Uploaded by 5353

Historia administracji w Rzeczpospolitej

advertisement
Historia administracji w
Rzeczpospolitej XVI-XVIII wieku
Vitalii Yermolych
Tło historyczne
Na określenie związku prawnopaństwowego między Polską a Litwą przyjęła się nazwa
unii polsko-litewskiej. W związku tym obok cech wspólnych występowały znaczne
odmienności. Od schyłku XIV w. Polskę i Litwę łączyła unia personalna, unia personalna
zastąpiona unią realną od 1569 r., która utrzymała się do końca wieku XVIII.
Od polowy XV w. na oznaczenie Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego używano
nazwy Rzeczpospolita. Na określenie połączonych państw, tj. Królestwa Polskiego i
Wielkiego Księstwa Litewskiego, w aktach unii z 1569 r. użyto terminu Rzeczpospolita
Polska. Po unii lubelskiej zamiast pojęcia Królestwo Polskie zaczęto powszechnie stosować
nazwę Korona. Z kolei pojęcie I Rzeczypospolitej obejmuje okres od połowy XV w. do
upadku państwa w 1795 r.
Tworzenie się państwa polskiego jako jednej całości było procesem długotrwałym,
rozciągającym się na stulecia. jednym z momentów przełomowych tych przekształceń był
okres po 1370 r. Wówczas dzielnice i ziemie: Małopolska, Wielkopolska, ziemia łęczycka,
sieradzka, Kujawy i ziemia dobrzyńska, zdaniem Stanisława Kutrzeby, „tworzyły właściwe
państwo polskie, na te ziemie rozciągały się przywileje ziemskie". Ocl XIV w. przez
inkorporacje i unie, jak i przy uzyciu siły zbrojnej nastąpił znaczny wzrost obszaru
państwa. Największe zdobycze terytorialne objęły tereny na wschodzie
Tło historyczne c.d
Chęć uzyskania przywilejów, jakimi cieszyła się szlachta koronna, okazała się
niewystarczająca do trwałego zbliżenia Litwy z Polską. Zawarcie unii z Litwą stało się
jednym z najważniejszych postulatów programu egzekucyjnego, przewidującego m.in.
decentralizację państwa. Był to jednak program inkorporacyjny, odrzucany przez
Litwinów. Możliwość rozstrzygnięcia tego wielkiego sporu pojawiła się wraz z
aktywizacją na Litwie ad połowy XVI w. szlachty-bojarów, zmierzających do uzyskania
praw politycznych na wzórszlachty polskiej. Z czasem na czoło postulatów szlachty
litewskiej, formułowanych na sejmikach obozowych, wysunięto zawarcie unii z
Koroną. Równocześnie Zygmunt August, zwolennik unii, przeprowadził w latach 15641566 wiele reform, w wyniku których nastąpilo upodobnienie ustroju politycznego
Litwy do Korony. Przeprowadzenie tych reform przybliżyło moment uzgodnienia
warunkówunii, zwłaszcza po tym, gdy na sejmie w 1564 r. Zygmunt August zrzekł się
dziedzicznych praw do Litwy i przelal je na Koronę, czego nie uznałalitewska rada
wielkoksiążęca.
Na podstawie aktów unii z 1 lipca 1569 r połączono Koronę z Wielkim Księstwem
Litewskim unią realną. Wyrazem odrębności ustrojowej Litwy było zachowanie
urzędów centralnych, osobnego wojska, skarbu oraz systemu prawa sądowego. Na
sejmie lubelskim w 1569 r. powtórzono akt inkorporacji Prus Królewskich, w których
nadał zachowano pewne odrębności ustrojowe.
Tło historyczne c.d
Po zawarciu unii lubelskiej powstała federacja równorzędnych państw, w
których ukształtował się naród szlachecki. Na rozległym terytorium
Rzeczypospolitej Obojga Narodów zamieszkiwały trzy narody: polski, litewski i
ruski. Unia lubelska miała wielki wpływ na ewolucję kształtu terytorialnoadministracyjnego Rzeczypospolitej Polskiej. Do właściwości terytorialnej
Trybunału Koronnego (1578) i Trybunału Litewskiego (1581) dostosowany był
podział na trzy prowincje: Wielkopolskę | Malopelskę (lącznie stanowiące
Koronę) oraz Wielkie Księstwo Litewskie. Istniał też podział na pięć prowincji
związany z odbywaniem sejmików generalnych: Wielkopolska, Małopolska,
Mazowsze, Prusy oraz Inflanty z Kurlandią i Semigalią.
Tło historyczne c.d
Polska i Litwa w czasach Kazimierza Wielkiego
Podział terytorialny
Polskie podziałyterytorialno-administracyjne kształtowały się wciągu kilku stuleci.
W rezultacie powstała mozaika jednostek zróżnicowanych pod względem nazewnictwa,
struktury i obszaru.
Krółestwo Polskie dzieliło się na ziemie stanowiące przedtem księstwa dzielnicowe
(np. ziemia krakowska). Te z dawnych dzielnic, w których utrzymała się pełna
hierarchia urzędnicza z wojewodą na czele, zaczęto w XV w. nazywać województwami.
Podział ten okazał się stosunkowo trwały. Nowe województwa i ziemie tworzono
przede wszystkim na terytoriach inkorporowanych do Korony Polskiej. Pozostałe z
dzielnic, z reguły o mniejszym obszarze, nie mające wojewody, określano jako ziemie.
Województwa i ziemie były równorzędnymi jednostkami podżiału administracyjnego.
W obrębie województwa utrzymały się do połowy XV w. kasztelanie. Nie wprowadzono
ich na Rusi, Podział na kasztelanie został zastąpiony podziałem na wyłonione w ciągu
XIV-XV w. powiaty, będące początkowo okręgami sądowymii skarbowymi, Stopniowo
wzrastała rola powiatu jako jednostki podziału administracyjnego (obok innych jego
funkcji). Utrzymał się podział na starostwa generalne i grodowe. Starostowie,
występujący w królewszczyznach, nie posiadali władzy starościńskiej. Ukształtowany w
ciągu XIV-XV w. podział administracyjny na niezwykle zróżnicowane pod względem
obszaru województwa i ziemie, dzielące się na powiaty przetrwał kilka stuleci.
Podział terytorialny c.d
Podział terytorialny c.d
Był to podział o charakterze historycznym będący przedmiotem
zróżnicowanych ocen. Zdaniem Jerzego Redera, „|...| czasy Rzeczypospolitej
szlacheckiej były okresem niemał całkowitej stagnacji w podziałach
terytoriałnych i jak dotąd najdłużej trwającą epoką bez ich innowacji”.
Na odrębnych zasadach oparty został podział terytorialny Litwy. Był to
rezultat reformy administracyjnej Zygmunta Augusta z 1566 r. Wielkie
KsięstwoLitewskie podzielono na województwa, które z kolei podzielono na
powiaty, będące jednocześnie jednostkami podziału administracyjnego,
sądowego i wojskowego. Nadto w powiatach odbywały się sejmiki powiatowe.
Nieliczne były sejmiki wojewódzkie. Osobny sejmik miała Żmudź. jej oficjalna
nazwa brzmiała: Księstwo Żmudzkie, które od XVI w. było podzielone na powiaty.
Były one przede wszystkim jednostkami pospolitego ruszenia oraz w części
skarbowymi. Na Żmudź nie rozciągnięto reformy administracyjnej z 1566 r. Wśród
jednostek wcześniej ukształtowanego podziału administracyjnego straciły na
znaczeniu kasztelanie (przed 1569). Rezultaty przemian ustrojowych zostały
utrwałone w H Statucie Litewskim z 1566 r. Podział terytorialno-administracyjny
Wielkiego Księstwa Litewskiego miał charakter racjonalistyczny. W tym ksztalcie
zasadniczo utrzymał się do schylku XVIII w.
Podział terytorialny c.d
Podział terytorialny c.d
Podział Królestwa Polskiego na województwa i ziemie znamionowała znaczna trwałość, co
także odnosiło się do granic tych jednostek. Królestwo Polskie obejmowało dwie prowincje, tj.
Małopolskę i Wielkopolskę, które łącznie określano jako Koronę. Małopolska składała się z
województwa krakowskiegoi sandomierskiego. Wielkopolska (właściwa) obejmowała
województwa: poznańskie i ziemię wschowskąoraz kaliskie i ziemię nakielską. Do Wielkopolski w
znaczeniu szerszym zaliczano województwa: lęczyckie i sieradzkie z ziemią wieluńską, a także
Kujawy dzielącesię z kolei na województwa: brzesko-kujawskie i inowrocławskie oraz ziemię
dobrzyńską. W okresie od 1320 do 1772 r. istniał podział na następujące województwa w obrębie
prowincji: Wielkopolska (7), Małopolska (11), Mazowsze (3), Prusy Królewskie (3) oraz Warmia,
Wielkie Księstwo Litewskie (9) oraz ks. żmudzkie.
Inflanty były podzielone początkowo na trzy województwa, a później Inflanty Polskie
stanowiły jedno województwo. Ż wyliczenia wynika, iż przed| rozbiorem Polski na jej terytorium
znajdowały się 34 województwa, z ks. żmudzkim (bez Infiant). W czasie unii polsko-saskiej (16971769) kształt terytoriałno-administracyjny Rzeczypospolitej nie uległ żadnym zmianom. Poważne
jego naruszenie nastąpiło w roku 1772, Istniał ścisiy związek pomiędzy podziałami terytorialnymi
a funkcjonowaniem sejmikówi Sejmuoraz sądów. Znajduje to potwierdzenie w sformułowaniu:
„erytoria polityczne były zakreślone nie tyle granicami administracyjnymi, ile obszarem
powiatów, ziem województw jako obwodów sejmikowych. Proszowice i Kolo — gdzie zbierały się
sejmiki generalne Małopolski I Wielkopolski oraz siedziby trybunałów ziemskich, Lublin i Piotrków
określały polityczną tożsamość obu prowincji Korony„.
Podział terytorialny c.d
W okresie od połowy XV w. (do I rozbioru Polski) granica zachodnia była wistocie
statyczna (poza nielicznymi inkorporacjami stosunkowoniewielkich obszarów).
Częstym zmianom natomiast ulegał przebieg granicy wschodniej, północnej i
południowo-wschodniej w wynikulicznych wojen toczonych w XVII w., w znacznej
mierze niekorzystnych dła Rzeczypospolitej. Poczynając od źródeł Wisły, granica
południowabiegła szczytami Karpat. Kierując się następnie na poludniowy wschód
wokolice ujścia Seretu do Dniestrui dałej nurtem tej rzeki do Morza Czarnego,
skądjego brzegiem do ujścia Dniepru. Koryto tej rzeki stanowilo granicę do wyspy
Chortyny, skąd skręcała najpierw na wschód, a następnie na zachód do Worskli, i dałej
na północ. Po przekroczeniu źródeł Dniepru granica kierowała się na zachód ku
źródłom Dźwiny, skąd(po opanowaniu Inflant) biegła na północ, dochodząc do Zatoki
Fińskiej. Granica morska przebiegała wzdłuż brzegu Morza Bałtyckiego. Część
wybrzeża należała do Prus Zakonnych, a potem Książęcych (od Połągi do Żałewu
Wiślanego). W 1466 r. Polska uzyskała ponownie dostęp do morza(utracony w 1308).
Na zachodzie granica morska dochodziła do granicy z Pomorzem Zachodnim (Księstwo
Pomorskie) na wysokościjeziora Żarnowieckiego. Stąd granica zachodnia biegła do
rozwidlenia Narty i Noteci. Następnie skręcała w kierunku południowo-wschodnim
(równolegle do biegu Odry), dochodząc do źródeł Wisły,
Podział terytorialny c.d
W czasie panowania Stanisława
Augusta Poniatowskiego (17641795) przeprowadzono najbardziej
gruntowne od XVI w. reformy
ustrojowe, których ukoronowaniem
było uchwalenie pierwszej pelnej,
pisanej konstytucji, jaką byla
Ustawa Rządowaz 3 maja 1791r.
Jednocześnie w okresie rządów
tego władcy -— w ciągu niespelna
ćwierćwiecza — sukcesywnie
dokonywano rozbioru Polski, co
doprowadziio do likwidacji państwa
w1795 r.
Podział terytorialny c.d
Władza centralna
Władza królewska
Pozycja króla jego kompetencje
W drugiej połowie XV w. zakres władzy królewskiej faktycznie wzrastał.
Kazimierz Jagiellończyk i Jan Olbrzcht sprawowali rządy osobiście i reprezentowali
pogląd, że król jest suwerenem narodu. Mimo wzrastającej pozycji ruchu
egzekucyjnego, ostatni Jagiellonowie utrzymali jeszcze mocną wladzą, poprzez
rozdawnictwo ziemi i urzędów.
Znaczne osłabienie władzy królewskiej nastąpiło wraz z rozpoczęciem elekcji i
powstaniu pakta konwenta.
Po rokoszu Sandomierskim(przeciw III wazie) konstytucje wyznaczyły ramy
prawne wypowiedzenia posłuszeństwa, szlachta miała najpierw trzykrotne
napomnienie(I: senator, prymas; II: sejmik; III: Sejm). Kolejne próby wzmocnienia
władzy królewskiej nie przynosiły powodzenia.
Władza centralna c.d
Władza królewska

Wraz z sejmem sprawował władzę ustawodawczą.
Prawo sankcji uchwał sejmowych(interpretacji, i nadawania ostatecznego
kształtu tzw. „moderowania”)


Inicjatywa ustawodawcza
Samodzielnym ustawodawcą pozostał w stosunku do miast królewskich ,
żydów i chłopów z ziem królewskich


Zwierzchnictwo nad państwami lennymi

Wyłączne prawo mianowania urzędników

Prawo nominacji na urzędy senatorskie

Wykonywał sądownictwo dyscyplinarne nad urzędnikami

Był naczelnym wodzem

Kierował polityka zagraniczną
Władza centralna c.d.
Ograniczenia władzy królewskiej

Król obierany dożywotnio od 1573

Był jednym z trzech stanów sejmowych(od połowy XVI)

Artykuły henrykowskie

Pakta konwenta
¼ senatorów musiał stale przebywać przy królu Miał zasięgać ich rady we
wszystkich ważnych sprawach

Urzędnicy mianowani dożywotnio nie mogli być odwoływani, król mógł ich
tylko przesuwać na wyższe stanowiska

Sejmiki wyznaczały kandydatów na sędziów i podsądków ziemskich, ziemskich
od 1578 do TK




Zakaz zawierania małżeństwa bez zgody sejmu 1573
zakaz nabywania dóbr dla siebie i rodziny 1631
Zakaz wyjazdów za granicę 1641
Władza centralna c.d.
Bezkrólewie i elekcje
Elekcja wyrazem głosu całej szlachty(viritim), później zakazano obioru
następcy za życia krola. Konfederacja kapturowa szlachty – tworząca
organizację państwową podczas bezkrólewia, Na czele państwa podczas
bezkrólewia stał interrex(prymas), który miał obowiązek sprawowania władzy i
przygotowanie elekcji.
Elekcja składała się z trzech etapów:
konwokacja – na niej posłowie ziem wiązali się w konwokację
generalną(kaptur0, i zatwierdzali skład sądów kapturowych.
sejm elekcyjny – wysłuchiwał posłów innych państw, przedstawiających
kandydatów i układał pakta konwenta.
sejm konwokacyjny
Władza centralna c.d.
Sejmiki i sejm
Sejmiki i ukształtowanie się dwuizbowego sejmu w 1493 wyodrębniło się
ogólnopolskie przedstawicielstwo sejmików ziemskich. Rychło utworzyli oni izbę
poselską. Natomiast senat powstał z rady królewskiej. W XVI w. Sejm walny stał się
dwuizbowy.
Sejmikom przewodniczył marszałek wybierany spośród szlachty Sejmik dzieliły się na:

przedsejmowe – zwoływał je król wysyłając legata z pismem królewskim, w
którym wyłożone były powody zwołania sejmu, po wybrani posłów na sejm, sejmik
układał instrukcje poselskie

sejmiki generalne - na nich zbierali się wszyscy posłowie danej ziemi ustalając
wspólne stanowisko na sejm walny. W XVII w. generały wygasły (oprócz pruskieg)

Sejmiki elekcyjne – wybierały kandydatów na urzędy sądowe ziemskie

Sejmiki kapturowe – zbierały się tylko w okresach bezkrólewia

Sejmiki deputacie – na nich wynierano deputatów do Trybunału Koronnego

Sejmiki relacyjne – na nich posłowie relacjonowali sejmy walne
Władza centralna c.d.
Powstanie izby poselskiej i jej skład
Początkowo skład izby poselskiej wybierała szlachta wraz z senatorami, od
XVI w. sama szlachta. Każdy poseł otrzymywał dietę mającą pokryć koszty
podróży i utrzymania posła. Po unii Lubelskiej w skład izby poselskiej wchodziło
170 posłów(48 z Litwy) abnegaci przedstawiciele największych miast Polski(bez
prawa głosu).
Organizacja sejmu walnego
Na sejm składały się trzy stany sejmujące: król, izba poselska, senat. Sejm
zwoływał król, przeważnie co roku. Artykuły henrykowskie nałożyły na króla
obowiązek zwoływania sejmu co dwa lata. Sejmy dzieliły się na
zwyczajne(ordynaryjne), które trwały najwyżej sześć tygodni i
nadzwyczajne(ekstraordynaryjne), trwał najdłużej dwa tygodnie. Przedłużenie
obrad sejmu zwano Prolongacją i wymagało zgody wszystkich posłów. Za
Zygmunta I ustalił się skład senatu: arcybiskupi i biskupi, wojewodowie i
kasztelanowie, Marszałek wielki i nadworny, kanclerz, podkanclerzy i podskarbi
nadworny, stanowiło to w XVII w. 40 osób.
Władza centralna c.d.
Obrady i uchwały sejmowe
Do podjęcia uchwały sejmowej potrzebna była jednomyślność, której
wyrazem był brak sprzeciwu. Każdy poseł powinien postępować zgodnie z
instrukcjami poselskimi. Większośc poselska istniała tylko przy obiorze marszałka
i sprawdzenia ważności mandatów. W senacie senatorowie nie głosowali tylko
kolejno wypowiadali swoje zdanie(votum. I n atej podstawie król lub jego
kanclerz określał opinie generalną(konkluzję). Konstytucje sejmu ogłaszano w
imieniu króla zgodnie z jego uprawnieniami odbywała się też ostateczna redakcja
i interpretacja. Od czasu do czasu wysuwano postulat sejmów rokoszowych w
których udzial mógł brać każdy szlachcic, w Polsce nazywał się on sejmem
konnym
Kompetencje sejmu
To co nie było zastrzeżone dla króla było kompetencją sejmu(podatki, zgoda
na pospolite ruszenie, od 1578 zgoda na nobilitacje, wysłuchiwał poselstw,
nadawał kierunek polityce zagranicznej, sprawował kontrolę nad rządem, pod
przewodnictwem króla odbywał się sąd sejmowy, prawo łaski i amnestii, traktaty
pokojowe i przymierze).
Władza centralna c.d.
Senatorowie rezydenci
Byli powoływani między sejmami tzn. na dwa lata w liczbie 16.(biskupi,
wojewodowie i kasztelanowie), a czterech czterech nich miało stale rezydować
przy królu(zmieniali się co pól roku). Mieli dawać rady i kontrolować króla z
czego zdawali relację na sejmie. Od 1641 liczbę senatorów zwiększono do 28 a
konstytucja z 1717 zobowiązano króla do słuchania senatorów rezydentów.
Została wyparta przez rady senatu, które były złożone z będących na dworze
senatorów. Rady senatu miały charakter poleceń dla króla, a później zaczęto je
nazywać senatus consulta, które spisywano i odczytywano na początku każdego
sejmu
Rządy sejmikowe
Rozwinęły się one w warunkach upadku znaczenia władz centralnych.
Odwoływanie się do sejmików w przypadku niedojścia do skutu sejmów stało się
normą. Od początku XVII w. sejmiki same zaczęły rekrutować tzw. Żołnierza
powiatowego bylino powoływani i opłacani przez sejmiki. Rządy sejmikowe
zniosła konstytucja 1717 r. odbierając sejmikom kompetencje w sprawach
wojskowych i skarbowych.
Władza centralna c.d.
Konfederacje i rokosze
Konfederacje od początku miały wielkie zawiązywane podczas bezkrólewia w
celu zachowania ciągłości władzy. Służyła też do spełnienia zamierzeń szlachty,
których nie mogła lub nie chciał spełnić władza monarsza. Rozróżniano
konfederacje przy królu oraz przeciw królowi. Konfederacje przeciw królowi nie
uznane przez króla zaczęto nazywać rokoszami.
Konfederacja zawiązywana była w jednym województwie i kolejne
województwa mogly się do niej przyłączyć, a gdy większość województw się do
niej przyłączyło tworzyła się konfederacja generalna. Akt konfederacji
spisywano i wciągano do ksiąg sądowych. Konfederacja obierała swoią władzę
generalność złożonej z marszałka konfederacji i konsyliarzy a także powołania
regimentarzy. Organem naczelnym konfederacji była walna rada, która
odpowiadała sejmowi i była wybierana przez sejmiki konfederackie uchwały
zapadały większością głosów
Podsumowanie
Od końca XVII w. narastać zaczęły problemy wewnętrzne. Całkowicie
zdestabilizowane państwo otoczone przez mocne systemy władzy było
europejskim ewenementem i w wyniku intryg zaczęło wchodzić w orbitę
wpływów silnej monarchii rosyjskiej. W 1772 doszło do jego I rozbioru,
dokonanego przez Rosję, Prusy i Austrię.
Próbę radykalnej reformy Rzeczypospolitej podjęto za czasów Stanisława
Augusta Poniatowskiego. W latach 1788–1792 obradował Sejm Czteroletni, który
w 1791 uchwalił Konstytucję 3 Maja. Reforma nie powiodła się i konstytucja
została odwołana po wojnie z Rosją. Od 1768 roku Rzeczpospolita była
formalnie protektoratem Imperium Rosyjskiego. Jej ostateczna likwidacja
nastąpiła w 1795 wraz z III rozbiorem.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards