W poszukiwaniu obrazu współczesnej filozofii przyrody

advertisement
Anna Latawiec
W poszukiwaniu obrazu współczesnej filozofii przyrody
Istnieją co najmniej dwa powody, dla których podjęty został ten właśnie temat. Po pierwsze, podczas VII Zjazdu Filozofii Polskiej w Szczecinie w sekcji Filozofii Przyrody podjęto dyskusję na temat Komu i po co
potrzebna jest filozofia przyrody? Uczestnicy spotkania wyraźnie przyjmowali odmienne koncepcje filozofii przyrody.
Po drugie, z tej dyskusji wynika, iż zdaniem jej uczestników obraz
współczesnej filozofii przyrody jest mocno uwikłany w osiągnięcia nauki
i techniki. Jeśli tak, to należy uznać, że dyscyplina ta ewoluuje w swym
rozwoju adekwatnie do rozwoju nauki i techniki, inspirując do podejmowania kolejnych badań naukowo-technicznych. Filozofia przyrody,
współuczestniczy z nauką i techniką w odkrywaniu (malowaniu) całościowego obrazu świata, jest zwierciadłem postępu zachodzącego w nauce i w technice.
Nadto, we wspomnianej dyskusji, pojawiła się obawa, czy w ogóle
dyscyplina, jaką jest filozofia przyrody jeszcze istnieje i jakie racje za jej
istnieniem przemawiają. Obawy te pojawiają się już z chwilą wskazania
przyjmowanej koncepcji tej dyscypliny. Na tym tle obraz współczesnej
filozofii przyrody nie jest jednolity. Ale fakt ten jest determinowany
przez szereg czynników, które zostaną omówione.
1. Czynniki kształtujące obraz współczesnej filozofii przyrody
Na obraz współczesnej filozofii przyrody wpływa szereg czynników,
a wśród nich przyjmowane jej koncepcje, przedmiot badań, metody
uprawiania. Czynniki te zostaną omówione poniżej.
1.1. Przegląd koncepcji filozofii przyrody
Podstawowym czynnikiem wpływającym na obraz współczesnej filozofii przyrody jest przyjęta jej koncepcja. Warto jednak już w tym miejscu zaznaczyć, że problem dotyczy nie tylko różnych koncepcji filozofii
przyrody, ale także i różnych nazw stosowanych na określenie tej dyscypliny. Warto więc przypomnieć niektóre z nich spotykane dziś w litera-
turze przedmiotu: z angielskiego – philosophy of nature, natural philosophy,
philosophy of science (choć ta ostatnia nazwa odnoszona jest częściej do
filozofii nauki, to często dla wielu nieodróżnialna od klasycznie pojmowanej filozofii przyrody); z niemieckiego – Naturphilosophie; z francuskiego – philosophie de la nature; czy z łaciny – cosmologia, philosophia naturalis1.
A zatem, wracając do wielości koncepcji filozofii przyrody trzeba najpierw wydzielić obszar filozofii przyrody nieożywionej oraz filozofii
przyrody ożywionej. Niezależnie od tego podziału dotyczącego typu
przedmiotu, powszechnie uznaje się, że filozofia przyrody jest filozoficzną refleksją, namysłem nad materialną rzeczywistością, czyli nad
przyrodą. Oznacza to, że przedmiot filozofii przyrody jest taki sam, jak
nauk przyrodniczych, lecz sposób jego badania – odmienny. W pierwszym przypadku jest to refleksja, w drugim – całe bogactwo metod stosowanych w naukach empirycznych: rożne typy obserwacji (czynna,
bierna), doświadczenie, eksperyment prowadzące do opisu zjawiska,
formułowania hipotez czy tworzenia teorii. Z tej racji, godna zainteresowania jest relacja zachodząca między filozofią przyrody a naukami przyrodniczymi, filozofią przyrody i innymi dyscyplinami filozoficznymi, i z
tego też powodu formułowane są rożne sposoby pojmowania i uprawiana filozofii przyrody.
W dostępnej współczesnej literaturze przedmiotu występują rożne
propozycje pojmowania filozofii przyrody. Jedną z takich klasyfikacji
koncepcji filozofii przyrody zaproponowała A. Lemańska, stąd odwołam
się do tej właśnie propozycji2. Proponuje ona wyróżnienie dwu typów
koncepcji filozofii przyrody: ujęć tradycyjnych, w których przyroda jest
przedmiotem badania poznawana bezpośrednio lub za pośrednictwem
nauk przyrodniczych, oraz ujęć nietradycyjnych, w których przedmiotem są inne jeszcze obiekty niż byty materialne.
W ramach tradycyjnych ujęć filozofii przyrody na szczególną uwagę
zasługuje neotomizm. Podstawą różnorodności stanowisk występujących w obrębie tego kierunku jest odmienne umiejscowienie filozofii
przyrody i metafizyki. W szkole warszawskiej (ATK/UKSW) przyjmuje
_____________
1
Z. Hajduk, Filozofia przyrody. Filozofia przyrodoznawstwa. Metakosmologia, Lublin 2004,
s. 9.
A. Lemańska, Filozofia przyrody a nauki przyrodnicze, Warszawa 1998, s. 31–74, a także: Z. Hajduk, Współczesna postać sporów o koncepcję filozofii przyrody, „Studia Philosophiae
Christianae” 30 (1994) 2, s. 115–134, tenże, Filozofia przyrody. Filozofia przyrodoznawstwa.
Metakosmologia, dz. cyt., s. 270–311.
2
2
się za K. Kłósakiem3 (od Maritaina – potem Sz. W. Ślaga, a w Krakowie T. Wojciechowski), że filozofia przyrody jest dyscypliną autonomiczną w
stosunku do metafizyki, co wyraża się między innymi szczególną metodą jej uprawiania. Natomiast propozycje uzależniające miejsce filozofii
przyrody od metafizyki występują w dwu charakterystycznych wersjach: według pierwszej z nich, filozofia przyrody stanowi fragment
metafizyki (J. Kalinowski4, M. A. Krąpiec5); według drugiej zaś, filozofia
przyrody traktowana jest jako metafizyka stosowana, z racji zastosowania zasad metafizyki w ramach przyrody nieożywionej (S. Adamczyk6, S.
Mazierski7). W ramach kolejnego stanowiska (zainspirowanego propozycją A. G. van Melsena8), reprezentowanego w Polsce przez F. Kwiatkowskiego9, przyjmuje się utożsamienie filozofii przyrody z metafizyką
szczegółową.
Wspólne wyróżnionym powyżej stanowiskom jest wskazanie na byt
materialny realnie istniejący w strumieniu czasu (K. Kłósak), lub w przyrodzie.
1.1.2. W ramach nietradycyjnych ujęć filozofii przyrody wyróżnić należy te, w których refleksja filozoficzna oparta jest na wynikach nauk
przyrodniczych. Stąd też filozofia przyrody traktowana jest tu albo jako
synteza nauk przyrodniczych, albo jako ekstrapolacja i uogólnienie wyników nauk przyrodniczych, albo jako filozofia w nauce.
Filozofowie przyrody utożsamiający tę dyscyplinę z syntezą wyników
nauk przyrodniczych dążą do utworzenia całościowego obrazu świata.
Ponieważ nauka jest w stanie niekończącego się rozwoju, ciągłych poszukiwań, to i obraz w jej ramach powstający jest niepełny. Zdaniem
zwolenników tak pojętej filozofii przyrody, jej zadaniem jest konstruowanie wizji rzeczywistości przyrodniczej. Ponieważ jednak w ramach
nauk przyrodniczych podejmowane są także próby syntezy ich wyników
(tak powstają na przykład teorie z pogranicza kilku różnych dyscyplin,
_____________
K. Kłósak, Z teorii i metodologii filozofii przyrody, Poznań 1980.
J. Kalinowski, O istocie i jedności filozofii, „Roczniki Filozoficzne” 6 (1958) 1, s. 5–17
oraz tenże, Ontologia czy aitiologia?, Znak 15 (1963), s. 1069–1076.
5 M. A. Krąpiec, Metafizyka. Zarys teorii bytu, Lublin 1985.
6 S. Adamczyk, Kosmologia, Lublin 1963, s. 7–8.
7 S. Mazierski, Przedmiot filozofii przyrody inspiracji arystotelesowsko-tomistycznej, Roczniki Filozoficzne 15 (1967) 3, s. 5–28 – warto jednak zaznaczyć, że autor ten opowiadał się
za metodą abstrakcji fizycznej, co może wpływać na odmienne umiejscowienie jego koncepcji pośród dyscyplin filozoficznych.
8 A. G. van Melsen, Filozofia przyrody, Warszawa 1963.
9 F. Kwiatkowski, Filozofia wieczysta w zarysie, Kraków 1947.
3
4
3
czy ogólna teoria systemów itp.), to trudno dostrzec różnice zachodzące
między tak pojętą filozofią przyrody i teoriami przyrodniczymi będącymi efektem opracowań.
Zwolennicy filozofii przyrody traktowanej jako ekstrapolacja bądź
uogólnienie wyników nauk przyrodniczych usiłują konstruować wizje
rzeczywistości wykraczając poza wyniki badań własnej dyscypliny naukowej (fizyka, biologia itp.). Do tej grupy uczonych zaliczyć należy
między innymi: M. Tempczyka10, B. Gaweckiego11, R. Thoma12, W. Heisenberga13, S. Hawkinga14, R. Dawkinsa15 itd.
Ostatnie z nietradycyjnych ujęć filozofii przyrody zaproponowane jest
i realizowane w Krakowie w Ośrodku Badań Interdyscyplinarnych
przede wszystkim przez M. Hellera16. Przyjmuje się tutaj, że filozof przyrody winien poszukiwać i wykrywać filozoficzne założenia i problemy
wplątane w teorie naukowe wyjaśniające rzeczywistość materialną z
punktu widzenia jej struktury i własności.
Jak widać, wybór koncepcji filozofii przyrody decyduje także o doborze jej przedmiotu. O ile w ujęciach tradycyjnych tym przedmiotem jest
byt materialny, o tyle w ujęciach nietradycyjnych – są to zdecydowanie
inne obiekty jak na przykład: teorie przyrodnicze, a w szczególności
metody nauk badań przyrodniczych, sposoby uzasadniania, weryfikowania i falsyfikowania twierdzeń. Dodajmy także, że w ramach ujęć tradycyjnych przyjmuje się doprecyzowanie przedmiotu materialnego na
ożywiony (badany w ramach filozofii przyrody ożywionej zwanej przez
Sz. Ślagę17 – biofilozofią) i nieożywiony (badany w ramach filozofii przyrody nieożywionej, zwanej kosmologią).
_____________
M. Tempczyk, Ontologia świata przyrody, Kraków 2005; tenże, Teoria chaosu dla odważnych, Warszawa 2002.
11 B. Gawecki, Przygotowanie do filozofii, Warszawa 1964.
12 R. Thom, Ku odrodzeniu filozofii przyrody, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” VII
(1985), s. 5–20; tenże, Miejsce filozofii przyrody, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” XI
(1989), s. 34–40.
13 W. Heisenberg, Ponad granicami, Warszawa 1979.
14 S. W. Hawking, Krótka historia czasu. Od wielkiego wybuchu do czarnych dziur, Warszawa 1993.
15 R. Dawkins, Rzeka genów, Warszawa 1995; tenże, Bóg urojony, Warszawa 2007.
16 M. Heller, Jak możliwa jest „filozofia w nauce”?, „Studia Philosophiae Christianae” 22
(1986) 1, s. 9–19, tenże, Czy istnieje autentyczna filozofia przyrody?, „Studia Philosophiae
Christianae” 23 (1987) 1, s. 5–20.
17 Sz. W. Ślaga, Życie – ewolucja, [w:] M. Heller, M.Lubański, Sz. W. Ślaga, Zagadnienia
filozoficzne współczesnej nauki. Wstęp do filozofii przyrody, Warszawa 1993.
10
4
W zaproponowanym przeglądzie koncepcji filozofii przyrody warto
wspomnieć o propozycji W. Krajewskiego, dla którego jest to dyscyplina
leżąca na pograniczu ontologii przyrody i filozofii nauki i nazywana jest
naukową filozofią przyrody. Na sposobie pojmowania filozofii przyrody
mogła zaciążyć historia nauki18.
Przedstawiony tu zarys koncepcji filozofii przyrody nie jest ani wyczerpujący, ani proponowane klasyfikacje – rozłączne. Dyskusja zapoczątkowana na Zjeździe w Szczecinie jest ilustracją otwartości na nowe
ujęcia, nowe spojrzenia, nowe propozycje rozumienia i uprawiania filozofii przyrody dziś, a także na wskazywanie nowych obszarów badań
dla tej dyscypliny. Wystarczy wspomnieć choćby zapoczątkowaną przez
W. Sedlaka koncepcję bioelektroniki, czyli interdyscyplinarnej syntezy
biologicznej służącej do badania życia i jego genezy19, mającą dziś wielu
zwolenników.
Warto sobie w tym miejscu uświadomić, że różne koncepcje danej
dyscypliny pociągają za sobą różne problemy podejmowane w jej ramach, a co za tym idzie – także odmienne jej obrazy.
1.2. Metody uprawiania filozofii przyrody
Kolejnym czynnikiem kształtującym obraz współczesnej filozofii
przyrody, uwikłanym w przyjętą koncepcję jest sposób jej uprawiania.
Zaakceptowana metoda również ujawnia relacje zachodzące między
filozofią przyrody, metafizyką i naukami przyrodniczymi.
W ramach ujęć tradycyjnych należy wyróżnić dwie metody: związaną
z uzależnieniem filozofii przyrody od metafizyki, czyli z metodą abstrakcji fizycznej, lub podkreślającą autonomiczny charakter filozofii
przyrody metodą zaproponowaną przez K. Kłósaka.
Konsekwentnie można wyróżnić dwa podstawowe nurty uprawiania
filozofii przyrody: odgórny, czyli zakładający wyjście od metafizyki lub
oddolny, czyli zakładający wyjście od nauk przyrodniczych. W tym też
_____________
18 Z racji ograniczenia do współczesnej filozofii przyrody pominięta zostaje koncepcja
filozofii przyrody tzw. nauki na początku, która traktowana była jak wprowadzenie do
badań z zakresu nauk szczegółowych. Podejście to ma swoje uzasadnienie historią nauki.
19 W. Sedlak, Wykłady o bioelektronice, Warszawa 1987, s. 21, oraz tenże, Bioelektronika.
Materiały I Krajowego Sympozjum Lublin, 14-15 maja 1975, red. W. Sedlak, Lublin 1982.
Prace zapoczątkowane w tym nurcie kontynuowane są przez uczniów Sedlaka, szczególnie na KUL-u.
5
przypadku wyraźnie dostrzegamy uwikłanie sposobu podejścia do filozofii przyrody od przyjętej jej koncepcji.
Zupełnie inaczej wygląda ustalenie metody w obrębie nietradycyjnych ujęć. Proponuje się tam metodę analityczną (analizy przeprowadzane na podstawie powszechnie akceptowanych zasad logiki i metodologii) w odniesieniu do założeń, teorii naukowych, hipotez, języka, czy
metod. M. Heller, propagując filozofię w nauce, wyraża przekonanie, że
stosowanie metody analizy będącej rekonstrukcją treści zawartych w np.
modelach kosmologicznych (z wykorzystaniem środków geometrycznych) uwalnia nas od określonych poglądów filozoficznych sprzyjając
przybliżeniu struktury świata20. Heller nie uważa za konieczne wskazanie a priori metody, a nawet zastrzega sobie możliwość przyjęcia postawy
spontaniczności, czy wstępnych intuicji wobec badanego problemu21.
1.3. Cel i zadania filozofii przyrody
Tradycyjnie uznaje się, że zadaniem filozofii przyrody jest konstruowanie bądź stosowanie teorii tłumaczącej najbardziej podstawową
strukturę ciał materialnych ożywionych i nieożywionych. Przyjmuje się,
że w ramach współczesnej filozofii przyrody winno się koncentrować na
rozwiązywaniu problemów i inspirowanych osiągnięciami nauk przyrodniczych, a także na dociekaniu filozoficznych założeń tkwiących w
teoriach naukowych (np. kosmologiczne, redukcjonistyczne itp.).
2. Cechy współczesnej filozofii przyrody
Dokonany przegląd czynników kształtujących współczesną filozofię
przyrody pozwala wskazać na co najmniej trzy jej cechy: niejednorodność koncepcyjną i metodologiczną, interdyscyplinarność, a także dynamiczność rozwojową.
2.1. Niejednorodność
Wielość koncepcji, metod i celów świadczy o niejednorodnym obrazie
współczesnej filozofii przyrody. Ta niejednorodność koncepcyjna i metodologiczna, czy nawet niespójność w obrazie współczesnej filozofii
przyrody jest – moim zdaniem – powodem podejmowania dyskusji na
_____________
20
21
6
M. Heller, Nauka i wyobraźnia, Kraków 1995, s. 167.
Tenże, Jak możliwa jest „filozofia w nauce”?, art. cyt., s. 7–8.
temat, czy filozofia przyrody w ogóle istnieje, jeśli tak – to jak ją uprawiać, czy też komu jest ona potrzebna.
Jej niejednorodny obraz jest dodatkowo wzmocniony możliwością
dwuaspektowego jej uprawiania: teoretycznego i praktycznego. O ile za
teoretyczną filozofię przyrody można uznać zarówno tradycyjne, jak i
nietradycyjne koncepcje pozbawione analiz dotyczących aktywności
człowieka, o tyle praktyczna filozofia przyrody stanowi novum i jest
wyraźnie akcentem współczesności. Zasadnicza różnica między teoretyczną i praktyczną filozofią przyrody tkwi w pomijaniu lub uwzględnianiu antropopresji.
Praktyczna filozofia przyrody traktowana czasem jako część ekofilozofii (filozofii środowiska przyrodniczo-społecznego), pojawia się często
w literaturze przedmiotu pod nazwą „ekoetyka”. Jej przedmiotem jest
przyroda wraz z aktywnie obecnym w niej człowiekiem. Owa obecność
człowieka w przyrodzie oceniana jest w świetle tworzonych norm regulujących stosunek człowieka do przyrody. Przedstawicielami tak pojętej
filozofii przyrody praktycznej jest J. M. Dołęga22, Z. Piątek23, W. Tyburski24, G. Böhme25, K. M. Meyer-Abich26.
2.2. Interdyscyplinarność
Zarówno przegląd koncepcji, jak i związanych z nimi przedmiotów
badań, wskazują na interdyscyplinarny charakter filozofii przyrody. Interdyscyplinarność rozumiem tu jako zdolność filozofa (gotowość merytoryczną) do podejmowania refleksji filozoficznej w obrębie kilku dyscyplin naukowych (w szczególności nauk przyrodniczych), a także zespołowej pracy nad rozwiązywaniem konkretnego problemu (np. początku Wszechświata, początku życia, genezy życia itp.). W ramach filo_____________
J. M. Dołęga, Człowiek w zagrożonym środowisku, Warszawa 1998.
Z. Piątek, Etyka środowiskowa. Nowe spojrzenie na miejsce człowieka w przyrodzie, Kraków 1998.
24 W. Tyburski, Z zagadnień etyki środowiskowej, [w:] Ochrona środowiska w filozofii i teologii, red. J. M. Dołęga, J. W. Czartoszewski, Warszawa 1999, s. 153–169; tenże, Spory w
kręgu etyki środowiskowej, w: Między filozofią przyrody a ekofilozofią, red. A. Latawiec, G.
Bugajak, Warszawa 1999, s. 147–160; tenże, Etyka i ekologia, Toruń 1995.
25 G. Böhme, Filozofia i estetyka przyrody w dobie kryzysu środowiska naturalnego, tłum. J.
Merecki, Warszawa 2002; tenże, (Hrsg.), Klassiker der Naturphilosophie, C. H. Beck,
München 1989; tenże, Natürliche Natur., Frankfurt am Main 1991.
26 K. M. Meyer-Abich, Praktische Naturphilosophie – Erinnerung an einen vergessenen
Traum [Practical Philosophy of Nature – Recollection of a Forgotten dream], München CH Beck
1997.
22
23
7
zofii przyrody podejmuje się problemy natury interdyscyplinarnej, jak
choćby istoty i genezy życia.
Oznacza to, że do rzetelnego uprawiania filozofii przyrody, w zgodzie z którąkolwiek z przytoczonych jej koncepcji, niezbędne jest posiadanie odpowiedniej wiedzy nie tylko filozoficznej, ale i z zakresu nauk
szczegółowych27.
2.3. Dynamiczność rozwojowa
Z faktu „zakotwiczenia” filozofii przyrody w naukach przyrodniczych wynika jej dynamiczny, ewolucyjny (postępowy) charakter. Jeśli
bowiem prawdą jest, że w ramach filozofii przyrody wykorzystuje się
dane naukowe zaczerpnięte z nauk przyrodniczych, to każdy nowy fakt
naukowy, każde nowe odkrycie, każda nowa teoria, czy hipoteza mobilizują do podjęcia na nowo refleksji filozoficznej, odkrywania nowych
faktów filozoficznych. Jeśli z kolei, nauka rozwija się dzięki postępowi
technicznemu, to i ten czynnik musi mieć wpływ na stan filozofii przyrody.
I tak wydaje się, że dobrą ilustracją opisywanej sytuacji jest rozwój
techniki komputerowej. Nasza wiedza na temat rzeczywistości materialnej jest coraz bogatsza, w dużym stopniu dzięki zastosowaniu różnorodnych technik komputerowych. Do jej poznawania wykorzystuje się między innymi metodę symulacji i komputery. Wraz z rozwojem techniki
komputerowej, rozszerza się zbiór symulowanych obiektów28. Tworzy
się świat wirtualny, a ten – dla wielu – jest rozszerzeniem świata realnego. W ten to sposób powracamy niejako do podstawowego przedmiotu
badań filozofii przyrody. Pojawia się pytanie: czy nie należy rozszerzyć
obszaru badań podejmowanych w ramach filozofii przyrody o świat
wirtualny? Pozytywna odpowiedź na to pytanie oznaczać może konieczność sformułowania kolejnej koncepcji filozofii przyrody.
Jeśli uznamy za celowe i uzasadnione, wprowadzenie np. świata
wirtualnego do zbioru przedmiotów filozofii przyrody, to potwierdzamy
tym samym fakt postępu i ewolucji zarówno w obrębie filozofii przyrody, jej przedmiotu, jak i metody jej uprawiania, zakresu badań oraz ujęcia. Przykładem faktycznie zachodzącej zmienności filozofii przyrody
_____________
Podejmowane są dyskusje dotyczące wymagań co do pożądanego wykształcenia
filozofów przyrody – wystarczy wspomnieć przytaczany Zjazd w Szczecinie, czy dyskusje podczas konferencji lubelskiej na UMCS.
28 Zob. np. A. Latawiec, Pojęcie symulacji i jej użyteczność naukowa, Warszawa 1993.
27
8
jest pojawienie się filozofii praktycznej, jako reakcji na działanie człowieka w przyrodzie charakterystyczne dla czasów współczesnych.
3. Konsekwencje zarysowanego obrazu filozofii przyrody
Na tle dotychczasowych analiz, współczesna filozofia przyrody jawi
się jako dyscyplina niezwykle dynamiczna, prężnie rozwijająca się i różnorodna. Z kolei, z wyeksponowanego na tej drodze jej obrazu, można
wyczytać zakres, kierunek badań i zadania. Tak ukształtowany obraz
filozofii przyrody zdaje się upoważniać do wypracowania projektu jej
uprawiania. Sadzę, że użyteczną może być propozycja systemowego
ujęcia filozofii przyrody. Ujęcie takie wymagałoby określenia jej jako
system całościowy, względnie stabilny, samoorganizujący się, podatny
na obieg informacji w jego wnętrzu i wymiany jej z otoczeniem. Warto
wspomnieć, że jest to system otwarty. W systemowym ujęciu filozofii
przyrody wyróżnić można elementy przedmiotowe, metodologiczne i
nakierowane na cel. Według innego zestawu elementami takimi, mogą to
być np. paradygmaty, społeczność filozofów przyrody, publikacje. Dzięki relacjom metarefleksyjnym, komunikacyjnym, organizacyjnym porządkującym wymienione typy elementów, tak określony system stanowi całość29.
Takie systemowe ujęcie zdaje się prowadzić do ukazania filozofii
przyrody jako dyscypliny spójnej, w ramach której, jej elementy żywo
reagują na wszelkie zmiany. Pamiętając, że przez system rozumie się
zbiór elementów powiązanych ze sobą elementów i ze swoim otoczeniem30, łatwiejsza do zrozumienia staje się ta złożoność i niejednorodność filozofii przyrody.
W literaturze przedmiotu proponuje się dwie metody opisu systemu31: tzw. opis zewnętrzny dokonywany przez wskazanie elementów
brzegowych (inaczej ujęcie behawioralne, przyczynowe, terminalne, za
_____________
Por.: M. Lubański, Informacja – system, [w:] M. Heller, M. Lubański, Sz. W. Ślaga,
Zagadnienia filozoficzne współczesnej nauki. Wstęp do filozofii przyrody, Warszawa 1993, s. 46–
47.
30 L. von Bertalanffy, Historia rozwoju i status ogólnej teorii systemów, [w:] Ogólna teoria
systemów. Tendencje rozwojowe, red. G. J. Klir, tłum. C. Berman, Warszawa 1976, s. 37.
31 Tamże, oraz: R. Rosen, A survey of dynamical description of System Activity, [in:] General and open systems, book II, ed. W. Gray, N. Rizzo, New York 1971, W. Sadowski, Podstawy ogólnej teorii systemów. Analiza logiczno-metodologiczna, tłum. A. Lewicka, Warszawa
1979, 169; M. D. Mesarović, Matematyczna teoria systemów ogólnych, [w:] Ogólna teoria systemów. Tendencje rozwojowe, red. G. J. Klir tłum. C. Berman, Warszawa 1976, s. 249.
29
9
pomocą bodźca i reakcji, wejściowo-wyjściowe) oraz opis wewnętrzny
formułowany przez dążenie do celu (inaczej mówiąc chodzi o ujęcie celowościowe, teleologiczne, o opis przez proces podejmowania decyzji
lub rozwiązywania problemów).
Zaproponowane systemowe ujęcie filozofii przyrody uwolni nas od
przeświadczenia o traktowaniu tej dyscypliny jak „zbiornik na wszystko” (różne koncepcje, różne metody, różne przedmioty), wyeksponuje
cechy filozofii przyrody jako współczesnej nauki. W projekcie tym warto
uwzględnić nowe aspekty z praktyczną filozofią przyrody, dopracowanie słownika pojęć (np. przyroda32, natura), czy wreszcie opracowanie
katalogu istotnych problemów do rozwiązania (np. wskazanie i opracowanie „pogranicza” przyrody, a więc – „pogranicze” życia, „pogranicze”
światów realnego i wirtualnego tip.). Wskazane przykłady pojęć, problemów uwyraźniają przydatność omówionych cech obrazu współczesnej filozofii przyrody.
4. Wnioski
Współczesna filozofia przyrody istnieje i podlega rozwojowi;
Reaguje na postęp zachodzący w nauce i w technice;
Jest swoistym „czujnikiem” tego postępu;
Jej obraz kształtują relacje zachodzące między nauką, techniką i stanem wiedzy;
Jej obraz zmienia się wraz ze zmianami zachodzącymi w nauce;
Uchwycenie i zrozumienie jej pełnego obrazu może nastąpić w świetle
ujęcia systemowego.
_____________
32 Bardzo interesujące propozycje znajdziemy w tekstach XX-wiecznych filozofów rosyjskich, jak np. W. S. Sołowjow, Rossija i Wsielenskaja Cerkow’, tłum. z fr. G. A. Raczinskij,
[w:] (red.) S. M. Sołowjow, E. L. Radłow, Sobranije soczinienij Władimira Siergiejewicza Sołowjowa, t. XI, Bruxela 1970; czy: W. I. Wiernadski, Kilka slow pro noosfeu, [w:] V, Wirbani
praci, Moskwa 2003. Interesująca sugestię podaje w kwestii określenia przyrody podaj
np.,: H. D. Mutschler, Wprowadzenie do filozofii przyrody. Wybrane zagadnienia, Kraków
2005 – dwa z rozdziałów zatytułował kolejno: Przyroda jako korelat tego, co teoretyczne
(s. 99–128) oraz Przyroda jako korelat tego, co techniczno-praktyczne (s. 129–186).
10
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards