Uploaded by ble_ble111

„Porównanie rozwoju reformacji w Anglii i Francji

advertisement
„Porównanie rozwoju reformacji w Anglii i Francji pod kątem
osiągniętego sukcesu w Anglii i odniesionej porażki we Francji”
__________________
Praca pisemna
dla
dr. Włodzimierz Tasak
Wyższe Baptystyczne Seminarium Teologiczne
__________________
Zgodnie z wymaganiami zaliczenia
przedmiotu
Historia Kościoła
__________________
Jan Osiecki
1
Spis Treści
1.
2.
Wprowadzenie ..................................................................................................... 3
Anglia
.....................................................................................................
3
2.1 Sytuacja społeczna
.......................................................................................... 3
2.2 Reformatorzy przed nastaniem reformacji ...................................................... 3
2.3 Sytuacja polityczna Anglii. ................................................................................. 4
2.4 Reformacja magistralna kościoła w Anglii .................................................... 4
3. Francja ................................................................................................................. 5
3.1 Społeczeństwo ...................................................................................................... 5
3.2 Początki reformacji we Francji .......................................................................... 6
3.3 Reakcja kościoła na szerzącą się nową naukę .................................................. 6
3.4 Reformacja we Francji ....................................................................................... 7
3.5 Porażka reformacji we Francji .......................................................................... 7
4. Podsumowanie ..................................................................................................... 8
5. Bibliografia ....................................................................................................... 9
2
1. Wprowadzenie
W związku ze złożonością tego tematu postanowiłem go podzielić na trzy osobne
części. Jedną gdzie w szczególności będę się przypatrywał przebiegowi reformacji w
Anglii, drugą, gdzie będę to samo sprawdzał, ale dla Francji i trzecią gdzie postaram
się porównać różnice wywierające szczególny wpływ na odmienny wynik w tychże
państwach i wyciągnąć odpowiednie wnioski.
2. Anglia
2.1 Sytuacja społeczna
Dużą podwaliną pod reformację w Anglii były ruchy anty klerykalne występujące w
tym państwie jeszcze przed rozpoczęciem w Europie reformacji „właściwej”.
Społeczeństwo angielskie, a w szczególności szlachta nie miała chęci płacenia
podatku papieskiego do Awinionu, gdzie zamieszkiwał. Ówczesny papież był silnie
popierany przez francuskiego króla, który był wrogo usposobiony wobec Anglii 1.
Doprowadziło to do wprowadzenia w 1351 r. „Prawa o nominacjach”, które zabierało
prawo do ustanawiania duchownych na urzędach kościelnych w Anglii przez papieża
i w 1353 roku „Prawa o sądach”, które odbierało przekazywanie spraw z sądów
angielskich do sądu papieskiego w Rzymie.2
2.2 Reformatorzy przed nastaniem reformacji.
W obliczu rosnącego społecznego niezadowolenia kościołem rzymskokatolickim
pojawił się John Wycliffe. Był on teologiem i wykładowcą na oxfordzie mówiącym o
tym, że autorytet poszczególnych duchownych jest zależny od ich znajdowania się w
stanie „łaski”. Co oznaczało, że musieli oni spełniać wyższe standardy moralne i się
do nich stosować. Według niego jednym z głównych źródeł zepsucia duchowieństwa
były kościelne majętności3. Dlatego postulował, że w obliczu opuszczenia stanu łaski
państwo ma prawo odebrać takiemu duchownemu jego majątek, co oczywiście nie
podobało się włodarzom kościoła rzymskokatolickiego4. Dodatkowo nalegał na to
1
2
3
4
Earle. E Cains Z chrześcijaństwem przez wieki, str 255
Tamże
Tamże, str 256
Nathan P. Feldmeth Pocket Dictionary of Church History, str 140
3
żeby Pismo Święte było jedynym i ostatecznym autorytetem w kwestii doktrynalnej
kościoła, a także prosił o to aby stało się ono dostępne w języku ojczystym anglików.5
Sprzeciwiał się on autorytetowi papieskiemu mówiąc, że to Chrystus nie papież jest
głową kościoła. Ponadto postulował on, że kościół powinien naśladować wzór
kościoła z Nowego Testamentu.
Wycliffe wywarł duży wpływ na społeczeństwo w szczególności poprzez lollardów,
którzy będąc naśladowcami Wycliffea głosili kazania bazujące na Biblii w wioskach,
aż do rozpoczęcia reformacji 6 , ale również poprzez przetłumaczenie nowego
testamentu na język angielski w 1382 . Natomiast w 1384 r. zostało ukończone
tłumaczenie starego
testamentu
przez
Mikołaja z
Hereford dzięki temu,
społeczeństwo miało już dostęp do całej Biblii.7
Na Anglię znaczący wpływ mieli również zwolennicy odrodzenia. Począwszy od
Johna Cole i jego ucznia Williama Tyndale, zaczęto kłaść nacisk na naukę języków
hebrajskiego i greckiego co skutkowało przetłumaczeniem przez Williama Tyndale i
Miles Cloverdale greckiego nowego testamentu Erazma z Rotterdamu na język
angielski w 1525 r.8.
2.3 Sytuacja polityczna Anglii.
Wpływ na rozwój reformacji w Anglii niewątpliwie miała również sytuacja
polityczna tego kraju. Po około pięćdziesięciu latach wojen feudalnych rozpoczęła się
dynastia Tudorów. Pierwszym z władców tej dynastii został Henryk VII (1485-1509)9,
żeby zapewnić pokój w kraju musiał zapewnić stabilność poprzez sukcesję. Posiadał
on dwóch synów, starszy zmarł w roku 1502, więc tron w 1509 r, po ojcu objął
młodszy syn jako Henryk VIII.
Henryk VIII miał problemy z uzyskaniem męskiego potomstwa, wiele z jego
dzieci zmarło przy porodzie albo umierało jako niemowlęta, jedynie przeżyła jego
córka Maria. Brak właściwego potomstwa zmusił go do zastanowienia się nad tym i
doszedł do wniosku, że brak syna jest wynikiem poślubienia przez niego żony
5
6
7
8
9
Tamże
Tamże, str 91
Earle. E Cains, str 257
Earle. E Cains, str 258
James B. North, Historia Kościoła, str 209
4
swojego brata.10 Argumentacja ta była raczej szukaniem wymówki do zostawienia
swojej żony, ponieważ Henrykowi VIII spodobała się Anna Boleyn. Henryk VIII
wezwał papieża do unieważnienia swojego małżeństwa, ale papież Klemens VII był
zależny od króla Francji. Francuskiego króla Karola V wiązały z żoną Henryka,
Katarzyną więzy rodzinne i nie dopuściłby do jej pohańbienia. Dlatego po zwlekaniu
z odpowiedzią Klemens VII odmówił Henrykowi VIII unieważnienia jego
małżeństwa.
Henryk postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i w 1531 roku zmusił angielskich
biskupów do uznania króla z najwyższego zwierzchnika kościoła w Anglii. W
styczniu 1533 roku ożenił się z Anną Boleyn a w lutym parlament zakazał odwoływać
się do Rzymu.11. Henryk VIII został zwierzchnikiem odrębnego kościoła. Kościół ten
wszystkie dyspensy dotyczące jego funkcjonowania miał otrzymywać z Canterbury a
Henryk VIII dostał prawo ustanawiania biskupów. Ponadto dziedziczką tronu została
córka Anny Boleyn, Elżbieta, ponieważ Maria nie narodziła się ze związku legalnego.
Wszyscy, którzy z nowym porządkiem się nie zgodzili zostali straceni i takim
sposobem powstał nowy kościół, który nie miał różnic doktrynalnych, ale odłączył się
od Rzymu z powodu kwestii politycznych.12
2.4 Reformacja magistralna kościoła w Anglii.
Mowę o reformacji w kościele angielskim można właściwie zacząć od panowania
Edwarda VI. Kiedy obejmował on tron angielski nie był jeszcze jeszcze pełnoletni,
więc władzę zasadniczo sprawował jego wuj Edward Seymor, który został lordem
protektorem i księciem Somerset.13 Edward uprościł liturgię nabożeństwa, uchylił
ustawy dotyczące herezji, które były uchwalone za czasów Wiklifa, a także Akt
Sześciu Artykułów. W 1549 roku zalegalizował małżeństwa duchownych i
wprowadził Akt Ujednolicenia, który zachęcał między innymi, żeby nabożeństwa
odbywały się w języku ojczystym, Biblia była czytana i, żeby całe zgromadzenie
brało udział w oddawaniu Bogu czci. Ponadto Cranmer przygotował przy pomocy
szkockiego teologa Johna Knoxa wyznanie wiary o nazwie Czterdzieści Dwa Artykuły,
które w wyniku królewskiego dekretu stało się oficjalnym wyznaniem wiary kościoła
10
11
12
13
Tamże, str 211
Tamże, str 224
Tamże, str 224
Tamże, str 225
5
w Anglii.14 Szczególnie drugie wydanie opublikowane w 155215 wyznanie wiary
miało silną wymowę kalwinistyczną widoczną w poglądach na predystynację i
zrozumieniu wiecierzy pańskiej.
Po śmierci Edwarda VI na tron wstąpiła Maria Tudor (1553-1558) zwana przez wielu
ludzi „krwawą Mary”, z powodu prześladowań, które w czasie swoich rządów miały
miejsce. W trakcie swojego krótkiego pobytu na tronie Maria dokonała dwóch
istotnych rzeczy, które miały wpływ na protestantyzm w Anglii, przywróciła władzę
papieża i rozpoczęła prześladowania przeciwników kościoła rzymskokatolickiego.
Po przywróceniu ponownie praw przeciwko heretykom za jej rządów na stosie
spłonęło ponad 300 osób.16 Wśród, którzy ponieśli męczeńską śmierć byli Latimer,
Ridley i Cramer.17
Kolejne wymierne zmiany w kościele angielskim zaszły za panowania królowej
Elżbiety. Przeforsowała ona Akt Supremacji, mówiący, że jest ona najwyższą
władczynią w sprawach duchowych, kościelnych i świeckich. Przywróciła ona
również Czterdzieści Dwa Artykuły, usuwając z nich trzy przez co w roku 1563
zostało uznane przez parlament za oficjalne wyznanie kościoła angielskiego. Co
ciekawe to wyznanie z małymi zmianami, wprowadzonymi w 1571 jest dalej
oficjalnym wyznaniem wiary kościoła Anglikańskiego. Pastorzy mieli z ramienia
prawa się podporządkować nowym zmianom.18
3. Francja
3.1 Społeczeństwo
We XVI-wiecznej francji kościół katolicki cieszył się uznaniem, choć pozycja i
prestiż papiestwa był silnie osłabione 19 , z powodu wojny Ludwika XII przeciw
Juliuszowi II i szerzeniu się galikanizmu 20 , którego skutkiem był konkordat
14
Earle. E Cains, str 342
https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cranmer-archbishop-of-Canterbury#ref288581, dostęp
12.11.18
16 https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cranmer-archbishop-of-Canterbury#ref288581, dostęp
12.11.18
17 Earle.E Cains 342.
18 Tamże.
19 http://www.newadvent.org/cathen/07527b.htm , dostęp 20.11.18
20 https://www.britannica.com/topic/Gallicanism , dostęp 20.11.18
15
6
podpisany w 1516 r. dający prawo mianowania biskupów królowi Francji. Sam
kościół też nie był specjalnie zainteresowany, poprawienie problemów, które nim
trawiły. Księża, biskupi i inni dygnitarze kościelni nie wywiązywali się ze swoich
obowiązków a dla wielu sprawy kościelne stały się rywalizacją o władzę i pozycję.
Skutkowało to ignorowaniem wiernych i osłabieniem dyscypliny w kościele.21
Dodatkowo wojna z włochami spowodowała zetknięcie się francuskich elit z nową
sztuką, literaturą i nauką. Wpływ humanizmu był widoczny w stopniowym
odrzuceniu nauki scholastycznej, zwróceniu się wielu osób ku kultom pogańskim ze
starożytności, naturalizmowi oraz w niektórych przypadkach do niewiary.
Jednym z pozytywnych aspektów humanizmu było nowe zainteresowanie językiem
greckim i łacińskim22. Jacques Lefèvre d’Étaples i Guillaume Budé zaczęli się uczyć
tych języków i chcieli nawet w pewnym stopniu zreformować język francuski.23
3.2 Początki reformacji we Francji
Protestanci we Francji byli nazywani Hugenotami, niewiadomo skąd ta nazwa
pochodzi, ale mogła się wywodzić zniekształcenia niemieckiego słowa Eidgenossen,
oznaczającego konspiratora, lub konfederata.
Pierwszym przywódcą francuskich protestantów był Lefèvre d'Etaples, który to został
redaktorem francuskiego przekładu Pisma Świętego. Napisał on komentarz do listów
świętego Pawła, we wstępie którego przypisuje Biblii prawie wyłączny autorytet w
sprawach religii i wiary, a także wyznaje usprawiedliwienie z wiary uznając liczenie
swoich dobrych uczynków jako nic nie warte. W 1522 r. publikuje w języku
łacińskim komentarz do Listu do Galacjan, którego wstęp jest uznawany za pierwszy
manifest reformacji we Francji.
24
Lefèvre skupił wokół siebie wielu uczniów i był zmuszony szukać ochrony przed
Sorboną, wydziałem teologii Paryskiego uniwersytetu. Proteksji udzielił mu
Briçonnet biskup Meaux. Ponadto zachęcał go i jego zwolenników do głoszenia kazań
w jego diecezji. Lefèvre został wikariuszem Briçonnet, natomiast ani on ani jego
21
22
23
24
http://www.newadvent.org/cathen/07527b.htm , dostęp 20.11.18
Tamże.
https://www.britannica.com/place/France/The-age-of-the-Reformation
http://www.newadvent.org/cathen/07527b.htm
7
zwolennicy nie mieli chęci zrywania z kościołem, a jedynie dokonać jego
wewnętrznej przemiany.25
3.3 Reakcja kościoła na szerzącą się nową naukę.
Począwszy od 1520 r. nauki Lutra się masowo rozprzestrzeniały wśród elit
Francuskich, więc kościół katolicki musiał coś z tym faktem zrobić. W dniu 15
kwietnia 1521 r. Sorbona oficjalne potępiła nauki Lutra jako heretyckie i używając
tego jako podparcia i po uzyskaniu poparcia papieża, parlament francuski postanowił
wymierzyć przeciwko Lefèvre karę, przeciwstawił się temu jednak król Franciszek 1.
Natomiast został on zamknięty w więzieniu w Madrycie, dzięki czemu parlament
mógł robić co chciał bo królowa regentka ich nie ograniczała ich działalności.
Parlament nie ograniczał się w swoich środkach ucisku wobec czego, wielu ludzi
zostało aresztowanych, spalonych na stosie lub musiało uciekać.
Wśród osób, które poniosły śmierć był Louis de Berquin dygnitarz, który był doradcą
królewskim. Lefèvre był zmuszony opuścić Francję i udał się Strasburga albo ziemi
królowej Navarry. Briçonnet natomiast zmienił swoje poglądy i zaczął pisać
przeciwko Lutrowi.
26
3.4 Reformacja we Francji.
Prześladowania sprawiły, że Jan Kalwin, zamieszkujący ówczesną Francję był
zmuszony uciekać do Bazylei w Szwajcarii. Wynikiem tej ucieczki było wydanie
"Institutio Christianae Religionis" w marcu 1536 r. natomiast wstęp do tej pracy był
napisany w formie listu do króla Franciszka 1 w języku łaciński w sierpniu 1535 r. 27,
który był przeprosinami, konfesją wiary i wezwaniem wyznawców nowych idei
sprzeciwiających się katolicyzmowi, ale wciąż niemogących się zdecydować
pomiędzy Lutrem, Zwinglim i właśnie Kalwinem 28. Kalwin stał się tym samym
przywódcą reformacji w Genewie jak i Francji.
W latach 1547 -1555 były podjęte próby zorganizowania grup sprzyjających ideom
reformacji w kościoły protestanckie w
25
26
27
28
Rouen czy Troyes,ale faktycznie pierwszy
Tamże.
Tanże.
Tamże.
Tamże.
8
kościół został ustanowiony w Paryżu w 1555.29 Pomiędzy 1555 a 1556 do Francji
przyjechało z Genewy ponad 150 pastorów. Szacuje się, że gdy tron obejmował
Henryk II (1547-1559) protestantów było już ponad 400 tysięcy,30 a jednym z nich
został nawet admirał de Coligny. W 1559 roku odbył się w Paryżu pierwszy synod
protestancki, który przyjął przygotowane przez Kalwina, Galicyjskie Wyznanie Wiary,
streszczające jego teologię.
Od roku 1560 r. protestantów utożsamiających się z kalwinem zaczęto nazywać
Hugenotami, którzy prężnie się organizowali tworząc w zasadzie państwo w
państwie31, narażając się tym samym władzy krajowej. Wynikiem tego spięcia było aż
osiem wojen w latach 1562 - 1598, a także straszliwe ludobójstwo w Noc Świętego
Bartłomieja w roku 1572, gdzie z nocy 23 sierpnia na 24 sierpnia zamordowano w
samym Paryżu około 2000 ludzi. Natomiast prawie 20 tysięcy straciło tej nocy w całej
Francji, życie, mienie lub doznało uszczerbku na zdrowiu. Rzymscy Katolicy byli do
tego namówieni przez Katarzynę Medycejską, wywierającą silny wpływ na Karola
IX.32
3.5 Porażka reformacji.
W 1593 r. na tron Francuski wstąpił przywódca Hugenotów, Henryk z Nawary
przyjmując przydomek Henryk IV, natomiast, żeby to osiągnąć musiał przejść na
katolicyzm, co też uczynił. Wydał on w 1598 r. edykt nantejski, dający swobodę
hugenotom swobodę wyznania i prawo w kilku miastach do posiadania własnych
garnizonów wojskowych. Hugenoci tym sposobem praktykowali swoje państwo w
państwie aż do 1685 r. gdy ten edykt został odwołany przez Ludwika XIV. Ludwik
chciał, żeby było jedno państwo, jedna wiara i jeden władca, dlatego przez odwołanie
edyktu nantejskiego zmusił w (zależności od źródła ) od 250 - 400 tysięcy Hugenotów
do opuszczenia Francji i udania się do innych państw takich jak Prusy, Holandia i
Anglia. Oznaczało to poważny cios w gospodarkę Francuską bo wielu Hugenotów
było umiejętnymi rzemieślnikami, ale dzięki temu protestanckie wpływy w Francji w
zasadzie zniknęły i protestanci stali się znikomą częścią społeczeństwa.
33
Protestanci nie odzyskali swoich praw aż do rewolucji Francuskiej w roku 1789.34
29
30
31
32
33
34
Tamże.
Earl. E Cains, 324
Tamże.
Tamże.
Tamże.
https://www.britannica.com/topic/Reformed-Church-of-France , dostęp 24.11.18
9
4. Podsumowanie
Różnice pomiędzy Anglią i Francją są już widoczne w okresie przed reformacyjnym.
W Anglii w tym czasie społeczeństwo było nastawione wrogo do kościoła
katolickiego i już wcześniej pojawiły się przejawy myśli reformacyjnej, we Francji
natomiast pomimo, że społeczeństwo nie patrzyło na kościół w ten sam sposób jak
wcześniej to jednak było mu bardziej przyjazne i nie było silnie antyklerykalne.
Główna różnica w reformacji Anglii i Francji był sposób jej przeprowadzenia. W
Anglii zasadniczo zaistniała reformacja magistralna, gdzie w reformę kościoła była
zaangażowana władza i to właśnie decyzje tej władzy wpływały na wygląd, wyznanie
wiary i praktykę kościoła, oczywiście przy inspiracji tego czego nauczali
reformatorzy. Natomiast we Francji miało miejsce zjawisko reformacji radykalnej,
gdzie władza nie kształtowała wyglądu kościoła, tylko był to ruch zupełnie od niej
niezależny, co wywoływało w niej niepokój. Wynikiem tego były wojny, a
ostatecznie banicja kilkuset tysięcy Hugenotów poza granice państwa.
W mojej pracy zabrakło miejsca na pisanie o Purytanach, ruchu w ramach kościoła
Angielskiego, których uważał, że reformy tamtejszego kościoła nie były dostateczne,
przez co władza też ich zaczęła prześladować, zmuszając ich ostatecznie do
opuszczenia Anglii.
Ostatecznie uważam, że reformacja w Anglii odniosła sukces bo zasadniczo wszystko
było wprowadzane stopniowo i zmiany posiadały poparcie władzy a często nawet
wynikały od samych władców. Doprowadziło to jednak do tego, że reforma kościoła
nie sięgnęła głębiej niż to na co pozwoliła im władza, tym samym stając się
całkowicie zależna od władcy tego państwa. Odniosła za to sukces w tym, że zmieniło
się wyznanie wiary tego kościoła odpowiadające reformatorom. Natomiast we Francji
Hugenoci, działali zupełnie poza kościołem zakładając swoje własne wspólnoty,
10
dzięki czemu mieli pełną kontrolę nad tym co jest nauczane i jak wygląda
funkcjonowanie kościoła. I to właśnie brak kontroli nad tym zjawiskiem, było czymś
na co władza francuska nie mogła sobie pozwolić, stąd też nastąpiły silne
prześladowania francuskich protestantów i stąd też reformacja odniosła porażkę we
Francji bo nigdy na dobre w niej nie zaistniała.
5. Bibliografia
A) Źródła drukowane:
11
Earle E. Cains, Z chrześcijaństwem przez wieki, Katowice 2003.
James North, Historia Kościoła, Warszawa 2000.
J. H Merle d’Aubigne, the Reformation in England vol 1. Londyn 1962
Clyde L. Manschreck, A History of Christianity, Grand Rapids 1964
B) Źródła internetowe:
Encyklopedia katolicka -
http://www.newadvent.org/cathen/
Encyklopedia Britannica - https://www.britannica.com
12
dostęp 24.11.18
dostęp 24.11.18
Download