie pokoju. System ten powinien nie tylko
zapewniać łączność, lecz również umożliwiać monitorowanie i dostęp do
informacji o stanie środowiska (np. skażenia chemiczne, biologiczne i
radiacyjne, prognozy pogody itp.) oraz dostępnych zasobach energetycznych i
sprzętowych (np. baza danych o sprzęcie specjalistycznym itp.)
Dla sprecyzowania zasad zamówień publicznych i racjonalnego
gospodarowania środkami budżetowymi poza dostosowaniem ustawy o
zamówieniach publicznych opisanym w osobnym rozdziale konieczne jest
opracowanie standardowych warunków istotnych zamówienia, zapytań
ofertowych i wzorów umów oraz procedur zamówień dla administracji
rządowej. Jednolitość procedur i wymaganych dokumentów usprawni
przygotowanie i realizację zamówień oraz ich kontrolę, a także ułatwi
przygotowywanie kompletnych i ważnych ofert.
Jak już w 1996 roku wskazywała Rada Koordynacyjna ds.
Teleinformatyki, poziom wynagrodzeń informatyków z administracji rządowej
jest skrajnie niekonkurencyjny w stosunku do wynagrodzeń w sektorze
prywatnym [1], [12]. Stan ten do chwili obecnej nie uległ poprawie. Sytuacja
taka powoduje stały odpływ kadr specjalistycznych z administracji, wskutek
czego zatrudniane są osoby o niskich kwalifikacjach. Należy dążyć do
zatrudniania jedynie osób posiadających odpowiednie kwalifikacje. Pomóc w
— 33 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
tym może wprowadzenie stopni specjalizacyjnych z zakresu informatyki (por.
rozdział “Edukacja informatyczna”). Zatrudnieni w administracji informatycy
powinni również mieć prawnie zagwarantowane ustawiczne kształcenie z
zakresu zadań należących do ich obowiązków z uwagi na dużą dynamikę i
szybki rozwój tej dziedziny. Niezbędne jest również stworzenie możliwości i
popularyzacja zatrudniania informatyków w administracji poza strukturami
służby cywilnej tak, jak robi się to np. w Hiszpanii. Specjaliści nie byliby
pracownikami urzędów w związku z czym nie posiadaliby przywilejów i
uprawnień urzędniczych, ale ich płace nie byłyby ustalane zgodnie z
obowiązującymi tabelami wynagrodzeń obowiązującymi w urzędach. Wiąże się
również z wypracowaniem innych modeli wdrażania i zapewniania
funkcjonowania systemów teleinformatycznych w urzędach (np. poprzez
zatrudnianie do planowania rozwoju systemów oraz do administracji sieciami i
ich zasobami informacyjnymi firm specjalistycznych — czyli tzw. outsourcing).
Rozwój rynku teleinformatycznego
Cel:
Koordynator:
Rozwój nowoczesnych gałęzi przemysłu i wzrost jego innowacyjności w
celu poprawy konkurencyjności polskiej gospodarki wobec globalnej
gospodarki elektronicznej.
minister właściwy do spraw gospodarki
Rozwój rynku teleinformatycznego na świecie stymulują obecnie dwa
zjawiska: konwergencja sektorów i globalizacja. Pierwsze z nich polega na
stopniowym wzajemnym przenikaniu się informatyki, telekomunikacji i mediów
— dziedzin, które do niedawna były zupełnie autonomiczne. Współczesne
czasopisma publikowane są nierzadko w sieci komputerowej, a ich papierowe
wydania rozprowadzane są razem z nośnikami CD–ROM. Połączenie z siecią
komputerową można uzyskać za pomocą linii telefonicznej lub telewizji
kablowej. Możliwe jest też przesyłanie głosu poprzez sieć komputerową.
Globalizacja rynku, możliwa dzięki standaryzacji rozwiązań technicznych oraz
możliwości reklamy i sprzedaży poprzez sieci teleinformatyczne, pozwala
małym i średnim przedsiębiorstwom dotrzeć do klientów na innych
kontynentach, co dotychczas było dla nich nieosiągalne. Z drugiej zaś strony,
złożone przedsięwzięcia teleinformatyczne i medialne, wymagające instalacji
skomplikowanej infrastruktury, obejmującej również satelity, mogą zakończyć
się sukcesem tylko dzięki globalnym rozmiarom rynku, na który są
ukierunkowane.
Polski rynek teleinformatyczny, podobnie jak inne rynki krajowe w
Europie, jest zbyt mały, by był interesujący dla poważniejszych inwestycji.
Dopiero włączenie się w rynek ogólnoeuropejski daje szansę na
— 34 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
konkurencyjność w grze na rynku światowym. W tzw. Raporcie Bangemanna
stwierdza się: “Dopiero rozmiar rynku wewnętrznego [Unii Europejskiej] jest
wystarczający dla zdobycia niezbędnego finansowania wysokowydajnych
transeuropejskich sieci teleinformatycznych” [5]. Jednocześnie Polski rynek
teleinformatyczny jest nieproporcjonalnie mały w stosunku do liczby ludności
w porównaniu nie tylko do krajowych rynków zachodnioeuropejskich, lecz
również w stosunku do rynków w niektórych krajach Europy
Środkowo–Wschodniej. Wynika to przede wszystkim z obowiązujących przez
wiele lat preferencji dla innych sektorów przemysłu i ze słabo rozwiniętej
infrastruktury telekomunikacyjnej. Istniejąca sytuacja prowadzi do tego, że
Polska stanie się jedynie punktem zbytu dla towarów i usług oferowanych przez
firmy zagraniczne. Dalsze zaniedbania w zakresie stymulacji rozwoju rynku
zaawansowanej techniki mogą negatywnie odbić się na roli i miejscu w
systemie gospodarczym Unii Europejskiej. “Gospodarka Polski będzie częścią
zintegrowanej w ramach Unii Europejskiej gospodarki rynkowej, coraz silniej
powiązanej wskutek procesów globalizacji z gospodarką światową. Gospodarka
Unii zmierza w kierunku gospodarki opartej na wiedzy. Integracja z Unią
przyspieszy te procesy w Polsce” [26].
Aby zmienić ten stan rzeczy konieczne jest przede wszystkim dokładne
zbadanie możliwości i potrzeb krajowego rynku teleinformatyki. Do jego
stałego monitoringu konieczne jest szczegółowe opracowanie danych
wchodzących w zakres obowiązkowych informacji statystycznych
przekazywanych przez podmioty gospodarcze. Dane te umożliwią ustanowienie
wyraźnych priorytetów gospodarczych w dziedzinie telekomunikacji,
informatyki i mediów elektronicznych. “Podnoszeniu konkurencyjności i
innowacyjności powinno służyć rozpowszechnienie przodujących technologii,
zwłaszcza z dziedziny informatyki, telekomunikacji itp., zapewnienie
wysokiego poziomu edukacji, a także modernizacja struktury gospodarczej i
zbudowanie nowoczesnej infrastruktury” [26]. Inwestycje teleinformatyczne
należy traktować jako stymulację inwestycji w innych dziedzinach.
“Teleinformatyka staje się znaczącym motorem wzrostu gospodarczego. (…)
Według danych Banku Światowego zainwestowanie 1 USD w teleinformatykę
powoduje zainwestowanie 10 USD w inne działy gospodarki, a sama sprawna
sieć telekomunikacyjna powoduje wzrost produktu narodowego o 1%” [21]
Malejące ceny produktów teleinformatycznych spowodowały, że inflacja w
USA w 1997 roku wyniosła 2,0%, podczas gdy bez udziału tego sektora
wyniosłaby 3,1% [11]. Sektor informacji wydaje się również odporny na
chwilowe załamania gospodarki. W 1991 roku wielkość rynku
teleinformatycznego wzrosłą o 6%, mimo że globalny produkt narodowy brutto
zmalał o 3,3% [13]. Ponadto rozwój rynku teleinformatycznego, poprzez
zapewnienie nowych miejsc pracy, może przyspieszyć i ułatwić proces
restrukturyzacji polskiego przemysłu ciężkiego (por. rozdział “Zmiana struktury
— 35 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
zatrudnienia”).
W związku z tym rozważone zostanie ustanowienie ulg
inwestycyjnych dla przedsiębiorstw informatycznych (krajowych i
zagranicznych) chcących zakładać swoje zakłady wytwórcze w Polsce.
Przedsiębiorstwa takie mogą być zachęcane do inwestycji poprzez np.
tworzenie tzw. parków technologicznych (por. [26]). Należy przy tym zwrócić
uwagę, by powstające zakłady nie były jedynie montowniami systemów z
importowanych podzespołów. Celowe jest promowanie kooperacji z innymi
firmami krajowymi. Należy również opracować mechanizmy finansowe dla
zachęcenia inwestorów do tworzenia na terenie Polski centrów
badawczo–rozwojowych. Mechanizmy takie do tworzenia nowych miejsc
pracy i szybkiej modernizacji gospodarki wykorzystała Irlandia, a ostatnio
również Indie. Polska, znajdując się w innej niż te kraje sytuacji, może w celu
zachęcenia inwestorów zagranicznych wykorzystać swoje położenie
geopolityczne. Kraj nasz stanowi interesujący teren dla inwestorów
europejskich, poszukujących nowych rynków zbytu na wschodzie i dla
inwestorów pozaeuropejskich chcących w przyszłości mieć poprzez Polskę
dostęp do rynku Unii Europejskiej. Konieczne jest również stworzenie
lepszych warunków finansowania innowacyjnych inwestycji kierunkowych
i prac badawczo–rozwojowych prowadzonych przez firmy krajowe dla
zwiększenia ich konkurencyjności (np. poprzez rozwój rynku kapitałowego, a
zwłaszcza funduszy podwyższonego ryzyka — tzw. venture capital [27]).
Konieczne wydaje się rozwijanie i upowszechnianie istniejących już
obecnie
metod
stymulacji
innowacyjności
przemysłu,
prac
badawczo–rozwojowych, transferu technologii i kontaktów instytucji
naukowych z przemysłem (m. in. tworzenia konsorcjów badawczych). W celu
realnego ich wsparcia celowe wydaje się jednak zwiększenie nakładów z
budżetu państwa przeznaczanych na ten cel w formie projektów badawczych,
celowych i celowych zamawianych [27]. Działania te powinny iść w parze z
popularyzacją tych mechanizmów finansowania i wspomaganiem szkoleń w
zakresie zgłaszania odpowiednich wniosków do Komitetu Badań Naukowych.
Wspierane powinny być także projekty małych i średnich przedsiębiorstw,
mające na celu wykorzystanie środków teleinformatycznych w produktach [23]
oraz prace wdrożeniowe, zakup wyników prac badawczo–rozwojowych,
patentów licencji na stosowanie wynalazków i wzorów użytkowych, projektów
racjonalizatorskich itp. [27] Celowe wydaje się również ustanowienie
prestiżowych nagród, posiadających również wymiar materialny, dla
polskich
produktów
informatycznych
cechujących
się
dużą
innowacyjnością.
— 36 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Polski przemysł teleinformatyczny powinien być promowany za granicą.
W tym celu konieczne jest wspieranie udziału małych i średnich
przedsiębiorstw tej branży w ekspozycjach na wybranych targach
międzynarodowych, w zagranicznych misjach handlowych i w dostępie do
publikacji, seminariów i szkoleń o tematyce eksportowej. Wpierane powinny
być systemy informacji o możliwościach współpracy międzynarodowej i
eksportu [27]. Szczególnie ważne wydaje się wspieranie współpracy
przedsiębiorstw w innowacyjnych projektach finansowanych w ramach
programów Unii Europejskiej (np. 5. Programu Badań, Rozwoju Technicznego
i Prezentacji, a w szczególności jego drugiego programu tematycznego —
Techniki Społeczeństwa Informacyjnego) oraz pomoc w znajdowaniu
partnerów. Realizacja tego zadana powinna być wspomagana przez rozwój sieci
elektronicznej wymiany informacji z zagranicznymi ośrodkami badawczymi
[26] i przedsiębiorstwami innowacyjnymi.
Konieczne jest również rozważenie objęcia preferencjami
kredytowymi innych inwestycji w sektorze teleinformatycznym, rozbudowa
systemu poręczeń kredytowych oraz opracowanie nowych elastycznych i
wydajnych mechanizmów dla zwiększania kapitału małych i średnich
przedsiębiorstw (por. [26], [27]). Dotyczy to szczególnie firm produkujących
oprogramowanie, tworzących sieciowe zasoby informacyjne i świadczących
usługi teleinformatyczne, których majątek trwały może być stosunkowo
niewielki. Nie jest to problem jedynie polski. W Raporcie Bangemanna
stwierdza się: “Naszym największym problemem strukturalnym jest finansowa i
organizacyjna słabość europejskiego przemysłu wytwarzającego programy.”
Szczególnymi przywilejami powinna cieszyć się produkcja oprogramowania
ściśle związanego z polskim językiem i kulturą oraz standardowych modułów,
które mogą współpracować z programami innych firm. Strategię rozwoju
przemysłu teleinformatycznego w Polsce określi odrębny dokument
przygotowywany przez Ministerstwo Gospodarki.
Należy jednak stwierdzić, że w dziedzinie sprzętu teleinformatycznego
przemysł polski może być konkurencyjny jedynie w wąskich niszach
rynkowych i jest mało prawdopodobne, aby w najbliższej przyszłości
powstawały u nas duże rodzime systemy teleinformatyczne, które będą mogły
konkurować z produktami amerykańskimi czy japońskimi. Możliwe jest jednak
budowanie w kraju skomplikowanych systemów ze standardowych
komponentów i modułów. Wymaga to jednak przyjęcia i upowszechnienia
odpowiednich standardów. Rozważona powinna zostać również celowość
wydłużenia harmonogramu obniżania stawek celnych na poszczególne
produkty wynegocjowanego w ramach Porozumienia o Handlu
Produktami Informatycznymi (Information Technology Agreement —
ITA), przyjętego w ramach Światowej Organizacji Handlu (WTO), które Polska
ma wkrótce ratyfikować, zgodnie z uchwałą Rady Ministrów nr 20/2000 z dnia
— 37 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
8 marca br.
Rozwój rynku stymulowany będzie również poprzez postępującą
demonopolizację sektora telekomunikacyjnego (por. rozdział “Powszechny
dostęp do informacji”), co powinno doprowadzić do powstania wielu
niezależnych operatorów telekomunikacyjnych i będącej wynikiem konkurencji
obniżki cen za połączenia telefoniczne i za transmisję danych. Rynek sieci
transmisji danych (w tym łącza międzynarodowe, których operatorami są
podmioty Polskie) został już zdemonopolizowany. Nowe podmioty będą mogły
uzyskać zezwolenia na eksploatację krajowych publicznych sieci telefonicznych
dopiero w roku 2002. Świadczenie międzynarodowych usług telefonicznych
przez podmioty inne niż TP S.A. oraz świadczenie innych usług
międzynarodowych przez podmioty z kapitałem zagranicznym będzie możliwe
od roku 2003. Należy wypracować modele współpracy operatorskiej, tak, by
wielość operatorów nie tworzyła barier w powszechnym korzystaniu z
różnych sieci. W tym celu konieczne jest również opracowanie zasad
rozliczeń międzyoperatorskich w kraju i poza jego granicami (por. rozdział
“Powszechny dostęp do informacji”). W dziedzinie usług świadczonych
poprzez sieć konieczne jest zapewnienie równowagi pomiędzy wolnością
wyrazu i ochroną interesów publicznych i prywatnych innych obywateli (por.
rozdział “Prawo i przestępstwa teleinformatyczne”) oraz odpowiedniej ochrony
niepełnoletnich. Konieczne jest też wprowadzenie mechanizmów ochrony
interesów klienta.
Sprzedawany obecnie w Polsce sprzęt komputerowy powszechnego
użytku wymaga certyfikatów bezpieczeństwa wydawanych przez Polskie
Centrum Badań i Certyfikacji. Sprzęt telekomunikacyjny musi zaś posiadać
homologację Ministerstwa Łączności. Przy pełnym zrozumieniu dla
konieczności potwierdzenia bezpieczeństwa użytkowania tych urządzeń, należy
dążyć do maksymalnego uproszczenia procedury uzyskiwania certyfikatów.
Wymagania, które spełnia sprzęt teleinformatyczny, powinny być zgodne z
wymaganiami stawianymi przez Unię Europejską. Konieczne jest również
wzajemne honorowanie certyfikatów wydawanych w innych krajach oraz
akredytacja laboratoriów wykonujących badania certyfikacyjne i przystąpienie
do porozumienia o wzajemnym uznawaniu (Agreement on Mutual Recognition
— MRA) pomiędzy Unią Europejską i Stanami Zjednoczonymi. Konieczne jest
wypracowanie standardów w dziedzinie oprogramowania, tak, by możliwe
było jego certyfikowanie. Pomoże to w ustaleniu zakresu i zasad
odpowiedzialności za działanie systemu i ewentualne szkody wynikłe z jego
nieprawidłowego
funkcjonowania.
Dotyczy to
przede
wszystkim
sprzedawanego masowo oprogramowania biurowego i wykorzystywanego w
działalności gospodarczej (np. systemów finansowo–księgowych). Polski
przemysł teleinformatyczny powinien być zachęcany do udziału w konsorcjach
przemysłowych mających na celu wypracowanie nowych standardów. Na
— 38 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
przykładzie sieci Internet i różnych protokołów sieciowych widać, że standardy,
które nie mają poparcia przemysłu, nie mają szans na przetrwanie.
Stymulacja rozwoju rynku teleinformatycznego powinna oznaczać
również stymulację rozwoju gospodarki elektronicznej oraz możliwość
dostarczania oprogramowania i licencji na jego użytkowanie poprzez sieć
komputerową.
Dodatkowym mechanizmem stymulacyjnym powinny być
narodowe programy w tych dziedzinie teleinformatyki, które z założenia są
niskodochodowe dla producentów lub też wiążą się z dużym ryzykiem ze
względu na ich innowacyjność i konieczne do poniesienia koszta. Dotyczy to
między innymi tworzenia zasobów informacyjnych w sieciach, rozwoju
produktów i usług multimedialnych, produktów edukacyjnych, produktów
promujących polską kulturę i sztukę. Należy też zapewnić równoprawny
udział polskich przedsiębiorstw w programach tego typu ustanawianych
przez Unię Europejską.
Nauka i kultura
Cel:
Koordynator:
Cel:
Koordynator:
Zapewnienie wsparcia sektora nauki dla gospodarki elektronicznej i
społeczeństwa informacyjnego w celu lepszego wykorzystania szans i
minimalizacji zagrożeń. Rozwój infrastruktury dla nauki.
minister właściwy do spraw nauki
Wzmocnienie promocji kultury polskiej w świecie przez zastosowanie
narzędzi teleinformatycznych. Zachowanie dóbr kultury i dziedzictwa
narodowego.
minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego
Środowisko naukowe, z powodów oczywistych, stanowi awangardę
teleinformatyki i jej zastosowań. Z jego inicjatywy została zbudowana
nowoczesna sieć komputerowa obejmująca wszystkie ośrodki akademickie w
kraju oraz rozwinęły się rozmaite usługi sieciowe. W Polsce w chwili obecnej
istnieją dwie akademickie sieci rozległe (Naukowa i Akademicka Sieć
Komputerowa — NASK i sieć POL–34), pięć centrów komputerów dużej mocy
obliczeniowej (KDM) oraz 22 miejskie sieci komputerowe (MAN), z których
19 posiada własną infrastrukturę sieciową, a 18 świadczy usługi na podstawie
odrębnych koncesji operatorskich. W roku 1999 sieć POL–34 została dołączona
do transeuropejskiej akademickiej sieci TEN–155 tworzonej w ramach
programu Quantum Komisji Europejskiej. Obecnie przepustowość łącza wynosi
155 Mb/s, z czego 77 Mb/s przeznaczono na ruch tranzytowy do Stanów
Zjednoczonych. Do końca roku 2000 każdy naukowiec w kraju będzie miał
dostęp do sieci Internet w miejscu pracy. W ten sposób sieci
teleinformatyczne stają się zwykłym i niezbędnym narzędziem pracy naukowej,
— 39 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
niezależnie od dziedziny badań. W tym kontekście korzystanie z sieci i jej
utrzymanie nie wymaga dalszej promocji i centralnego dofinansowania. W celu
zapewnienia pełnej konkurencji na rynku operatorów teleinformatycznych
Komitet Badań Naukowych przeprowadza zmianę sposobu finansowania
użytkowania sieci polegającą na przeniesieniu dotacji na ten cel do
użytkowników końcowych ze stopniowym zmniejszaniem dofinansowania.
Niezbędne jest stałe monitorowanie efektywności wykorzystania tych
środków budżetowych przez jednostki świata nauki i odpowiednie
dostosowanie sposobu dalszego finansowania sieci do potrzeb
użytkowników, zwłaszcza w kontekście negatywnych doświadczeń
amerykańskich w prywatyzacji sieci naukowej Narodowej Fundacji Nauki
(National Science Foundation — NSF). Docelowo sieci rozległe środowiska
naukowego powinny być wspólnie administrowane przez konsorcjum jednostek
naukowych. Należy rozważyć, postulowane przez środowisko naukowe,
wydzielenie fizyczne lub logiczne zaawansowanej infrastruktury informatycznej
nauki (w tym sieci rozległych) w celu zapewnienia pożądanej jakości usług oraz
umożliwienia prowadzenia zdalnych obliczeń i zdalnego nauczania, badań nad
nowymi technikami telekomunikacyjnymi oraz testowania nowych zastosowań
sieci i usług sieciowych. Do czasu pełnej demonopolizacji połączeń
międzynarodowych konieczne będzie wsparcie finansowe z budżetu państwa
dla łączności międzynarodowej z sieciami naukowymi. Konieczna jest dalsza
poprawa przepustowości tych łączy. Należy kontynuować dofinansowanie
tworzenia nowych zasobów sieci naukowych obejmujących specjalistyczne
oprogramowanie (poprzez licencje ogólnokrajowe lub centra oprogramowania
świadczące odpłatne usługi w tym zakresie), dostęp do światowych serwisów
informacyjnych i bibliotek cyfrowych oraz tworzenie i udostępnianie w
sieci naukowych baz danych. Konieczne jest również opracowanie zasad,
na jakich sieci naukowe i centra komputerów dużej mocy obliczeniowej
mogłyby być w ramach niewykorzystanych zasobów wykorzystywane przez
użytkowników spoza świata nauki. Okazję do współpracy stwarza program
PIONIER [24], w którym uczestniczyć mogą konsorcja złożone z jednostek
naukowych, administracji rządowej i samorządowej oraz firm komercyjnych. W
programie położono nacisk na zastosowania technik teleinformatycznych,
traktując infrastrukturę jako niezbędne otoczenie do ich wdrożenia.
Infrastruktura zaś będzie rozbudowywana i modernizowana jako
przedsięwzięcia wspólne jednostek nauki i przemysłu. Po uregulowaniu kwestii
finansowania będzie ona mogła pełnić rolę postulowanej infrastruktury ponad
instytucjonalnej [23].
W sytuacji o wiele gorszej znajdują się ośrodki prowadzące badania w
zakresie informatyki. Od lat malejące nakłady budżetowe na naukę
uniemożliwiają skompletowanie nowoczesnych laboratoriów badawczych.
Dobrze wykształceni polscy informatycy znajdują godziwie płatną pracę w
— 40 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
sektorze prywatnym, nierzadko w firmach zagranicznych, w tym również za
granicą. Przy niekonkurencyjnym poziomie wynagrodzeń na wyższych
uczelniach powoduje to stały odpływ kadr teleinformatycznych i tworzenie się
wyraźnej już luki pokoleniowej. Badaniami w zakresie informatyki zajmuje się
coraz mniej ośrodków naukowych. Powoduje to, że dokonania polskich
informatyków, rozproszone w świecie i w wielu instytucjach, nie są dokładnie
znane i nie można wprost ocenić potencjału polskiej kadry informatycznej.
Konieczne jest opracowanie strategii badań informatycznych,
telekomunikacyjnych i z zakresu społeczeństwa informacyjnego oraz
określenia priorytetowych kierunków badań oraz opracowanie zasad
wynagradzania specjalistów z tych dziedzin i współpracy z przemysłem.
“Konwencjonalna teoria ekonomiczna sugeruje, że rządy powinny
dofinansowywać jedynie badania podstawowe w zakresie technik
teleinformatycznych. Doświadczenia ostatnich trzech dekad pokazują jednakże,
że główne innowacje w dziedzinie teleinformatyki [np. praca z podziałem
czasu, sieci teleinformatyczne, routery, stacje robocze, światłowody,
półprzewodniki (RISC i VLSI), obliczenia równoległe], z których wiele miało
bardziej charakter badań stosowanych i prac badawczo–rozwojowych, było
rezultatem badań finansowanych przez rządy lub programów rządowych” [3].
Konieczne jest więc zwiększenie nakładów na prace naukowe w takich
zaawansowanych dziedzinach jak: sieci komputerowe i rozproszone
systemy informatyczne, przetwarzanie równoległe, komputerowe
wspomaganie decyzji, bazy danych, interakcja człowiek — komputer [15]
(wt. przetwarzanie języka naturalnego i rozpoznawanie mowy), sztuczna
inteligencja, wirtualna rzeczywistość, bioelektronika, “sztuczne życie”,
psychologia poznawcza, podstawy systemów sterowania, systemy
zarządzania, optoelektronika, fotonika, systemy transmisji satelitarnej itp.
W ślad za strategią należy ustanowić kilka projektów pilotażowych w
wybranych dziedzinach priorytetowych, np. opracowywania nowych
protokołów sieciowych, nauczania na odległość (por. rozdział “Edukacja
informatyczna”), specjalistyczne konsultacje lekarskie na odległość
(telemedycyna) itp. Konieczne jest wreszcie stymulowanie nowych badań i
zabieganie o dopuszczenie polskich jednostek do udziału w programach
międzynarodowych na równych prawach. W celu opracowania strategii
niezbędne jest dokonanie inwentaryzacji dokonań polskich informatyków
w kraju i na świecie, oceny możliwości polskich uczelni (w kontekście
rozpoczynającego się 5. Programu Ramowego Badań, Rozwoju
Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej), liczby informatyków
kształconych rocznie w kraju, poziomu wykształcenia, specjalizacji i
zapotrzebowania gospodarki. Jest to szczególnie ważne w kontekście dużego
zapotrzebowania na informatyków w Stanach Zjednoczonych i innych wysoko
rozwiniętych krajach świata. Informacje o polskich dokonaniach, kadrze i
— 41 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
zasobach powinna zostać zebrana na jednym serwerze, stanowiącym swego
rodzaju serwer narodowy w zakresie badań nad społeczeństwem
informacyjnym.
Konieczne jest również szybkie podjęcie badań dotyczących wpływu
pracy z komputerem czy użytkowania telewizorów i telefonów
komórkowych na zdrowie człowieka i na funkcjonowanie innych urządzeń
elektrycznych. Dotyczy to zarówno promieniowania elektromagnetycznego
(tzw. kompatybilności elektromagnetycznej — EMC) jak również
oddziaływania na psychikę tzw. wirtualnej rzeczywistości oraz zjawisk
socjologicznych i kulturowych zachodzących w społecznościach wirtualnych
komunikujących się głównie lub wyłącznie poprzez sieci teleinformatyczne.
Konieczne jest ustanowienie odpowiednich norm bezpieczeństwa i higieny
pracy oraz opracowanie zabezpieczeń przed promieniowaniem.
Opracowywane standardy powinny być zgodne ze standardami europejskimi i
światowymi (por. rozdział “Rozwój rynku teleinformatycznego”). W
wymienionych dziedzinach powinny być również prowadzone badania
wyprzedzające, które pozwolą na lepsze przygotowanie kraju do przemian
społecznych, zapobieganie ich negatywnym skutkom i obniżenie społecznych
kosztów tych przemian.
Rozwój teleinformatyki i mediów elektronicznych sprzyja szybszemu
rozpowszechnianiu informacji. W związku z barierami językowymi i
kulturowymi informacje przygotowywane są zazwyczaj w sposób wysoce
zunifikowany. Z drugiej jednakże strony sieci teleinformatyczne stanowią
zupełnie nowy środek wyrazu, który umiejętnie wykorzystany daje możliwość
prezentacji odmiennych kultur i języków, nieraz nawet ginących, prowadząc do
konsolidacji ich reprezentantów rozproszonych po całym świecie i
umożliwiając im komfortowe współistnienie w światowym dziedzictwie
kulturowym. Konieczne jest wspieranie rozwoju technicznych środków
rozpowszechniania kultury, zwłaszcza mediów elektronicznych (Internet,
telewizja cyfrowa) i sprzyjanie obecności polskiej produkcji kulturalnej i
naukowej w tych mediach [26] oraz tworzenia polskojęzycznych zasobów
informacyjnych i kulturowych w sieciach oraz na nośnikach
magnetycznych i magnetooptycznych. Oczywiście konieczne jest również
tworzenie prezentacji polskiej kultury i sztuki w innych językach. Możliwe jest
zastosowanie ulg podatkowych lub dotacji państwowych na tworzenie zasobów
w języku polskim, pod warunkiem stworzenia również komercyjnej (i nie
dofinansowywanej) wersji w jednym z języków międzynarodowych. Konieczne
jest prowadzenie komputeryzacji polskich bibliotek i muzeów zgodnie ze
standardami światowymi tak, aby mogły one bez przeszkód wymieniać
dane z placówkami zagranicznymi.
W tym kontekście konieczne jest również umożliwienie szybkiego
wprowadzania do języka polskiego specjalistycznych terminów z zakresu
— 42 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
zaawansowanych technik teleinformatycznych. Konieczne jest stworzenie
centrum terminologii specjalistycznej oraz nadanie mu odpowiednich
kompetencji w ustawie o języku polskim. W przeciwnym razie większość
sprzętu teleinformatycznego nie będzie mogła zostać dopuszczona do obrotu na
terenie Polski.
— 43 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Słownik ważniejszych pojęć
formuła kosztowa
sposób ustalania cen usług powszechnych
świadczonych przez operatorów o znaczącej pozycji
rynkowej z uwzględnieniem kosztu ich świadczenia,
niezależne od sposobu wykonywania usługi, jeżeli
użytkownik nie żąda świadczeń dodatkowych
orbita geostacjonarna
orbita kołowa w płaszczyźnie równika na takiej
wysokości, na której sztuczny satelita ziemi może
poruszać się w kierunku z zachodu na wschód tak, że
jego obieg trwa równo jedną dobę, tj. jest on
nieruchomy w stosunku do obserwatora znajdującego
się na ziemi
radiodyfuzja
rozpowszechnianie wiadomości w postaci dźwięku
lub obrazów drogą radiową
redundancja danych
rozwlekłość, nadmiarowość danych w systemie, która
zapewnia sprawne działanie systemu mimo
uszkodzenia części danych
sieć dostępowa
sieć kablowa lub radiowa łącząca abonentów
telefonicznych z lokalną centralą telefoniczną, dzięki
której abonenci uzyskują dostęp do publicznej sieci
telefonicznej
sieć szerokopasmowa
sieć o większej szerokości pasma komunikacyjnego,
niż pasmo linii telefonicznej przeznaczonej do
transmisji głosu (4 kHz), dzięki czemu sieć może
przenosić jednocześnie głos, obraz i dane poprzez
wiele kanałów transmisyjnych różniących się
częstotliwościami w jednym łączu sieci
system metainformacji system zawierający informację o informacji, czyli
zbiorcze
zestawienie
dostępnych
systemów
informacyjnych z wskazaniem ich lokalizacji i
możliwości dostępu do nich
system rozsiewczy
system łączności jednokierunkowej miedzy jednym
punktem nadawczym, a większą liczbą punktów
— 44 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
odbiorczych,
wiadomości
usługa dostępowa
służący
do
rozpowszechniania
usługa polegająca na umożliwianiu dostępu do
publicznej
sieci
telefonicznej
lub
sieci
teleinformatycznej, za pomocą › sieci dostępowej
— 45 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
Bibliografia
[1] Analiza sytuacji zatrudnieniowo–płacowej kadry informatyków
administracji państwowej, Rada Koordynacyjna ds. Teleinformatyki przy
Radzie Ministrów, Warszawa, wrzesień 1996
[2] Creti Anna, How ICTs Affect the Economy, w: Dumort Alain, Dryden
John (red.), The Economics of the Information Society, Office for Official
Publications of the European Communities, Luksemburg 1997
[3] The Economic and Social Impact of Electronic Commerce: Preliminary
Findings and Research Agenda, OECD, Paryż 1999
[4] Edukacja informatyczna — stan na koniec 1999 r., dokument wewnętrzny
Wydziału Informatyki w Biurze Administracyjno–Gospodarczym
Ministerstwa Edukacji Narodowej, Warszawa 19 kwietnia 2000 r.
[5] Europe and the global information society; Recommendations to the
European Council, Bruksela 26 maja 1994 — tzw. Raport Bangemanna
[6] Gärdin Olof, Statistics for the Information Society and the Networked
Economy, w: Dumort Alain, Dryden John (red.), The Economics of the
Information Society, Office for Official Publications of the European
Communities, Luksemburg 1997
[7] Informatics for Secondary Education, A Curriculum for Schools,
UNESCO, Paryż 1994
[8] Koch Richard, Godden Ian; Managing Without Management, Nicholas
Brealey Publishing, Londyn 1996
[9] Kreczmar Antoni, Sprawozdanie z prac Zespołu do spraw Rejestrów
Publicznych, grudzień 1995 — czerwiec 1996, Rada Koordynacyjna ds.
Teleinformatyki przy Radzie Ministrów, Warszawa 25 czerwca 1996 r.
[10] Lubacz Józef, Infrastruktura informacyjna — opcje i dylematy rozwoju, w:
Materiały konferencji “Polska wobec wyzwań społeczeństwa
informacyjnego: aksjologiczne i społeczne dylematy integracji z Unią
Europejską”, Wydawnictwa Instytutu Rozwoju i Studiów Strategicznych,
seria: “Raporty”, z. 67, Warszawa 1998
[11] Margherio Lynn, Henry Dave, Cooke Sandra, Montes Sabrina, Hughes
Kent, The Emerging Digital Economy, U.S. Department of Commerce,
Waszyngton D.C. 1998
[12] Markiewicz Wojciech, Wawrzonek Lesław, Dziura w sieci; Siedem
grzechów głównych polskiej komputeryzacji, w: “Polityka” nr 8 (2129), z
dnia 21 lutego 1998, str. 3–8
[13] Minges Michael, Kelly Tim, The Economic Impact of the Information
Society, w: Dumort Alain, Dryden John (red.), The Economics of the
Information Society, Office for Official Publications of the European
Communities, Luksemburg 1997
[14] Nowicka Aurelia, Prawo autorskie a społeczeństwo informacyjne w
— 46 —
Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce
[15]
[16]
[17]
[18]
[19]
[20]
[21]
[22]
[23]
[24]
[25]
[26]
[27]
świetle regulacji międzynarodowych, w: Józef Lubacz (red.), W drodze do
społeczeństwa informacyjnego, Ośrodek Zagadnień Społeczeństwa
Informacyjnego Instytutu Problemów Współczesnej Cywilizacji
Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1999 r.
Priorytetowe kierunki badań z zakresu technik informatycznych ustalone
przez zespół T–11 KBN w dniu 13 listopada 1997 r.
Propozycje legislacyjne w zakresie uznania elektronicznej wymiany
dokumentów (EDI) jako równoważnej obiegowi dokumentów
papierowych, Raport Zespołu ds. Dokumentu Elektronicznego, Rada
Koordynacyjna ds. Teleinformatyki przy Radzie Ministrów, Warszawa,
wrzesień 1996
Strategia rozwoju informatyki w Polsce; stan, perspektywy, zalecenia;
raport kongresowy, Warszawa 1995
Telearbeit: Chancen für neue Arbeitsformen, mehr Beschäftigung, flexible
Arbeitszeiten, Bundesministerium für Wirtschaft, Bonn 1997
Theme Paper, Global Information Networks, Ministerial Conference, Bonn
6–8 lipca 1997
Wierzbicki Andrzej P., Polska na rozstajach historii: Szanse i zagrożenia
integracji ze społecznością euroatlantycką w obliczu wyzwań
społeczeństwa informacyjnego w: Materiały konferencji “Polska wobec
wyzwań społeczeństwa informacyjnego: aksjologiczne i społeczne
dylematy integracji z Unią Europejską”, Wydawnictwa Instytutu Rozwoju
i Studiów Strategicznych, seria: “Raporty”, z. 67, Warszawa 1998, str.
8–13.
Wybrane problemy polskiej teleinformatyki, w: “Informatyka”,
nr 10/1997, str. 8–10
Zjawiska patologiczne w zamówieniach publicznych, Urząd Zamówień
Publicznych, Warszawa maj 2000 r.
Zwiększanie innowacyjności gospodarki w Polsce do 2006 roku, Rada
Ministrów, Warszawa, 11 lipca 2000 r.
PIONIER: Polski Internet Optyczny — zaawansowane aplikacje, usługi
i technologie dla społeczeństwa informacyjnego, Komitet Badań
Naukowych, 21 września 2000 r.
Marciński Włodzimierz, Program Unii Europejskiej IDA oraz IDA II —
Interchange of Data between Administrations (Wymiana danych pomiędzy
administracjami). Geneza, akcje horyzontalne i sektorowe, stan aktualny,
Przedstawicielstwo Rzeczypospolitej Polskiej przy Unii Europejskiej,
Bruksela, marzec 2000 r.
Polska 2025 — długookresowa strategia trwałego i zrównoważonego
rozwoju, Rada Ministrów, Warszawa, 26 lipca 2000 r.
Kierunki działań Rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw do 2002
roku, Rada Ministrów, Warszawa, 11 maja 1999 r.
— 47 —
Download