Wersja do druku

advertisement
ANDRZEJKI THE SCOTTISH WAY
IMPREZA MIĘDZYSZKOLNA
Przygotowane przez Halinę i Leszka Kranz z ZSO nr 5 w Gliwicach oraz Barbarę
Lepiarczyk z ZSP nr 1 w Rydułtowach
I . Cel ogólny:
Zaznajomienie uczniów (uczestników) z elementami historii i kultury Szkocji.
II. Cele szczegółowe:
1. Zwrócenie uwagi na wagę osoby św. patrona w kulturze szkockiej.
2. Przedstawienie postaci św. Andrzeja Apostoła i jego historii jako patrona Szkocji.
3. Prezentacja najważniejszych momentów historii Szkocji.
4. Przedstawienie Szkocji współczesnej - geografii i kultury.
5. Zwrócenie uwagi na postać św. Andrzej Apostoła w tradycji „Andrzejków” w Polsce.
II . Metody i formy pracy:
1. Prelekcja prowadzona przez nauczyciela-opiekuna
2. Prezentacja (rozpisana na role) prowadzona przez uczniów
3. Plakaty, gazetki ścienne i inne formy prezentacji wizualnej.Wystawa przedmiotów
związanych z kulturą i historią Szkocji (elementy stroju, zdjęcia, przedmioty
codziennego użytku itp.).
4. Prezentacja tradycyjnej muzyki szkockiej.
5. Degustacja elementów kuchni szkockiej.
III . Ścieżka dydaktyczna:
Edukacja Regionalna – Dziedzictwo kulturowe w regionie – Kształtowanie tożsamości
regionalnej w kontekście wartości narodowych i europejskich, rozwijanie szacunku wobec
innych wspólnot regionalnych, etnicznych i narodowych.
IV. Scenografia:
1. Na ścianach wyeksponowane materiały wizualne: mapy, fotogramy przedstawiające
charakterystyczne elementy krajobrazu Szkocji, gabloty/natyramy ze zdjęciami,
stoisko z folderami reklamowymi itp. .
2. Uczestnicy spotkania siedzą przy stolikach lub w kregu – świece, szkockie ciasteczka,
naczynia do herbaty, serwetki w kratę.
3. Ubiór uczestników z elementami szkockiej kraty.
4. Kącik wróżb andrzejkowych.
5. Kącik kulinarny
V. Program:
1. Powitanie uczestników. Nawiązanie do dnia św. Andrzeja jako okazji spotkania:
polskich andrzejków i dnia patrona Szkocji..
1. Św. Andrzej – patron Szkocji – postać historyczna i jego współczesny kult.
2. Historia Szkocji
3. Szkockie krajobrazy (góry, wrzosowiska, jeziora, zamki, wyspy itp.).
1
4. Najsławniejsze elementy kultury szkockiej ( język galijski, krata, muzyka, whisky, wełna itp.)
5. Historia polskich Andrzejków.
6. Wróżby andrzejkowe i poczęstunek przy szkockiej muzyce.
VI. Realizacja
Andrzejki the Scottish Way odbyły się 26 listopada w ZSP nr 1 w Rydułtowach. W imprezie uczestniczyli
uczniowie klas licealnych ZSO nr 5 w Gliwicach oraz ZSP nr 1 w Rydułtowach z opiekunami (razem 37
osób). Spotkanie trwało d 16.oo do 18.oo.
Scenografia
Krąg krzeseł dla uczestników znajdował się na środku sali. Na ścianach znajdowały się tablice ze
zdjęciami przedstawiającymi najciekawsze miejsca w Szkocji oraz gazetka wspomnieniowa z wycieczki
uczniów ZSP nr 1 w Rydułtowach do Szkocji. Pod tablicami umieszczono ekspozycje szkockich
wyrobów z wełny oraz materiałów reklamowych ze szkockich biur podróży. Na stole z eksponatami
znajdowały się również przepisy kulinarne, wg których przygotowane zostały stojące w bufecie potrawy
oraz kartki z wydrukowanymi próbkami w języku Gealic z tłumaczeniem na angielski.
Po drugiej stronie sali znajdował się bufet z potrawami przyrządzonymi wg przepisów
zamieszczonych w rozdziale Kulinarna (z wyjątkiem Haggis); bufetem „opiekował się” patrzący na
niego ze ściany ogromny potwór z Loch Ness: stół przybrany był serwetkami w kratę oraz świecami.
Niedaleko znajdował się drugi stół przygotowany do wróżb andrzejkowych, z charakterystycznymi
rekwizytami w postaci szklanej kuli, kart itp. W czasie spotkania cały czas można było słuchać szkockiej
muzyki, wyciszanej tylko na czas prezentacji.
Realizacja Programu
Ponieważ goście byli po podróży, po powitaniu ich nastąpił krótki poczęstunek składający się z herbaty i
szkockiego broth, po czym wszyscy zasiedli w kręgu.
Ad 1. Postać św. Andrzeja Apostoła i jego kult oraz ślady we współczesnej Szkocji w formie krótkiej
prelekcji przedstawił jeden z opiekunów grupy.
Ad 2. Wiadomości z historii Szkocji przedstawiła grupa uczniów, rozpisując tekst na role, co dodało
dramatyzmu prezentacji. Kolejne osoby uczestniczące w prezentacji trzymały w ręce flagę Szkocji.
Ad 3 Przedstawienie geografii oraz charakterystycznych krajobrazów Szkocji odbyło się w sali
multimedialnej, gdzie uczestnicy spotkania przeszli w celu realizacji tego punktu programu. Do ilustracji
przedstawianych informacji wykorzystano kolorową mapę Szkocji oraz przygotowaną wcześniej
prezentację multimedialną (w załączeniu). Ten punkt programu również rozpisany był na role.
Ad 4. Spotkanie kontynuowano w pomieszczeniu opisanym na początku rozdziału. Teraz nastąpiła
prezentacja elementów kultury – muzyki, tartanów, whisky. Grupa przedstawiająca historię i dzień
dzisiejszy tartanu użyła jako ilustracji licznych zdjęć oraz dużego plakatu ilustrującego najważniejsze
elementy współczesnego szkockiego stroju narodowego. Uczestnik opowiadający o whisky ubrany był w
pomysłową imitację w/w stroju a jako rekwizytami posługiwał się różnymi butelkami po tym trunku.
Ad 5. Genezę polskich wróżb andrzejkowych przedstawiła grupa dziewcząt pomysłowo przebranych w
stroje imitujące ubiór cygański. Do stołu z kulinariami dołączony został talerz ciasteczek przygotowanych
wg jednego z przepisów podanych w prezentowanym materiale. Na koniec swojej części prezentacji
dziewczęta zaprosiły wszystkich do skorzystania z ich „usług” wróżbiarskich.
Osoba prowadząca spotkanie podziękowała wszystkim za przygotowanie prezentacji oraz zaprosiła
na mniej oficjalną, towarzyską, część programu. Teraz wszyscy uczestnicy przeszli do bufetu oraz stolika
z wróżbami, wymieniając przy okazji refleksje na temat usłyszanych informacji. Sporym
zainteresowaniem cieszyła się ekspozycja fotograficzna oraz pozostałe eksponaty nawiązujące do
poszczególnych fragmentów prezentacji. Korzystając z okazji, iż jedna z uczestniczek spotkania była w
ubiegłym roku na obozie harcerskim w Szkocji i miała okazję nauczyć się kilku szkockich tańców, jako
przerywnik w towarzyskiej części spotkania zaproponowaliśmy uczestnikom zabawy kilka minut tańca
2
przy szalonej szkockiej muzyce. Na zakończenie zaśpiewaliśmy wspólnie tradycyjną szkocką pieśń Auld
Lang Syne, po czym podziękowaliśmy sobie wzajemnie za wspólną zabawę, a goście z Gliwic wyrazili
nadzieję, że wkrótce podobne spotkanie odbędzie się w ich szkole.
Poniżej przedstawiamy materiały wykorzystane w prezentacjach. W ich przygotowaniu
korzystaliśmy z następujących źródeł:
G.M.TRevelyan. A Shortened History of England. Penguin Books 1972
D. Daiches. Charles Edward Stuart. Pan Books Ltd. 1973
Kronika Chrześcijaństwa. Świat Książki. Warszawa 1998
H. Szymanderska. Polskie Tradycje Świąteczn.e Świat Książki, Warszawa 2003
Strony internetowe: szkocja.pl, tartans.scotland.net, whiskyweb,
Materiały przewodnickie i foldery informacyjne przywiezione ze Szkocji
ANDRZEJKI PO SZKOCKU
26 LISTOPADA 2004
o 16.00
w sali 11
3
WHISKY & TARTAN
SZKOCKIE KRAJOBRAZY
MUZYKA & HISTORIA
KUCHNIA SZKOCKA
POLSKIE WRÓŻBY I SZKOCKIE KAWAŁY TEŻ
ZAPRASZAMY
czyli
andrzejki po szkocku
26 listopada o 16.oo
sala 11
tartan – whisky – szkockie krajobrazy
historia i muzyka
kuchnia
polskie wróżby andrzejkowe
i szkockie kawały
też będą
4
szkocka
I. Św. Andrzej Apostoł
Urodził się prawdopodobnie w tym samym roku, co Chrystus, w Betsaidzie w Galilei, a
zmarł. 30 listopada 60 lub 62 r. w Patras (Grecja). Jest patronem Szkocji, Hiszpanii, Rosji i
Grecji, także Sycylii i Dolnej Austrii oraz miast Neapolu, Amalfii, Mantui, Bordeaux, Brugii i
Patras. Jest patronem rybaków, woziwodów, rzeźników, górników, żeglarzy, a wzywany jest
w przypadku artretyzmu, bólu gardła, modlimy się do niego również o dobre małżeństwo.
Wspomnienie św. Andrzeja wiąże się z przypadającym mniej więcej w tym czasie początkiem
roku liturgicznego. W dawnych brewiarzach inaugurował sanctorale, rok świętych. Centrum
kultu znajduje się w Amalfii – miejscowości wypoczynkowej k. Neapolu, gdzie w noszącej
jego imię katedrze szczątki apostoła znajdują się od r. 1208. Relikwie znajdują się pod
ołtarzem w krypcie arabsko-normańskiej bazyliki, która wznosi zaledwie klika metrów od
plaży.
Andrzej pochodził z Betsaidy i razem ze swym młodszym bratem Szymonem, późniejszym
Piotrem, mieszkał w Kafarnaum nad Jeziorem Galilejskim. Obaj bracia zarabiali na życie
łowieniem ryb. Później Andrzej został uczniem Jana Chrzciciela a potem pierwszym
wymienionym z imienia uczniem Jezusa. To on przyprowadził do Jezusa swego brata
Szymona. Do nich, zlecając im głoszenie Ewangelii, zwrócił się Jezus słowami „Pójdźcie za
mną, a uczynię was rybakami ludzi.” (Mt.4.19). Andrzej wyruszył w podróż misyjną przez
ziemie wokół Morza Czarnego i do Grecji. Według niektórych podań miał głosić Ewangelię
nawet w Kurdystanie i Gruzji. Według innych podań na koniec osiadł w Patras i tam bez
przeszkód nauczał.
Około roku. 60 (czasy Nerona) Apostoł Andrzej został uwięziony. Namiestnik Egeasz chciał
go zmusić do oddania czci bogom, Andrzej sprzeciwił się jednak, za co 30 listopada został
ukrzyżowany w Grecji ok. 69 r. Miał poprosić, by przybito go do krzyża w kształcie litery X,
gdyż nie czuje się godnym zawisnąć na takim samym, jak Chrystus. Został więc przybity do
skośnego krzyża, który odtąd nazywa się krzyżem św. Andrzeja. Szczątki męczennika do
czasu przewiezienia do Amalfii znajdowały się w kościele apostolskim w Konstantynopolu.
Głowa w r. 1462 znalazła się w Rzymie, ale Paweł VI w r. 1964 zwrócił ją Patras.
Według legendy powstałej prawdopodobnie w VIII w., gdy w 370 r. chciano przenieść jego
szczątki z Patras do Konstantynopola, św. Regulus otrzymał od anioła polecenie, by zabrać je
i przewieźć na północ. Tak trafiły do Szkocji, a miejscowość gdzie je złożono,
Cennrigmonaid (Kilrymont), przemianowana została na St Andrews.
Historycy sądzą, że relikwie świętego przybyły do Szkocji w VIII w., co można wiązać z
faktem, że w 735 r. Angus, syn króla Piktów, obrał sobie św. Andrzeja na patrona. W St
Andrews znajdowała się największa średniowieczna katedra w Szkocji, a zbudowana pod
koniec XI w. Wieża św. Regulusa, wysoka na 33 metry, zachowała się do dziś. Krzyż św.
Andrzeja
Odwołując się do kultu św. Andrzeja w Szkocji, objaśnić można pochodzenie szkockiej
flagi narodowej, na której znajduje się biały krzyż w kształcie litery X na niebieskim tle.
Według jednej z legend, taki właśnie krzyż mieli ujrzeć na niebie wojownicy królestwa Alby
przed bitwą z Northumbryjczykami w połowie X w. Pod koniec XIII w. krzyż św. Andrzeja
wraz z rozpiętą postacią świętego umieszczony został na pieczęci państwowej, a pół wieku
później zaczyna pojawiać się także na monetach. W 1385 r. Parlament przyjął ustawę, na
mocy której każdy żołnierz armii szkockiej miał obowiązek noszenia takiego krzyża na swym
ubiorze.
5
Kult
W Rzymie święto Andrzeja jest znane od IVw. Andrzej był także patronem burgundzkiego domu
książęcego a krzyż św. Andrzeja emblematem Burgundii. Domniemane relikwie krzyża Apostoła
znajdują się w klasztorze Beaune. Przez długi czas noc św. Andrzeja uważano za właściwą porę
decydowania o rozmaitych przedsięwzięciach. Między r.1537 a 1878 grudzień nazywano często
miesiącem św. Andrzeja.
Krzyż św. Andrzeja jest głównym (i jedynym) motywem niebiesko-białej flagi Szkocji. To nawiązanie do
czasów, kiedy Szkocja była krajem głównie katolickim - św. Andrzej stał się wtedy patronem tego kraju.
Relikwie męczennika sprowadził tu w IV wieku grecki mnich - św. Regulus. Miasteczko, w którym
spoczęły, nazwano St. Andrews, a przybywające tłumy pielgrzymów sprawiły, że stało się ono kościelną
stolicą kraju. W wyniku reformacji relikwie przepadły, a z XII-wiecznej katedry i zamku biskupiego
pozostały ruiny. Dziś sławę St. Andrews przynosi głównie najstarszy w Szkocji uniwersytet oraz Old
6
Course - jedno z najsłynniejszych pól golfowych świata.
III. Co warto wiedzieć o dawnych czasach?
Skąd wzięli się Szkoci?
Nazwa Szkot odnosi się do imigrantów – kolonistów irlandzkich, którzy dotarli do Szkocji w
IV w. naszej ery i zasymilowali się z tubylcami, których Rzymianie zwali Piktami.
Oryginalnie, Szkoci są mieszaniną narodów iberyjskich i celtyckich. Warunki naturalne kraju,
w jakim Iberowie i Celtowie mieszkali sprawiły, że nigdy nie podbili ich Rzymianie.
Elementy celtyckie i angielskie
Historia Szkocji to, z grubsza biorąc, historia jej anglicyzacji. Początek tego procesu to
zasiedlenie południowo-wschodniej Szkocji, tzw. Lowlands, przez plemiona anglosaskie w
VII i VIII w. naszej ery. Stamtąd na północ stopniowo przenikała najpierw kultura anglosaska
a potem normańska. W XI w, a wiec w czasie bitwy pod Hastings i opanowania Anglii przez
Wilhelma Zdobywcę, Lowlands były już częścią królestwa Szkocji, administrowaną przez
szkockich królów. Jednakże kultura i idee organizacji społeczeństwa płynęły w odwrotnym
kierunku: z Lowlands ku Highlands. Wiemy już, że Malcolm III i jego angielska żona zaczęli
wprowadzać w Szkocji feudalizm a na dworze królewskim jako język urzędowy zaczął
obowiązywać protoplasta dzisiejszego angielskiego, podczas gdy górale posługiwali się wciąż
celtyckim językiem galijskim.
Działanie te kontynuował syn Malcolma, król Dawid I, który stoczył z Anglikami wiele
potyczek zbrojnych i na własnej skórze przekonał się, że klanowa organizacja społeczeństwa i
państwa nigdy nie pozwoli na skuteczną militarną obronę przed Anglikami. Dawid też
zaprosił do Szkocji dwie anglonormańskie rodziny, Bruce i Balliol, wsławione później
walkami z najazdami angielskimi, i nadając im ziemie uczynił ich swoimi wasalami. Nowi
feudałowie rozpoczęli budowę zamków i kościołów parafialnych jako centrów władzy na
sposób anglo-normandzki, kładąc w ten sposób kres monastycznym strukturom Kościoła,
jakie wprowadził w Szkocji wspomniany wcześniej św. Kolumba. Powoli tez przeniknęły do
Szkocji angielski system prawny i zasady zakładania miast. Nie oznacza to, że wszyscy
zaakceptowali te zmiany z entuzjazmem. Choć system klanowy coraz bardziej stawał się
przeszłością, w odległych górskich dolinach wciąż funkcjonował i do roku 1286 nie stanowił
zagrożenia dla pokoju w państwie.
Co wydarzyło się w r. 1286?
W wypadku podczas jazdy konnej zginął król Szkocji Aleksander III. Następczyni tronu,
Małgorzata, wychowywała się w Skandynawii. Wracając do krają na wieść o śmierci króla,
sama zmarła nagle na jednej z wysp. Problemem było to, iż Małgorzata w myśl układów z
Anglią miała poślubić następcę angielskiego tronu, późniejszego Edwarda II. W r. 1290 o
pusty szkocki tron upomnieli się John Balliol i Robert Bruce. Anglia poparła żądania Balliola
i pomogła mu zdobyć koronę, uczyniła z niego jednak marionetkowego króla, co nie
podobało się samemu Balliolowi, który wkrótce wypowiedział Edwardowi posłuszeństwo.
Szkoci jednak nie zjednoczyli się wokół swojego monarchy, co umożliwiło Edwardowi
najazd na stolicę Scone i wywiezienie do Anglii największej świętości, kamienia
koronacyjnego. Posiadając ten kamień, Edward koronował się na króla Szkocji.
William Wallace i Robert Bruce
Namiestnicy Edwarda okrutnie i nieudolnie zarządzali Szkocją, co doprowadziło do
powstania narodowego pod dowództwem Williama Wallace’a i przegranej przez Anglików
bitwy pod Stirling Bridge. Szkoci niedługo cieszyli się swoją przewagą, bowiem wkrótce
przegrali pod Falkirk, po tej zaś bitwie nastąpiły długie lata walk partyzanckich w rejonach
przygranicznych.
7
Na scenie politycznej pojawił się w międzyczasie Robert Bruce (wnuk Roberta z 1290 r., postać
spopularyzowana przez film „Braveheart”) – banita skazany za morderstwo, pochodzący z rodziny, która
w czasie powstania Wallace’e kilkakrotnie zmieniała opcje polityczne. Patriota z konieczności, szybko
stał się przywódca kolejnego zrywu anty-angielskiego i w roku 1314 pokonał Edwarda II w bitwie pod
Bannockburn.
Reformacja
Kolejne lata i właściwie wieki historii to nieustanne zatargi graniczne i wojna partyzancka z Anglią.
Szkoci sprzymierzyli się wówczas z kontynentalnym wrogiem Anglii, Francją, popadając w zależność
polityczną od tego kraju. Uwolnienie od tej zależności przyniosła w XVI w. Reformacja. Jej przywódcą
był w Szkocji John Knox. Ponieważ katolicy od początku związani byli z orientacją pro-francuską,
reformacja od razu stała się symbolem niezależności państwa. Szybki rozwój protestantyzmu
uwarunkowany był też zeświecczeniem i zdemoralizowaniem szkockiego kleru katolickiego. Szkocki
Kościół Prezbiteriański szybko się zorganizował i od samego początku stanowił ważną siłę narodową i
polityczną, która między innymi kategorycznie przeciwstawiła się próbie pozostania na tronie szkockim
Mary Stuart. Mary, wychowana we Francji, była nadzieją kontynentu na odzyskanie Wielkiej Brytanii dla
katolicyzmu. Jednakże morderstwa kolejnych jej mężów, w które sama była zresztą uwikłana, przebrały
miarę cierpliwości Szkotów i Mary musiała opuścić kraj. Niefortunnie na miejsce ucieczki wybrała
Londyn, gdzie królowała jej kuzynka Elżbieta. W Anglii katoliczka Mary postrzegana była jako rywalka
do tronu Elżbiety, popierana przez Hiszpanię i Rzym. I jako na rywalkę Elżbieta podpisała na nią wyrok
śmierci – podobno nieświadomie, ale to już wyjaśni historia.
Szkocja Stuartów
Tron szkocki objął nieletni Jakub VI, syn Mary, który na mocy testamentu Elżbiety I w r. 1603 został
również królem Anglii jako Jakub I. Rozpoczęła się epoka katolickich Stuartów. W Anglii centrum
opozycji został Parlament, w Szkocji zaś, gdzie parafialne zbory były jednocześnie ośrodkami życia
politycznego, rolę tą pełnił kościół Prezbiteriański. W 1638 r. Szkoci wypowiedzieli posłuszeństwo
Karolowi I. W Anglii w tym czasie już wrzało, do szczytu swojej potęgi dochodził Parlament i Oliver
Cromwell i za dwa lata miała wybuchnąć Rewolucja Angielska, która doprowadzi do ścięcia króla i
ustanowienia republiki. Zwycięski Cromwell najpierw podporządkował sobie Irlandię a kiedy przyszła
kolej na Szkocję, Szkoci dostrzegli szanse na uratowanie niezależności w przywróceniu tronu Stuartom w
osobie Karola II. Początkowo jednak, po przegranych bitwach w r. 1650 i 1651, Szkocja stała się częścią
Republiki Cromwell'a. Kiedy w końcu dynastia Stuartów odzyskała tron w r. 1660, Szkoci przyjęli ten
fakt jak odzyskanie niepodległości.
Unia z Anglią
Radość nie trwała jednak długo. Rada zarządzająca Szkocja w imieniu Karola II robiła to bez udziału
szkockiego parlamentu i Kościoła, co spowodowało niezadowolenie i liczne, krwawo stłumione
powstania. Następca Karola, Jakub II, również nie cieszył się popularnością – ani w Anglii ani w Szkocji.
W 1689 r. szkocki parlament pozbawił go korony i uznał panowanie Wilhelma Orańskiego. Wilhelm
jednakże sporej części Szkotów również nie przypadł do gustu, czego następstwem była kolejna seria
rebelii. Jednakże rządy Wilhelma przetrwały, przynosząc stabilizacje organizacyjną państwa.
niepodległemu państwu. Edynburg pozostał stolica prawną i kulturalną, ale ośrodek władzy politycznej
przeniósł się na stałe do Londynu. Jednak Szkoci nie porzucili tak od razu marzeń o niepodległości.
Rozpoczynając nasze opowiadanie o szkockich klanach wspomnieliśmy rok 1746 i bitwę pod Culloden.
Była to ostatnia bitwa stoczona przez szkockie klany w obronie swojej przeszłości. Na czele powstańców
stanął Książe Karol Edward, potomek rodziny Stuartów, zwany przez Szkotów Bonnie Prince Charlie. Po
początkowych sukcesach jednakże, możliwych z powodu zaangażowania militarnego Anglii w Holandii,
przyszła klęska pod Culloden. W bitwie poległa większość wojowników Karola Edwarda a on sam musiał
opuścić kraj.
8
I tak stan prawny ustanowiony traktatem z r. 1707 trwa do dziś, przy czym trzeba pamiętać, że
działalność Szkockiej Partii Narodowej, szczególnie widoczna w latach 70-tych, doprowadziła do
uzyskania przez Szkocję maksimum autonomii w ramach Zjednoczonego Królestwa pod koniec XXw.
Nieco geografii
Szkocja jest częścią składową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Zajmuje
północną część wyspy. Do Szkocji należy 787 wysp, z których jednak tylko 130 jest zamieszkałych. Trzy
główne archipelagi to Szetlandy, Orkady i Hebrydy. Przybyli z Irlandii Szkoci zasiedlanie tych terenów
zaczęli pod koniec III wieku.
Ludność Szetlandów ma norweskie pochodzenie i posługuje się dialektem. Wyspy słyną z hodowli owiec
oraz koni – kucyków.
Powierzchnia Szkocji to około 79 tys. km czyli ok. 4 razy mniejsza od Polski.
Liczba ludności : 5,1 mln , około 6 mln Szkotów mieszka poza granicami kraju, głównie w USA.
Powierzchnia Szkocji jest przeważnie górzysta i wyżynna. W północnej części wznoszą się Góry
Kaledońskie i Grampian – jedne z najstarszych w Europie, powstałe w czasie fałdowań. kaledońskich i
hercyńskich w erze paleozoicznej. Górotwór jest mocno zniszczony, przeważają kopulaste, wyrównane
wierzchowiny.
Klimat jest umiarkowany morski ze średnią temperaturą w styczniu 3 C, a w lipcu 14 C. Roczna suma
opadów to na większej części obszaru około 1000 mm ( w Grampianach do 3600mm). Blisko 60%
terytorium zajmują pustkowia: wrzosowiska i torfowiska. Bardzo malownicze są szkockie wybrzeża:
strome klifowe oraz fiordowe (głównie na zachodzie).
Rolnictwo jest wysoko zmechanizowane, dominuje hodowla owiec.
Rybołówstwo morskie to 2/3 połowów Wielkiej Brytanii.
Środkowa część Szkocji to jeden z najważniejszych w Wielkiej Brytanii regionów przemysłowych –
wyspecjalizowany w górnictwie węgla a także w wydobyciu gazu ziemnego z szelfu Morza Północnego.
9
Pasmo Kintail leży w okolicach jeziora
Loch Ness. Ze szczytu Creag a' Mhaim (947
m n.p.m.) rozciągają się wspaniałe widoki
na przykądek Knoydart i Morze
Hebrydzkie.
Szczyt Diabaig wyłania się za klifami i
wąwozami trasy krajobrazowej z
Torridon nad Loch Torridon.
10
Najpiękniejszy szczyt Szkocji - Buchaille Etive Mhor na wiosnę, lato, jesień i w zimie.
Na północ od jeziora Loch Tay wznosi się Ben
Lawers (1214 m n.p.m.), najwyższy szczyt
Perthshire. Z wierzchołka góry roztaczają się
przepiękne widoki zarówno na Atlantyk, jak i na
Morze Północne.
11
Wzgórza Eildon leża w południowej Szkocji. Jest to
pasmo wulkanicznych wzniesień, które wieńczą trzy
szczyty: Mid Hill, najwyższy z nich (422 m n.p.m.),
West Hill i North Hill z pozostałościami fortu z epoki
żelaza.
Surową i przepiękną Glen Coe (po
gaelicku Dolina Łez) otaczają z obu stron
nagie, urwiste skały. To tu 13 lutego
1692 r. dokonano rzezi na klanie
MacDonaldów.
Loch Veyatie jest małym, niepozornym jeziorkiem u
zachodnich wybrzeży Szkocji. Z nad jeziora
rozciąga się widok na niesamowity Suilven (728 m
n.p.m.), który kształtem przypomina bryłę cukry, i
taki też nosi przydomek ("The Sugar Loaf").
Krajobraz Grampianów z lotu ptaka. Najwyższym
szczytem pasma, a zarazem i Wielkiej Brytanii, jest
Ben Nevis (1343 m )
12
Loch Tummel jest jeziorem Jesieni. Po jego
wschodniej stronie znajduje się niezwykły punkt
widokowy - Queen's View. Widać z niego
błyszczącą taflę jeziora i otoczony chmurami
wierzchołek Schiehallion (1073 m n.p.m.).
Schiehallion zwany jest czarodziejską górą.
Jego masę próbowano kiedyś wykorzystać do
obliczenia ciężaru Ziemi. Z jeziora wychodzi
kręta rzeka Tummel.
Loch Laggan jest jeziorem sztucznie
utworzonym w roku 1934. Miało dostarczać
wodę do fabryki aluminium w Fort William.
Położone jest wśród szczytów Grampian.
W środkowej Szkocji leży piękne jezioro Loch
Leven. Jest to ostoja dla wędkarzy: obfituje w
łososie i z tego powodu odbywają się tu
międzynarodowe zawody wędkarskie. Jezioro
zyskało status Narodowego Rezerwatu
Przyrody. Na jeziorze znajduje się Castle
Island - wyspa, gdzie przez 11 miesięcy w
latach 1567-68 więziono Marię Stuart.
13
Na wyspie znajdują się ruiny Loch Leven
Castle. Podobno podczas pobytu na wyspie
królowa poroniła bliźnięta.
Na rynku polskim znajduje się nawet
układanka z motywem Loch Leven.
Wypuszczona przez firmę Trefl, składa się z
500 elementów. Czysta przyjemność
puzzli...
Loch
się na
Mull.
Coe,
r.
Linnhe jest długim fiordem znajdującym
zachodnim wybrzeżu w pobliżu wyspy
Wdziera się od południa w dolinę Glen
gdzie dokonana została masakra w 1692
Loch Lommond - największe jezioro Szkocji,
jego powierzchnia wynosi około 60 m2.
Jego piękno opiewa ballada "Loch Lomond",
którą ponoć napisał więzień jakobita,
tęskniący za Szkocją.
14
W pobliżu jeziora wznosi się szczyt Ben
Lomond 973 m n.p.m.).
Loch Maree leżące w Górach Kaledońskich
jest jednym z najbardziej malowniczych
jezior zachodniego wybrzeża. Legenda głosi,
iż jezioro jest miejscem pochówku druidów.
Loch Awe - najdłuższe, mające około 40 km,
jezioro znajduje się w regionie Agryll.
Legenda głosi, iż jezioro stworzyła okropna
wiedźma, po czym zamieszkał w nim potwór
jeszcze gorszy niż Nessie.
Loch Tay leży pośród dolin i gór krainy
Glenalmond. Na północ od jeziora wznosi się
Ben Lawers (1214 m n.p.m.), najwyższy
szczyt Perthshire.
15
Loch Tulla.
Loch Veyatie jest małym, niepozornym jeziorkiem
u zachodnich wybrzeży Szkocji. Z nad jeziora
rozciąga się widok na niesamowity Suilven (728 m
n.p.m.), który kształtem przypomina bryłę cukry, i
taki też nosi przydomek ("The Sugar Loaf")
Loch Assynt znajduje się na północno-zachodnim wybrzeżu
Szkocji. W pobliżu wznosi się szczyt Canisp.
Loch Etive znajduje się w pobliżu jeziora Loch Awe w regionie
Agryll.
16
Loch Lubnaig położone jest w obrębie Queen Elizabeth Forest
Park, razem z jeziorami Loch Lomond, Loch Ard i Loch Achray.
Loch Rannoch leży w pobliżu Loch Tummel, między szczytami
Grampianów. Kilka kilometrów dalej znajdują się wspaniałe
wrzosowiska.
Loch Ness jest miejscem, które znają
wszyscy, i które podczas wycieczki do
Szkocji trzeba zobaczyć. Najgłębsze jezioro
Szkocji od wieków skrywa w swych
głębinach tajemniczego potwora o
sympatycznym imieniu Nessie.
Loch Beinn a'Mheadhoin - jedno z jezior w
Glen Affric - jednym z atrakcyjniejszych
miejsc w okolicach Inverness (na zachód
od miasta, na północ od Loch Ness).
Ze zbiorów Aleksandry Cebo
aleksandra
17
Ruiny zamku Ardvreck wnoszą się na skalistym
po wschodniej stronie Loch Assynt. Twierdza od
należała do MacLeodów. W 1671 r., po oblężeniu
przeszła w ręce klanu MacKenzie. Po klęsce pod
Carbisdale w 1650 r. więziono tu markiza Jamesa
Montrose. Rebeliancki książę, którego miejscowy
właściciel ziemski wydał rządowi za 20 tysięcy £ i
misek cierpkiego jedzenia, został wywieziony do
Edynburga i powieszony
cyplu
1597 r.
400
Zamek Balmoral, letnia rezydencja rodziny królewskiej, znajduje się w górnej części doliny rzeki Dee,
niedaleko Braemar. Z zachodniego skrzydła pałacu rozciąga się widok na starannie wypielęgnowany
Ogród Różany.
W przeciwieństwie do bogato zdobionych zamków w górach Szkocji, zamek Braemar ma surowy
wygląd. Jego architekturę ożywiają jedynie wieżyczki i blanki murów. Wnętrza są także proste, niemal
surowe, świadczące o stylu życia w górskich zamkach
18
Zamek Borthwick w pobliżu Edynburga został zbudowany w 1430 r. przez pierwszego lorda Borthwick;
jest on jedną z najbardziej ufortyfikowanych budowli Szkocji. Maria Stuart odwiedziła ten zamek w 1567
r., wkrótce po ślubie z hrabią Bothwell
W przeciwieństwie do bogato zdobionych zamków w górach
Szkocji, zamek Braemar ma surowy wygląd. Jego
architekturę ożywiają jedynie wieżyczki i blanki murów.
Wnętrza są także proste, niemal surowe, świadczące o stylu
życia w górskich zamkach
Zamek
Brodick jest elegancką, wiktoriańską
rezydencją pochodzącą ze średniowiecza.
zamku rozciąga się geometryczny ogród z
i rododendronami posadzonymi przez księżną
Montrose.
Wokół
rabatami
Zamek Brodie, słynny ze swych ogrodów z licznymi
odmianami kwitnących wczesną wiosną żonkili, jest
budowlą obronną, zbudowaną na planie litery Z,
rozszerzaną przez stulecia. Zamek otacza park ze
19
ścieżkami krajobrazowymi dochodzącymi do bagien, gdzie można obserwować dzikie ptaki.
Zamek Caerlaverock został zbudowany na rzadko spotykanym
planie trójkątnym; wewnątrz jest ukryta fasada z
symetrycznymi renesansowymi ozdobami.
Agryll i Zamek Campbell jest usytuowany na skale w sercu
pokrytych lasami wzgórz Ochil. Ta budowla pochodząca z
XV wieku, była własnością Colina Campbella, pierwszego
lorda szkockiego kanclerza podczas pierwszych lat rządów
Jakuba IV.
Zamek Cawdor jest dobrze znany wszystkim miłośnikom
Szekspira. To właśnie tu mieściła się siedziba króla
Dunkana, który zastał zamordowany przez Makbeta.
20
Zamek jest dobrze znany wszystkim miłośnikom Williama Szekspira. To właśnie tu
mieściła się siedziba króla Dunkana, który zastał zamordowany przez Makbeta w
tragedii "Makbet". Pałac zbudował w roku 1372 William Thane z Cawdor. Na
początku zamek składał się z czterech pięter, połączonych spiralnymi schodami.
Dalsza część zamku dobudowana została w roku 1638. Wprowadzono jeszcze
nieznaczne zmiany w XVIII i XIX wieku. Nie został zbyt zniszczony. Nadal jest
pięknie umeblowaną rezydencją. Przed pałacem podziwiać można wspaniałe ogrody,
które ożywiają smutne ściany zamku.
Ogrody zamku Crathes są podzielone na osiem
tematycznych części, rozmieszczonych na dwóch
tarasach oddzielonych cisowym żywopłotem.
Zostały tak zaprojektowane, aby rośliny kwitły tu
przez cały rok. Budowę zamku rozpoczął w 1553
roku Aleksander Burnett.
Samotne ruiny zamku Crichton znajdują się na brzegu rzeki
Tyne, w regionie Lothian, w pobliżu Edynburga. Zamek ten,
zbudowany w XIV wieku był siedzibą sir Williama
Crichtona, szkockiego kanclerza w czasie rządów Jakuba II.
Zamek Edynburski i Craigmillar leża w
kilku kilometrów od siebie. Craigmillar
cegły z imponującym murem osłonowym,
w XV wieku oraz z wieloma
przybudówkami, wykonanymi w okresie
Był to jeden z ulubionych zamków Marii
odległości
jest budowlą z
wzniesionym
późniejszym.
Stuart.
21
Zamek Culzean leży na szczycie klifu, który stromo
opada ku morzu. Z okien rozciągają się przepiękne widoki
na wzburzone fale, i dalej, ku wyspom Arran i Kintyre.
Sięgajacy XV wieku zamek, został gruntownie
przebudowany w latach 1777-1792 przez Roberta
Adama na zlecenie Davida Kennedy'ego (dziesiątego
hrabię Cassilis). Renowacja ta całkowicie zmieniła
wygląd zamku. Przy klasycznych liniowych elementach
można zobaczyć średniowieczne wieżyczki. Zespół
zamkowy otoczony jest murem, wewnątrz którego
rozciągają się parki i ogrody. Znajduje się tam również
jezioro, po którym pływają białe łabędzie. Wnętrze
zamku urządzone jest w jasnych, pastelowych kolorach.
Wystrój jest bardzo bogaty, a na ścianach Zbrojowni
można podziwiać herb Cassilisów w otoczeniu
bagnetów.
Zamek Claypotts leży w Dundee. Wieżę
mieszkalną zbudowano w latach 1569-88 na
litery Z. Był to dosyć powszechny sposób
budowania w Szkocji.
planie
Zamek Craigevar zbudowany został w roku 1626 na życzenie
bałtyckiego kupca , Williama Forbesa. Czaruje swoimi różowymi
wieżyczkami, schodkowymi szczytami dachów, balustradami i
spiczastymi hełmami wieńczącymi tę trzypiętrową budowlę
22
Zamek Dirleton zbudowany na pagórku wulkanicznym znajduje się we wschodniej Szkocji.
Zamek Doune zbudowany został w XIV wieku, na polecenie
Roberta, księcia Albany. Zamek leży na niewysokim wzgórzu
w zakolu rzeki Teith.W XVI wieku zamek należał do Jamesa
Stuarta - syna Jakuba V i przyrodniego brata Marii Stuart zamordowanego w 1592 r. i uwiecznionego w balladzie Piękny
hrabia Moray.
Wokół zamku Duart nie ma wprawdzie ogrodów, lecz jego
położenie na skalistej mierzei jest bardzo malownicze. Zamek,
23
od XIII wieku siedziba potężnego niegdyś klanu MacLeanów, został spalony i skonfiskowany przez
Campbellów po rebelii 1745 roku.
Eilean Donan jest najpiękniejszym zamkiem Szkocji...
Zamek Eilean Donan zbudowano, by strzegł miejsca połączenia trzech jezior: Loch Duich, Loch
Long i Loch Aish. Okolona wzgórzami forteca wznosi się na maleńkiej wysepce na środku jeziora. Nie
można się tam dostać inaczej, jak przez kamienny mostek. Zamek został zbudowany w 1230 roku
przez Aleksandra II, miał służyć do obrony przed Wikingami. W czasach jakobitów mieszkali w nim
hiszpańscy żołnierze, wysłani na ratunek Karolowi Edwardowi Stuartowi. Król Jerzy wysadził zamek
w powietrze na wieść o ukrytych w nim Hiszpanach. Współczesnym odnowicielem budowli był John
Macrae-Gilstrap w latach 1912-1932. Na zamku nakręcono wiele filmów. Wśród nich był
Nieśmiertelny z Chistopherem Lambertem. Na zamku przebywał ścigany przez Anglików, przyszły
król Szkocji, Robert Bruce. Od wieków zamek jest siedzibą klanu MacKenzie.
W Kirkwall, stolicy Orkadów, znajdują się ruiny Earl's
Palace zbudowanego w 1607 roku przez hrabiego
Patricka Stuarta, nieślubnego syna Jakuba V.
24
Zamek Fyvie gości dwa duchy: Zieloną Damę i
Trębacza.
Lady Lilias Drummond była żoną Aleksandra
Setona, pierwszego lorda Dumferline. Lilias umarła w
maju 1601 roku, prawdopodobnie zagłodzona przez
męża. Aleksander, w cztery miesiące po śmierci
żony, poślubił Lady Grizel Leslie. Duch Lady Lilias
wydrapał jej imię na kamiennym oknie w sypialni
nowożeńców, zwanej Drummond Room, w nocy 27
października. Napis jest wciąż widoczny.
Trębacza po raz pierwszy zauważono w osiemnastym
wieku. Był on mężczyzną o nazwisku Andrew
Lammie. Andrew zakochał się w Agnes Smith, córce
lokalnego młynarza. Jej rodzice nie pochwalali tego
związku. Dziedzic, który sam chciał dziewczynę za
żonę, wysłał Andrew jako niewolnika do Zachodnich
Indii. Po kilku latach Andrew zdołał uciec i powrócić
do Szkocji, by zobaczyć się z ukochaną. Jednak po
powrocie okazało się, że zmarła niedługo po jego
zesłaniu. Andrew umarł z szoku, jednak przed śmiercią
obiecał, że dźwięk trąbki będzie obwieszczał śmierć
każdego dziedzica Fyvie jako przypomnienie
niesprawiedliwości, której doznał. Krótko po śmierci
Andrew rozpoczęło się nawiedzanie zamku i przez
wiele lat dźwięk trąbki obwieszczał śmierć dziedzica.
Czasem można było dostrzec mglistą postać wysokiego
mężczyzny, ubranego w bogaty tartan, stojącego na
murach zamku. Ale postać zawsze znikała, gdy ktoś
usiłował się zbliżyć
Zamek Stirling został odzyskany dla Szkotów w 1297
roku przez Williama Wallace'a. W swym obecnym
kształcie został zbudowany w okresie od końca XIV
do XVI wieku.
25
Chociaż obecny kamienny pałac na brzegu rzeki Tay pochodzi
z XIX wieku, Scone jest jednym z najstarszych i najświętszych
miejsc w całej Szkocji. To w Scone przechowywany był
Kamień Przeznaczenia.
Zamek Glamis jest rezydencją osiemnastego hrabiego Strathmore i Kinghorne. Można śmiało
zaliczyć go do najbogatszych zamków Szkocji. Tam spędziła dzieciństwo królowa Elżbieta.
Najstarsza część pałacu pochodzi z XI wieku. W roku 1372 Robert II przekazał zamek Johnowi
Lyonowi.
Zamek liczy pięć pięter i zbudowany jest na planie litery L. Górna część zamku ozdobiona jest
mnóstwem stalowych wieżyczek, blankami murów ikominami. Wokół pałacu rozciągają się ogrody, w
których można spotkać mnóstwo pomników.
Zamek Glamis
Pałac Linlithgow dominuje nad miastem i jeziorem. Ta
imponująca budowla, choć obecnie bez dachu, nadal jest dość
dobrze zachowana. Piękny, główny dziedziniec z licznymi
uzupełnieniami i dobudówkami, tworzonymi na zlecenie
kolejnych władców dynastii Stuartów, jest odzwierciedleniem
wieków historii Szkocji. Stuartowie przebywali w tym pałacu
przez długie okresy czasu.
26
27
II. Klany i tartan
1. Klany
Odwiedzając Szkocję w r. 1773, Samuel Johnson napisał: „Klany zachowały niewiele ze
swego początkowego charakteru, ich gwałtowne charaktery zmiękły, siła militarna zblakła,
godność niezależności została zdławiona, pogarda dla rządu przygasła, a cześć oddawana
wodzom zanikła. Z tego, co istniało przed ostatnim podbojem tego kraju, zostały tylko język i
bieda.”
Szkoci przywędrowali na Wlk. Brytanię z Irlandii, zakładając kolonię w rejonie dzisiejszego
Argyllshire. Miejsce okazało się bardzo przyjazne i koloniści wkrótce polubili je bardziej niż
ojczystą Irlandię. Ok. 500 r. Fergus Mor założył nowa dynastię, ustanowił stolicę w Dunadd. i
tak rozpoczął się pochód ambitnych Szkotów w głąb wyspy. Fergus i jego bracia podzielili
między siebie zagarnięte tereny i w ten sposób powstały pierwsze klany ziemskie. W r. 563
przyjechał na Wlk. Brytanie św. Kolumban, by chrystianizować wyspę. Pod koniec VIII w.,
po licznych najazdach Wikingów na dzisiejsze Hebrydy i Orkady, doszło do zjednoczenia pod
wspólnym panowaniem dwu ludów żyjących na terenie dzisiejszej Szkocji: Piktów i
wspomnianych wcześniej a przybyłych z Irlandii Szkotów. Kultura obydwu tych narodów
przeniknęła się nawzajem, wspólną religią zostało chrześcijaństwo a językiem język Szkotów,
czyli galijski.
W 1034 r. królem geograficznie zjednoczonej Szkocji został Duncan – rozpoczął się okres
historii znany nam z szekspirowskiego „Makbeta”, albowiem i Duncan i Makbet i Malcolm,
który w końcu zabija Makbeta i zostaje królem Szkocji, to postaci historyczne. Malcolm
wychował się w Anglii, nawet ożenił się z angielską księżniczką, toteż po objęciu tronu
próbował wprowadzić pewne elementy kultury angielskiej w Szkocji – m.in. próbował
zreformować celtyckie klasztory na modłe europejską, wprowadził język saksoński na dworze
królewskim w miejsce galijskiego i zaczął organizować społeczeństwo według wzorów
feudalnych.
Feudalizm to zasadniczo przeciwstawieństwo systemu klanowego. W systemie klanowym
ziemia była własności społeczną, administrowaną przez wodza klanu. Główną zasadą
lojalności była lojalność członka klanu wobec wodza. Feudalizm narzucił klanom króla jako
właściciela ziemi, a wszystkich wodzów i innych poddanych uczynił wasalami. Forsowanie
systemu feudalnego przez kolejnych królów spowodowało trwający aż do czasów bitwy pod
Culloden rozdźwięk między mieszkańcami Lowlands, południowej Szkocji, którzy przejęli
wiele elementów kultury angielskiej, a góralami z Highlands, gdzie dominował system
klanowy.
Wziąwszy pod uwagę geografię Szkocji, trudno się dziwić, że królom szkockim trudno było
narzucić góralom swoje pomysły polityczne. Klany górali zamieszkiwały obszary
geograficznie naturalne – doliny, a granicami posiadłości były pasma górskie. Ziemia nie była
zbyt urodzajna, ale klany starały się być samowystarczalne, jeżeli chodzi o zaopatrzenie w
żywność. W dolinach hodowano owies, który był podstawowym surowcem do wyrobu
chleba, oraz jęczmień, służący do produkcji whisky. Na wyspach i na wybrzeżu dodatkowym
źródłem żywności a także dochodu były ryby. Ziemie klanu i pasące się na zboczach dolin
bydło wymagało stałej ochrony i obrony, toteż górale szybko stali się wytrzymałymi i bardzo
zręcznymi wojownikami. W przypadku zagrożenia cały klan jednoczył się wokół wodza.
28
Klan był właściwie jedną wielką rodziną. Wódz jako ktoś w rodzaju patriarchy rodzinnego, był
wszechwładny: i decydował według własnej woli, co dla klanu jest dobre. W przypadku
wypowiedzenia wojny teoretycznie potrzebna była zgoda całego klanu, ale w praktyce i tu
decydował wódz. Wódz był także naczelnym prawodawcą.
Jak zorganizowane były klany? Wróćmy na moment do szekspirowskiego „Makbeta”: znany z tego
dramatu tytuł tana też pochodzi ze szkockiej rzeczywistości: tana mianował wódz jako swego
następcę, co zapewniało bezproblemową sukcesję władzy. Tan był w klanie „drugim po Bogu”,
czyli po wodzu. Potem w hierarchii plasował się dowódca wojskowy: jeżeli wódz był młody i
sprawny, sam pełnił tą funkcję, jeżeli nie, mianował kogoś innego. Następni w hierarchii byli
wodzowie poszczególnych odgałęzień rodzinnych klanu, za nimi osoby szczycące się więzami krwi
z wodzem naczelnym a potem zwyczajni członkowie rodziny, którzy w czasie pokoju po prostu
pracowali, a w czasie wojny stawali się wojownikami.
A teraz mała lekcja języka galijskiego: clann to po galijskju dzieci a Mac – syn (z podaniem imienia
ojca), więc clan MacDonald oznacza po prostu rodzinę syna Donalda. Powszechna wśród
członków klanu była duma z przynależności do rodziny a decyzji wodza praktycznie nikt nie
kwestionował. Zwyczaj nakazywał, by dzieci były wychowywane przez inne rodziny – w ten
sposób syn wodza mógł trafić do rodziny bardzo biednego wieśniaka, ale z kolei stwarzało to w
klanie poczucie odpowiedzialności za wychowanie młodego pokolenia.
Waśnie i wojny między klanami były zjawiskiem powszednim i bardzo na rękę królom Szkocji:
zajęci sporami między sobą wodzowie klanowi nie zagrażali koronie. Jednocześnie starając się
czasem o wsparcie królewskie, wodzowie klanowi stawali się dłużnikami monarchy. To z kolei
ułatwiało władcy wywieranie nacisku politycznego na trudne do ujarzmienia w inny sposób klany.
Ostateczną klęskę jako państwo i naród próbujący zachować własną strukturę społeczną i
niezależność od Anglii Szkocja i Szkoci ponieśli pod Culloden w r. 1746. Klany zostały rozbrojone
a używanie dwu - symbolicznych dziś – rzeczy zakazane: stroju narodowego i kobzy. Zgoda na
ubieranie się w tradycyjny strój góralski została przywrócona w r. 1782, ale społeczeństwo szkockie
było już inne: dawni wodzowie klanów byli teraz właścicielami ziemskimi parającymi się hodowlą
owiec, wiele osób zostało przesiedlonych, wielu górali wyemigrowało lub zostało zawodowymi
żołnierzami – system klanowy przestał istnieć.
2. Tartan i kilt
Nierozłącznie związane z klanami są szkocka krata i to, co dziś znamy jako tradycyjny strój
szkocki. Dzisiejszy strój wykształcił się na podstawie codziennego ubioru górali szkockich sprzed
roku 1746 oraz ubioru wojskowego. Krata zaś początkowo miała funkcje dekoracyjne, jej wzory
związanie były z konkretną doliną, a materiał produkowano z lokalnego surowca w oparciu o
lokalnie dostępne barwniki. Silna pozycja klanu doprowadziła powoli do tego, że konkretny wzór i
kolor kraty zaczął być kojarzony z konkretną rodziną. Kiedy strój górali został zdelegalizowany w
XVIII w., dozwolony był tylko wzór Black Watch (biało-czarny), używany przez oddziały
wojskowe.
W XIX w., na fali romantyzmu, powstał ruch mający na celu odrodzenie i zachowanie starych
wzorów krat. Rozpoczęto ich odtwarzanie, analizując stare portrety i notatki tkaczy. Przetrwanie
kraty stało się również możliwe dzięki zainteresowaniu monarchów brytyjskich, głownie Jerzego
IV i Wiktorii, a także propagatora kultury szkockiej i pisarza, Waltera Scott’a. Popularność i waga
29
krat doszła do tego stopnia, że rodziny, które nie miały swego dziedzicznego wzoru pochodzącego z
czasów klanów, projektowały dla siebie nowe wzory.
Kiedy „wynaleziono” tartan? Najstarszy fragment kraciastego materiału znaleziono w grobowcu z
ok. 300 roku w rejonie Falkirk. Jest on wykonany z niefarbowanej wełny o naturalnie różnych
kolorach. Dziś z tartanu szyje się sławne szkockie spódniczki, czyli kilts. W formie, jaką znamy
dzisiaj, spódnice powstały w XVIIIw. Z tartanu są również plaids, szerokie szale, które nosi się
przerzucone przez ramię W porównaniu z dniem dzisiejszym, kiedyś strój Szkotów wyglądał nieco
inaczej. Pierwszy raz szkocki ubiór opisano w XVI stuleciu. Składał się on wtedy z długiej lnianej
koszuli, krótkiej kurteczki oraz wełnianego pledu. W zimie Szkoci zakładali wełniane obcisłe
spodnie a w lecie wełniane skarpetki pod kolana. Za obuwie służyły im lekkie kierpce z surowej
skóry, chociaż zazwyczaj chodzili boso. Koszula zanikła dopiero pod koniec XVI w. Na jej miejsce
pojawił się wielki pled, mając prawie 2 metry szerokości i od 4 do 6 metrów długości. Żeby go
założyć, Szkot musiał położyć pled na ziemi, specjalnie go zwinąć i zmarszczyć a następnie, kładąc
się na nim, owijał go sobie wokół ciała, przypinając skórzanym pasem. Na to wkładał kurtkę a
koniec pledu zarzucał na lewe ramię i spinał broszą. Brosza, również związana z konkretnym
klanem, przetrwała jako element dekoracyjny do dziś i wpinana jest do kiltu.
Mamy więc kilt, plaid zarzucony na krótką marynarkę, zostały również wełniane podkolanówki.
Jeszcze jednym elementem tradycyjnego stroju jest dziś sporan – rodzaj płaskiej skórzanej torby,
ozdobionej często frędzlami, noszony na brzuchu. Tak się złożyło, że wymienione elementy stroju
składają się na strój męski. Istnieje wiele pomysłów na strój damski, za najbardziej klasyczny
uważa się jednak biała suknię ozdobioną szalem z tartanu w kolorze klanu – w takich przynajmniej
strojach widuje się panie podczas tańców.
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
IV. WHISKY
Nazwa whisky przysługuje tylko napojowi narodowemu, który produkowany i leżakowany
jest w Szkocji. Wytwarza się go tylko z produktów naturalnych: jęczmienia, pszenicy i wody
z górskich potoków Highlands. Istnieją dziś dwa rodzaje whisky: malt whisky, używana do
produkowania blended whisky lub butelkowana w małych ilościach pod nazwą single malt
oraz grain whisky, którą łączy się z malt whisky w celu otrzymania sławnych mieszanek, czyli
blended whisky.
Malt whisky robi się ze słodowanego jęczmienia, wody i drożdży. Najpierw jęczmień składa
się do pojemników z wodą na 2 lub 3 dni, potem wykłada się na podłogę specjalnego
budynku, by skiełkował. Następnie nasiona suszy się w specjalnych piecach – kilns – o
charakterystycznych kominach. Jako paliwo używa się tradycyjnie torfu. Dym z paleniska
przechodząc przez nasiona jęczmienia udziela im specyficznego aromatu, który jest potem
nieodzownym składnikiem smakowym whisky. Wysuszone ziarna są kruche jak grzanki.
Suche nasiona mieli się teraz grubo i łączy z gorącą wodą. Proces ten zamienia skrobię
zawartą w nasionach w cukrową ciecz znaną jako wort. Wort przelewa się do naczyń
służących do fermentacji i dodaje się do niej drożdży –w wyniku fermentacji powstaje surowy
alkohol zwany wash – podobny w smaku i aromacie do kwaśnego piwa. Ciecz trafia teraz do
kadzi o ”łabędzich szyjach” zwanych still, gdzie w procesie destylacji z wash wydzielony
zostaje alkohol. Malt whisky destyluje się dwukrotnie. W czasie pierwszej destylacji
temperaturę w kadziach podnosi się sukcesywnie, alkohol paruje i przedostając się przez
„łabędzią szyje” skrapla się i ścieka do kadzi, gdzie odbywa się druga destylacja. Druga
destylacja jest pilnie obserwowana przez specjalistę (stillman), który obserwuje kolor i ocenia
smak produktu. Tylko środkowa porcja destylowanego alkoholu wykorzystywana jest do
otrzymania malt whisky. Początkowa i końcowa trafia do powtórnej destylacji.
Grain whisky produkuje się z pszenicy lub kukurydzy. Nasiona najpierw gotuje się pod
ciśnieniem, by skrobia rozpadła się na cukry, które można poddać fermentacji. Uzyskany w
ten sposób surowiec łączy się w odpowiedniej proporcji ze słodowanym jęczmieniem i
miesza z wrzątkiem – w efekcie powstaje wort. Wort poddaje się fermentacji a powstały wash
– destylacji. Sekretem sztuki stillman’a jest wiedzieć, kiedy powstający destylat nadaje się do
pobrania w celu otrzymania właściwego napoju. Kiedy stillman oceni, że ciecz ma właściwy
smak i kolor, zbiera się ją do dębowych beczek i poddaje dojrzewaniu w ciemnych,
chłodnych pomieszczeniach. Teraz cuda działa czas.
Bardzo ważny jest stan beczek, w których dojrzewa whisky – od gatunku drewna zależeć
będzie kolor i aromat napoju. O doborze beczek decyduje osoba odpowiedzialna za rodzaj
whisky, jaki chce się otrzymać. Można np. użyć do dojrzewania beczek, w których wcześniej
dojrzewało sherry lub burbon lub beczek wcześniej nieużywanych. Aby napój można było
legalnie nazwać szkocką whisky, musi on dojrzewać co najmniej 3 lata. W praktyce
dojrzewanie trwa minimum 5 lat, a często do 25 i dłużej. W tym czasie przez pory w drewnie
do beczek przedostaje się powietrze i powoduje, że napój staje się bardziej złocisty w kolorze
i łagodny w smaku. Pewna ilość napoju paruje corocznie z beczek – nazywa się to „porcją dla
aniołów”.
Największa ilość spożywanej whisky to blended whisky – mieszanina single grain i single
malt. Odpowiedzialny za właściwą proporcję mieszanki jest master blender. Zadanie łączenia
składników porównywane jest często do pracy dyrygenta: z niejednokrotnie wspaniałych
40
solistów trzeba zrobić wspaniale i harmonijnie brzmiąca całość. To, co się otrzymuje, powinno być
inne niż składniki, subtelniejsze i bardziej złożone. Celem łączenia jest otrzymanie konkretnego,
dającego się zidentyfikować gatunku. W skład jednej blend może wchodzić od 15 do 50
pojedynczych składników o różnym wieku. Opanowanie sztuki łączenia blends trwa latami.
Specjalnie wyczulony zmysł węchu pozwala master blender wyczuć, które gatunki single malt i
single grain nadają się do mieszania a które nie. Podstawową umiejętnością jest nie dopuścić do
połączenia gatunków, które się ze sobą nie zgadzają. Wybrane do mieszania rodzaje są potem
obserwowane przez cały okres dojrzewania, aż master blender uzna, że są gotowe do
wykorzystania. Po zmieszaniu blend wlewana jest z powrotem do beczek, by dojrzewała przez
kolejne 6-8 miesięcy. Jest to czas, kiedy składniki powinny się razem zharmonizować. Jeżeli na
etykiecie whisky pojawia się wiadomość o jej wieku, jest to wiek najmłodszego składnika, nie
średnia! Po zakończeniu dojrzewania whisky poddaje się procesowi, w czasie którego uzyskuje ona
wymagany procent alkoholu a potem wlewa się ją do butelek.
Blending zaczęto stosować w latach 60-tych XIX wieku i dopiero wtedy whisky stała się popularna
- najpierw w Anglii a potem w innych krajach. Malt whisky miała bowiem zbyt silny aromat, by
mogli się nią delektować ludzie mieszkający w cieplejszym klimacie i prowadzący siedzący tryb
życia. Połączenie jej z łagodniejszą w smaku grain whisky dało coś, co ten napój uczyniło
pożądanym prawie że na całym świecie.
Tradycje pędzenia whisky sięgają XV wieku. Teraz jest to główny produkt eksportowy Szkocji
występujący w ponad dwóch tysiącach odmian. Wiele destylarni udostępniono zwiedzającym, a
wokół Speyside uruchomiono nawet specjalny szlak zwany Malt Whisky Trail (zwiedzanie zawsze
połączone jest z degustacją). Tę tak zwaną wodę życia prawdziwy Szkot pija bez dodatków, ale jeśli
już upieramy się przy mieszankach - polecany jest tzw. whisky-mac, czyli whisky z winem
imbirowym. Whisky jest też świetnym dodatkiem do narodowej szkockiej potrawy, czyli do haggis.
Cudzoziemców często zniechęcają do jej spróbowania składniki - jest to owczy żołądek nadziewany
podrobami zmieszanymi z mąką owsianą. Haggis jada się przez cały rok, ale już obowiązkowo 25
stycznia, w dniu poświęconym narodowemu szkockiemu poecie, Robertowi Burnsowi, autorowi
recytowanego w ten dzień poematu "Do Haggis".
41
V. Przepisy Kulinarne
1. Shortbread
Składniki
500 g masła
250 g cukier
500 g mąki
250 g ryżowa mąka
Sposób przyrządzenia
Masło i cukier połączyć w kremową konsystencje, przesiać ze sobą obie mąki, dodać
szczyptę soli i stopniowo dodawać do kremowej mikstury. Lekko rozwałkować ciasto i
nakłuć widelcem. Wyciąć okrągłe ciastka o grubości około 20mm. Piec w kuchence w
temp. 375 stopni F, przez około godzinę aż do chrupkości
2. Scones
Składniki:
250g samo-rosnącej mąki(albo zastąpić to zwykłą mąka i drożdżami)
szczypta soli
25g masła lub margaryny
150ml mleka
1 ubite jajko
Sposób przyrządzenia:
przesiać "suche składniki" do średniej wielkości miski a także zetrzeć masło (lub
margarynę) Dodać to do jajka i tak wymieszać z mlekiem, by powstała delikatna
konsystencja. Na powierzchni (może być nawet stołu) pokrytej mąką rozwałkować ciasto
tak, by miało grubość 12 mm. Ciasto poprzekłuwać widelcem i wyciąć z niego okręgi (np.
od filiżanki). Smażyć na patelni, po obu stronach lub piec w piekarniku w 400 stopniach F
przez 10-15 min Podawać cieple z dżemem. Porcji powinno wyjść 12 (sztuk)
3. Shepherd`s pie na sposób góralski
Składniki:
60 dag chudej wołowiny
2 cebule
2 duże marchewki
4 łodygi selera naciowego
20 dag pieczarek
2 łyżki oleju
1 liść laurowy
2 łyżeczki mąki
125 ml bulionu mięsnego
1 łyżka koncentratu pomidorowego
60 dag ziemniaków
4 łyżki mleka
masła
łyżka posiekanej pietruszki
sól, pieprz
łyki
42
Sposób wykonania:
Mięso opłukać, osuszyć i pokroić w kostkę.
Cebule obrać i posiekać.
Marchewki i seler oczyścić i pokroić w kostkę.
Pieczarki też oczyścić i pokroić w plasterki.
Mięso obsmażyć na oleju.
Dodać warzywa, grzyby i liść laurowy, doprawić solą i pieprzem, oprószyć mąką.
Bulion wymieszać z koncentratem, dodać do mięsa, całość gotować około 30 minut.
Ziemniaki obrać, pokroić w kostkę, gotować około 20 minut w osolonej wodzie, odcedzić, utłuc,
dodać ciepłe mleko i masło.
Mięso przełożyć do naczynia żaroodpornego, nałożyć purée i piec około 30 minut w
temperaturze 200 stopni C.
Pie posypać pietruszką.
4. Haggis
Szkocką potrawą narodową jest Haggis... Jest to baranina - a dokładnie jagnięce podroby
zaszyte w żołądku owcy i zmielone. Ta potrawa jest bardzo mocno pieprzona. Do mięsa
dodana jest kasza gryczana i mąka owsiana. Potrawę tą podaje się z pure i warzywami
(gotowanymi)... Chyba przyznacie, że jest to bardzo ciekawa potrawa?
Haggis na stołach pojawia się tylko od święta. Tak ważną potrawę i mającą w sobie wiele
wymowy, podaje się przede wszystkim podczas Burn's supper. Ta tajemnicza nazwa oznacza
po prostu uroczystą kolacje mającą miejsce co rok, 25 stycznia. Podczas niej upamiętnia się
sławnego szkockiego poetę - Roberta Burnsa. Na taką kolacje Szkoci zakładają swoje
narodowe stroje, szykują się do kolacji.
Haggis jest przynoszony do jadalni przy muzyce dud. Potrawę wnosi jedna osoba specjalnie
wyznaczona do tego ważnego zadania. Po umilknięciu instrumentów recytuje ona "Odę do
Haggis". W niej dziękuje się za możliwość spożycia Haggis i za poświecenie owcy, która oddała
swoje życie, by ludzie mogli spożyć jej mięso...
Osobiście jadłam tą potrawę dwa razy i bardzo ją polubiłam. Jeżeli Was, drodzy czytelnicy, nie
odstraszają składniki tej potrawy, to bardzo gorąco polecam wzięcie udziału w Burns' supper.
5.Kurczak z jabłkami i whisky
Składniki:












4 piersi z kurczaka, filetowane
12,5 g masła
2 jabłka, obrane i pokrojone w plastry
kilka kropli soku z cytryny
świeżo zmielony czarny pieprz
łyżeczka świeżego posiekanego estragonu
12,5 g mąki
0,5 szklanki bulionu z kurczaka
0,75 szklanki mleka
4-5 łyżki whisky
3 łyżki ubitej śmietany
pieprz
43
Podsmażać kurczaka na maśle przez 10 minut.
Dodać jabłka, sok z cytryny, pieprz i estragon.
Smażyć przez 15 minut, aż zmiękną jabłka.
Wsypać mąkę i gotować prze minutę, dodać bulion i mleko, gotować aż sos zgęstnieje.
Wlać whisky i śmietanę.
Podawać z porem, brokułami i brązowym ryżem.
6. Szkockie broth
Składniki:










1 kg karczku z kością
8 filiżanek wody
1 filiżanka pokrojonej w kostkę marchewki
2 średnie posiekane cebule
1 filiżanka żółtej rzepy pokrojonej w kosteczkę (może być brukiew)
1 filiżanka pokrojonego w kosteczkę selera
1,5 łyżeczki soli
0,25 łyżeczki pieprzu
0,25 łyżeczki pokruszonego rozmarynu
0,25 filiżanki jęczmienia
Do dużego garnka wrzucić mięso, wodę, marchew, cebulę, rzepę, sól, pieprz i rozmaryn.
Przykryć i doprowadzić do wrzenia. Zmniejszyć ogień i dusić 1,5 h.
Zdjąć garnek z ognia. Wyjąć mięso i usunąć kości.
Z powierzchni zupy zebrać tłuszcz. Mięso wrzucić z powrotem. Doprowadzić do wrzenia, dodać
jęczmień.
Dusić 0,5 godziny, lub aż jęczmień zmięknie.
Przyozdobić każdą porcję posiekaną pietruszką
44
Andrzejki
Geneza
Dawniej zwane jędrzejówkami, to stara panieńska zabawa we wróżby, mająca zdradzić imię i
wygląd przyszłego męża, a także stronę, z której nadejdzie. Wiele z tych wróżb praktykowano
od zarania dziejów. Wróżby były popularne, zwłaszcza w dniach kultu zmarłych,
obchodzonych niegdyś 4 razy w roku, w czasie przesileń. Badacze typują jako źródło wróż
tradycje 1).niemiecką lub 2).grecką. Wg 1 andrzejkowe wróżby powstały dawno temu na
Poradach, wyspach w pd.-wsch. cz. Morza Egejskiego, gdzie bardzo popularne były wróżby z
lanych figur woskowych. Wg etnografów niemieckich zwyczaj ten pochodzi z Niemiec, gdzie
św. Andrzej nazywany był „najlepszym ze Świętych, a odziedziczył swoja moc po bogu
Frezu – patronie małżeństwa, dawcy dzieci i urodzaju. Istnieje tez wersja, wg której Andrzej
przejął moc od słowiańskiego bożka weselnych godów, Godna. Mitologia słowiańska z r.
1911 pisze: „bogini Łada upiększała młodzież, znajomiła ją ze sobą podczas święta schadzki i
pociągała ku sobie wzajemną sympatią. Bożek Lubisz ją rozpłomieniał, a Godun łączył
węzłem małżeńskim”.
Najdawniejsze chyba polskie świadectwo wróżb andrzejkowych znajdujemy w Komedii
Justyna i Konstancji z 1537r. – przynajmniej więc od XVI w andrzejkowe wróżby cieszą się
w Polsce niezmienny powodzeniem. Podstawowa wróżba polegała na laniu dowody
roztopionego wosku a potem oświetlanie powstałej formy tak, by rzucała cień – z cienia zaś
wróżono. Obserwowano również zachowanie lanego wosku - jeżeli dwie grudki zbliżały się
do siebie, ślub był blisko. Cień o formie skrzydlatej postaci zwiastował dobrą nowinę, brama
lub drzwi – bliskie szczęście, drzewo – dobry los. harfa – zgodę lub powodzenie w miłości,
półksiężyc – miłosna przygodę, dzban – zdrowie, owoce – dobrobyt. W Polsce popularne
było również lanie ołowiu lub cyny, ołów uważano bowiem za metal przyciągać szczęście.
Poczęstunek andrzejkowy
Andrzejkowy wieczór był ostatnim wieczorem tańców przed rozpoczynającym się adwentem.
Stąd tez przygotowywano wtedy specjalne ciastka i lekkie napoje. Oto kilka przepisów.
1. Makaroniki: 4-5 surowych białek 250g migdałów, sok i skórka z 1 cytryny, 350g
cukru pudru, 1-1.5 Ł maki, 1ł miodu
Migdały sparzyć, obrać ułożyć na blasze., wysuszyć w nagrzanym piekarniku, zmielić
Ubić na sztywno białka i wciąż ubijając dodawać cukier. Po rozpuszczeniu się cukru
dodać migdały, cytrynę, mąkę, dokładnie wymieszać. Blachę nasmarować masłem,
posypać mąka, nakładać łyżeczka małe porcje masy. Piec w średnio nagrzanym
piekarniku.
2. Obwarzanki pomarańczowe: 100g mielonych migdałów, 100g cukru pudru, otarta
skórka z 2 pomarańczy, 1Ł soku z pomarańczy, 2 surowe żółtka.
Ucierać na parze żółtka z cukrem do białości, dodać skórkę i sok, podgrzać, wciąż
ucierając. Ostudzić i pomieszać z migdałami. Uformować małe obwarzanki, ułożyć na
blasze, wstawić do nagrzanego piekarnika i suszyć na maleńkim ogniu
3. . Grzaniec staropolski: butelka czerwonego wytrawnego wina, 2 surowe żółtka, 1-2 Ł
miodu, 1Ł cukru 3-4 goździki, szczypta cynamonu.
Żółtka utrzeć z cukrem na pianę, wino podgrzać z goździkami i cynamonem. Dodać
miód, wyjąc goździki. Gorące wino powoli wlewać do żółtek, cały czas ubijając
trzepaczką. Wstawić do garnka z gorąca woda i ubijać jeszcze kilka minut.. Rozlać do
szklanek i od razu podawać.
4. Poncz ananasowy: Puszka ananasa w kostkach, 4ł herbaty, 2 szklanki wrzątku 100g
cukru, kieliszek słodkiego czerwonego wina, sok z 1 cytryny, 4 szklanki czerwonego
wytrawnego wina, ½ szklanki koniaku.
45
Herbat e parzyć 5-6 minut, przecedzić, wymieszać z cukrem. Zmieszać wszystko z wyj.
Koniaku w rondlu, podgrzać, dodać koniak, zestawić z ognia. Wlać do wazy lub do
szklanek.
Rodzaje wróżb
1. By zobaczyć we śnie przyszłego męża, należało cały dzień pościć i nic nie pić a na kolację
zjeść słonego śledzia – osoba, która we śnie poda spragnionej dziewczynie wodę, będzie jej
mężem. Dobrze byłą ta wróżbę wspomóc modlitwą: łóżko moje depczę ciebie, Panie Boże
proszę Ciebie, niech mi się ten przyśni, kto mi będzie najmilszy”. Na Podlasie należało
jeszcze położyć się spać z męskimi spodniami pod poduszką i wałkiem do maglowania
bielizny u boku…
2. Przed snem należało nadgryźć jabłko a potem położyć pod poduszkę. Ukochany – jeżeli
nawet nie przyjdzie skosztować jabłka, na pewno się przyśni.
3. Sianie konopi - robiła to dziewczyna samotnie wieczorem na polu, modląc się do św.
Andrzeja a potem kładąc się spać, z głową na kamieniu – mąż miał ukazać się we śnie jako
wychodzący z konopi. Mniej odważne dziewczyny siały len lub do naczynia glinianego lub
rozrzucały nasiona w drewutni
4. Twarz przyszłego męża można było zobaczyć w noc andrzejkowa w lustrze wiszącym
naprzeciw drzwi lub, jeżeli nic była księżycowa, w studni.
5. Wróżby ze zwierzętami: gąsior z związanymi oczami: dziewczyna, do której podszedł
najpierw, była pewna zamążpójścia. Jędrzejki, specjalne ciasteczka pieczone na ta okazję,
do których przyczepiano kartki z imionami chłopców, rozkładano na podłodze i
wprowadzano do pokoju psa i obserwowano, które ciasteczko najpierw pochwyci; podobnie
robiona z czarną kurą. Czarnego kota z białą plamką wpuszczano do kręgu ściśle stojących
dziewcząt – ta, obok której usiłował uciec, była kandydatką do zamążpójścia.
6. Buty – oprócz ustawiania ku wyjściu, rzucano również butem nad głową ku wyjściu: jeżeli
but upadł na podeszwę noskiem ku drzwiom, oznaczało to szybkie zamążpójście.
7. Świeczki: dwie zapalone świeczki umieszczano na tekturach puszczano na wodę, czekając,
czy się zetkną. Jeżeli tak – ślub do roku. Na Śląsku puszczano 3 świeczki, trzecia
symbolizowała księdza. Jeżeli zetknęły się wszystkie 3, było to wróżbą długiego i
szczęśliwego małżeństwa.
8. Na Podkarpaciu, być może pod wpływem karpackiegio wampira i rumuńskich wierzeń,
dzień św. Andrzeja był porą szczególnej aktywności wiedźm i upiorów. W obronie przed
nimi kreślono wtedy na drzwiach budynków znak krzyża czosnkiem. Czosnek użyty do tego
celu nabierał potem specjalnych wartości – po poszczeniu cały dzień należało zjeść trzy
ząbki, a na pewno przyśnił się przyszły maż.
9. W wielu miejscach wierzono, że w noc św. Andrzeja wychodzą z grobów duchy
samobójców – z palm wielkanocnych trzymanych za św. obrazami rozpalano tzw. ognie św.
Andrzeja. Resztki niedopalonych palm wyciągano z ognia z zawiązanymi oczami: jeżeli
wyciągnięto jaskrawo żarzącą się palmę – wróżyło to żarliwą miłość i długie szczęśliwe
małżeństwo. Warto było również nawdychać się dymu z palm i położyć się spać nim zapieją
kury – wtedy przyśni się przyszły mąż.
10. W całym kraju pieczono niegdyś andrzejkowe babuszki – maleńkie okrągłe bułeczki. Aby
miały czarodziejską moc, musiały być upieczone z maki pochodzącej z domu upatrzonego
kawalera, lecz mąka musiała być kradziona. Jeżeli nie udała się kradzież, mąkę można było
wyprodukować samej mieląc ziarna obracając żarna w lewo. Woda do wypieku musiała
pochodzić ze źródła, należało ją czerpać o północy lub w południe, a niosąc ja do domu
dziewczyna nie mogła obejrzeć się z siebie. Należało upiec 15 bułeczek. Potem wszystkie
wróżące spotykały się razem, oznakowane bułeczki układano w jednym rzędzie na stole ( o
kolejności decydowało losowanie) a do pokoju wpuszczano głodnego psa. Jeżeli pies zjadł
pochwyconą bułkę, zamążpójście było szybkie i pewne, jeżeli tylko nadgryzł – dziewczyna
46
zostanie porzucona przez swego chłopaka. Można było również z bułek wróżyć w
samotności: każda oznaczała innego chłopaka, a ta, którą zjadł pies, oznaczała męża.
Pomysłowi i zaradni Szkoci .
O Szkotach krążą liczne dowcipy wyśmiewające ich materializm, ale może lepiej tę narodową cechę
nazwać zaradnością? To stąd wywodzi się Alexander Graham Bell, który wymyślił telefon, noblista
Alexander Fleming – odkrywca penicyliny, John Napier – wynalazca logarytmów, John Logie
Baird, któremu zawdzięczamy odbiornik telewizyjny, czy pisarz Arthur C. Doyle – twórca postaci
Sherlocka Holmesa. W Szkocji wymyślono : światło elektryczne, alarm przeciwpożarowy,
ultradźwięki, rowery, maski gazowe, insulinę, teleskop, przylepiane znaczki pocztowe, kolorową
fotografię, narkozę, maszynę do strzyżenia trawnika i inne. A z najnowszych osiągnięć – warto
przypomnieć, że to w Szkocji skolonowano w 1996 roku owcę Dolly.
Poznajmy jeszcze uczestników spotkania:
47
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards