Wprowadznie do nauki prawa karnego

advertisement
Wprowadzenie do nauki prawa
karnego
dr Dagmara Gruszecka
Pojęcie i funkcje prawa karnego
Prawo karne to zespół norm służących do zwalczania
czynów zwanych przestępstwami za pomocą kar oraz
innych środków reakcji prawnokarnej.
Jest to gałąź prawa publicznego.
Funkcje prawa karnego:
1) funkcja ochronna
2) funkcja gwarancyjna
3) funkcja restytucyjna
Pojęcie i funkcje prawa karnego
 FUNKCJA OCHRONNA
normy prawa karnego mają chronić dobra o znacznej społecznej
wartości przed zamachami lub grożącym im niebezpieczeństwem
Realizowana jest na 3 płaszczyznach:
 represyjnej
 prewencyjnej
 zabezpieczającej
 FUNKCJA GWARANCYJNA
normy prawa karnego muszą być też zwrócone na ochronę osób,
którym popełnienie przestępstwa miałoby zostać przypisane
 FUNKCJA KOMPENSACYJNA (RESTYTUCYJNA)
wyraża się w zwróceniu uwagi na indywidualny wymiar konfliktu
między przestępcą a pokrzywdzonym i prawa tego ostatniego do
uzyskaniu rekompensaty za zaistniałe szkody.
Struktura normy prawa karnego
 Przepis prawny a norma prawna
 klasyczna koncepcja trójelementowa obejmująca: hipotezę,
dyspozycję i sankcję
- rodzaje dyspozycji
- rodzaje sankcji
 koncepcja norm sprzężonych
NORMA SANKCJONOWANA
NORMA SANKCJONUJĄCA
To normy sankcjonujące uważane są za właściwe normy prawa
karnego.
 Budowa ustawy karnej
System źródeł prawa karnego
Art. 87 ust 1 Konstytucji
Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej
Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy
międzynarodowe oraz rozporządzenia.
1) Znaczenie Konstytucji i zasad w niej wyrażonych dla prawa
karnego oraz jego wykładni (tzw. wykładnia
prokonstytucyjna)
- Problem bezpośredniego stosowania i współstosowania
Konstytucji
2) Akty prawa międzynarodowego jako źródło prawa karnego
3) Kodeksowe i pozakodeksowe prawo karne
Podstawowe zasady prawa karnego
 Pojecie zasad prawa
 ZASADA LEGALIZMU
Art. 1 § 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia
czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w
czasie jego popełnienia.
Zasada nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori. Przepis
art. 1 § 1 KK zawiera określenie zasadniczych elementów struktury
przestępstwa oraz wskazuje jedną z ustawowych podstaw
odpowiedzialności karnej, stanowiącą naczelną zasadę prawa
karnego materialnego – zasadę legalizmu. Mieści się ona w
formule nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, co
oznacza, że nie ma przestępstwa bez ustawy, nie ma kary bez ustawy
oraz ustawa nie działa wstecz.
Art. 42 KRP 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto
dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę
obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na
przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia
stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego.
Podstawowe zasady prawa karnego
„Kontynuując i rozwijając przedstawioną linię orzeczniczą, Trybunał
Konstytucyjny podkreśla, że art. 42 ust. 1 Konstytucji wyraża szereg
fundamentalnych zasad prawa represyjnego. Po pierwsze, w myśl tego
przepisu, czyn zabroniony i rodzaj oraz wysokość kar i zasady ich
wymierania muszą zostać określone bezpośrednio w ustawie, przy czym
Konstytucja nie wyklucza doprecyzowania niektórych elementów przez
akty podustawowe (zasada wyłączności ustawy w sferze prawa
represyjnego). Rola aktu podustawowego polega w tym przypadku na
dookreśleniu pewnych elementów czynu zabronionego, który zabroniony
został przez ustawodawcę. Po drugie, podstawowe znamiona czynu
zabronionego muszą zostać określone w ustawie w sposób
odpowiadający pewnym minimalnym wymogom precyzji, tak aby
adresat normy prawnej mógł zorientować na podstawie samej tylko
ustawy co do zasadniczej treści ustanowionego zakazu (zasada
określoności regulacji z zakresu prawa represyjnego). Po trzecie,
Konstytucja ustanawia zakaz karania za czyn, który nie był zabroniony
pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia
(zasada lex poenalis retro non agit).”
(wyr. TK z 8.7.2003 r., P 10/02, OTK-A 2003, Nr 6, poz. 62).
 Art. 1 KK - Prawo człowieka do bezpieczeństwa prawnego w
demokratycznym państwie prawnym.
Podstawowe zasady prawa karnego
 nullum crimen sine lege
Zasada ta obejmuje cztery dyrektywy szczegółowe:
zasadę nullum crimen sine lege scripta – przez co należy
rozumieć nakaz określoności przestępstwa (typizacja czynu
zabronionego) i kary przez ustawę, czyli akt normatywny
odpowiadający określonym wymogom ustalonym prawem
zasadę nullum crimen sine lege stricta – zawierającą zakaz
analogii i wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy czynu
zabronionego;
zasadę nullum crimen sine lege certa – zakaz
tworzenia niedookreślonych i nieostrych typów przestępstw
i nieokreślonych kar grożących za przestępstwo
nullum crimen sine lege praevia, zawierającą zakaz
nadawania wstecznej mocy ustawie, jeżeli pogorszyłoby to
sytuację prawną sprawcy.
Podstawowe zasady prawa karnego
Niezbędne wymogi określoności przepisów karnych według wskazań TK:
1) przepis prawa karnego powinna cechować precyzyjność, jasność oraz
legislacyjna poprawność;
2) adresat normy prawnokarnej powinien być w stanie zrekonstruować –
jedynie na podstawie określających ją przepisów, a więc z
zastosowaniem wyłącznie językowych reguł wykładni – zasadnicze
znamiona czynu zabronionego;
3) jednostka nie powinna być w stanie niepewności co do tego, czy
pewne zachowanie stanowi czyn zabroniony;
4) norma karna powinna wskazywać w sposób jednoznaczny zarówno
osobę, do której skierowany jest zakaz, znamiona czynu zabronionego,
jak i rodzaj sankcji grożącej za popełnienie takiego czynu;
5) użycie zwrotów niedookreślonych lub wieloznacznych w obszarze
prawa karnego wymaga istnienia szczególnych gwarancji
proceduralnych, zapewniających przejrzystość i ocenność praktyki
wypełniania nieostrego zwrotu konkretną treścią przez organ państwa
(wyr. TK z 19.7.2011 r., K 11/10, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 60, cz. III, pkt
4.1.6).
Podstawowe zasady prawa karnego
 nulla poena sine lege.
Kara grożąca za przestępstwo powinna być przewidziane ustawą. Ustawa, i tylko
ona, może wskazywać rodzaj i granice grożącej kary i wiązać ją jednoznacznie z
określonym typem rodzajowym przestępstwa.
Sankcja karna powinna być w ustawie określona w sposób niebudzący wątpliwości,
stąd ustawa nie powinna się posługiwać sankcjami nieokreślonymi zarówno co do
rodzaju, jak i czasu trwania czy wysokości grożącej kary
Jednak jeżeli sankcja nie wskazuje granic grożącej kary, granicę tę należy ustalić na
podstawie przepisu Części ogólnej KK określającego ustawowe limity danej kary. (Tak
zresztą na ogół ustawodawca określa w sankcji zagrożenie karą grzywny i
ograniczenia wolności. Wówczas w odniesieniu do grzywny należy sięgnąć do art.
33 KK, natomiast w wypadku kary ograniczenia wolności – do granic oznaczonych
w art. 34 § 1 KK. Podobnie przy zagrożeniu karą pozbawienia wolności, gdy w sankcji
brakuje wskazania dolnej lub górnej granicy, należy relatywizować ją do ustawowo
określonych granic kary pozbawienia wolności – dolnej, wynoszącej miesiąc, lub
górnej, określonej na 15 lat.
Zasada nulla poena sine lege ma zastosowanie także do wymiaru kary. Wynika z niej
zakaz orzeczenia kary nieprzewidzianej ustawą, kary nieoznaczonej w czasie i innej
niż ustalona przepisami prawa karnego za dany typ przestępstwa, z modyfikacjami
zawartymi w Części ogólnej KK.
• RODZAJE SANKCJI : BEZWZGLEDNIE NIEOZNACZONE, WZGLĘDNIE NIEOZNACZONE,
BEZWZGLEDNIE OZNACZONE
Podstawowe zasady prawa karnego
nulla poena sine lege.
Zasada "nie ma kary bez ustawy" ma na płaszczyźnie tworzenia
prawa charakter bezwzględny, kara nie może być określana w
podustawowym akcie prawnym. Jednak sama treść stanowionych
środków penalnych jako konsekwencji popełnienia czynu
zabronionego ma w wielu przypadkach właściwie charakter
otwarty, bo często dokonuje się w niej wyłomów uzasadnianych
względami politycznokryminalnymi. Widać to wyraźnie np. przy
określaniu obowiązków próby przy środkach probacyjnych.
Jednocześnie jednak posługiwanie się systemem sankcji
bezwzględnie określonych narusza zasadę proporcjonalności i
sprawiedliwości (zob. uzasad. wyr. TK z 22.12.1997 r., K 2/97, OTK
1997, Nr 5–6, poz. 72).
Podstawowe zasady prawa karnego
ZASADA LEX RETRO NON AGIT

Poza tym, że czyn zabroniony i kara muszą być określone w ustawie, wymagane jest,
by była to ustawa obowiązująca w czasie jego popełnienia.

Jedynie obowiązująca ustawa stanowi podstawę dla poniesienia odpowiedzialności
karnej za popełnienie przestępstwa.
• Czyn może być tylko wtedy uznany za przestępstwo, gdy został zabroniony przez ustawę
jeszcze przed jego popełnieniem, tak więc zakaz czy nakaz zachowania pod groźbą kary
musi wyprzedzać w czasie czyn zabroniony i znajdować się w ustawie mającej już moc
prawną, czyli w ustawie obowiązującej w czasie jego popełnienia
• Ta sama reguła dotyczy sankcji karnej!
• "Generalna zasada niedziałania prawa wstecz ma szczególne znaczenie w dziedzinie prawa
karnego. Związek tej zasady z prawem karnym wyraża art. 42 ust. 1Konstytucji . (…)
Zasada lex retro non agit stwarza gwarancję bezpieczeństwa, iż działanie niebędące
przestępstwem nie stanie się nim po jakimś czasie, a jeżeli jest karalne, to jest zagrożone
dokładnie określoną karą. Należy jednak zaznaczyć, że przepis ten odnoszący się do orzekania
w przedmiocie winy i kary nie może być podstawą kontroli normy, która dotyczy instytucji
związanej z wykonywaniem już orzeczonej kary pozbawienia wolności" (wyr. TK z 10.7.2000
r., SK 21/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 144).
 SĄ JEDNAK WYJĄTKI!!!
Podstawowe zasady prawa karnego
Artykuł 7 EKPC
• 1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu
polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według
prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu
zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również
wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w
czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.
• 2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby
winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły
czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody
cywilizowane.
Art. 15 MPOiP 1. Nikt nie może być skazany za czyn lub zaniechanie, które w myśl prawa
wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowiły przestępstwa w chwili ich popełnienia. Nie
może być również zastosowana kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w chwili
popełnienia przestępstwa. Jeżeli po popełnieniu przestępstwa ustanowiona zostanie przez
ustawę kara łagodniejsza za takie przestępstwo, przestępca będzie miał prawo z tego korzystać.
2. Nic w niniejszym artykule nie ogranicza sądzenia i karania jakiejkolwiek osoby za jakikolwiek czyn
lub zaniechanie, które w chwili ich popełnienia stanowiły przestępstwo w myśl ogólnych zasad
prawa uznanych przez społeczność międzynarodową.
Podstawowe zasady prawa karnego
"Gwarancja z art. 7 Konwencji winna być interpretowana i
stosowana, co wynika z jej przedmiotu i celu, w taki sposób, by
zapewnić skuteczne zabezpieczenie przed arbitralnym
oskarżeniem, skazaniem i ukaraniem. Art. 7 ust. 1 Konwencji
stanowi zasadę, iż jedynie prawo może definiować
przestępstwo i przewidywać za nie karę (nullum crimen, nulla
poena sine lege). Stąd wynika, iż czyny zagrożone karą i
odpowiadające im kary muszą być wyraźnie określone przez
prawo. Wymóg ten zostaje spełniony wówczas, gdy jednostka
może wywieść z brzmienia odnośnego przepisu – oraz, gdy
zachodzi taka potrzeba, przy pomocy sądowej interpretacji
tego przepisu – jakie działania lub zaniechania sprawią, że
poniesie ona odpowiedzialność karną".
• wyr. ETPC z 22.1.2013 r. w sprawie Camilleri przeciwko Malcie,
skarga Nr 42931/10)
Podstawowe zasady prawa karnego
ZASADA nullum crimen sine periculo sociali
Nie ma przestępstwa bez społecznej szkodliwości czynu
• art. 1 § 2 KK
• zasada ta stanowi przede wszystkim postulat kierowany do ustawodawcy
• znaczenie tzw. materialnej cechy przestępstwa
Wprowadzenie do systemu prawnego normy sankcjonowanej zabraniającej pod groźbą kary
zachowania określonego typu nie może naruszać wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP
zasady proporcjonalności (adekwatności, współmierności, stosunkowości), co łączy się
immanentnie z aprobowaną współcześnie ideą prawa karnego jako instrumentu ultima
ratio. Oznacza to, że na zabieg kryminalizacyjny prawodawca powinien decydować się
tylko wówczas, gdy inne środki społecznego oddziaływania okazują się być
niewystarczające (zob. orz. TK z 26.4.1995 r., K 11/94, OTK 1995, Nr 1, poz. 12).
ZASADA Ultima ratio prawa karnego
ZASADA nullum crimen sine culpa
Nie ma przestępstwa bez winy sprawcy
• art. 1 § 3 KK
• funkcja legitymizującą i limitująca winy
• konieczność uzależnienia odpowiedzialności karnej od winy i wzmocnienie tym samym
funkcji gwarancyjnej prawa karnego
• wymóg zawinienia w czasie popełnienia czynu zabronionego (reguła koincydencji)
Podstawowe zasady prawa karnego
„Przestępstwem jest czyn nie tylko formalnie wyczerpujący znamiona
określone w ustawie karnej, ale godzący w substancjalne dobra
społeczne uznawane przez społeczeństwo i pozostające pod protekcją
nie tylko prawa karnego, ale i innych systemów normatywnych, w tym
moralności, powinności wynikającej z poczucia tradycji i tożsamości
narodowej„
(J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna, 2007, s. 27)
"Projektodawcy wyszli z założenia, że postulat, aby czynami zabronionymi
pod groźbą kary były czyny społecznie szkodliwe, jest adresowany do
ustawodawcy (…). Postulat taki odpowiada więc normie wyższego rzędu
niż normy wyrażone przepisami Kodeksu karnego. Elementu
materialnego związanego z określonym typem zachowania nie
udowadnia się w postępowaniu karnym. (…) Zupełnie inaczej
przedstawia się problem materialnej treści przestępstwa co do
konkretnego czynu realizującego znamiona typu czynu zabronionego.
Nowy Kodeks zajmuje stanowisko, że przestępność czynu zależy od
stopnia jego społecznej szkodliwości (jego karygodności). Nie każdy czyn
karalny realizujący znamiona czynu zabronionego jest karygodny.
Karygodne są tylko takie czyny, które osiągnęły wyższy niż znikomy
stopień społecznej szkodliwości (…)" (Uzasadnienie projektu KK z 97 r., s.
117).
Podstawowe zasady prawa karnego
"Odpowiedzialność karna opiera się na zasadzie winy. Oznacza
to, że sprawca czynu zabronionego ponosi odpowiedzialność
karną tylko na tyle, na ile można mu postawić zarzut, przy
czym skalę tego zarzutu, a więc i zakres odpowiedzialności –
wyznaczają zasady subiektywizacji i indywidualizacji".
Wyr. SN z dnia 4.11.2002 r. , III KK 58/02, Legalis
„Wydaje się, że Konstytucja RP, określając w art. 42 ust. 3 zasadę
domniemania niewinności, wyraźnie opiera odpowiedzialność
karną na zasadzie winy. Stanowi bowiem, że: "Każdego uważa
się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona
prawomocnym wyrokiem sądu". (B. Kunicka-Michalska, Zasady
odpowiedzialności, s. 27)
Podstawowe zasady prawa karnego
ZASADA HUMANITARYZMU
Art. 3 Kary oraz inne środki przewidziane w tym kodeksie stosuje się z
uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z
poszanowaniem godności człowieka.
Zasada ta jest częścią szerszej zasady, mającej znaczenie naczelnej
zasady prawa karnego – zasady humanizmu. Znajduje ona oparcie
przede wszystkim w wartości GODNOŚCI wskazanej w art. 30 Konstytucji
RP
"Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i
praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i
ochrona jest obowiązkiem władz publicznych” - prymat godności
człowieka
• art. 40 Konstytucji : "Nikt nie może być poddany torturom ani
okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu.
Zakazuje się stosowania kar cielesnych"
• art. 41 ust. 4 : "Każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w
sposób humanitarny".
Podstawowe zasady prawa karnego
ZASADA HUMANITARYZMU
A zasada HUMANIZMU
• Powinność kierowania się zasadą humanizmu spoczywa na
tworzących prawo: muszą tak kształtować treść norm aby nie
naruszały one godności człowieka.
• Zasada humanizmu powinna być także wskazaniem dla
wykładni przepisów prawa karnego.
• Ma ona odniesienie w równej mierze do KK, jak i do prawa
karnego pozakodeksowego oraz innych dziedzin prawa.
• W art. 3 KK ujęto wąsko zasadę humanizmu w postaci zasady
humanitaryzmu: nie ogranicza to jednak zakresu zasady
humanizmu wyprowadzanej z Konstytucji RP i bezpośrednio
stosowalnej również na gruncie prawa karnego.
Podstawowe zasady prawa karnego
• zakres, jaki KK zakreśla zasadzie humanitaryzmu, nie oznacza,
że zasada humanizmu ma odniesienie w postaci zawartej w
art. 3 KK tylko do stosowania kar i innych środków
przewidzianych w KK.
• Źródłem szerokiego zakresu zasady humanizmu jest
Konstytucja RP. To upoważnia do przyjęcia, że prawo karne
powinno respektować godność każdego człowieka. Odnosi się
to także do pokrzywdzonego
• Zasada humanizmu znajduje oparcie również w
międzynarodowych aktach praw człowieka ratyfikowanych
przez Polskę – w art. 7 i 10 MPPOiP, art. 3 EKPC oraz w
Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego
okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo
karania z 10.12.1984 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378)
... jakieś pytania?
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards