Opracowane zagadnienia z PiSP

advertisement
ZAGADNIENIA Z PARTII I SYSTEMÓW PARTYJNYCH
1. Kryterium definicji partii politycznych - Pojęcie partii jest róŜnorodnie definiowane. Wynika to z
wielu czynników. WyróŜniamy 9 kryteriów, kryteriów oparciu, o które tworzone są definicje partii
politycznych, a mianowicie: 1) wspólnota poglądów – autorami takiego podejścia byli min B. Constant
oraz J. Blutschil – partia tu rozumiana jest jako zbiorowość zorganizowana która posiada taki sam
światopogląd. 2) reprezentacja poglądów – partie reprezentują swoje i wyborców interesy , poglądy,
które realizują przy pomocy działalności politycznej. 3) walka o władzę państwową – partie jako
zbiorowość zorganizowana ludzi dąŜy do zdobycia i utrzymania władzy. 4) walka o róŜne cele –
kryterium te pojawiło się wraz z powstaniem partii komunistycznych, faszystowskich oraz narodowowyzwoleńczych, narodowowyzwoleńczych wysokim stopniu zorganizowania i radykalnych metodach
działania, dość często w warunkach nielegalnych. 5) 195). rywalizacja polityczna o poparcie narodu –
partia dąŜy w wyborach do zdobycia jak największego poparcia wśród elektoratu. 6) funkcje społeczne
– partie jako organizacje społeczne dzięki swoje działalności wypełniają funkcje. 7) klasowość – partie
reprezentuje róŜne klasy i z róŜnych się wywodzą. 8) udział w wyborach – organizacje które nie biorą
udziału w wyborach nie są partiami politycznymi, mimo iŜ od strony formalno prawnej spełniły
wszystkie wymogi, na podstawie których zostały wpisane do rejestru partii politycznych. 9) kryterium
formalno prawne – czyli określenie partii w Ustawie o partiach politycznych oraz w Konstytucji i
zarejestrowana jako partia polityczna.
2. Kryterium formalno- prawne w definicjach partii politycznych (Polska, Niemcy, Portugalia,
Finlandia) Polska-W ustawie o partiach politycznych z dnia 28 lipca 1990r partię polityczna określano
jako organizację występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w Ŝyciu publicznym,
w szczególności poprzez wywieranie wpływu na kształtowanie polityki państwa i sprawowanie władzy.
W ustawie o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997r uŜyto następującej definicji: Partia
polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział
w Ŝycie publicznym poprzez wywierania metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki
państwa lub sprawowanie władzy publicznej. Niemcy – ustawa z dnia 24 lipca 1969r Partie polityczne
są to zrzeszenia obywateli, które zamierzają wywierać stale lub przez dłuŜszy czas wpływ na polityczne
kształtowanie woli na szczeblu federacji lub poszczególnego kraju oraz współdziałać w reprezentowaniu
narodu w Niemieckim Parlamencie Federalnym lub w jednym z parlamentów krajowych, jeŜeli w
świetle ogólnego obrazu rzeczywistych stosunków, stosunków zwłaszcza z uwagi na zasięg i trwałość
ich organizacji, liczbę członków i sposób występowania Ŝyciu publicznym dają wystarczającą rękojmię
powaŜnego traktowania swych celów. Portugalia- partie polityczne to stale działające organizacje
obywateli, których podstawowym zadaniem jest uczestnictwo na demokratycznej drodze w Ŝyciu
publicznym kraju poprzez współdziałanie na podstawie praw konstytucyjnych, jak równieŜ
1
opublikowanych statutów partyjnych, partyjnych programów wyraŜaniu woli politycznej narodu,
uczestnictwo w szczególności w procesie wyborczym na drodze wysuwania i popierania kandydatów.
Finlandia- partią polityczna to związek wpisany do rejestru partii, prowadzonego przez Ministerstwo
Sprawiedliwości.
3. Definicje wyborcze partii politycznych wg G. Sjobloma, G. Sartoriego, K. Jandy, J. E. Lane i S.
Ersson oraz R. Herbuta. G. Skoblom za partie polityczne uwaŜa te organizacje które wysuwają
kandydatów wyborach powszechnych do ciał parlamentarnych oraz na stanowiska polityczne, G Sartori
uwaŜa, Ŝe partia to taka grupa polityczna która jest obecna w procesie wyborczym i zdolna do
wysunięcia poprzez wybory kandydatów na stanowiska publiczne, K. Janda postrzega partie jako
organizacje które dąŜą do obsadzenia waŜnych stanowisk politycznych swymi legitymowanymi
reprezentantami., J.E. Lane i S. Ersson uznają, Ŝe partiami politycznymi są te organizacje, które zostały
zarejestrowane w statystykach wyborczych, R. Herbut uwaŜa, Ŝe partia polityczna jest dobrowolną
organizacją uczestniczącą w procesie wyborczym, czyli bezpośrednio w selekcji kandydatów
zasiadających w ciałach legislacyjnych a równieŜ pośrednio kandydatów zajmujących później
stanowiska w ciałach wykonawczych w ten sposób daje wyraz dąŜeniu do zdobycia lub utrzymania
władzy państwowej.
4. Definicje partii politycznej wg M. śmigrodzkiego proponuje inne podejście, wyróŜnia on 3 typy
definicji partii 1) definicje unitarne zwracają uwagę tylko na jeden element, pozwalający na odróŜnienie
partii od innej organizacji. MoŜe to być np.: a) progam lub doktryna ( np. E. Burke – partia jest zespół
ludzi krzewiących wspólnym staraniem sprawę narodową), b) struktura wewnętrzna ( M. Duverger:
partia jest wspólnotą o określonej strukturze wewnętrznej), c) zamierzony cel np.: partie są to
zbiorowości zorganizowane dla utrzymania i zdobycia władzy). 2) definicje podrzędnie złoŜone
określają partię jako organizację o określonej strukturze, której celem jest zdobycie lub utrzymanie
władzy 3) definicje nadrzędnie złoŜone najpełniej określają charakter i istotę partii politycznej jako
organizacji o określonym programie i strukturze wewnętrznej, zmierzającej d o zdobycia władzy
metodami nierewolucyjnymi. ( W. Skrzydły) Definicje te są najpełniejsze i najbardziej dokładne,
moŜemy w nich wyróŜnić 4 elementy składowe: a) organizację, b) program, c) poparcie społeczne
(wyborcze), d) władzę.
5. Koncepcja ogniw pośredniczących partii politycznej wg K. Lawson
K. Lawson opisał partie polityczne jako specyficzną formę powiązań między państwem a
społeczeństwem. Oznacza to, iŜ obywatele uczestniczą w procesie rządzenia. W myśl koncepcji tego
autora, partia moŜe przyjąć jedną lub kilka – z czterech moŜliwych – form powiązań. 1. Partia jako
ogniwo partycypacyjne – podmiotem jest wyborca który bierze udział w procesie rządzenia poprzez
wywieranie wpływu zarówno na program wyborczy, jak i nominacje kandydatów przystępujących
2
później do rywalizacji wyborczej. Dzięki temu mogą potem zrealizować zasadę odpowiedzialności
politycznej deputowanych piastujących funkcje publiczne. 2. Partia jako ogniwo wyborcze – podmiotem
jest elita partyjna. To ona ma pod ścisłą kontrolę cały proces wyborczy, który w zasadzie nie kończy się
wraz z rozdaniem mandatów, lecz trwa permanentnie. Chodzi bowiem o to iŜ liderzy partyjni biorą
udział w nominowaniu kandydatów przystępujących da walki wyborczej, kontrolują przebieg kampanii,
następnie sprawdzają reprezentantów zasiadających w ciałach przedstawicielskich pod kątem realizacji
linii programu partii oraz czy są wobec niej lojalni. 3. Partia jako ogniwo klientelistyczne – dość
specyficzny typ ogniwa łączącego partię z elektorem. Partia tworzy klientele wyborczą która pod
względem składu jest dość przypadkowa, czyli nie jest to jakaś jednorodna grupa społeczna, lecz
wyborcy, którzy głosują w zamian za spełnienie oczekiwanych korzyści. Partia jako tego typu ogniwo
nie ma własnej bazy wyborczej lecz kształtuje ją w czasie kaŜdej kampanii wyborczej. 4. Partia jako
ogniwo kierowniczo- nakazowe – charakterystyczne dla państw niedemokratycznych. Elity partyjnopaństwowe za pomocą partii dokonują totalnej kontroli zachowań obywateli. Lawson uwaŜa iŜ parti jako
typ form powiązań czasami występuje łącznie z ogniwem klientelistycznym.
6. Natura i funkcje partii politycznych wg szkoły amerykańskiej ( orientacja klasyczna i
funkcjonalna) Zgodnie z orientacją funkcjonalną naleŜy przy analizie podmiotów polityki, m.in. partia
polityczna brać pod uwagę jej 3 podstawowe cechy właściwe: Po pierwsze chodzi tu o prezencję partii,
a innymi słowy o jej powierzchowność pozwala to analizować partie polityczne w kontekście ich
wpływu na percepcję wyborców ( odbiór pozytywny kontra odbiór negatywny czy teŜ jego zupełny
brak) Po drugie orientacja funkcjonalna koncentruje się na samej naturze partii politycznej innymi słowy
im bardziej partie polityczne są zintegrowane, wewnętrznie skonsolidowane, tym egzekutywa
państwowa jest prawdopodobnie bardziej scentralizowana. Po trzecie orientacja funkcjonalna odnosi się
teŜ do wzorów zachowań partii politycznych. W orientacji klasycznej system partyjny moŜna uznać jako
interpretatora przyczyn procesów politycznych, tj. decentralizacji władzy, kooperacji egzekutywy z
legislatywą państwową. Howard A. Scarrow politolog amerykański twierdzi iŜ w tym kontekście moŜna
rzec iŜ partie polit są w istocie niczym innym jak motorem sprawczym przyczyną większości procesów
politycznych
7. Funkcjonalny sposób interpretacji partii p.
Definiując partię polityczną rzecznicy orientacji funkcjonalnej posługują się róŜnymi kryteriami przy
określeniu jej strategicznej roli w ramach systemu politycznego, a więc na ogół wskazują na sposób w
jaki wypełnia ona funkcje pośredniczące między państwem a społeczeństwem. W definicjach tych akcentuje się np. walkę o władzę państwową, fakt udziału w wyborach, reprezentowanie określonych
interesów czy poglądów, wypełnianie specyficznych funkcji społecznych (np. funkcji edukacyjnej czy
mobilizacyjnej). Podejście funkcjonalne dominuje równieŜ w tzw. prawnych definicjach partii
politycznej, zamieszczonych w ustawach o partiach politycznych lub/i konstytucjach. Z reguły jest ona
3
postrzegana jako organizacja biorąca udział w Ŝyciu publicznym kraju, której zasadniczymi funkcjami obok oczywiście funkcji wyborczej (wysuwanie i popieranie kandydatów) - są funkcja rządzenia, a więc
sprawowanie władzy publicznej, oraz funkcja artykulacji interesów i potrzeb obywateli (wyraŜanie woli
politycznej narodu). Na przykład polska ustawa o partiach politycznych traktuje ją jako organizację
„stawiającą sobie za cel udział w Ŝyciu publicznym, w szczególności poprzez wywieranie wpływu na
kształtowanie polityki państwa i sprawowanie władzy" Orientacja funkcjonalna opiera się na załoŜeniu,
iŜ z samego faktu jej obecności oraz charakteru wypełnianych funkcji wynikają
określone
konsekwencje dla funkcjonowania systemu politycznego jako całością.
8. Strukturalny sposób interpretacji partii p.
Orientacja strukturalna charakteryzuje się tym, IŜ jej reprezentanci traktują ją prze wszystkim jako
strukturę, w której ujawniają się określone wzorce aktywności. Partia jest więc instytucją, formą
zorganizowania aktywności jej członków oraz areną, gdzie ludzie zachowują się w określony sposób,
wchodząc we wzajemne interakcje. Sympatyków tego ujęcia interesuje pytanie czym partia jest lub co
ludzie robią w partii, dlaczego zwracają uwagę na to, iŜ partia jest to organizacja, stowarzyszenie
jednostek, które w mniejszym lub większym stopniu podzielą organizacyjne cele. WaŜne są teŜ te
kwestie jak: wewnętrzna organizacja partii, struktura i dystrybucja władzy w jej ramach, jej siła
polityczna, relacja między elita partii a aktywistami czy członkami.
9. Partia p w teorii racjonalnego wyboru.
Zwolennicy racjonalnego wyboru traktują ją jako efektywny instrument umoŜliwiający grupom liderów
osiągnięcie wymiernych korzyści i zasobów (selektywnych). Partia musi dysponować określoną
strukturą, racjonalną z punktu widzenia ambicji politycznych liderów, jednak jest przede wszystkim
traktowana jako organizacja uwikłana w przetargi o charakterze rynkowym. Oznacza to, iŜ jej cele i
strategie determinowane są przez rynek wyborczy i oczekiwania elektoratu. Zjawisko otwarcia rynku
wyborczego, jako efekt m.in. erozji tradycyjnych form lojalności partyjnej, spowodowało zaostrzenie
stylu, w jaki rywalizują o głosy wyborców partie polityczne. Wyborca staje się do pewnego stopnia
nieprzewidywalny w swoich reakcjach i przejawia skłonność do przenoszenia poparcia z jednej partii na
drugą. Skoro partia nie moŜe być pewna poparcia określonego segmentu elektoratu, musi stosować
otwarte i inkluzywne strategie polityczne, nastawione na penetrację przynajmniej znacznej części rynku
wyborczego. Zaczyna więc posługiwać się dodatkowo technikami marketingowymi jako sposobem
przechwycenia głosów wyborców. Urynkowienie strategii wyborczych wpływa na upodabnianie działań
partii politycznej do sposobu zachowania podmiotu o celach rynkowych. Zjawisko to
upraszcza
schematy rywalizacji wyborczej. Rodzi ono jednak komplikacje dla partii p. : chodzi tylko o pewną
nieprzewidywalność rozstrzygnięć na rynku wyborczym. Wymuszenie na partiach politycznych
(ustabilizowanych) stosowania strategii marketingowych wcale nie czyni z nich podmiotów bezbronnych i w pełni uległych. Przyjmując warunki podyktowane przez rynek wyborczy, partie
4
ustabilizowane i tak w pełni kontrolują proces sprawowania władzy państwowej. We współczesnych
demokracjach obserwujemy zjawisko oddzielania celów wyborczych
od celów związanych ze
sprawowaniem władzy państwowej.PoraŜka wyborcza partii politycznej niejednokrotnie wcale nie
wyklucza jej ze składu rządu. Kartelizacja ustabilizowanych ugrupowań, łagodzi szok wywołany
otwarciem rywalizacji na poziomie wyborczym i koniecznością stosowania strategii marketingowych.
Na proces urynkowienia podatne są zwłaszcza partie nowe, które zostają zobligowane do stonowania
strategii marketingowych jako jedynego skutecznego sposobu na wykreowanie własnego elektoratu.
10. Natura i funkcje partii polit wg tradycji europejskiej ( wg A. Haywooda i A. Kinga) Anthony
King wskazuje na 6 funkcji pełnionych przez partie polityczne i są to: funkcja zagospodarowania
głosów, funkcja integracji i mobilizacji publiczności masowej, funkcja rekrutacji liderów politycznych,
funkcja organizacji rządu, Funkcja formułowania polityki publicznej i funkcja agregacji interesów.
Takie właśnie szczególne europejskie podejście do analizy funkcji partii politycznych wynika m.in. z
ich charakteru i znaczenia na naszym kontynencie. Partie polityczne odbierane są – w odróŜnieniu od
słabego modelu amerykańskiego – jako nadzwyczaj mocne instytucje polityczne w kontekście istnienia
narodowych systemów partyjnych krajów Europy. Dzieje się tak dlatego iŜ są one szczególnie w
systemach parlamentarno-gabinetowych jedynym nośnikiem wartości i idei politycznych.
Andrew Heywood wyróŜnia : Funkcje reprezentacyjną – odnosi się do umiejętności wyraŜania
poglądów plitycznych, zarówno przez samych
członków
danej partii jak i grup wyborców oraz
właściwe, zgodnego z oczekiwaniami elity partyjnej, zachowaniami zidentyfikowanego juŜ elektoratu
na rynku politycznym( wyborczym i parlamentarno gabinetowym)
Funkcja form i sposobów rekrutacji elit - partie polityczne rekrutują osoby do siebie któr będą ją
reprezentować na zewnątrz, politycy obsadzają urzędy polityczne na podstawie przyjętego oficjalnego
stanowiska parti politycznej , w wyborach prezydenckich najczęściej liderzy poszczególnych partii
rywalizują o urząd głowy państwa a w wyborach parlamentarnych liderzy walczą o urząd premiera.
Formułowanie celów
- tworzą atrakcyjne programy rządowe, w kontekście zwiększenia własnej
popularności wśród obywateli , traktowany jako potencjalny elektorat gotowy oddać na nie swoje głosy
wyborcze.
Funkcja agregacji i artykulacji interesów – agregacji czyli skupienie, łączenie, uzgadnianie, znalezienie
to co najwaŜniejsze łączy interesy środowisk które partie popierają, artykułują szereg Ŝądań
Funkcja socjalizacji i mobilizacji politycznej - socjalizacjo to Ŝycie w społeczeństwie , przyjmowanie
reguł, partie edukują ludzi czym jest system polityczny, przekazywanie pewnych standardów ,
przygotowanie i uczenie oraz mobilizacja społeczeństwa w czynnym udziale politycznym
Organizacja rządu - działalność personalna i programowa a takŜe wykreowanie lidera.
5
11 Funkcje partii politycznej wg R. Herbata i M. Sobolewskiego
Sobolewski przyjmuje Ŝe mamy do czynienia z fukcjami partii które w istocie uwypuklają róŜne rodzaje
działań partii, trzy wydają się jako te najistotniejsze. Chodzi tu mianowicie o funkcję wyborczą , funkcję
rządzenia i funkcjęwychowawczą
Herbut wyróŜnia funkcję społeczną – partia musi dochodzić do jak największej części
elektoratu ,
budowanie więzi z otoczeniem społecznym , przepływ informacji , tworzenie struktur funkcja państwo
publiczna – udział w procesie decyzyjnym , nominowanie ludzi na stanowiska, realizacja strategi
koalicyjnych, funkcja organizacyjna – stworzenie struktury funkcjonalnej , organizacyjne przetrwanie
12. Funkcje partii polit wg R.S. Katza i P. Maira
funkcja publiczna – reprezentacja poglądów i interesów, rekrutacja elit , organizacja rządu
funkcja Ŝyciowe – dzięki strukturom partie działają , Ŝyją , struktury te są waŜne w czasie walki
wyborczej,
funkcje centralna – kontrolowanie poszczególnych działów
lokalnych , a dokładnie stałe sztaby
wyborcze, dbają o stały przepływ informacji , tworzą wizerunek partii.
13. Przyczyny wymuszające zmianę partii p wg R. Herbuta.
Partie, których zasadniczym celem jest przechwycenie stanowisk publicznych, za wszelką cenę będą
starały się wejść do gabinetów koalicyjnych. JeŜeli się to im nie uda, mamy do czynienia z szokiem, co
moŜe pchnąć do zmiany organizacyjnej. Partia, starająca się zdobyć jak najwięcej głosów wyborczych,
moŜe kierować się chęcią realizacji określonych postulatów programowych w momencie wejścia do
gabinetu. Gdy okaŜe się, iŜ jest to niemoŜliwe -przechodzi do opozycji. Nie moŜna więc wykluczyć
sytuacji, gdy partie dąŜą zarówno do zdobycia głosów, jak i stanowisk publicznych, mając na względzie
racje programowe. W demokracjach konsensualnych
poraŜka wyborcza partii politycznej (spadek
poparcia) wcale nie wyklucza ugrupowania z udziału w gabinecie koalicyjnym. Zwłaszcza mniejsze
partie polityczne o ustabilizowanych powiązaniach w ramach systemu partyjnego moŜna uznać za
podmioty dąŜące przede wszystkim do kontrolowania stanowisk publicznych. Źródłem stresu moŜe stać
się dla nich sytuacja, gdy tradycyjni partnerzy odsuwają się i nie zapraszają ich do rozmów koalicyjnych
lub pojawia się w bezpośredniej bliskości nowe ugrupowanie ze znacznym potencjałem koalicyjnym.
Nie bez znaczenia moŜe być równieŜ radykalne osłabienie partii politycznej, która z reguły stawała się
osią procesu tworzenia gabinetu koalicyjnego, przyciągając do niego konkretne ugrupowania. W tych
jednak przypadkach partia, pierwotnie nastawiona na zdobywanie stanowisk publicznych, musi dąŜyć
do zmiany nie tylko tej konkretnej strategii, ale równieŜ wprowadzenia znacznych modyfikacji, jeŜeli
chodzi o inne wymiary rywalizacji. Partie polityczne mogą przywiązywać szczególną wagę do celów
programowych (ideologicznych). Zmiany w tradycyjnym układzie rywalizacji wyborczo-parlamentamej
nie dostarczają na ogół wystarczająco mocnego argumentu na rzecz zmiany organizacyjnej. Ostateczny
impuls musi przyjść z „zewnątrz" systemu politycznego (otoczenia społecznego i międzynarodowego.
6
Obok impulsu z zewnątrz, kojarzonego najczęściej z wyborczymi osiągnięciami ugrupowania, zmianę w
partii politycznej moŜe spowodować zmiana lidera lub dominującej frakcji. W razie wystąpienia silnego
impulsu z zewnątrz, zmiana w partii politycznej jest konstruowana przez elitę przywódczą, a więc
równieŜ lidera. W tym jednak wypadku działa on w zasadzie jako mediator czy teŜ „pośrednik",
szukający sposobu przywrócenia równowagi wewnętrznej w obliczu presji róŜnorodnych czynników. W
zasadzie występuje on w roli czynnika „interweniującego" W znacznym więc stopniu umiejętności
nowego lidera oraz uzyskanie poparcia w samej partii (np. powszechnie artykułowana gotowość do
zmian, równieŜ na poziomie członkowskim, czy wsparcie dominującej w partii koalicji - frakcji, to
czynniki decydujące o wprowadzeniu samej zmiany, a takŜe o jej zakresie. Kolejny czynnik to obecność
lub brak silnej struktury przywódczej w partii politycznej. JeŜeli istnieje w niej wyraźnie zaznaczona
tendencja do uprzywilejowania pozycji lidera, wyposaŜania go w znaczny zakres formalnych
uprawnień, to jego moŜliwości wprowadzenia zmiany, i to niezaleŜnie od wystąpienia pozostałych
czynników wewnętrznych, znacznie wzrastają.Ostatni czynnik to zmiana dominującej koalicji
(frakcji).Szczególna rola tego czynnika ujawni się w partiach o znacznym poziomie frakcjonalizacji.
Koalicje (grupy) polityków partyjnych mogą oferować nie tylko odmienne wizje co do sposobu
kierowania partią polityczną, ale równieŜ róŜniące się koncepcje programowe. Przejęcie władzy przez
jedną z nich moŜe wiązać się z koniecznością wprowadzenia określonych zmian, i to niezaleŜnie od
tego, czy istnieje impuls z zewnątrz. Zmiany naleŜy traktować jako instrument słuŜący wzmocnieniu
pozycji przetargowej nowej ekipy.
14. Argumenty świadczące o kryzysie (załamaniu) partii p.
Z reguły argumenty podnoszone przez zwolenników tezy o kryzysie lub upadku partii politycznej
dotyczą dwóch sfer:
strukturalno-organizacyjnej oraz funkcjonalnej. JeŜeli chodzi o tę pierwszą sferę, to generalnie akcentuje
się proces słabnięcia siły partii politycznej jako instytucji (organizacji). W schemacie tym mieszczą się
zarówno argumenty dotyczące spadku członkostwa w partiach politycznych, jak i osłabienia poziomu
identyfikacji partyjnej wśród elektoratu oraz wzrostu poziomu przesunięcia poparcia wyborczego.
Warto się zastanowić, czy te dwa ostatnie argumenty rzeczywiście moŜna wykorzystać jako sposób
uzasadniania słabnięcia organizacyjnego partii politycznej. Argument obniŜania się poziomu
członkostwa w partiach politycznych dotyczy sfery organizacyjnej i daje nam pewne wyobraŜenie o ich
sile. MoŜliwość wykorzystania tego rodzaju informacji wydaje się jednak dość ograniczona, i to z kilku
względów.
Z reguły pojawia się sugestia, Ŝe spadek poziomu członkostwa musi wywołać efekt w postaci spadku
poparcia wyborczego. Członkostwo odgrywa duŜą rolę zwłaszcza w tzw. organizacjach zamkniętych, a
więc takich, które podkreślają swoją odmienność od pozostałych podmiotów, aktywnych na arenie politycznej. Choć obniŜa się poziom członkostwa w partiach politycznych, to jednak wcale nie musi to
oznaczać, iŜ członek przestał być dla nich wartością (zasobem). W wielu partiach w dalszym ciągu
7
składki członkowskie stanowią bardzo istotne źródło finansowania. Członkowie są więc potrzebni, ale
liczy się raczej ich „jakość" niŜ „ilość", a więc odwrotnie niŜ w modelu partii masowej. Następuje więc
indywidualizacja w procesie rekrutowania członków, co oznacza, iŜ partie ich potrzebują, ale przede
wszystkim do wypełniania określonych zadań. . Partie wciąŜ pozostają dominującym podmiotem na
rynku wyborczym i trudno byłoby dostarczyć przekonujących argumentów na nnnarcie Drzeciwnei tezy.
Realnym zagroŜeniem ich wyłączności w procesie struktury zacj i opinii elektoratu stałoby się pojawienie alternatywnych
niepartyjnych organizacji, dysponujących znacznym potencjałem w tym zakresie. Od czasu do czasu
powstają organizacje deklarujące antypartyjne nastawienie, oferujące model tzw. antypartii, Pojawiają
się one na fali społecznego niezadowolenia ze sposobu prowadzenia polityki przez partie ustabilizowane, uaktywniając pewne grupy elektoratu Wiele ustabilizowanych partii politycznych „przyzwyczaiło
się" do stosowania strategii klientelistycznych, nastawionych w mniejszym czy większym stopniu na
penetrowanie instytucji państwa.
17. Sposoby zorganizowania i działania partii politycznych (Maor)
Partie mogą przyjąć strategie: komplementarną - oba cele są równocześnie realizowane; rywalizacyjną –
cele są sprzeczne; mieszaną - partie wewnętrznie rozbite. Czynniki warunkujące odpowiednie strategie:
Natury wew. – zasoby kadrowe partii, zasób finansowy, wewnątrzpartyjne i zew.: -system prawny w
którym
funkcjonuje,
czynniki
ekonomiczne,
inni
aktorzy
polityczni,
sytuacja
środowiska
międzynarodowego, system polityczny i jego kształt i charakter, zakres demokratyzacji systemu
politycznego, liberalizacji systemu gospodarczego, sytuacje wynikające z procesu globalizacji. Z boku
jako pewien aparat
znajduje się technologia. Ma niebagatelny wpływ na kształt i obraz partii
politycznych.
18. Dylematy organizacyjne partii p wg M Maor.
W 1995 r. wskazuje, Ŝetak jak kaŜda organizacja tak i partia p posiada dylematy org : cele bliŜsze
(krótkoterminowe) i dalsze (długoterminowe). Na ich tle wystepują pewne niezgodności (dylematy org):
1. zdobycie poparcia wyborczego wśród starych i nowych wyborców--- a utrzymanie grupy
parlamentarnej przez p p która by była w miarę autonomiczna od wyborców. 2. potrzeba modyfikacji
strategii wyborczej przez elite partyjna---a p dostosowania organizacji partii do zmian strategii
wyborczej tej p 3. potrzeba stworzenia spójnej grupy parlamentarnej, która by miała siłę przebicia---a p
uwzględnienia róznic wewnętrznych4. p rozwijania struktur kooperacyjnych wewnątrz p—a powinno
się dązyć takŜe do zapewnienia spójności p 5.p wyjścia poza tradycyjny elektorat—a równoczesne
utrzymanie tradycyjnego elektoratu 6. dązenie p do podtrzymania i rozszarzania więzi z wyborcami—a
partia odpowiada i stara się podtrzymać więzi z grupami wpływu, czł rządu, partiami itp. NiŜ ze
zwykłymi obywatelami.7. chęć nagradzania aktywistów przez przywódców partii p ---a ograniczenia
jakie są stwarzane przez samych aktywistów wobec p p 8. organizacyjne przetrwanie—a p bardzo często
8
dąŜą do samounicestwienia9 szybkość reagowania politycznego—a niektóre szybkie reakcje mogą być
o wiele gorsze , bo mogą być do końca nieprzemyślane.
Partie mogą przyjąć strategie:
komplementarną- oba cele są rownocześnie realizowane; rywalizacyjną –cele są sprzeczne im b
realizuje się cel X tym mniej realizowany jest Y i odwrotnie; mieszaną- parti wewnętrznie rozbite.
Czynniki warunkujące odpowiednie strategie: Natury wew – zasoby kadrowepartii, zasób finansowy, z.
wewnątrzpartyjne i zwe_ system prawny w którym funkcjonyje, czynniki ekonomiczne,inni aktorzy
polityczni, sytuacja środowiska międzynarodowego, sys polityczny i jego kształti charakter, zakres
demokratyzacji sys polit, liberalizacji sys gospodarczego, sytuacje wynikające z procesu globalizacji. Z
boku jako pewien aparat znajduje się technologia. Ma niebagatelny wpływ na kształt i obraz partii p.
19. Modele organizacji partii: m wymiany K. Strom i m rozwojowy.
K. Strom skupia się na mechanizmie wymiany poglądów, dóbr, interesów na poziomie aktywista partii a
przywódca pp. Jest on bardzo złoŜony i trudny, gdyŜ 2 grupy w jednej p maja odmienne cele. Dla
aktywistów cel- przejęcie kontroli nad pp (Ŝe przywódcy partii będą spełniac obietnice wyborcze).
Przywódcy starają się jmiec pewność, Ŝe aktywiści będą robili wszystko to aby zdobywac głosy
wyborcze . Jest tu system wzajemnych zaleŜności. Pomiędzy nimi dochodzi do wymiany (coś za coś).
Mają oni teŜ wzajemny interes- utrzymanie na rynku politycznym.Przywódcy mogą ograniczyć
rekrutację do partii tylko do aktywnych członków, odpowiedzialności osobista (partyjna).Ograniczenia:problem związany z uniemoŜliwieniem członkom p do procesu decyzyjnego ,-ogr rekrutacji do
aktywnych członkow ,-odpowiedzialnośc partyjna, -ograniczenia proceduralne i formalne, -ograniczenia
moralne i etyczne.
Model
rozwojowy
organizacji
partyjnej
wskazyje
na
3
sfery
aktywności:1
aktywna
wewnątrzorganizacyjnie 2a międzypartyjnie 3 a wyborczo.
20.Ewolucja modelu partii politycznej – od partii notabli do partii masowej
Partia kadrowa
Partia masowa
XIX w.
od 1880 do 1960 r.
Centralną rolę odgrywa grupa liderów partii (notabli) Centralną rolę odgrywa aparat partyjny, partyjna
organizujących wybory i opierających się wyłącznie biurokracja wypełniająca zadania politycznona działaniach wysoko kwalifikowanego kręgu administracyjne.
aktywistów.
Organizacja oparta na zasadzie ograniczonego Organizacja oparta ;na zasadzie członkostwa,
członkostwa, oparta na nieformalnych i interperso- dysponująca silnymi powiązaniami wertykalnymi
nalnych powiązaniach, o luźnej strukturze organiza- Apeluje
do
cyjnej (tzw. autonomiczne komitety). Apeluje do wykorzystania
wąskiego elektorat w
elektoratu
poprzez
ideologii
—
fakt
elektorat
warunkach ograniczenia przynaleŜności.
powszechności prawa wyborczego — klientelizm.
9
Dominacja nieformalnych i małych grup liderów — Dominacja liderów wyłonionych na podstawie
najczęściej deputowanych mających nieograniczoną wewnątrzpartyjnych procedur. Istnienie silnego
władzę
(elitaryzm).
Zjawisko
etatyzacji
apelu kolegialnego kierownictwa.
wyborczego.
Źródłem finansowania są kwoty przekazywane przez Źródłem finansowania są składki członkowskie
konkretne osoby — wynik rozbudowanych układów oraz dotacje przekazywane przez organizacje
i kontaktów interpersonalnych.
afiliowane.
Partia kładzie nacisk na intratne stanowiska w Partia kładzie nacisk na ideologię
administracji państwowej i przywileje polityczne — —patria wyznzwców
partia popleczników.
Model awansu — wynik pozycji społecznej, m.in. Model awansu — przechodzenie kolejnych
status ekonomiczny
etapów kariery w ramach jej struktury.
21. Ewolucja modelu partii politycznej – od partii wyborczej do kartelowej
Partia wyborcza od lat 60.
Centralną rolę odgrywają elity partyjne i profesjonalne oraz eksperci dysponujący specjalistyczną wędzą
Organizacja o słabych powiązaniach wertykalnych.
Apeluje do elektoratu poprzez odwołanie się do jego opinii — elektorat opinii.Dominacja
reprezentantówpartii sprawujących funkcjepubliczne.
Zjawisko personalizacji apelu wyborczego
finansowania
Źródłem
są fundusze publiczne oraz dotacje przekazywane przez zewnętrzne grupy
interesu.
Partia
kładzie
nacisk konkretne kwestie problemowe — partia opinii.Model awansu — nagłe
pojawienie się w ramach elity partyjnej, co moŜe być wynikiem wzrostu
znaczenia konkretnej grupy
interesu.
Partie kartelu od l. 70.
Centralną rolę odgrywają specjaliści (menegerowie) oraz liderzy partyjni
Organizacja bez Ŝadnych praw czy zobowiązań ( autonomia strukturalna)
Apeluje do szerokiego elektoratu poprzez wysoce technicznie prezentowane oferty,
zgodne z
oczekiwaniami ( wysoka jakość oferty) oraz poprzez promowanie fachowych kompetencji menegrrskich
organizacji
Dominacja liderów partyjnych i ich konsultantów. Zjawisko mediatyzacji apelu wyborczego.
Źródłem finansowania są finanse publiczne (dotacje państwowe) i sponsoring.
Partia kładzie nacisk na szczególne, technicznie zoperacjonalizowane kwestie problemowe – partia
efektywnych menegerów.
Model awansu – selekcjonowanie odpowiednich grup ( jednostek) w ramach wzrostu znaczenia procesu
menegreyzacji –czynnik fachowiści
10
22. Partie integracyjne i reprezentacyjne oraz konstytucyjne i rewolucyjne
Partie reprezentacyjne – podstawową funkcją jest maksymalizacja zysków wyborczych ( reaktywne
strategie wyborcze ). Stąd teŜ nie próbuje one raczej kształtować opinii publicznej, lecz jedynie są jej
odbiciem. Partie te adoptują strategie catch-all, tak charakterystycznych dla partii wyborczych. Liderzy
tych partii działają w sposób przemyślany, planowy i zmierzający tym samym do osiągnięcia
poszczególnych, zhierarchizowanych celów, np. wyborczych
Partie integracyjne są zupełnym przeciwieństwem partii reprezentacyjnych. Celem tego typu partii jest
chęć mobilizacji, edukacji i inspiracji politycznej rzesz społeczeństwa. Stąd teŜ ich strategie polityczne
mają charakter zdecydowanie proaktywny. S. Neumann określał partię integracyjną jako całkowicie
zdyscyplinowaną ideologicznie partię kadrową lub partię masową o silnie wykształconych tendencjach
mobilizacyjnych. Przykładem partii masowej o takich cechach są m.in. partie socjalistyczne lat 60 i 70
gdy szeroko propagowały w pełni akceptowane przez wyborców hasła pełnego zatrudnienia, pomocy
socjalnej, własności publicznej itp.
Partie Konstytucyjne z zasady uznają prawo i upowaŜnienia innych partii politycznych działających
ramach ustalonych reguł demokratycznego porządku. Partie tego typu zdaje sobie sprawę z faktu, iŜ
istnieje podział pomiędzy partią a państwem, partią rządzącą w danym momencie a instytucjami
państwowymi. Akceptują i postrzegają reguły rywalizacji wyborczej. Zdają sobie w pełni sprawę z faktu
demokratycznej alternacji władzy. Widoczna w demokracjach liberalnych.
Partie rewolucyjne to partie antysystemowe czy antykonstytucyjne. Celem tego tpu parti jest
przechwycenie władzy i zburzenie istniejących struktur konstytucyjnych, stosując taktykę przyjętą
całkowicie z praktyki insurekcji i rewolucji aŜ po quasi-legalne działania nazistowskie czy wręcz
faszystowskie. Zazwyczaj są to partie nielegalne.
23. Klasyfikacja partii p wg S. Neumanna.
S. Neumann zaproponował klasyfikację opartą równieŜ na kryterium funkcjonalnym, choć nie
interesował go problem ugrupowań delegitymizujących porządek konstytucyjnych. Partie prosystemowe
(konstytucyjne) wypełniają istotne funkcje na styku państwo-społe-czeństwo, a sposób, w Jaki to robią,
moŜe być odpowiedzialny za zróŜnicowanie ich charakteru. Na tej podstawie S. Neumann wyróŜnia
partie reprezentacji oraz partie integracji (1956). Te pierwsze starają się raczej reprezentować
interesy poszczególnych segmentów elektoratu, przenosząc je w ramy oferty programowej. Partie
stosują więc przede wszystkim strategie o charakterze reaktywnym, reagując na zmiany w środowisku
wyborczym. Czynią tak dlatego, iŜ ich zasadniczym celem jest maksymalizacja zysków wyborczych, a
one same stają się doskonałym przykładem organizacji, dla której władza jest celem samym w sobie.
Partie integracji dąŜą z reguły do mobilizacji określonej kategorii elektoratu, podejmując
przedsięwzięcia np. o charakterze edukacyjnym czy socjalizacyjnym. Dominują wśród nich strategie
aktywne, nastawione na kreowanie sprzyjające- go środowiska wyborczego przy wykorzystaniu
11
niejednokrotnie apelu ideologiczno-programowego. Partia reprezentacji bardzo przypomina kategorię
ugrupowania określanego mianem pragmatycznego czy wyborczego (catch-all), natomiast partia
integracji charakteryzuje się cechami typowymi dla ugrupowania masowego, dąŜącego do stworzenia
strukturalnych form identyfikacji wyborczej m.in. za pomocą apelu ideologicznego. Jednak w
demokracjach nieustabilizowanych (zwłaszcza państwach afrykańskich) ten typ apelu schodzi na plan
dalszy, ustępując miejsca odmiennemu schematowi toŜsamościowemu, opartemu na więzach etnicznych
czy terytorialnych. Warto równieŜ nadmienić, iŜ sposób konceptualizowania modelu partii reprezentacji
mieści się w tradycji teorii racjonalnego wyboru, natomiast partii mobilizacji bliŜszy jest funkcjonalnej
interpretacji.
24. Podział partii na lewicowe i prawicowe oraz wyznaczniki wymiaru lewica-prawica
Partie lewicowe- to których zaliczamy partie progresywne, socjalistyczne i komunistyczne, są
charakteryzowane jako zaangaŜowane w proces reform społecznych czy teŜ szerzej – proces
ekonomicznej transformacji państwa
Parti prawicowe to w szczególności partie konserwatywne, chadeckie i liberalne. Z reguły dąŜą do
utrzymania istniejącego porządku społecznego i forsują zasadę ciągłości ( kontynuacji) polityki
25. Kryterium toŜsamości partyjnej
Genetyczne – odnosi się do podobnych środowiskowych warunków, które towarzyszyły powstaniu oraz
konsolidacji partii politycznych, jaki był związek parti ze zbiorowymi podmiotami, z jakich
niepartyjnych organizacji się wywodzi.
Programowe – pozwala na analizę genetycznie uwarunkowanych kwestii problemowych, które
zgłaszają partie w odniesieniu do szczegółowych aspektów praktyki politycznej. Chodzi tu o postulaty
odnoszące się do szczegółowych projektów zarządzania odpowiednimi sektorami Ŝycia publicznego.
KaŜda z wielkich rodzin partyjnych oferuje w tym względzie odmienne odpowiedzi . Dotyczą one
zagadnień korespondujących interesem publicznym. Zarówno prawica jak i lewica oferuje tu określone
rozwiązania.
Organizacyjne – nabierają wyrazu dąŜenia do tworzenia transnarodowych federacji partyjnych. Starsze
z nich miały lub mają charakter doktrynalny (międzynarodówki), młodsze zaś przybierają postać
przypominającą transnarodowe kluby parlamentarne, co wyraźnie widać w przypadku klubów
politycznych, które ukształtowały się na forum Parlamentu Europejskiego, są to: socjaldemokratycznaPartia Europejskich Socjalistów, liberalna – Europejscy Liberalni Demokraci i Reformiści oraz
chadecka – Europejska Partia Ludowa.
26. Filary toŜsamości partii politycznej
Filar pierwszy – istnieje w postaci jaźni organizacji partyjnej, którą naleŜy rozumieć jako zespół
uogólnień, dzięki którym członkowie organizacji postrzegają ją w określony sposób, uwypuklają pewne
12
jej cechy, uznając je tym samym za wiodące. Cechy te pozwalają np. oddzielić to, co partyjne od tego co
związkowe.
Filar drugi – to zinterpretowany wizerunek zewnętrzny organizacji (jaźń odzwierciedlona). Stanowi on
wewnętrzne wyobraŜenie obrazu organizacji, jaki, według jej członków, odbiera jej otoczenie.
Filar trzeci – określić moŜna mianem reputacji organizacji. Zawiera ona cechy oraz oceny
przypisywane organizacji przez obserwatorów zewnętrznych, którzy porównują ją do innych
podmiotów. Reputacje oddaje pozycję organizacji w stosunku do jej konkurencji.
Filar czwarty – stanowi zespół uwarunkowań składających się na rodzaj logiki
działania
kolektywnego. Są to dominujące reguły gier wewnątrzorganizacyjnych, struktura konfliktów,
konstelacje kompromisów kompromisów koalicji oraz wynikające z nich strategie funkcjonowania w
środowisku. Wewnętrzne rozgrywki stanowią swoisty poligo dla liderów partyjnych, którzy w ten
sposób testują przydatność określonych strategii. W toku rywalizacji wewnątrzorganizacyjnej kształtują
się równieŜ postawy oraz umiejętności młodych kadr. Ma ona zatem równieŜ wymiar edukacyjny i
przydaje się do kooptacji oraz selekcji liderów partyjnych.
27. Rodziny partii politycznych ( komunistyczne, konserwatywne, ultraprawicowe)
Partie komunistyczne – toŜsamość partii ukształtowała doktryna marksistowska określająca samą
siebie mianem komunizmu naukowego. Postulat realizacji rewolucyjnej strategii przejęcia władzy.
Najstarsze partie komunistyczne powstawały w pierwszej i w drugiej dekadzie XX w. Początek swego
istnienia akcentowały konieczność realizacji zasad równości, wobec której wolność jednostek odgrywać
miała drugorzędną rolę.
W krajach EuropySrodkowej i Wschodniej elitom organizacji
komunistycznych udało się w wyniku sprzyjających warunków międzynarodowych, ale równieŜ
społecznych, zainstalować reŜim monokratyczny. Wśród partii komunistycznych działających
w
krajach Europy Zachodniej na plan pierwszy wysuwają się formacje włoska hiszpańska i francuska. Ich
elity podjęły aktywną działalność słuŜącą odmiennej, aniŜeli wschodnioeuropejskie, interpretacji idei
komunistycznej. Komunistyczna Partia Grecka KKE, Francuska Partia Komunistyczna PCF czy włoska
Zreformowana Partia Komunistyczna PRC
Partie konserwatywne – określają się mianem prawicy, zaczęły powstawać w Europie na przełomie
XIX i XX w. Konserwatyzm jest potocznie rozumiany jako opcja polityczna opowiadająca się za
ochroną zastanego, uzasadnionego tradycją, stanu rzeczy. Za twórcę politycznej doktryny
konserwatyzmu uznaje się Edmunda Burke. Tradycyjny konserwatyzm charakteryzował się: opisem
społeczeństwa przy uŜyciu metafory Ŝywego organizmu, którego kaŜda część ma oraz zna swoje
miejsce, antyindywidualizm, tradycjonalizm- podejście historyczne, to co pokolenie zdobyło,
antylewicową postawę, deklaracjami potrzeby poszanowania praw. Partie konserwatywne mogą
przybrać profil dwojakiego rodzaju – ogólnonarodowy oraz narodowy o populistycznym zabarwieniu.
Ogólnonarodowe proponują w swym apelu treści odnoszące się do pracy pozytywnej i porozumienia
ponad podziałami. Partiami tego typu są: irlandzka Fianna Fail FU, brytyjska Partia Konserwatywna
13
CP, i francuski Związek na Rzecz Republiki PRP. Populistyczne partie konserwatywne odwołują się do
skrajnych interpretacji bieŜących trudności gospodarczych oraz politycznych wyzwań stojących przed
społecznością. Przekazom tego typu towarzyszą silne akcenty narodowe: włoska Forza Italia, Austriacka
Partia Wolności FPO
Partie ultraprawicowe – pojęcie ultraprawica określa się zazwyczaj ugrupowania o róŜnym
rodowodzie od narodowego socjalizmu po skrajne bojówki terrorystyczne wyrosłe w obrębie tzw
milicji obywatelskiej (USA). Partie ultraprawicowe podkreślają zagroŜenia związane z unifikacją
europejską, globalizacją gospodarczą, atomizacją narodu i alienacją jednostek, jednostek takŜe ich
izolacją socjalną, zalewem krajowego rynku pracy przez imigrantów oraz bezrobociem. Podkreślają
dwulicowość polityków partyjnych oraz niewydolność systemu demokratycznego i postulują powrót do
etycznych rządów opartych na sanacji ( odnowie) prawdziwego autorytetu. Są to zatem ugrupowania
antysystemowe. MoŜna wyróŜnić partie ultraprawicowe starego typu i nowego. Ta pierwsza nawiązuje
do tradycji autoratyzmu faszystowskiego, które : postulują totalności oznaczającej moŜliwość
całościowego kompleksowego ujęcia spraw wspólnoty, wizja monolitu narodowego , dąŜenie do
przezwycięŜenia podziałów klasowych i interesów grupowych na rzecz przyspieszenia rozwoju
gospodarczego, Ŝądanie postaw paramilitarnego posłuszeństwa, gloryfikacja przemocy uzasadnianej
mistycznym przesłaniem narodowym, belgijski Front Narodowy, Ludowy Związek Niemiecki DVU
Parti nowego typu proponują zagadnienia związane z biotyną, rytmami ziemi itp. Z partiami starego
typu wiaŜe ich tylko idea krwi i ziemi. Niemiecka Sprawa Narodowa – Narodowo-Rewolucyjna
Organizacja Odnowy SdV/NRAO.
28. Rodzina partii politycznych ( socjaldemokratyczne, lewicowo-libertarialne, chadeckie i
liberalne)
Partie socjaldemokratyczne – współczesny kształt socjaldemokracji stanowi efekt ewolucji
socjalistycznych myśli demokratycznych, której dwa ostatnie etapy przypadły na międzywojenny oraz
okres po II WŚ Wiodące ideowe postulaty Karola Kautsky, Herold Laski i Henryk de Man. WaŜnymi
elementami ideologii sicjademokratycnej są postulaty pluralizmu politycznego i demokracji.
Współczesna socjald deklaruje antykomunizm. Elementy progamu w latach 90: akceptację rywalizacji
rynkowej, prawną ochronę indywidualizmu, doniosłość własności i przedsiębiorczości prywatnej,
potrzebę utrzymania ograniczonej i zdecentralizowanej formy państwa bezpieczeństwa socjalnego,
orientację proekologiczną. Rodzinę partii socjald ch-zuje 5 rodzajów cech o walorze systemowym: są to
partie parlamentarne, są to partie prosystemowe, są to zwykle partie duŜe zarówno zarówno odniesieniu
do poparcia wyborczego jak i liczebności zrzeszonych w nich członków. Socjald Partia Austrii SPO,
Socjald Partia Niemiec SPD czy brytyjska Partia Pracy LP
Partie lewicow-libertarialne – nawiązuje do kwestii tzw Nowej Polityki. A) partie lewicowosocjalistyczne – partie te powstały w wyniku rozłamów w łonie ugrupowań socjaldemokratycznych i
14
komunistycznych. Ich liderzy nawiązywali zwykle do potrzeb aplikacji bardziej konsekwentnych
rozwiązań socjalnych, partycypacyjnych i etatystycznych, których głównym celem miała być walka z
bezrobociem. Partie tego typu to przede wszystkim fenomen skandynawski. Wymienić tu moŜna duńską
Socjalistyczną Partię Ludową SF, opowiadająca się za tzw lewicowym socjalizmem czy norweską
Socjalistyczną Partię Liberalną SV. B) partie ekologiczne ( partie zielonych) – zaczęły powstawać na
przełomie lat 70 i 80. Są to podmioty dzięki którym pojawił się na forum publicznym nowy katalog
kwestii problemowych określonych zbiorczo mianem Nowej Polityki. Partie te wykazały zdolność do
zainicjowania masowej mobilizacji społecznej nowego typu . Tego rodzaju polityka odnosi się do
zagadnień ochrony środowiska oraz promocji prośrodowiskowych standardów stylu Ŝycia, powszechne
rozbrojenie, solidarność z Trzecim Światem, odrzucanie biurokratycznego modelu zarządzania
sprawami publicznymi. Partie ekologiczne, wraz z sojuszniczymi małymi partiami liberalnymi i
agrarnymi zainicjowały proces poszerzenia treści rywalizacji programowej na arenie wyborczej. Fińska
Liga Zielonych VIHR, niemieckich Zielonych z Przymierza 90 B/G, i austriackiej Zielonej Alternatywy
GA.
Partie chadecki – chrześcijańsko-demokratyczne partie o charakterze wyznaniowym stanowią
najsilniejszą rodzinę formacji o orientacji centroprawicowej w Europie Zachodniej. Najistotniejszy
okres ich rozwoju przypadł na okres powojenny. Osiowe idee toŜsamości partii chadeckich określają
zasady: personalizmu, czyli słuŜby osobom, subsydiarności czyli pomocność, wspieranie i pomaganie,
solidaryzm społeczny, ponadustrojowość kościoła, która wyklucza zainicjowanie bliŜszej współpracy
pomiędzy
instytucjami
ładzy
politycznej
a
kościołem.
Holenderska
Apel
Chrześcijańsko-
Demokratyczny CDA, niemiecka koalicja CDU/CSU
Partie liberalne – powstawały w Europie na przełomie XIX i XX w. Profil ideowy nawiązuje do tradycji
rewolucji mieszczańskich . Rdzeniem wartości liberalizmu na które wskazywali klasycy doktryny- Jon
Locke, Charles Montesquieu oraz Beniamin Constant, odnosząc się do koncepcji praw natury, z których
wynikają zasady: wolności jednostki, ochrona własności prywatnej, moŜliwości korzystania z owoców
własnej aktywności czyli swobody bogacenia się. Prawicowe partie liberalne – program odnosi się do
wolnej gry rynkowej, prymat procesów ekonomicznych w Ŝyciu publicznym, austryjackie Forum
Liberalne LF , niemiecka Partia Wolnych Demokratów FDP, holenderska Partia Ludowa na rzecz
Wolności i Demokracji VVD
Centro-lewicowe partie liberalne odnoszą się do aktywnej polityki gospodarczej, orientacje egalitarne,
utylitarne i prosocjalne. Fińska Liberalna Partia Ludowa LKP, szwedzka Liberalna Partia Ludowa FPL
oraz norwescy Liberałowie V
29. Partie polityczne a inne rodzaje zrzeszeń obywatelskich
Georgie Washington w odezwie poŜegnalnej do narodu
ostrzega przed tworzeniem i
instytucjonalizacją partii polit , w ustroju republikańskim ich aktywność prowadzi do paraliŜu urzędów
publicznych, osłabienia administracji publicznej, rozpowszechnienia aktów zawiści w obrębie
15
wspólnoty, wzrost korupcji . Jamek Madison ostrzegał przed rozprzestrzenianiem się ducha partyjności.
Nosicielami
zagroŜenia były te kręgi partyjne które kierowały się pobudkami obrony interesów
partykularnych. Organizacje tego typu Madison nazwał fakcjami i zarzucił im skłoność do ograniczania
wolności innych mniejszości . We współczesnych systemach demokratycznych funkcjonują 4
podstawowe rodzaje organizacji słuŜących zaspakajaniu podstawowych potrzeb oraz zabezpieczeniu
praw i wolności obywatelskich: 1- Partie polit – działają na rzecz zainicjowania oraz utrwalenia swego
bezpośredniego uczestnictwa w strukturze rywalizacji wyborczej. 2 – Organizacje grup interesów
mające na celu ochronę materialnego statusu przedstawicieli określonych wspólnot. Są to przede
wszystkim związki zawodowe, organizacje przedsiębiorców oraz zrzeszenia wolnych zawodów np.
lekarzy, adwokatów czy rolników – czyli tzw rolnicze związki zawodowe. 3 – Organizacje mające na
celu uzyskiwanie korzyści majątkowych, zorientowane na zapewnienie stałych źródeł dochodu swym
członkom. Zakładane są odpowiednie spółki prawa cywilnego, prawa handlowego, czy spółdzielnie. Są
jednak organizacje nieformalne lub półformalne. 4 – Stowarzyszenia będące wyrazem dąŜeń do
zaspokojenia osobistych potrzeb obywateli nie zorientowane na zysk np. kluby, stowarzyszenia,
zrzeszenia samorządne itp.
30. Instytucje a organizacje
Charakterystyczne jest w tym kontekście ujęcie autorstwa Dawida Northa. Badacz ten dokonuje
rozróŜnienia pomiędzy instytucjami oraz organizacjami. Instytucje określa jako zasady wytyczające
przebieg gier druŜynowych , zaś organizacje są jego zdaniem podobne do druŜyn stosujących się do
wspomnianych zasad w toku rywalizacji. Podobnie interpretuje Mancur Olson. UwaŜał Ŝe instytucje
odziaływują zarówno zachowanie społeczeństwa jak i na na aktywność organizacji. Bil Jordan stwierdza
Ŝe instytucje to wzorce które określają kto iw jaki sposób w określonej wspólnocie zyskuje, a kto traci
zaś organizacje to stosujące się do instytucjonalnych wzorców zbiorowego podmioty, które rozgrywają
kolejne sekwencje zjawisk i procesów społecznych. Więc instytucje są ramowymi układami powiązań i
hamulców , hamulców
których część przybiera postać relacji o charakterze formalnym (np.
proceduralnym) inne natomiast mają charakter nieformalny. W obrębie tej struktury kreowane są oraz
chronione ogólne standardy, którym winny sprostać organizację a takŜe główne zasady dystrybucji
doniosłych standardów. Organizację rozumiane są jako pozostające w stałych interakcjach z
otoczeniem, struktury złoŜonej ze strategicznie rozlokowanych zasobów kadrowych, symbolicznych
oraz materialnych.
31.Partie wewnętrznie i zewnętrznie tworzone wg M. Duvergera oraz 3 dodatkowe czynniki
zróŜnicowania partyjnego.
Partie wewnętrzne tworzone to innymi słowy partie parlamentarne czyli takie które powstały w wyniku
działania ustabilizowanych elit partyjnych. Partie zewnętrznie tworzone powstały natomiast za sprawą
aktywności elit wykreowanych w pozaparlamentarnych stowarzyszeniach o charakterze społecznym. W
16
obu przypadkach dochodziło następnie do rozpowszechnienia formuły partyjnej. Partie wewnętrzne
tworzone zmuszone zostały za sprawą upowszechnienia praw wyborczych do wyjścia z ofertą wyborczą
poza struktury parlamentu i stworzenia terytorialnych ośrodków zorientowanych na aktywizację
lokalnego elektoratu. Partie zewnętrzne tworzone powstały dzięki politycznej aktywizacji lokalnych
wspólnot społecznych o charakterze wyznaniowym lub klasowym. M. Duvergar wyróŜnił 3 dodatkowe
czynniki
które uzasadniają istotne zróŜnicowanie partii politycznych. 1- naleŜy określić zasięg
terytorialnej penetracji lub terytorialnego rozproszenia oraz kombinacji obu tych czynników. Z
terytorialną penetracją mamy do czynienia wtedy gdy centralna organizacja partyjna kontroluje rozwój
swoich filii na prowincjach. Terytorialne rozproszenie to stan w którym lokalne elity oraz stworzone
przez nie zrzeszenia cieszą się względną autonomią i dopiero po jakimś czasie w wyniku procesu
oddolnego dochodzi do kreacji struktur centrali ogólnokrajowej. 2 – istotne jest czy istnieje zewnętrzna
organizacja sponsorująca działalność partii, która sama nie jest partią. Organizacje zewnętrzne mogą
oferować środki pienięŜne ale równieŜ zaplecze merytoryczne (eksperckie), organizacyjne czy
symboliczne. Zasoby te stanowią dla partii źródło legitymizacji decydując o jej obliczu. 3 – liczy się to
czy partia posiada charyzmatycznego lidera i czy w związku z tym funkcjonuje w świadomości
społecznej jako organizacja istniejąca niezaleŜnie od tego kto w danej chwili nią kieruje.
32. Koncepcja instytucjonalizacji organizacji wg p. Selznicka.
W koncepcji instytucjonalizacji organizacji nie tylko partii politycznej traktowanej jako infuzja
wartości moŜna przyjąć, iŜ istnieją organizacje ,niezinstytucjonalizowane" oraz takie, które podlegają
temu procesowi. Konceptualizacja obu kategorii opiera się w zasadzie na analizie sposobu, w jaki
jednostki oceniają własną organizację (m.in. jaką .imkcję ma do wypełnienia), i ustaleniu, jak ta ocena
wpływała losly organizacji jako całości. JeŜeli członkowie organizacji cenią szczególnie cele, dla
których została ona powołana do Ŝycia, i traktują ją przede wszystkim jako efektywny mechanizm
słuŜący ich osiągnięciu, to moŜna przyjąć, iŜ moment osiągnięcia celu oznacza koniec jej istnienia.
Organizacja nie przerwa takŜe i wówczas, gdy cele zmienią się, co oznacza, iŜ jest ona traktowana przez
jednostki ją tworzące tylko jako środek, narzędzie słuŜące osiągnięciu specyficznych celów.
Instytucjonalizacja partii politycznej (organizacji) oznacza natomiast, iŜ w sposób zasadniczy zmienia
się jej postrzeganie przez jednostki, a zwłaszcza członków elity. Celem dla nich staje się sama
organizacja a więc jest ona traktowana jako wartość sama w sobie, co oznacza, iŜ zasadniczą racją
podejmowanych działań okazuje się jej przetrwanie organizacyjne. Nawet gdy pierwotne cele
organizacji ulegają erozji albo następuje swoista ich wymiana, to i tak ona przetrwa, gdyŜ jej
członkowie cenią ją przede wszystkim jako permanentną formę organizowania działań kolektywnych.
W procesie instytucjonalizacji partii politycznej w fazie genetycznej partia pozostaje tylko środkiem l do
realizacji specyficznych celów (np. ideologicznych, integracyjnych, mobilizacyjnych), osiągnięcie zaś
fazy dojrzałości oznacza, iŜ sama staje się celem i punktem odniesienia określonych działań, cele
pierwotne ulegają zmianie tak, by ułatwiły jej przetrwanie organizacyjne. Instytucjonalizacja partii
17
politycznej wyposaŜa ją w zdolność do zmiany celów programowych lub ideologicznych, a to z kolei
wpływa na charakter funkcji oraz sposób ich wypełniania. Koncepcji instytucjonalizacji partii
politycznej. Opiera się na stwierdzeniu faktu wystąpienia określonego efektu psychologicznego zmienia się sposób postrzegania i oceniania organizacji przez jej członków. W takiej sytuacji
zapewnienie organizacji przetrwania polega przede wszystkim na stosowaniu bardzo elastycznych
strategii politycznych, umoŜliwiających proces adaptacji do otoczenia.
33. „Mieszane” bądź „stabilizacyjne” koncepcje instytucjonalizacji partii p wg R. Herbuta.
Przedmiotem zainteresowania koncepcji instytucjonalizacji partii politycznych, traktowanej jako
stabilizacja określonych wzorców zachowań są wzorce zachowań wewnątrzorganizacyjnych. Podmioty
aktywne w partii politycznej tworzą określony układ wzajemnych oddziaływań, który zostaje
wykreowany przez fakt obowiązywania pewnych zasad gry pólitycznej. Zasady te podlegają procesowi
stabilizacji, stwarzając pewne jschematy działań, wykorzystywane w kształtowaniu kolektywnych akcji.
Mamy tu do czynienia z dwoma sposobami postrzegania procesu instytucjonalizacji: po pierwsze,
działania podmiotów podlegają rutynizacji a więc przybierają formę zachowań schematycznych,
regularnie powtarzających się i standardowych form reagowania na podobne w charakterze bodźce i
sytuacje, a po drugie, zachowania te stają się przewidywalne. Z jednej więc strony proces
instytucjonalizacji ma sprzyjać stabilizacji organizacji, a z drugiej - wywoływać efekt w postaci
ograniczania zakresu swobody wyboru podmiotów. Chodzi o to, iŜ znaczny poziom instytucjonalizacji
stwarza swoiste środowisko ograniczające aktywnych w nim aktorów. Mogą oni oczywiście dąŜyć do
zmiany obowiązujących reguł czy norm, jednak wprowadzenia tego typu zmian moŜe zostać odebrane
przez pozostałe podmioty jako nieracjonalne lub nieproduktywne z punktu widzenia organizacji.
Mieszane podejście do problemu instytucjonalizacji partii politycznych stwierdza, iŜ w kategorii
instytucjonalizacja partii politycznej zawarty jest zarówno element „obiektywny" - partia jako silna
instytucja - jak i „subiektywny". czvli społeczna akceptacja partii, uznanie jej za wartość samą w sobie.
Ciekawą koncepcję instytucjonalizacji partii politycznej zaproponowali R. Harmel i L. Svasand . Ich
rozwaŜania dotyczą
partii typu zewnętrznego (stosując kategorię M. Duvergera. Podstawowym
kryterium analizy procesu instytucjonalizacji partii politycznej uczynili więc style przywództwa, traktowane jako kategoria sytuacyjna. WyróŜniają w rozwoju partii politycznej trzy fazy: identyfikacji,
organizacji oraz stabilizacji. KaŜda z nich wymaga odmiennego stylu przywództwa. W fazie organizacyjnej następuje rutynizacja procedur podejmowania decyzji, a więc wzorce zachowań
wewnątrzpartyjnych stabilizują się jako efektywny sposób kreowania strategii politycznych. Pojawia się
partia polityczna traktowana jako instytu cja. Faza stabilizacji charakteryzuje się przede wszystkim
faktem wpisania się jej w przetargi parlamentamo-gabi-netowe, i to na stałe. To z kolei wymaga
przyjęcia określonej strategii politycznej, której przygotowanie i promowanie oznacza konieczność
pojawienia się nowych schematów instytucjonalizacji. Partia musi udowodnić, iŜ stała się wiarygodnym
partnerem dla ustabilizowanych (parlamentarnie) ugrupowań politycznych, a więc akceptuje zasady gry
18
politycznej przyjęte w systemie partyjnym. Wiarygodność ta jest więc osiągana przez swoiste
podporządkowanie się obowiązującym mechanizmom. Partia nie jest juŜ tylko wartością samą w sobie,
ale równieŜ wartością dla pozostałych ustabilizowanych partii politycznych. Jest to dodatkowa gwarancja jej stabilności organizacyjnej. Infuzja wartości musi materializować się w postaci wprowadzenia
określonych zmian organizacyjnych i proceduralnych w niej samej.
34. Proces instytucjonalizacji partii polit wg A. Panebianco
Proponuje on wskaźniki pomiaru obiektywnych czyli formalnych organizacyjnych atrybutów partii. Są
to: 1- stopień rozwoju centralnej organizacji pozaparlamentarnej- oznacza rozwój scentralizowanego
aparatu administracyjnego zdolnego koordynować funkcjonowanie całej organizacji; 2- stopień
homogeniczności terytorialnych struktur organizacyjnych- czyli jednorodność, poszczególne szczeble są
takie same; 3 – źródła finansowania partii ; 4- powiązania partii z organizacjami niepartyjnymi- partie
zinstytucjonalizowane cieszą się pozycją rozgrywającego w tzw parakoalicjach
czyli sojuszach
łączących je z organizacjami pozapartyjnymi,, podporządkowują sobie organizacje grup interesu np.
związki zawodowe; 5- poziom adekwatności
pomiędzy regulacjami statutowymi, które projektują
wewnętrzną strukturę partii, a faktycznym układem wpływów—czy mamy do czynienia z istnieniem
zamkniętego czy otwartego modelu partii.
35. Proces instytucjonalizacji partii polit wg S. Huntingtona
WyróŜnia on 4 etapy konsolidacji organizacji partyjnej: 1 etap to frakcjonalizacja oznaczająca sytuację
w której w obrębie wspólnoty społecznej zaczynają pojawiać się luźne stronnictwa polityczne ( kliki); 2
etap to polaryzacja poglądów która związana jest z poszukiwaniem elit zorientowanych na zdobycie
szerszego poparcia społecznego.; 3 etap to czas ekspansji kiedy to liderzy starają się dokonać
strukturalizacji spolaryzowanych rzesz zwolenników swojej opcji. W tym celu podejmowane są próby
powołania organizacji o masowym charakterze; 4 etapie wraz z ukształtowaniem się systemu partyjnego
dokonuje się proces instytucjonalizacji organizacji partyjnych, wówczas to partia osiąga dojrzałość w
dwóch wymiarach: organizacyjnej autonomii- ma miejsce wówczas gdy partia jest w stanie kontrolować
proces wymiany dóbr i usług zachodzących pomiędzy nią a środowiskiem, i wymiar systemowości ,
który odnosi się do wewnętrznej spoistości organizacyjnej partii. Składają się nań takie czynniki jak
natęŜenie konkurencji wewnętrznej , poziom konkurencji międzypartyjnej, wielkość organizacji oraz
istnienie wewnętrznej zgodności co do celów.
36. Proces instytucjonalizacji partii polit wg K. Jandy oraz R. Harmela i L. Svasanda
Według Według. Jandy wskaźnikami instytucjonalizacji są: 1) wiek partii,2) pozim depersonalizacji
organizacji i ostrość konfliktów wewnętrznych oraz 3) wyborcza i parlamentarna stabilność. stabilność
kolei R. Harmel i L. Svasand podkreślają Ŝe instytucjonalizacja jest zjawiskiem wielowymiarowym
którego model naukowy powinien uwzględniać zarówno czynniki wewnętrzne jak i zewnętrzne. NaleŜy
19
zatem bliŜej przyjrzeć się: 1) kutynizacji zachowań organizacji partyjnej w przestrzeni politycznej, 2)
sposobowi, w jaki postrzegana jest partia przez innych aktorów polityki ( chodzi tu o to czy traktuje się
ją jako trwały element sceny politycznej) oraz 3) obiektywnym wskaźnikom trwałości organizacji.
37. Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania instytucjonalizacji
partii w demokracjach
nieskonsolidowanych w ujęciu J. Sroki
1) Kontekst zewnętrzny. Jednym z fundamentalnych warunków konsolidacji demokracji w krajach
Europy Środkowej i Wschodniej jest utrwalenie wzorców związanych z istnieniem partii oraz wzorców
rywalizacji partyjnej. Warunkiem o kluczowym znaczeniu jest akceptacja zasad pluralizmu
politycznego. To one decydują o utrwaleniu demokratycznego ładu instytucjonalnego, który z kolei
warunkuje istnienie oraz rozwój demokratycznej praktyki politycznej, w tym takŜe rywalizacji partyjnej.
G. Pridham wskazuje na doniosłość międzypartyjnych odniesień oraz powiązań o charakterze
transnarodowym w okresie transformacji. MoŜna w tym sensie wskazać na 4 wiodące czynniki które
korespondują z: a) istnieniem przedtransformacyjnej solidarności międzypartyjnej, b) utrwaleniem
powiązań dwustronnych dzięki którym partie mogąliczyć na zewnętrzne zaopatrzenie w zasoby ( takŜe
finansowe), c) zabezpieczeniem pozarządowych kanałów wsparcia istniejących za sprawą nieoficjalnych
kontaktów pomiędzy partiami, w zakresie których zdecydowanie trudniej jest ingerować słuŜbom
niedemokratycznego reŜimu., d) istnienie puli indywidualnych korzyści partyjnych, czyli potencjalnych
łupów które organizacja moŜe zyskać za sprawą przeobraŜeń systemowych. W
krajach
Europy
Środkowej i Wschodniej powyŜsze czynniki obecne były jedynie w ograniczonym zakresie.
2) Kontekst wewnętrzny. MoŜna zlokalizować 3 najlepiej widoczne bariery instytucjonalizacji partii
politycznych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Warunkuje jej w pewnym zakresie otoczenie
zewnętrzne, lecz generowane są one przede wszystkim w obrębie wewnętrznego środowiska systemu
politycznego. Pierwsze z nich wiąŜe się z poszukiwaniem partnerów organizacyjnych dla młodszych
partii politycznych. Chodzi tu nie tylko o istnienie potencjalnych koalicjantów partyjnych, ale równieŜ o
niepartyjnych sojuszników organizacyjnych. Partnerstwo tego rodzaju widoczne jest w relacji łączącej
polskie ugrupowania prawicowe z centralą związków zawodowych NSZZ „Solidarność”. Drugi z nich
odnosi się do zagadnień związanych z potrzebą redefinicji bądź definicji politycznej toŜsamości
ugrupowania. Kwestie tego typu musiały rozstrzygnąć w Europie Środkowej i Wschodniej elity
związane z funkcjonowaniem ustrojów realnego socjalizmu. Trzecia z nich koresponduje z polityczną
toŜsamością partii, a dotyczy rozwoju zakorzenionych w przeszłości jak i nowo powstałych
kontrowersyjnych układów wymiany o nieformalnym charakterze. Relacje te mogą przybierać róŜne
formy: od klientelizmu przez utrwalenie koalicji dystrybucyjnych po opanowanie struktur administracji
publicznej przez partie i grupy interesu. Wspomniane czynniki ujęte zostały w formie 4 wskaźników.
Określają one: obecność demokratycznych tradycji państwowości; stopień wymiany elit politycznych,
czyli tzw wskaźnik demokratycznej transformacji; pozim uprzemysłowienia, wyraŜony wzajemnym
stosunkiem rozmiaru produkcji sektora rolnego oraz sektora przemysłowego; charakter prawno20
ustrojowych uwarunkowań funkcjonowania reŜimu politycznego czyli m.in. układ powiązań pomiędzy
legislatywą i egzekutywą a takŜe formalne uwarunkowania aktywności partii politycznych oraz
rywalizacji partyjnej. Jeśli chodzi o Polskę to wartości odnoszące się do pierwszych trzech wskaźników
moŜna interpretować na klika sposobów.
38. Instytucjonalizacja partii politycznych w demokracjach nieustabilizowanych wg R. Herbuta.
Zdecydowana większość partii politycznych aktywnych np. na kontynencie afrykańskim czy azjatyckim
charakteryzuje się bardzo niskim poziomem instytucjonalizacji. O instytucjonalizacji partii
politycznych, jej braku lub mniejszym czy większym poziomie zaawansowania decyduje w duŜym
stopniu charakter ich relacji z państwem. Gdy proces budowania państwa ujawnia się jako pierwszy,
partie polityczne schodzą wówczas na plan dalszy. Powstanie silnego i scentralizowanego państwa,
poprzedzające ukształtowanie się systemu partyjnego, oznacza więc, iŜ partie polityczne nie są zdolne
stworzyć autonomicznych zasad stabilizujących powiązania między nimi, co z kolei osłabia ich
zainteresowanie stworzeniem rozbudowanej struktury organizacyjnej. Proces instytucjonalizacji,
zarówno systemu partyjnego, jak i samych partii, w tych warunkach napotyka ogromne przeszkody .
Dzieje się tak dlatego, iŜ w ramach systemu politycznego dominują aktorzy instytucjonalni (np.
prezydent, egzekutywa, administracja publiczna), a partie polityczne muszą podporządkować się
stworzonym przez nich regułom, sterującym domeną polityki. Dominuje wówczas jeden zasadniczy
interes państwa. UniemoŜliwienie procesu instytucjonalizacji partii politycznych oznacza, iŜ
zasadniczym instrumentem działania państwa moŜe stać się typ polityki klientelistycznej, jako sposób
jego powiązania ze społeczeństwem i metoda dystrybucji zasobów politycznych. Niekiedy ten typ
polityki moŜe przybrać formę powiązań korporacyjnych, gdzie dominują toŜsamości grupowe. Jedynym
moŜliwym dla partii politycznych scenariuszem staje się wówczas przejęcie przez nie kontroli nad
układem klientelistycznym i stosowanie strategii patronaŜu. Jest to właśnie ten nieformalny sposób
instytucjonalizacji partii politycznych, który w istocie rzeczy staje się elementem szerszego procesu
instytucjonalizacji politycznej, traktowanej jako przejęcie kontroli nad społeczeństwem przez określone
ośrodki władzy publicznej.Kolejnym czynnik to typ kultury politycznej spersonalizowany i o bardzo
silnie zaznaczonych postawach antyorganizacyjnych. Nie tylko w państwach afrykańskich obserwujemy
zjawisko, iŜ polityka zostaje ściśle powiązana z układem personalnych związków i koneksji. Politycy
starają się z reguły prowadzić bardzo niezaleŜną politykę, wykorzystując przede wszystkim powiązania
interpersonalne, a więc silną partię traktują jako ograniczenie własnej autonomii. Kolejnym czynnikiem,
który ma wpływ na niski poziom instytucjonalizacji partii politycznych to moŜliwość wykorzystania w
kampaniach wyborczych (politycznych) elektronicznych mass mediów, a zwłaszcza telewizji. Partie
odgrywają coraz mniejszą rolę jako mediatorzy w kontaktach między kandydatami i wyborcami, tracą
kontrolę nad sposobem prowadzenia kampanii wyborczej.
21
39. Model partii p w krajach Europy Śr- Wsch.
Pod pewnym względem partie polityczne przypominają model partii-kartelu. Chodzi mianowicie o
ich wyraźną orientację strategiczną na instytucje państwa. Z jednej strony dość chętnie stosują strategie
patronaŜu biurokratycznego, przechwytując kontrolę nad procesem obsady stanowisk w administracji
publicznej, w tym równieŜ „polityzując" funkcjonowanie samorządów lokalnych, z drugiej zaś korzystają z zasobów państwa w procesie promowania toŜsamości politycznej, równieŜ i wyborczej (np.
wykorzystywanie środków masowego przekazu). Strategie patronaŜu moŜna traktować -jak
sugerowałem w rozdziale II - jako jeden ze sposobów instytucjonalizacji partii politycznych. Proces
kolonizacji administracji publicznej umoŜliwia np. zdobycie przychylności grup interesu przez szersze
otwarcie, im dróg dojścia do procesu decyzyjnego. W ten sposób moŜna chociaŜby w sposób pośredni
kształtować preferencje przynajmniej niektórych segmentów elektoratu, np. przez wprowa-„ dzanie w
Ŝycie satysfakcjonujących ich członków regulacji prawnych. NaleŜy równieŜ pamiętać i o tym, iŜ
zwłaszcza w okresie transformacji demokratycznej, partie rządzące mają duŜą swobodę w kształtowaniu
reguł gry politycznej determinujących oblicze polityki, a więc lepiej od samego początku mieć wpływ
na proces instytucjonalizacji systemu politycznego, gwarantującego uzyskanie potrzebnych łupów
równieŜ w przyszłości. A te są i będą potrzebne partiom, zwłaszcza dlatego, iŜ ich kadrowy charakter
zmusza do oferowania przede wszystkim zachęt selektywnych jako sposobu konsolidacji i gratyfikacji
elity partyjnej.
40. Model partii p w UE.
Proces tworzenia europartii rozpoczął się na początku lat dziewięćdziesiątych (np. PES powstała w 1992
r., a Europejska Partia Liberalna, Demokratyczna i Reform - ELDR - w 1993 r.). Obok więc
„wewnętrznych" powiązań z Parlamentem poprzez grupy partyjne, cechą modelu europartii stało się
konstruowanie „zewnętrznych" powiązań z instytucjami Unii. Jak sugerują S. Hix i Ch. Lord, powstał
dwukierunkowy układ powiązań między europartiami a podmiotami aktywnymi w instytucjach Unii:
„reprezentowanie partyjnych członków pełniących funkcje w organach Unii i we władzach partii, i
kontrola ich zachowań przez organy partii" (1997, s. 178). Europartie nie dysponują masowym
członkostwem opartym na zasadzie bezpośredniej przynaleŜności indywidualnego wyborcy, lecz tzw.
członkostwem korporacyjnym. W ich skład wchodzą określone w statucie instytucje, oczywiście o
charakterze autonomicznym, występujące w roli sponsora. Przykładowo: w PES są to m.in. partie - pełni
członkowie, z krajów wchodzących w skład Unii czy teŜ starających się o wejście partie stowarzyszone
(z krajów EFTA), partie mające status obserwatorów (np. izraelska MAH), grupa PES w Parlamencie czy
Komitecie Regionów. Jest więc to w zasadzie organizacja luźna, która jednoczy partie o podobnym
profilu programowym w celu stworzenia szerokiego forum kooperacji w ramach struktury
instytucjonalnej Unii Europejskiej (zob. Haniey 1994, s. 194, 195). Dominującą pozycję w europartii
zajmują deputowani wchodzący w skład grupy parlamentarnej oraz grupy liderów z partii narodowych, a
to nadaje organizacji charakter elitystyczny. Jest to oczywiste, skoro one nie pełnią funkcji
22
mobilizacyjnych lub ich celem nie jest przejęcie władzy, a jedynie koordynowanie działań. Eu-ropartie
nie tyle więc reprezentują elektorat, ile partie narodowe.
Europartie stworzyły określone struktury organizacyjne, choć występują między nimi pewne róŜnice. W
konferencjach uczestniczą liderzy partii, przewodniczący grupy parlamentarnej, komisarze, wywodzący
się z konkretnej federacji oraz prezydenci i wiceprezydenci. Jest to więc gremium skupiające grupę
bardzo wpływowych polityków, sprawujących bardzo eksponowane funkcje nie tylko w strukturze UE.
Spotkania są organizowane zazwyczaj tuŜ przed i po obradach Rady Unii. Uzasadnienie tego faktu
wydaje się proste. Rada kształtuje programową agendę Unii i politycy partyjni, reprezentujący określoną
rodzinę europejską, mają moŜliwość uzgodnienia wspólnej platformy, którą reprezentanci obecni w
Radzie przedstawią i będą zabiegać o jej realizację. NaleŜy nadmienić, iŜ w ten sposób wpływ na treść
decyzje Rady uzyskują równieŜ partie opozycyjne (nieuczestniczące w sprawowaniu władzy na
poziomie systemów narodowych), skoro współtworzą jednolitą platformę europartii. Wydaje się, iŜ
europartie naleŜy traktować jako pozaparlamentarne organizacje w „stanie tworzenia". Choć strategie
przez nie przyjęte, poczynając od lat dziewięćdziesiątych, wyraźnie zmierzają do uzyskania
samodzielności organizacyjnej przez tworzenie rozbudowanego układu powiązań z podmiotami
aktywnymi w przestrzeni zarówno europejskiej, jak i narodowej, to jednak wciąŜ mają one przede
wszystkim status agentów partii narodowych. Sama jednak idea stworzenia tego typu struktury (modelu)
wydaje się bardzo interesująca i świadczy o duŜej elastyczności partii jako instytucji. Nie moŜna
wykluczyć, iŜ w procesie rozwoju europartii coraz większą rolę zaczną odgrywać czynniki o charakterze
„wewnętrznym", a więc związane z funkcjonowaniem samej Unii (są zresztą tego pierwsze symptomy),
co doprowadzi do uzyskania przez nie większej autonomii. Partie narodowe stoją więc przed nie lada
dylematem. Proces integracji politycznej moŜe wywołać efekt w postaci upartyjnienia polityki Unii
przez stworzenie wyraźniej szych form demokracji przedstawicielskiej. Jednak wówczas musi dość
radykalnie zmienić się organizacyjny model partii politycznej. Czy jednak politykom partyjnym na tym
rzeczywiście zaleŜy? MoŜe chodzi po prostu o zasadę: „tak" dla polityki partyjnej w Unii, ale w istocie
bez partii jako instytucji.
41.Zasady finansowania partii politycznych
Regulacje dotyczące kontroli finansowej partii:
1.
Sprawozdawczość
–
sprawozdania
dotyczą
całej
partii,
kandydatów
prezydenckich,
parlamentarnych, finansów PP, 2. Zakazy dotyczące roŜnych źródeł finansowania (zakaz darowizn z
zagranicy, przez związki zawodowe, biznes, kontrahentów rządowych), 3. Limity w zakresie wydatków
wyborczych, 4. Limity wysokości przekazywanych darowizn, 5. Dotacje budŜetowe, 6. Publiczne
finansowanie klubów parlamentarnych i parlamentarzystów, 7. Zwolnienia podatkowe i inne formy
pośredniego finansowania publicznego, 8. Zakaz płatnych reklam telewizyjnych, czas antenowy
podczas kampanii wyborczej., 9. Dotacje przedmiotowe (druk materiałów, darmowy transport).
23
Zalety: zrównanie szans partii małych i partii duŜych, starych i nowych, równy czas emisji, spokojna
rywalizacja, Wady: PP partie polityczne czują się bezpieczne finansowo i zapominają o wyborcy
42 Finansowanie partii politycznych w Niemczech
- składki członkowskie
- wpływy z majątku i działalności partii
- dotacje
- subwencje od państwa z tytułu wyrównywania szans oraz jako rekompensata kosztów wyborczych
- przekazy od członków organizacyjnych
Istnieje ustaw o partiach politycznych która opisuje finansowanie partii.
43 Finansowanie partii polit w Austrii
- ze składek członkowskich- stanowią pewną rezerwę
- wsparcie państwa
- sumy pieniędzy otrzymywane przez mandatariuszy i funkcjonariuszy
- zyski z udziałów przedsiębiorstwa
- zyski z majątku partii- posiada sale które wynajmują komuś itp.
- kredyt – np. zaciągnięte w banku.
Ustawa związkowa o zadaniach finansowania i kampanii wyborczej partii polit- wg tej ustawy działają
partie w Austrii
44. Finansowanie partii polit w Polsce
WyróŜniamy 3 podstawowe źródła:
1) dotacje publiczne
a) bezpośrednie środki publiczne
- dotacje celowe – na konkretny cel
- dotacje podmiotowe – na organizacyjne przetrwanie partii
b) pośrednie środki publiczne
- finansowanie klubów parlamentarnych
- zwolnienia podatkowe
- darmowy dostęp do mediów mediów czsie wyborów ( reklama handlowa – 50% cenny płacą partie
2) Kredyty bankowe
3) Prywatne finansowanie
a) świadczenia niepienięŜne
b) finansowanie przez członków partii
- regularne składki członkostwa
- opodatkowanie osób pełniący funkcje polityczne
24
- opodatkowanie kandydatów politycznych
c) działalność gospodarcza
- udział w spółkach
- udział w spółdzielniach
- wynajem lokali i pomieszczeń biurowych
4) Darowizny
5) Spadki i zapisy
6) zbiórki publiczne – obecnie ograniczona ( tzw cegiełki)
Jawność finansowania partii:
- Konstytucja
- zapis o partiach polit 27 czerwca 1997 art. 39 ustęp 1
45 Typologie systemów partyjnych wg S. Sartoriego i G. Smitha
G. Sartori przy konstruowaniu swej typologii systemów partyjnych uwzględnił dwie zmienne: liczbę
rywalizujących partii ( format systemu partyjnego) oraz dystans ideologiczny między nimi ( mechanizm
systemu partyjnego) 1976- klasyczny, funkcjonujący do dziś WyróŜnił 4 typy syst partyj:
1) system dwupartyjny – występowanie dwóch silnych partii polit , reprezentujących opcję
centrolewicową oraz centroprawicową co konstytuuje układ bipolarny, z wyraźnymi tendencjami
tendencjami kierunku utrzymania formuły rywalizacji dośrodkowej. Dystans ideologiczny między
partiami jest z reguły minimalny- zbieŜne programy
2) system wielopartyjny umiarkowanie spolaryzowany- liczba 5-6 partii, nadal bipolarny przy niskiej
fragmentaryzacji, dystans ideologiczny jest mały, rywalizacja dośrodkowa.
3) system wielopartyjny ekstremalnie spolaryzowany – więcej niŜ 6 partii , układ wielopolarny , nie ma
jednego centrum, wysoka fragmentaryzacja, dystans ideologiczny jest wielki rozciągają je partie
systemowe, protestu, antysystemowe, model rywalizacji odśrodkowej
4) system partii predominującej – system ten charakterystyczny dla układów dwupartyjnych , zachodzi
wówczas gdy dana partia zwycięŜa lub znajduje się u steru władzy z inną partią przynajmniej 4-krotnie
np. partia konserwatywna w Anglii 1979-97
Typologia G. Smitha – opiera się na dwóch podstawowych kryteriach: relatywnym rozmiarze partii polit
oraz poziomie spójności społecznej i politycznej w ramach systemu politycznego. WyróŜnia:
1) system rozproszony – względnie duŜa liczba partii, Ŝadna nie dominuje, ideologiczny dystans jest
umiarkowany, w formowaniu gabinetów koalicyjnych moŜe wziąć udział klika partii polit, ( Belgia
Dania Finlandia
2) system równowagi – kilka partii dość wyraźna polaryzacja sił politycznych, dystans ideologiczny jest
mały,
3) system nierównowagi – szczególną dominującą rolę odgrywa jedna partia polit, sformułowanie
stabilnego gabinetu bez jej udziału staje się nie moŜliwe
25
46 Typologie systemów partyjnych wg M. Duvegera, R. Dala, J. Blondela, M. Sobolewskiego, P.
Maira
M. Duverger wyróŜnił 4 typy systemów partyjnych wg kryterium liczby partii:
1) syst monopartyjny – dla totalitarnych systemów
2) dwupartyjny
3) wielopartyjny
R. Dahl 1966r
1) syst, stabilny- dwupartyjny
2) syst. Niestabilny – wielopartyjny
1) syst konfliktowe – wielopartyjne
2) syst uzgadnieniowe – rywalizacja o szerokim horyzoncie programowym, dośrodkowa, programy
zbieŜne
1) syst konsensualny
2) syst westmisterski
kryterium ch-r rywalizacji międzypartyjnej wyróŜnił 4 typy systemów:
1) syst szczególnie rywalizacyjne
2) syst kooperatywno-rywalizacyjny – ostra rywalizacja na styku grupy partyjnej, koalicje, występuje tu
chociaŜ jeden sojusz
3) syst koalescencyjno rywalizacyjny – nie istnieją pojedyncze partie poniewaŜ wchodzą w układy aby
podejmować decyzje , platformy współpracy rywalizacji , jet ona ostra.
4) syst ściśle koalescencyjne – tzw szerokie koalicje daje moŜliwość zdrowego funkcjonowania
państwa, partie zakładają szeroką formułę programową, partie dopiero się kształtują i opierają się na
fachowcach którzy pochodzą z róŜnych partii, pojawiają się metody blokowania
Jean Blondel 1968 opiera się na kryterium liczby partii i relatywna wielkość partii polit, wyróŜnił 4 syst
partyjne:
1) syst dwupartyjny – zdominowanie parlamentu przez dwie partie, z których jedna sprawuje władzę a
druga znajduje się w opozycji. W. Brytania
2) syst dwu-i-półpartyjny – istnieją dwie duŜe partie i jedna mała ( partia trzecia, zawiasowa) Ŝadna z
dwóch partii nie jest na tyle duŜa aby mogła samodzielnie sformułować gabinet, z kolei róŜnice
programowe oraz ideologiczna między nimi jest na tyle duŜa iŜ nie mogą one współtworzyć koalicji.
3) syst wielopartyjny z partią dominującą – w tym systemie istnieje wiele małych partii i jedna
dominująca ale nie na tyle aby samodzielnie utworzyć rząd musi tworzyć koalicje z partiami mniejszymi
4) syst wielopartyjny ale bez partii dominującej – układ równy ale nie zwycięski, powstają gabinety
wielopartyjne.
26
P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1 do
15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił:
1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a
partie małe około 12,7% Austria Irlandia
2) systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja
3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia
4) przejściowe systemy partyjne – system partyjny uległ ewolucji w obu badanych okresach czli w
latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia
47 Sposoby interpretacji systemu partyjnego wg M Duvergera, D. Rae, i G. Sartoriego
D. Duvegera jest on szczególnym rodzajem wzajemnych powiązań między określonymi cechami czy
teŜ parametrami konkretnej konfiguracji rywalizujących partii politycznych takimi jak np.: liczba partii,
ich rozmiar, wzorzec tworzenia koalicji czy teŜ geograficzna lokalizacja. D. Rea z kolei w swojej
definicji systemu partyjnego zwraca uwagę na fakt iŜ ukształtowany schemat powiązań między partiami
decyduje o nadaniu im unikalnego znaczenia. G. Sartori mówi Ŝe syst partyjny to układ wzajemnych
oddziaływań będący efektem rywalizacji między partiami , opira się na wzajemnym uzaleŜnieniu się
partii; na tym iŜ kaŜda partia jest funkcją (w sensie matematycznym) innych partii i reaguje na
zachowania pozostałych partii politycznych.
48. Dwa testy relewancji partyjnej wg S. Sartoriego
Potencjał koalicyjny partii – chodzi o stwierdzenie czy była ona była ona kiedykolwiek brana pod
uwagę jako ewentualny partner w przetargach koalicyjnych. Wyznacznikiem zdania tego testu jest więc
nie faktyczny udział partii w koalicji gabinetowej ale sama potencjalność czyli moŜliwość wejścia do
niej jeŜeli nawet tak się nie stało. Ograniczył zastosowanie tego testu tylko do partii małych
Potencjał uŜycia szantaŜu politycznego – pewne duŜe partie polityczne pozostające w permanentnej
opozycji wobec systemu politycznego z racji uzyskiwania znaczącego poparcia wyborczego w naturalny
sposób muszą zostać uznane za relewantne. Współcześnie ocena potencjału uŜycia szantaŜu
politycznego moŜna okazać się bardzo przydatna przy stwierdzeniu doniosłości politycznej partii
małych. Jednak ich moŜliwość wywierania wpływu na strategie pozostałych partii wydaje się
ograniczona a to chociaŜby z tej racji iŜ z reguły moŜe dotyczyć ugrupowań tworzących konkretny blok
ideologiczno programowy względnie oddziaływać na ugrupowania tworzące blok styczny.
49. G. Smitha, J. Blondela, R. Herbuta i H. Herzoga próby klasyfikacji „partii małych”
Smith i Sartori – mamy do czynienia z ustaleniem relewancji ze wzg. Na sprawowanie władzy
publicznej. Są p.p. które mają wpływają na mechanizmy funkcjonowania władzy publicznej. Te które
mają to – relewantne, a te które nie mają to – nierelewantne.
27
Herzog: Znaczenie partii – czy partia jest relewantna, biorąc pod uwagę potencjał mobilizacyjny partii
politycznej. Potencjał mobilizacyjny jest charakteryzowany w dwóch aspektach:
-to fenomen, który odnosi się do partii, które biorą udział w ogólnospołecznym procesie negocjowania
zasad gry państwowej – mają akceptację społeczeństwa, kształtują opinię społeczeństwa, liczą się ze
społeczeństwem. Mamy tu do czynienia relewantością społeczne – polityczną
-pozaformalna płaszczyzna – partie działają poza systemem politycznym (np. partie protestu). To teŜ są
partie relatywne
Herbut: WyróŜnia dwa rodzaje partii relewantywnych: ugrupowania inicjujące, ugrupowania
dopełniające. Pierwsze to takie, które pełnią w pewnej mierze rolę dyktatora w przetargach
koalicyjnych. Drugie natomiast to takie, które dalej mają potencjał koalicyjny (słabszy od ugrupowań
inicjujących) ale nadal się liczą – będą uczestniczyły w tworzeniu koalicji.
Smith: wyróŜnił 3 kategorie partii małych:
-partie marginalne
-partie zawiasowe
-partie oderwane
Partie marginalne – znajdują się albo daleko na lewej albo daleko na prawej stronie (poza głównymi
ośrodkami rywalizacji państwowej są pewnym dodatkiem do partii lewicowych lub prawicowych);
wyraŜają skłonność programową lub ideologiczną do wielkich sąsiadów, jednak chcą wyróŜniać się
czymś. Marginalne partie małe mają dość specyficzne postulaty programowe, skierowane do wąskiego
elektoratu, starają się być odmienne, dąŜą do tego by mieć elektorat jasny, klarowny, sprecyzowany,
aktywnie uczestniczący w polityce.(partia progresywna w Danii). Partie te coraz częściej kojarzą się po
prawej stronie a nie po lewej.
Partie zawiasowe – lubią lokować się gdzieś pośrodku, mogące być zaakceptowanymi przez prawicę jak
i przez lewicę, rola tych partii wzrasta gdy są one partiami oferującymi na poziomie centroprawicowym
lub centrolewicowym. MoŜemy je nazywać partią trzecią, języczkiem u nogi. Rola tej partii wzrasta gdy
Ŝadna z duŜych partii nie ma większości parlamentarnej (nie ma powyŜej 50% w parlamencie) (FDP w
Niemczech)
Partie oderwane – to te które uchylają się od udziału w zasadniczym nurcie rywalizacji parlamentarnej.
Nie umiejscowiają się na osi lewica – prawica. To te partie, które odnoszą się do mniejszości etnicznej,
grupy regionalnej itp. Jest ona w zupełnie innym nurcie myślenia w polityce, nie zajmuje się
ogólnonarodowym aspektem.
50.Trzy kategorie partii „małych” wg Smitha
Smith: wyróŜnił 3 kategorie partii małych:
-partie marginalne
-partie zawiasowe
-partie oderwane
28
Partie marginalne – znajdują się albo daleko na lewej albo daleko na prawej stronie (poza głównymi
ośrodkami rywalizacji państwowej są pewnym dodatkiem do partii lewicowych lub prawicowych);
wyraŜają skłonność programową lub ideologiczną do wielkich sąsiadów, jednak chcą wyróŜniać się
czymś. Marginalne partie małe mają dość specyficzne postulaty programowe, skierowane do wąskiego
elektoratu, starają się być odmienne, dąŜą do tego by mieć elektorat jasny, klarowny, sprecyzowany,
aktywnie uczestniczący w polityce.(partia progresywna w Danii). Partie te coraz częściej kojarzą się po
prawej stronie a nie po lewej.
Partie zawiasowe – lubią lokować się gdzieś pośrodku, mogące być zaakceptowanymi przez prawicę jak
i przez lewicę, rola tych partii wzrasta gdy są one partiami oferującymi na poziomie centroprawicowym
lub centrolewicowym. MoŜemy je nazywać partią trzecią, języczkiem u nogi. Rola tej partii wzrasta gdy
Ŝadna z duŜych partii nie ma większości parlamentarnej (nie ma powyŜej 50% w parlamencie) (FDP w
Niemczech)
Partie oderwane – to te które uchylają się od udziału w zasadniczym nurcie rywalizacji parlamentarnej.
Nie umiejscowiają się na osi lewica – prawica. To te partie, które odnoszą się do mniejszości etnicznej,
grupy regionalnej itp. Jest ona w zupełnie innym nurcie myślenia w polityce, nie zajmuje się
ogólnonarodowym aspektem.
51 Numeryczne podejście w analizie partii małych wg C.P. Maira P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1 do
15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił:
1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a
partie małe około 12,7% Austria Irlandia
2) systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja
3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia
4) przejściowe systemy partyjne – system partyjny uległ ewolucji w obu badanych okresach czli w
latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia
52.M. Pedersena bariery partii politycznej
Ze względu na podatność cyklicznego biologicznego rozwoju partie dorastają , dojrzewają albo zostają
dziećmi, dziećmi nawet czasem umierają . Partie polit muszą w swym Ŝyciu przejść 4 fazy:
1) bariera deklaracji – grupa publiczna deklaruje udział w wyborach
2) bariera autoryzacji – podlega zarejestrowaniu, zbira określoną liczbę podpisów, w W Brytanii
złoŜenie depozytu pienięŜnego
3) bariera reprezentacji – gdy zdobywa miejsce w parlamencie, ma swoich przedstawicieli
4)bariera relewantności – partie które przechodzą tą barierę to te które mają potencjał tworzenia koalicji
gabinetowych.
29
53. Kategoria partii antysystemowej
Partia antysystemowa – dąŜy do podwaŜenia legitymacji reŜimu. Oczekiwanym przez nią
scenariuszem jest zatem kryzys legitymacji, który winien doprowadzić do zastąpienia jednego systemu
politycznego (demokratycznego) innym. Partie te kwestionują zasady leŜące u podstaw funkcjonowania
systemu politycznego, działają przeciwko niemu.
Partie ultraprawicowe – pojęcie ultraprawica określa się zazwyczaj ugrupowania o róŜnym
rodowodzie od narodowego socjalizmu po skrajne bojówki terrorystyczne wyrosłe w obrębie tzw
milicji obywatelskiej (USA). Partie ultraprawicowe podkreślają zagroŜenia związane z unifikacją
europejską, globalizacją gospodarczą, atomizacją narodu i alienacją jednostek, jednostek takŜe ich
izolacją socjalną, zalewem krajowego rynku pracy przez imigrantów oraz bezrobociem. Podkreślają
dwulicowość polityków partyjnych oraz niewydolność systemu demokratycznego i postulują powrót do
etycznych rządów opartych na sanacji ( odnowie) prawdziwego autorytetu. Są to zatem ugrupowania
antysystemowe. MoŜna wyróŜnić partie ultraprawicowe starego typu i nowego. Ta pierwsza nawiązuje
do tradycji autoratyzmu faszystowskiego, które : postulują totalności oznaczającej moŜliwość
całościowego kompleksowego ujęcia spraw wspólnoty, wizja monolitu narodowego , dąŜenie do
przezwycięŜenia podziałów klasowych i interesów grupowych na rzecz przyspieszenia rozwoju
gospodarczego, Ŝądanie postaw paramilitarnego posłuszeństwa, gloryfikacja przemocy uzasadnianej
mistycznym przesłaniem narodowym, belgijski Front Narodowy, Ludowy Związek Niemiecki DVU
Parti nowego typu proponują zagadnienia związane z biotyną, rytmami ziemi itp. Z partiami starego
typu wiaŜe ich tylko idea krwi i ziemi. Niemiecka Sprawa Narodowa – Narodowo-Rewolucyjna
Organizacja Odnowy SdV/NRAO.
54. Model „zamraŜania” i „odmraŜania” systemu partyjnego wg. S. Lipseta i S. Rokkana
Model Lipseta i rokkana kładzie nacisk na instytucjonalizację i zamroŜenie struktury podziałów
socjopolitycznych i rodzących się na ich podstawie form partyjnej orientacji elektoratu. Propozycja ta
nie ma jednak czysto statycznego charakteru. Teza Lipseta i Rokkana znajduje częściowe potwierdzenie
w badaniach zachowań wyborczych. Oto okazuje się, iŜ charakteryzują się one inercją.-W
znacznym stopniu są kształtowane przez indywidualne poczucie identyfikacji z partią oraz
instytucjonalne powiązania między partią a określonym ogniwem struktury społecznej (np. związkami
zawodowymi czy kościołem). Sposób głosowania wcale jednak nie musi być odbiciem (przynajmniej
natychmiastowym) zmian zachodzących w społeczeństwie. MoŜe w dalszym ciągu odzwierciedlać „stare"
formy identyfikacji partyjnej, głęboko zakorzenione w mentalności jednostki, mimo iŜ zmienił się
społeczny kontekst uzasadniający ten tradycyjny wzór zachowania (np. awans społeczny robotnika i
zmiana stylu Ŝycia, uzasadniające zaliczenie go formalnie do nowej klasy średniej, nie musi zmienić
jego partyjnej orientacji). Trzeba jednak pamiętać, iŜ inne niŜ np. klasowy wzór zachowań
wyborczych wskaźniki polaryzacji politycznej mogą pełniej odzwierciedlać dynamikę zmian na arenie
politycznej.
30
Poczynając jednak od końca lat siedemdziesiątych, wielu badaczy zaczęło kwestionować tezę o
zamroŜeniu systemów partyjnych. Rzeczywiście, zaobserwowano wiele zjawisk, które mogłyby
świadczyć o pojawieniu się procesu odwrotnego, czyli „odmraŜania" systemów partyjnych. Chodzi
między innymi o takie zjawiska, jak:
a)przesuwanie się głosów wyborczych między partiami, w efekcie czego poparcie elektoratu dla
ustabilizowanych partii wydaje się „warunkowe" i nabiera cech płynności;
b) wzrost
grupy
wyborców
niezdecydowanych,
podejmujących
decyzję
w ostatniej fazie kampanii wyborczej;
c) pojawienie się tzw. głosów protestu;
d) pojawienie się partii nowych, co znacznie podnosi poziom fragmentaryzacji systemu partyjnego i
komplikuje proces przetargów koalicyjnych.
55. Typologie systemów partyjnych wg Jean Blondela i G. Sartoriego
G. Sartori przy konstruowaniu swej typologii systemów partyjnych uwzględnił dwie zmienne: liczbę
rywalizujących partii ( format systemu partyjnego) oraz dystans ideologiczny między nimi ( mechanizm
systemu partyjnego) 1976- klasyczny, funkcjonujący do dziś WyróŜnił 4 typy syst partyj:
1) system dwupartyjny – występowanie dwóch silnych partii polit , reprezentujących opcję
centrolewicową oraz centroprawicową co konstytuuje układ bipolarny, z wyraźnymi tendencjami
tendencjami kierunku utrzymania formuły rywalizacji dośrodkowej. Dystans ideologiczny między
partiami jest z reguły minimalny- zbieŜne programy
2) system wielopartyjny umiarkowanie spolaryzowany- liczba 5-6 partii, nadal bipolarny przy niskiej
fragmentaryzacji, dystans ideologiczny jest mały, rywalizacja dośrodkowa.
3) system wielopartyjny ekstremalnie spolaryzowany – więcej niŜ 6 partii , układ wielopolarny , nie ma
jednego centrum, wysoka fragmentaryzacja, dystans ideologiczny jest wielki rozciągają je partie
systemowe, protestu, antysystemowe, model rywalizacji odśrodkowej
4) system partii predominującej – system ten charakterystyczny dla układów dwupartyjnych , zachodzi
wówczas gdy dana partia zwycięŜa lub znajduje się u steru władzy z inną partią przynajmniej 4-krotnie
np. partia konserwatywna w Anglii 1979-97.
Jean Blondel 1968 opiera się na kryterium liczby partii i relatywna wielkość partii polit, wyróŜnił 4 syst
partyjne:
1) syst dwupartyjny – zdominowanie parlamentu przez dwie partie, z których jedna sprawuje władzę a
druga znajduje się w opozycji. W. Brytania
2) syst dwu-i-półpartyjny – istnieją dwie duŜe partie i jedna mała ( partia trzecia, zawiasowa) Ŝadna z
dwóch partii nie jest na tyle duŜa aby mogła samodzielnie sformułować gabinet, z kolei róŜnice
programowe oraz ideologiczna między nimi jest na tyle duŜa iŜ nie mogą one współtworzyć koalicji.
3) syst wielopartyjny z partią dominującą – w tym systemie istnieje wiele małych partii i jedna
dominująca ale nie na tyle aby samodzielnie utworzyć rząd musi tworzyć koalicje z partiami mniejszymi
31
4) syst wielopartyjny ale bez partii dominującej – układ równy ale nie zwycięski, powstają gabinety
wielopartyjne.
56. Typologie systemów partyjnych wg G.Smitha i P. Maira
P. Mair wziął pod uwagę tzw numeryczne podejście Małą partią wg niego jest ta która zdobywa od 1
do 15 % głosów w trzech niekoniecznie kolejnych elekcjach. WyróŜnił:
1) systemy partyjne partii wielkich – partie wielkie zdobywają przeciętnie 83,6% głosów wyborczych a
partie małe około 12,7% Austria Irlandia
2) systemy partyjne partii małych – partie wielkie 41%, małe 58,1% Dania Szwecja
3) pośrednie systemy partyjne – partie małe zdobywają 63,1%, a duŜe 34,6% Finlandia Holandia
4) przejściowe systemy partyjne – system partyjny uległ ewolucji w obu badanych okresach czli w
latach 1947-1966 oraz 1967- 1987 przykładem tego jest Francja Szwajcaria Belgia
Typologia G. Smitha – opiera się na dwóch podstawowych kryteriach: relatywnym rozmiarze partii
polit oraz poziomie spójności społecznej i politycznej w ramach systemu politycznego. WyróŜnia:
1) system rozproszony – względnie duŜa liczba partii, Ŝadna nie dominuje, ideologiczny dystans jest
umiarkowany, w formowaniu gabinetów koalicyjnych moŜe wziąć udział klika partii polit, ( Belgia
Dania Finlandia
2) system równowagi – kilka partii dość wyraźna polaryzacja sił politycznych, dystans ideologiczny jest
mały,
3) system nierównowagi – szczególną dominującą rolę odgrywa jedna partia polit, sformułowanie
stabilnego gabinetu bez jej udziału staje się nie moŜliwe
57 Typologie systemów partyjnych wg J. LaPalombary i M. Weinera
bazują na dwóch kategoriach :
- cechach rywalizujących partii – wprowadzają tu rozróŜnienie pomiędzy systemami ideologicznymi
oraz pragmatycznymi
- sposobie sprawowania władzy – wyróŜniają systemy hegemoniczne w których jedna partia lub koalicja
partii przez dłuŜszy czas formuje kolejne gabinety oraz system alternacji władzy gdzie mamy do
czynienia z dość częstą zmianą partii rządzącej (równieŜ koalicji partii). Uwzględniając wymienione
tendencje otrzymujemy w efekcie 4 subkategorie:
1) systemy hegemoniczno-ideologiczne
2) systemy hegemoniczno-pragmatyczne
3) systemy ideologiczne związane z alternacją władzy politycznej
4) systemy pragmatyczne związane z alternacją władzy politycznej.
32
58.A. Downsa tzw. „stycznościowy” model rywalizacji międzypartyjnej
Model kierunkowy rywalizacji miedzy partiami jest niejako odpowiedzią wręcz krytyka modelu
stycznościowego Downsa. Badacze wychodzą z załoŜenia ze partia nie moŜe opierać swego sukcesu
wyborczego na elektoracie umieszczonym w centrum kontinuum L-P poniewaŜ ludzie ci są
niezaangaŜowani politycznie oraz ich lojalność a co za tym idzie poparcie jest bardzo niestabilne.
Ujmując jeszcze inaczej w odróŜnieniu od modelu stycznościowego wyborca umieszczony w centrum
nie decyduje o zwycięstwie partii jest neutralny czyli centrum w tym modelu to niejako punkt zero.
Partie nie rywalizują wiec o głosy centrum ich rywalizacja jest skoncentrowana na lewo bądź prawo od
centrum ideologicznego i mieści sie w strefie akceptacji. Wiadomo bowiem Ŝe im dalej na lewo bądź
prawo od centrum ideowego co prawda liczba wyborców maleje jednak ich zaangaŜowanie polityczne
wzrasta. Podsumowując partie polityczne nie rywalizują o głosy centrum które niejako samo zadecyduje
na kogo oddać głosy rywalizuje o głosy wyborców formułując swój program dla wyborców
zaangaŜowanych, na których moŜna zbudować niejako tzw. stabilny elektorat. Pyzatym zmienia się
ocena samej partii, która nie jest juŜ w odróŜnieniu od modelu Downsa monolitem, a jej program w
zasadnie jest zorientowany lewicowa bądź prawicowo. Wyborca ujmowany jest jako osoba jednak
niezdecydowana która decyduje tylko niejako powierzchownie na kogo ma oddać swój głos nie kieruje
sie racjonalnym wyborem lecz poziomem swego zaangaŜowania.
59.Krytyka modelu A. Downsa wg Sartoriego. Podstawowe załoŜenia
Krytka Sartoriego polega głownie na tym iŜ twierdzi on, Ŝe model Downsa sprawdza się tylko w
systemie partyjnym dwuczynnikowym: moŜe to byc system blondelowski dwu partii bądź dwu partii
dominujących Sobolewskiego. Zatem jeŜeli pojawi się jakikolwiek trzeci i dalsze czynniki schemat
rywalizacji stycznościowej zostanie zaburzony. Wiadomym jest równieŜ iŜ rywalizacja na kontinuum LP w obecnym społeczeństwie postindustrialnym jest niejako zbyt ogólnikowa przecieŜ dochodzą nowe
wymiary rywalizacji prócz tego tradycyjnego mamy do czynienia miedzy innymi z arena rywalizacji
aksjologiczna ekonomiczna szerzej rozumiana oraz niejako polityczna.
60.”Kierunkowy” model rywalizacji międzypartyjnej autorstwa O. Listhuaga, S.E. McDonalda,
G. Rabinowicza
rywalizacja w systemie wielopartyjnym. partie nie będą zbliŜać się do siebie. Rywalizacja nie będzie się
zbiegała w kierunku centrum, lecz będzie ona w granicach sfery akceptacji, czyli tu gdzie jeszcze są
wyborcy i ich liczba daje moŜliwość zwycięŜenia bądź zdobycia jednego mandatu poselskiego pkt.0 na
osi lewica/prawica nie powinno się prowadzić walki wyborczej(to pkt. nieaktywności polit.),dlatego
partie nie sytuują się w takim połoŜeniu. Walka rozgrywa się w granicach sfery akceptacji. Na
płaszczyźnie układów wielopartyjnych rozróŜniamy: neutralność i rosnące zaangaŜowanie. Model
wskazuje na konkretne partie programowe to Ŝe rywalizują w przestrzennej sferze akceptacji pozwala na
33
zindywidualizowanie programu. Rywalizacja obejmuje teŜ inne podziały np. stosunek do UE, religii,
mniejszości.
61. Metody konstruowania empirycznej skali rywalizacji międzypartyjnej (opinie ekspertów,
analiza treści programów wyborczych, oceny masowego wyborcy)
Pomiar dystansu na podstawie wyników badań empirycznych masowego wyborcy
Metoda ta opiera się na załoŜeniu, iŜ stosując wcześniej przygotowaną skalę rywalizacji, moŜna,
wykorzystując odpowiedzi respondentów, skonstruować przestrzeń rywalizacji międzypartyjnej. W ten
sposób postąpili G. Sani i G, Sar-tori, wyznaczając poziom polaryzacji systemu partyjnego na podstawie
opinii masowego wyborcy. Zgrupowali oni wyborców głosujących na partie polityczne, opierając się na
ich indywidualnych decyzjach określających miejsce, jakie zajmują na 10-punktowej skali
wyznaczającej poziom sympatii dla róŜnych partii. Na tej podstawie autorzy mogli ocenić stopień
polaryzacji na poziomie masowego wyborcy, kalkulując dystans ideologiczny jako efekt indywidualnej
decyzji obywatela co do przybliŜonego miejsca, jakie zajmuje on na osi lewica-prawica,
odpowiadającego wyznawanej (popieranej) przez niego orientacji politycznej.
Sani i G. Sartori przyjęli 10-punktową skalę pomiaru: lewica = l i 2. centrolewica = 3 1 4 , centrum =
5 i 6, centroprawica = 7 1 8 , prawica = 9 i 10. W jej ramach określili pozycje poszczególnych partii w
10 krajach Europy Zachodniej, kalkulując tzw. średnią opinię. Poziom polaryzacji (dystansu
ideologicznego) został skalkulowany jako wynik podzielenia absolutnej róŜnicy między dwoma
ekstremami systemu przez teoretyczne maksimum wynikające z przyjęcia 10-punktowej skali (w tym
wypadku 9).
Pomiar dystansu na podstawie opinii ekspertów
Pierwsze próby konstruowania przestrzeni rywalizacji opierały się właśnie na opiniach ekspertów, osób
na co dzień związanych z polityką, zarówno praktyków, jak i teoretyków. Dopiero jednak F. Castles
i P. Mair jako pierwsi przedstawili rozbudowaną i systematyczna analizę opinii ekspertów co do
lokalizacji partii na tradycyjnej osi lewica--prawica. Poprosili oni respondentów o umiejscowienie
partii politycznych reprezentowanych w narodowych parlamentach na 10-punktowej skali lewicaprawica: ultralewica = 0; umiarkowana lewica = 2,5; centrum = 5; umiarkowana prawica = 7,5;
ultraprawica = 10.
62. Wielowymiarowa przestrzeń rywalizacji (wymiar ekonomiczny i aksjologiczny). Sposób
strukturyzacji przestrzeni rywalizacji politycznej
Konstruowanie przestrzeni programowej opiera się z reguły na łącznym uwzględnieniu trzech płaszczyzn:
34
politycznej, która jest definiowana m.in. poprzez stosunek partii do reŜimu politycznego, sposób
postrzegania roli prawa i jego funkcji, preferowane wzorce rozstrzygnięć koalicyjnych, wyznawany ideał
demokracji, charakter i funkcje systemu wyborczego, sposób terytorialnej organizacji państwa;
ekonomicznej, zawierającej informacje dotyczące m.in. stosunku partii do ustroju gospodarczego,
roli państwa w tym zakresie, charakteru i rozmiaru sektora publicznego, programów socjalnych,
protekcjonizmu gospodarczego;
aksjologicznej (kulturowej), na którą składają się takie kwestie, jak np. stosunek partii do tradycyjnych
wartości, sposób postrzegania relacji kościół-państwo, interpretacja roli praw i wolności obywatelskich,
rola przypisywana społeczeństwu obywatelskiemu, stosunek wobec tzw. wartości postmaterialnych,
problem integracji europejskiej, kwestia pokoju i współpracy między narodami7.
Uwzględnienie tych trzech płaszczyzn w procesie tworzenia przestrzeni problemowej moŜe przybrać:
a) formę konstruowania tradycyjnej osi lewica-prawica, jako układu jednowymiarowego, w ramach
którego jednak poszczególne kategorie -lewica, prawica, centrum — czy teŜ kategorie pośrednie (np.
centrolewica czy centroprawica), zostają zdefiniowane w oparciu o bardzo szeroki katalog kwestii
problemowych, wykraczających poza tradycyjny układ wartości socjoekonomicznych lub
b)formę konstruowania przestrzeni wielowymiarowych (z reguły zestawienie kilku przestrzeni
dwuwymiarowych, gdyŜ uwzględnienie w jednym układzie więcej
niŜ dwóch wymiarów rodzi
problemy interpretacyjne).W ten sposób stworzona przestrzeń problemowa wydaje się być pełniejsza.
63.Determinizm strukturalny i polityczny a zmiana polityczna
JeŜeli o chodzi źródła zmiany politycznej to w politologii w zasadzie funkcjonują dwa sposoby jej
interpretowania. Rzecznicy pierwszego sposobu przyjmują, iŜ mają one w zasadzie zewnętrzny
charakter wobec systemu politycznego. W skrajnej wersji pogląd ten opiera się na przekonaniu, iŜ
polityka jest odbiciem dynamiki zmian zachodzących w otoczeniu społecznym systemu politycznego,
zmian w strukturze społeczeństwa oraz w sferze kulturowo-normatywnej (katalog akceptowanych
wartości). Scenariusz wyłaniający się z faktu przyjęcia takiego załoŜenia jest prosty. Oto podmioty
systemu politycznego muszą stosować w sposób ciągły strategie adaptacyjne (adaptacja bierna), gdyŜ
tylko w ten sposób mają szansę na przetrwanie. Ten sposób interpretacji źródeł zmiany politycznej
określany jest mianem strukturalnego determinizmu.
Reprezentanci politycznego (instytucjonalnego) determinizmu akcentują natomiast autonomiczny
charakter polityki, przypisując podmiotom aktywnym w tej sferze niekiedy nawet zdolność do
kreowania określonych sytuacji społecznych czy stylizowania trendów społecznych w sposób
przynoszący im wymierne korzyści (np. nacjonalizm afrykański został wykreowany jako instrument w
grze politycznej.
Zmiana polityczna to z reguły efekt pojawienia się określonych czynników zewnętrznych (społecznych)
jak i wewn. (polit.)
35
Jednym z instrumentów pozwalających politykom kontrolować zjawisko zmiany politycznej jest właśnie
system partyjny, ale pod warunkiem, iŜ charakteryzuje go znaczny poziom instytucjonalizacji, która
jednak nie wywołuje efektu zbędnej sztywności w reagowaniu na zmiany zachodzące w jego otoczeniu.
64.Detrminanty instytucjonalne, a ich wpływ na mechanizm rywalizacji międzypartyjnej, na
system partyjny (wg Ryszarda Herbuta)
Prezydencjalizm versus parlamentaryzm (typ reŜimu politycznego)
W reŜimach parlamentarnych rząd jest powoływany przez parlament, a jego trwanie uzaleŜnione jest od
poparcia legislatywy. Parlament i tylko on ma prawo realizacji odpowiedzialności politycznej rządu,
m.in. poprzez zastosowanie wniosku o wotum nieufności. Głowa państwa, prezydent bądź monarcha,
pełni jedynie funkcje ceremonialne i reprezentacyjne. W modelowym ujęciu reŜimu parlamentarnego
mieści się jednak dość nietypowa cecha, świadcząca o próbie zachowania pewnej symetrii wpływów i
oddziaływań w relacji parlament - egzekutywa. Chodzi mianowicie o prawo egzekutywy do
przedterminowego
rozwiązania
parlamentu.
Natomiast
prezydencjalizm
charakteryzuje
się
występowaniem monokratycznej egzekutywy - prezydenta. Jest on zarówno głową państwa, jak i szefem
rządu (przynajmniej w wersji przyjętej w Stanach Zjednoczonych), a ministrowie są jedynie jego
doradcami. Prezydent wybierany jest w wyborach powszechnych i jest to jedyna forma
odpowiedzialności politycznej egzekutywy. Prezydent nie odpowiada więc politycznie przed
parlamentem. W reŜimie prezydenckim mamy więc do czynienia z separacją władz, co oznacza, iŜ
prezydent i parlament dysponują odrębnym zakresem kompetencji i są to organy niezaleŜne.
Ustabilizowanie się reŜimu prezydenckiego oznacza, iŜ najistotniejszym łupem w procesie rywalizacji
politycznej staje się właśnie urząd prezydenta. Partie polityczne w taki sposób kształtują swoje strategie
polityczne, by zwycięŜyć w wyborach prezydenckich. Prezydent to organ jednoosobowy, a więc
efektem rywalizacji wyborczej staje się wyłonienie jednego zwycięzcy, a partia która go wyniosła na ten
urząd, uzyskuje status ugrupowania prezydenckiego. Proces wyłaniania prezydenta wiąŜe się więc
bardzo silnie ze zjawiskiem polaryzowania areny politycznej, wykreowania w ramach systemu
partyjnego dwóch wyraźnych opcji politycznych - proprezydenckiej i antyprezydenckiej. Partie czy
grupy polityczne gotowe są do tworzenia szerszych przymierzy politycznych tylko dlatego, by
zwycięŜyć w wyborach. Tzw. efekt prezydencki moŜe spowodować, iŜ koniunkturalne początkowo
przymierza przekształcają się w bardzo trwałe sojusze czy wręcz prowadzą do stworzenia partii
politycznych.
System wyborczy a system partyjny
Wybór określonego systemu wyborczego to przede wszystkim decyzja elit politycznych, które próbują
traktować go jako narzędzie inŜynierii politycznej. Chcą osiągnąć pewne cele polityczne, które wcale
nie trzeba interpretować w kategoriach wąskich interesów grupowych. Oto większościowy system
wyborczy sprzyja trwałości gabinetu, stabilizując relacje między legislatywą a egzekutywą. Czyni to
jednak poprzez deformację woli wyborców będą,cą efektem zastosowania w jego ramach okręgów
36
jednomandatowych. Z kolei system proporcjonalny gwarantuje reprezentatywność wyłonionej
legislatywy, co oznacza, iŜ reprezentowane są w niej wszystkie liczące się w kraju siły polityczne.
Decydenci polityczni wybierając system proporcjonalny, mogą posługiwać się przy jego konstruowaniu
róŜnymi instrumentami, które mogą wywoływać mniej lub bardziej manipulacyjne efekty, JeŜeli np.
pojawi się wysoka klauzula zaporowa (5-procentowa), moŜe to oznaczać, iŜ dąŜą do koncentracji
parlamentarnego systemu partyjnego poprzez eliminowanie partii mniejszych, które nie są w stanie
przekroczyć tej prawnej bariery. Wprowadzenie jej moŜe więc zostać odebrane jako działanie
sprzyjające partiom duŜym, a ograniczające dostęp do parlamentu partiom małym. Podobny efekt, tylko
jeszcze mocniej zaakcentowany, wywołuje wprowadzenie małych okręgów wyborczych (np. trzy- lub
pięciomandatowych). Niektóre' metody przeliczania głosów na mandaty (np. metoda Hondta) preferują
partie duŜe, zaś inne (np. metoda Sainte-Lague) - partie małe. Wprowadzenie do polskiej ordynacji
wyborczej klauzuli zaporowej O-procentowa) przy rozdziale mandatów z listy krajowej, to kolejny
przykład marginalizacji partii mniejszych. JeŜeli w systemie wyborczym pojawią się wspomniane
instrumenty (a równieŜ szereg innych), system wyborczy moŜe wpłynąć na charakter systemu
wyborczego, zwłaszcza na jego format.
65.Determinanty społeczne mające wpływ na zmianę systemu partyjnego
S. Lipset i S. Rokkan jako jedni z pierwszych podjęli próbę interpretacji rozwoju politycznego (w tym
równieŜ systemu partyjnego) poprzez pryzmat zmiennych makrospołecznych, a więc zmian na poziomie
struktury grupowej społeczeństw Europy Zachodniej. Pojawia się w ich koncepcji kategoria podziału
socjopolitycznego jako ten właśnie czynnik, który w ostatniej instancji decydował o strukturyzacji
systemów partyjnych w tym regionie. Ich interpretacja ma przede wszystkim walor historyczny, a więc
dotyczy fazy narodzin i stabilizacji (instytucjonalizacji) systemów partyjnych (faza genetyczna).
Oznacza to, iŜ partie wykorzystały istniejące w pierwszej połowie XX W. podziały w społeczeństwie
(grupy np. klasowe,religijne czy etniczne) jako sposób zakorzenienia się VI nim i w efekcie jako sposób
instytucjonalizacji samego systemu partyjnego.
Podziały socjopolityczne - to stabilne układy róŜnicujące wspólnotę polityczną (polaryzacja opinii,
przekonań, zachowań, działań), w ramach których określona grupa społeczna opowiada się i popiera
konkretne opcje programowe, ideologiczne i sposoby działania, a tym samym równieŜ i konkretne partie
polityczne (niekiedy jedną partię polityczną) postrzegane jako jej reprezentanci na poziomie rywalizacji
politycznej, podczas gdy inna grupa społeczna opowiada się za opozycyjnymi wo_ec tej pierwszej
strategiami i popiera inną partię czy teŜ partie polityczne. Podział socjopolityczny pojawia się z reguły
wówczas gdy istnieją przynajmniej dwie grupy społeczne i reprezentujące je partie, które formułują
alternatywne opcje ideologiczno programowe dotyczące sposobu dystrybucji dóbr postrzeganych jako
dobra polityczne. Podziały socjopolityczne stają się wyrazem istnienia konfliktowych interesów
społecznyeh, które poprzez fakt działania partii politycznych i grup interesu zostają przeniesione w sferę
przetargów politycznych (proces polityzacji konfliktu społecznego).
37
Zmiany zachodzące w społeczeństwach postindustrialnych - zmiana charakteru społeczeństwa moŜe
mieć określony wpływ na zmianę systemu partyjnego. NaleŜy jednak przyjąć, iŜ moŜemy mieć do
czynienia ze zmianami ilościowymi, związanymi np. z zanikaniem czy teŜ zmniejszaniem się
konkretnych grup społecznych, a równieŜ powstawaniem nowych grup i segmentów społeczeństwa oraz
jakościowym, dotyczącymi przeobraŜania systemu wartości, preferowanego przez obywateli. Oba
rodzaje zmian występują równocześnie (zmiana w strukturze społeczeństwa generuje zmiany
jakościowe), kumulując efekt oddziaływania na system partyjny.
Przesunięcie poparcia wyborczego - posługując się tą kategorią, moŜna wyjaśnić wiele zjawisk związanych z procesem strukturyzacjj systemu partyjnego i mechanizmem rywalizacyjnych powiązań
między partiami politycznymi. Ocena przesunięcia poparcia wyborczego moŜe być więc traktowana
jako sposób uchwycenia dynamiki zmiany systemu partyjnego. Kategoria ta ściśle związana jest ze
społecznym otoczeniem systemu partyjnego, a dokładniej mówiąc ze sposobem odbioru przez elektorat
zmian w nim zachodzących. Jednym z wymiarów zmiany systemu partyjnego moŜe być wymiar
społeczny, a określić go moŜna przy pomocy indeksu zaproponowanego przez M. Pedersena4, zwanego
indeksem przesunięcia poparcia wyborczego (volatility).
Przesunięcie poparcia wyborczego to nic innego, jak uchwycenie zmian zachodzących w dystrybucji
głosów wyborczych między partiami, najpierw pomiędzy dwoma kolejnymi elekcjami, a potem - w
określonym okresie, przyjętym jako punkt odniesienia przez badacza (np. w latach 1980-1997). Jest to
więc stwierdzenie ewentualnej skłonności elektoratu (lub teŜ jej braku) do głosowania w kolejnych
wyborach na róŜne partie.
38
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards