Wpływ przyjęcia wspólnej waluty na gospodarkę Grecji

advertisement
UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ
W LUBLINIE
Wydział Ekonomiczny
Studia podyplomowe:
Mechanizmy funkcjonowania strefy euro
Sylwia Szymowska
nr albumu: 9365628
Wpływ przyjęcia wspólnej waluty na
gospodarkę Grecji
Praca dyplomowa napisana
pod kierunkiem dr Magdaleny Kąkol
Lublin, rok 2016
Spis treści
Wprowadzenie..................................................................................................................3
1.
Konwergencja gospodarcza Grecji ze strefą euro a jej przystąpienie do
wspólnego obszaru walutowego...............................................................................4
2.
Sytuacja gospodarcza Grecji w latach 1999-2007..................................................8
3.
4.
2.1.
Dynamika PKB i czynniki wzrostu gospodarczego........................................8
2.2.
Konkurencyjność gospodarki i saldo na rachunku obrotów bieżących......14
2.3.
Sytuacja w dziedzinie finansów publicznych................................................22
Wpływ kryzysu finansowo-gospodarczego 2008/2009 na sytuację gospodarczą w
Grecji.......................................................................................................................26
3.1.
Wiarygodność i stabilność makroekonomiczna............................................26
3.2.
Wzrost PKB i konkurencyjność gospodarcza...............................................28
3.3.
Sytuacja w dziedzinie finansów publicznych oraz polityka fiskalna Grecji w
latach 2008-2015..............................................................................................36
Wsparcie finansowe dla Grecji ze środków UE, EBC i MFW oraz perspektywy
konsolidacji finansów publicznych........................................................................39
Podsumowanie................................................................................................................41
Spis wykresów................................................................................................................42
Spis tabel.........................................................................................................................44
Bibliografia.....................................................................................................................45
Źródła internetowe:.......................................................................................................47
2
Wprowadzenie
Akcesja Grecji do strefy euro jest dla mnie bardzo interesująca, ponieważ
cały proceder od momentu, kiedy kraj ten czynił przygotowania aż do pozornego
osiągnięcia zamierzonego celu prowadzącego do przyjęcia wspólnej waluty
przypomina bajkę greckiego rządu opowiedzianą władzom Unii Europejskiej i
członkom UE dotyczącą rzeczywistego stanu finansów publicznych Grecji.
Trudno uwierzyć, jak mogło do tego dojść oraz jakie konsekwencje przyniosła
krótkowzroczność ówczesnych władz, ponieważ Grecja w czasie kryzysu
2008/2009 „poległaby w gruzach”, gdyby nie pomoc pozostałych państw
członkowskich UE. Można zrozumieć sytuację, kiedy upada jakakolwiek firma
czy bank, nawet gigantycznych rozmiarów, ale kiedy całe państwo jest na skraju
bankructwa, to dzieje się coś dziwnego. Po dzisiejszy dzień istnieje wiele
kontrowersji dotyczących tego tematu dlatego, że problem który powstał niegdyś,
trwa nadal i rodzi nowe trudności.
Głównym celem pracy jest ocena na ile odpowiednie przygotowanie kraju
do członkostwa w UGiW i spełnienie kryteriów konwergencji gospodarczej, a
także jak prowadzona polityka gospodarcza ma wpływ na sytuację gospodarczą
kraju funkcjonującego w unii walutowej. W ocenie sytuacji gospodarczej Grecji
posłużono się różnymi wskaźnikami gospodarczymi np. tempem wzrostu PKB
realnego, saldem na rachunku obrotów bieżących, jednostkowymi kosztami pracy,
eksportem netto. W niniejszej pracy dokonano porównania sytuacji gospodarczej
Grecji w okresie przed przystąpieniem do unii walutowej, następnie od momentu
przyjęcia wspólnej waluty do kryzysu finansowo-gospodarczego oraz po kryzysie
aż do chwili obecnej.
Ponadto analiza integracji Grecji z Unią Europejską oraz strefą euro to
moim zdaniem źródło cennych wskazówek dla przyszłych członków unii
walutowej. Pozwala dostrzec błędy, których powinno się unikać oraz zasady
jakimi należy się kierować w polityce gospodarczej nastawionej na wypełnianie
kryteriów Traktatu z Maastricht funkcjonując w ramach wspólnego obszaru
walutowego.
3
1. Konwergencja gospodarcza Grecji ze strefą euro a jej
przystąpienie do wspólnego obszaru walutowego
Unia Europejska daje możliwość swoim nowym członkom na lepsze
warunki szybszego rozwoju gospodarczego, co wiąże się także z koniecznością
postawienia kolejnego kroku na drodze do integracji – uczestnictwa w strefie
euro.
Gwarancją stabilnego funkcjonowania strefy euro jest spełnienie przez kraje
w niej uczestniczące pewnych warunków po to, aby trwale zabezpieczyć byt
wspólnej waluty i umożliwić prawidłowe współdziałanie państw członkowskich.
Warunki te nazywamy kryteriami konwergencji i rozróżniamy kryteria
konwergencji nominalnej, które oznaczają warunki przystosowania stóp
procentowych, inflacji, kursu walutowego, deficytu budżetowego i długu
publicznego kraju do poziomu określonego w Traktacie z Maastricht oraz kryteria
konwergencji realnej, czyli warunki takiego wzrostu produktywności czynników
produkcji i standardów życia w społeczeństwie podobne do poziomu pozostałych
krajów strefy euro.1 Kryteria konwergencji choć początkowo wymagają
poniesienia różnych wyrzeczeń, aby osiągnąć trwały i dynamiczny wzrost
gospodarczy, to jednak są w pełni kompensowane przez korzyści polityczne
związane z ich spełnieniem. Ponadto doświadczenia krajów peryferyjnych
pokazują, że niedostateczna konwergencja nominalna jest jedną z głównych
przyczyn narastania nierównowag makroekonomicznych.2
Dwa spośród nominalnych kryteriów konwergencji określają w sposób
ilościowy maksymalne wielkości wyrażone w cenach rynkowych deficytu
budżetowego (3% PKB) oraz długu publicznego (60% PKB), które mogą
wystąpić w okresie referencyjnym (tzn. okresie przygotowawczym do przyjęcia
wspólnej waluty) i są to kryteria fiskalne. Pozostałe trzy to kryteria monetarne,
1 L. Akritidis, Grecja wobec perspektywy uczestnictwa w UGW, „Studia Europejskie”, nr 3,1997,
s. 74
2 J. Pietrucha, Konwergencja nominalna a nierównowagi makroekonomiczne w strefie euro,
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach”, nr 218, 2015, s. 42
4
które odnoszą się do występowania w okresie referencyjnym maksymalnych
wielkości stopy inflacji (nie powinna przekraczać o więcej niż 1,5 punktu
procentowego inflacji mierzonej wskaźnikiem HICP odnotowanym w trzech
najlepszych w tym zakresie państwach UE) oraz długoterminowych stóp
procentowych (średnia nominalna długookresowa stopa procentowa nie powinna
przekraczać o więcej niż 2 punkty procentowe stopy procentowej trzech krajów
członkowskich UE o najbardziej stabilnych cenach), a także wymogu
uczestniczenia w mechanizmie kursowym ERM przez dwa lata bez dewaluacji
swojej waluty.3
Na początku lat dziewięćdziesiątych Grecja nie spełniała żadnego z
wymogów formalnych Traktatu z Maastricht, ale już w roku 1997 nastąpił
wyraźny postęp w tym zakresie. I choć nie pojawiła się ona w pierwszej grupie
krajów, które przyjęły wspólną walutę, to jednak już dwa lata później w
tajemniczy sposób udało się jej wypełnić wszystkie kryteria konwergencji
nominalnej i tym samym w roku 2001 Grecja przystąpiła do strefy euro. Jednak
akcesja ta odbyła się przy udziale licznych oszustw i manipulacji ówczesnego
rządu.4 Polegały one na sfałszowaniu wyników ekonomicznych dotyczących
aktualnego stanu finansów publicznych (tab. 1), tzw. „kreatywna księgowość”5.
Tabela 1. Weryfikacja danych dotyczących długu publicznego i deficytu
budżetowego Grecji z 2004 roku
dług publiczny
deficyt budżetowy
Dane za rok 1997
stan z marca
stan z marca
2004 r.
2005 r.
108,2% PKB
114% PKB
4% PKB
6,6% PKB
Dane za rok 2000
stan z marca
stan z marca
2004 r.
2005 r.
106,1% PKB
114% PKB
2% PKB
4,1% PKB
Źródło: European Commission, „European Economy”, nr 3, 2005, s. 34
3 Szerzej na temat genezy i sensu ekonomicznego kryteriów konwergencji w: J. Karnowski,
Polityka gospodarcza Hiszpanii, Portugalii i Grecji w drodze do Unii Gospodarczej i Walutowej.
Analiza doświadczeń na tle teorii, „Materiały i studia”, nr 199, 2006, s. 16
4 T. Sporek, Globalne konsekwencje kryzysu finansowego w Grecji, „Studia Europejskie”, nr 3,
2013, s. 57
5 P. Kupisz, Kryzys w Grecji – geneza, przebieg i konsekwencje [w:] J. Rymarczyk, M.
Wróblewski, D. Brzęczek-Nester, Kryzys i perspektywy strefy euro, Oficyna Wydawnicza
Arboretum, Wrocław 2014, s. 126
5
Na podstawie Tabeli 1 można zauważyć, że rzeczywiste wartości długu
publicznego i deficytu budżetowego odbiegają od podanych przez grecki rząd, a
także przekraczają wartości referencyjne określone Traktatem z Maastricht.
Przyjęcie euro przez Grecję ukazuje całkowicie inną ułomność systemu
instytucji państwowych, które były w stanie okłamywać swoje społeczeństwo i
władze Unii Europejskiej co do rzeczywistej sytuacji finansowej tego kraju. W
efekcie Grecja pojawiła się w strefie euro, nie spełniając kryteriów formalnych,
które miały zapewniać trwałość całego ugrupowania.6
Przyjęcie wspólnej waluty oznaczające wspólny rynek i wzrost swobody
przepływu
kapitałów
pomiędzy
krajami
członkowskimi,
łącznie
z
funkcjonowaniem efektywnych rynków powinny spowodować przyśpieszenie
rozwoju gospodarczego i „doganianie” państw słabiej rozwiniętych pod
względem poziomu PKB per capita do tych lepiej rozwiniętych, czyli do
konwergencji realnej.7
Konwergencja realna jest związana z funkcjonowaniem państwa w
Optymalnym Obszarze Walutowym, czyli m. in. osiągnięcia wyższego poziomu
PKB per capita (wyk. 1), synchronizacji cyklu koniunkturalnego z cyklem strefy
euro, upodobnienie struktury gospodarki do struktury krajów wyżej rozwiniętych
w strefie euro (wyk. 2).
6 M. Burchard-Dziubińska, Rola instytucji w kształtowaniu ładu ekonomicznego [w:] S. Owsiak,
A. Pollok (red.), W poszukiwaniu nowego ładu ekonomicznego, PTE, Warszawa 2013, s. 26
7 A. Gogół, Strefa euro – konwergencja nominalna vs realna, praca doktorska, Repozytorium
Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, s. 1-2
6
Wykres 1. Porównanie struktury PKB wybranych krajów i strefy euro
(indeks Statteva-Ralevy)
Źródło: Ministerstwo Finansów Biuro Pełnomocnika Rządu ds. wprowadzenia euro przez
Rzeczpospolitą Polską, Ocena stopnia konwergencji realnej Grecji, Hiszpanii, Irlandii, Portugalii
i Włoch ze strefą euro w kontekście hipotezy o endogeniczności kryteriów optymalnych obszarów
walutowych, Warszawa 2012, s. 1
Dla Grecji brak danych za okres przed 2010 r.
Wykres 2. Porównanie bieżącej struktury PKB wybranych krajów strefy
euro ze strukturą z okresu przystępowania państwa do unii walutowej
Źródło: Ministerstwo Finansów Biuro Pełnomocnika Rządu ds. wprowadzenia euro przez
Rzeczpospolitą Polską, Ocena, op. cit., s. 1
EA – strefa euro, PT – Portugalia, IT – Włochy, IE – Irlandia, EL – Grecja, ES – Hiszpania, DE –
Niemcy, PL – Polska
Na podstawie wykresu 1 i 2 można zauważyć, że stopień podobieństwa
struktury PKB w Grecji i w strefie euro w badanym okresie był na niskim
poziomie. Wynikało to w głównej mierze z niskiego udziału przemysłu i
dominacji składowej „handel, transport, turystyka” w strukturze greckiej
gospodarki. Co ważne, różnica pomiędzy tymi dwoma obszarami stała się jeszcze
bardziej widoczna w roku 2000 (wykres 2). Z powodu spadku udziału przemysłu
7
osłabiła się konkurencyjność tego kraju na rynku światowym oraz obniżyło się
zainteresowanie inwestorów (wysokie jednostkowe koszty pracy, słabość
instytucjonalna, wyjątkowo mało elastyczny rynek pracy).
Przeprowadzone badania potwierdzają, że kraje centralne (np. Niemcy,
Austria, Francja, Holandia) odznaczają się silną synchronizacją cyklu
koniunkturalnego do cyklu referencyjnego strefy euro, natomiast kraje
peryferyjne, tj. Grecja, Włochy, Portugalia, Hiszpania charakteryzuje niski
poziom tego dopasowania.8
2. Sytuacja gospodarcza Grecji w latach 1999-2007
2.1. Dynamika PKB i czynniki wzrostu gospodarczego
Analiza stanu gospodarki Grecji od momentu przyjęcia wspólnej waluty do
wybuchu kryzysu finansowo-gospodarczego jest istotna. Wskazuje, że brak
odpowiedniego przygotowania gospodarczego do przystąpienia do unii walutowej
i niewypełnienia kryteriów konwergencji powoduje coraz to głębsze narastanie
nierównowagi zewnętrznej i wewnętrznej. Przyczyn tej sytuacji należy szukać
jeszcze przed przyjęciem wspólnej waluty w pogarszającej się pozycji
konkurencyjnej greckiej gospodarki, ukierunkowania wypełnienia kryteriów
konwergencji nominalnej nastawionego w przeważającej części na działania
krótkotrwałe oraz braku zmian o charakterze średnio- i długookresowym.
Wzrost gospodarczy jest spowodowany naturalną dla większości osób
chęcią bogacenia się. Prawie wszyscy dążą do zwiększania konsumpcji oraz
posiadania jak największej liczby dóbr polepszających jakość życia. To pragnienie
wielkiej grupy konsumentów do ciągłego gromadzenia nowych dóbr doskonale
łączy się z naturalną chęcią przedsiębiorców produkujących te dobra do stałego
powiększania produkcji w celu osiągnięcia większego zysku i podwyższania
wartości swojego przedsiębiorstwa. Tym samym, dążenia jednej i drugiej grupy
przyczyniają się do nieustannego wzrostu gospodarczego danego kraju.
8 R. Stefański, Synchronizacja cyklu koniunkturalnego a realna konwergencja Polski ze strefą
euro, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny”, nr 4, 2008, s. 132; P. Skrzypczyński,
Analiza synchronizacji cykli koniunkturalnych w strefie euro, „Materiały i studia”, nr 210, 2006,
s.3
8
Zrozumienie mechanizmów i głównych czynników odpowiadających za
wzrost gospodarczy ma niebagatelne znaczenie dla funkcjonowania i osiągania
coraz wyższego stopnia rozwoju gospodarczego państwa, a także jego znaczenia
na arenie międzynarodowej. Dlatego warto skupić się nad szczegółową analizą
czynników wzrostu gospodarczego Grecji, aby zrozumieć sytuację, w jakiej się
znalazła oraz przyczyny tego stanu.
Analizę mierników wzrostu gospodarczego zaczniemy od najbardziej
popularnego, czyli produktu krajowego brutto. PKB jest wyrażoną w pieniądzu
łączną wartością wszystkich dóbr i usług wytworzonych w danym roku w danym
kraju. Jako zagregowany czynnik ekonomiczny jest wrażliwy na zmiany cen.
Wykres 3 przedstawia średnioroczną procentową zmianę Produktu
Krajowego Brutto:
Wykres 3. Tempo wzrostu PKB realnego w strefie euro, Unii Europejskiej i
Grecji w latach 1999-2007 (%)
7,0
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
1999
2000
2001
2002
UE-28
2003
SE-19
2004
2005
2006
2007
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 13.06.2016 r.
z
Eurostatu,
Wykres 3 wskazuje, że grecka gospodarka miała bardzo wysokie i rosnące
wskaźniki wzrostu PKB w latach 1999-2003. W okresie tym notowała wzrost na
poziomie pomiędzy 3,1% a 5,8%, dopiero w roku 2004 odnotowała nieznaczny
spadek o 0,7 punktu procentowego w stosunku do roku poprzedniego. Jednak już
rok później nastąpiło apogeum spadku PKB do poziomu 0,6%.
9
Porównując tempo wzrostu PKB Grecji do średniego poziomu tego
wskaźnika w SE i UE trzeba przyznać, że Grecja rozwijała się dynamiczniej. W
latach 1999-2007 Grecja miała zwykle wyższe lub podobne tempo wzrostu PKB.
PKB jest najpowszechniejszym i najbardziej kompleksowym
wyznacznikiem całkowitej produkcji dóbr i usług danego państwa. Ale nie jest
najlepszym miernikiem zamożności kraju, ponieważ jest najczęściej obliczany
jako suma pieniężnej wartości konsumpcji, inwestycji, krajowych wydatków na
zakup dóbr i usług oraz eksportu netto, przy czym nie uwzględniana jest liczba
ludności danego kraju. Dlatego przy wyznaczeniu zamożności państwa używa się
wskaźnika PKB per capita (czyli PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca).
Jednak
powstaje
też
problem
z
dokonywaniem
porównań
międzynarodowych wartości PKB, ponieważ trzeba zebrać dane o cenach
zagregowanego koszyka dóbr i usług, który zawierałby produkty porównywalne i
reprezentatywne dla wybranych krajów. W celu rozwiązania tej trudności
uwzględnia się siłę nabywczą ludności i używa tzw. parytetu siły nabywczej.
Wykres 4 przedstawia wartość PKB per capita według parytetu siły
nabywczej przy przyjęciu, że ta wartość dla Unii Europejskiej jest równa w
danym roku 100.
Wykres 4. PKB per capita według parytetu siły nabywczej w strefie euro,
Unii Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (EU-28 = 100)
120
100
80
60
40
20
0
1999
2000
2001
2002
UE-28
2003
SE-19
2004
2005
2007
z
Eurostatu,
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 13.06.2016 r.
10
2006
Wykres 4 pokazuje, że poziom produktu krajowego brutto Grecji
przypadający na jednego mieszkańca według parytetu siły nabywczej był w
analizowanych latach zawsze poniżej średniej w Unii Europejskiej, jak i w strefie
euro. Średniorocznie kształtował się on na poziomie od 85% do 96% poziomu
PKB UE. Jednak z biegiem lat wskaźnik ten dla Grecji zbliżał się do poziomów
innych krajów członkowskich SE, co świadczy o procesie doganiania lepiej
rozwiniętych gospodarczo krajów ugrupowania.
Tabele 2 i 3 przedstawiają podstawowe czynniki wzrostu PKB od strony
podażowej tzn. zatrudnienie, wydajność pracy i TFP:
Tabela 2. Wskaźnik zatrudnienia jako % całej populacji oraz tempo wzrostu
wydajności pracy na godzinę pracy, na zatrudnionego i tempo wzrostu
całkowitej produktywności pracy czynników produkcji (TFP) dla Grecji w
latach 1999-2007
1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
zatrudnienie
(% całej
populacji)
wydajność
pracy na
godzinę pracy
wydajność
pracy na
zatrudnionego
TFP
55,9
56,5
56,4
57,4
58,5
59,1
59,6
60,6
60,9
3,2
3,4
4,1
1,8
4,4
3,0
-2,8
4,3
2,6
3,0
3,6
3,8
1,4
4,3
2,6
-0,3
3,8
1,9
1,7
2,3
2,6
1,4
3,7
2,6
-0,8
3,7
1
Źródło: zatrudnienie i wydajność pracy – Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data
dostępu: 14.06.2016 r.;
TFP – Ameco, http://ec.europa.eu/economy_finance/db_indicators/ameco/index_en.htm, data
dostępu: 14.06.2016 r.
Tabela 3. Wskaźnik zatrudnienia jako % całej populacji oraz tempo wzrostu
wydajności pracy na godzinę pracy, na zatrudnionego i tempo wzrostu
całkowitej produktywności pracy czynników produkcji (TFP) dla strefy euro
w latach 1999-2007
1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
zatrudnienie
(% całej
populacji)
wydajność
pracy na
godzinę pracy
60,4
61,4
62,0
62,4
62,6
62,9
63,6
64,5
65,5
1,4
2,5
1,4
1,0
0,6
1,1
1,0
1,6
1,0
11
wydajność
pracy na
zatrudnionego
TFP
1,0
1,5
0,9
0,2
0,2
1,5
0,6
1,5
1,1
0,8
1,5
0,4
-0,2
-0,3
1,1
0,3
1,3
1
Źródło: zatrudnienie i wydajność pracy – Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data
dostępu: 14.06.2016 r.;
TFP – Ameco, http://ec.europa.eu/economy_finance/db_indicators/ameco/index_en.htm, data
dostępu: 14.06.2016 r.
Na podstawie Tabel 2 i 3 można zauważyć, że Grecja odznaczała się w
analizowanym okresie niższym poziomem zatrudnienie od średniego poziomu SE,
jednak poziom ten wykazywał stale tendencję wzrostową. Analizując tempo
wzrostu wydajności pracy można stwierdzić, że zarówno w przeliczeniu na
zatrudnionego jak i na godzinę pracy, w Grecji jest zwykle wyższe niż w strefie
euro. Jedynie w 2005 roku Grecja odznacza się ujemną wartością tego wskaźnika.
Pod względem tempa wzrostu całkowitej produktywności pracy czynników
wytwórczych, Grecja również ma wyższy poziom od średniego poziomu w SE.
Wzrost produktywności czynników wytwórczych w Grecji można zinterpretować
jako miara postępu technologicznego i zmian strukturalnych dla tego kraju.
Tabela 4 przedstawia podstawowe czynniki wzrostu PKB od strony
popytowej tzn. inwestycje, konsumpcję i wydatki rządowe:
Tabela 4. Tempo wzrostu inwestycji i konsumpcji oraz poziom wydatków
rządowych jako % PKB dla Grecji w latach 2001-2007
tempo wzrostu
inwestycji
tempo wzrostu
konsumpcji
wydatki rządowe
(% PKB)
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
4,8
9,5
11,8
0,4
-6,3
10,6
5,5
5
4,7
3,3
3,8
4,5
5,2
3,7
19,3
19,5
19,4
20,6
20,2
20,2
20,7
Źródło: inwestycje i konsumpcja: H. Bąk, Finanse publiczne Grecji w perspektywie
długookresowej [w:] L. Oręziak, D. Rosati (red.), Kryzys finansów publicznych, przyczyny,
mechanizm, drogi wyjścia, Oficyna Wydawnicza Uczelna Łazarskiego, Warszawa 2013, s.190;
wydatki rządowe: Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 14.06.2016 r.
Na podstawie Tabeli 4 można zauważyć, że w latach 2001-2007 Grecję
charakteryzuje wysoki poziom konsumpcji i wydatków rządowych. Ponadto
poziom wydatków rządowych wykazuje tendencję wzrostową. Odnośnie
inwestycji Grecja odznacza się niskim poziomem tego wskaźnika. Dane te można
12
to zinterpretować, że sytuacja gospodarcza w Grecji zmierza w niebezpiecznym
kierunku, kraj ten więcej wydatkuje na bieżącą konsumpcję niż na długookresowe
inwestycje. Jasno wskazuje to na dostatnie życie Greków pomimo ciężkiej
sytuacji w jakiej znalazła się ich gospodarka.
Ważnym zjawiskiem, które ma znaczenie dla rozwoju gospodarczego jest
inflacja. Stopa inflacji jest bardzo silnie związana ze stopą wzrostu gospodarczego
mierzonego tempem wzrostu PKB. Z prowadzonych badań wynika, że wysoka
inflacja hamuje aktywność gospodarczą i zmniejsza tempo wzrostu PKB.9
Ewentualne spory mogą dotyczyć tego, czy wydatki poniesione w celu osiągnięcia
stabilności cen nie przewyższają kosztów wysokiej inflacji. Badania wskazują, że
koszty osiągnięcia niskiej inflacji są o wiele niższe od wydatków związanych z
obniżaniem wysokiej inflacji dla rzeczywistych procesów gospodarczych. 10
Dlatego stabilność cen i umiarkowana inflacja uważne jako efektywne są
głównymi celami polityki banków centralnych.
Przy analizie związku inflacji ze wzrostem gospodarczym, trzeba także
zbadać wpływ deflacji na wzrost gospodarczy. Deflacja jest skomplikowanym
procesem, ponieważ jej występowanie było nieszkodliwe, złe lub dotkliwe. Przy
nieszkodliwych deflacjach może występować nawet silny wzrost produkcji
wywołany pozytywnym wstrząsem podażowym.
Wykres 5 przedstawia wartość stopy inflacji w Grecji, UE i SE w latach
1999-2007:
9 M. Noga, Inflacja a wzrost gospodarczy – ujęcie teoretyczne i zastosowania w polityce
makroekonomicznej [w:] D. Kopycińska (red.), Polityka ekonomiczna państwa we współczesnych
systemach gospodarczych, Katedra Mikroekonomii Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2008,
s. 68-69.
10 Ibidem, s. 69
13
Wykres 5. Stopa inflacji w strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach
1999-2007 (średnioroczna w %)
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
1999
2000
2001
2002
UE-28
2003
SE-19
2004
2005
2006
2007
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 24.04.2016 r.
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 5 można stwierdzić, że poziom cen w latach 19992007 jest na bardzo wysokim poziomie w porównaniu do celu inflacyjnego
wynoszącego 2%. Ponadto, poziom inflacji w Grecji był daleki od średniego
poziomu tego czynnika w UE i SE. Jest to niekorzystna sytuacja, ponieważ
wyższa inflacja mogłaby powodować procykliczność polityki pieniężnej i
prowadzić do spadku konkurencyjności.
Jest to bardzo istotne, ponieważ niejednorodne stopy inflacji pomiędzy
krajami unii walutowej wywołują dwa ważne skutki – dla realnej stopy
procentowej i realnego kursu walutowego. Realna stopa procentowa kraju z
wyższą inflacją w porównaniu do innych krajów członkowskich staje się niższa,
co w praktyce oznacza bardziej ekspansywną polityką pieniężną w stosunku do
reszty krajów i presję na dalszy wzrost inflacji. Dla przykładu, różne stopy inflacji
w Grecji i głównych gospodarkach strefy euro występujące przez dłuższy czas
skutkowały tym, że realne stopy procentowe były w tym państwie niższe niż np.
w Niemczech.11
11 J. Pietrucha, Konwergencja nominalna a nierównowagi makroekonomiczne w strefie euro,
„Studia ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach”, nr 218,
2015, s. 44-45
14
Podsumowując ten punkt, można stwierdzić, że pod względem omawianych
czynników makroekonomicznych w latach 1999-2007, Grecję charakteryzuje
średni poziom wzrostu PKB jako kraju doganiającego, wysoki poziom
zatrudnienia i TFP oraz niekorzystne wysokie tempo wzrostu wydatków
rządowych i konsumpcji.
2.2. Konkurencyjność gospodarki i saldo na rachunku obrotów
bieżących
W interesie narodowym polityki gospodarczej każdego państwa stoi
istotne zadanie polegające na ciągłym powiększaniu międzynarodowej zdolności
konkurencyjnej oraz polepszanie aktualnej pozycji konkurencyjnej gospodarki
narodowej
na
arenie
międzynarodowej.
Ta
międzynarodowa
zdolność
konkurencyjna ma fundamentalne znaczenie dla dynamicznego kształtowania
konkurencyjności międzynarodowej danego państwa oraz daje możliwość na
długookresowy rozwój gospodarczy i wytworzenie znacznie większego majątku
dla kraju w stosunku do konkurentów w otoczeniu międzynarodowym. Jest ona
gwarancją na polepszenie standardów życia społecznego, a także daje szanse w
zmaganiach o profity płynące z uczestniczenia we współpracy gospodarczej na
rynku
światowym.
Odpowiednio
modelowana
i
mądrze
pożytkowana
międzynarodowa zdolność konkurencyjna generuje przewagę konkurencyjną. 12
Bardzo istotne jest to, aby była ona trwała.
Ważnym
kryterium
pozycji
konkurencyjnej
gospodarki
jest
konkurencyjność kosztowa i cenowa. Ta pierwsza dotyczy formowania się
jednostkowych kosztów pracy, podczas gdy druga zmian realnego efektywnego
kursu walutowego mierzonego szerokim wachlarzem cen (HICP, CPI, deflator
PKB). Oba wspomniane wskaźniki najlepiej obrazują konkurencyjność kosztową
i cenową producentów krajowych. Kiedy ceny wymienialnych produktów lub
jednostkowe koszty pracy rosną szybciej w danym kraju w stosunku do
12 B. Jeliński, Konkurencyjność międzynarodowa wobec następstw kryzysu gospodarki globalnej
[w:] A. Grynia (red.), Zmiany konkurencyjności nowych krajów członkowskich Unii Europejskiej:
osiągnięcia i wyzwania, Wyd. Wydziału Ekonomiczno-Informatycznego w Wilnie, Wilno 2014, s.
11-12
15
pozostałych, to pojawia się aprecjacja realnego efektywnego kursu walutowego,
co
może
zmniejszyć
udziały
tego
kraju
w
eksporcie
na
rynkach
międzynarodowych.13
Wykres 6 przedstawia procentową zmianę jednostkowych kosztów pracy
dla Grecji, UE i strefy euro w latach 1999-2007.
Wykres 6. Wzrost nominalnych jednostkowych kosztów pracy na osobę w
strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (%)
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0
0,0
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
z
Eurostatu,
-2,0
UE-28
SE-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 19.04.2016 r.
Na podstawie wykresu 6 można zauważyć, że poziom jednostkowych
kosztów pracy w Grecji w latach 1999-2007 był niestabilny, ich tempo wzrostu
wahało się od -0,7% (2006) do 9,1% (2002). Początkowo w latach 1999-2001
zbliżało się ono do poziomu w strefie euro, ale później pojawiały się wysokie
wzrosty (w latach 2002 i 2005) i gwałtowne spadki (w latach 2003 i 2006).
W warunkach konwergencji, również po akcesji do unii walutowej,
wydajność pracy powinna się zwiększać. Gdy jednocześnie
następuje
proporcjonalny wzrost wynagrodzeń, to jednostkowe koszty pracy nie ulegną
zmianie. Jedyne, ewentualne zagrożenie może wynikać z powodu dużej
rozbieżności w momencie przyjęcia wspólnej waluty w poziomie wynagrodzeń.
13 T. Białowąs, Zróżnicowanie konkurencyjności a pozycja eksportowa krajów członkowskich
Unii Europejskiej w handlu międzynarodowym w latach 1995-2011 [w:] P. Misztal, W. Rakowski
(red.), Przyszłość integracji europejskiej. Uwarunkowania rozwoju gospodarczego Unii
Europejskiej, Wyd. CeDeWu, Warszawa 2012, s. 127
16
Wzrost podobieństwa cen i płac może przyczynić się do wzrostu presji na
zwiększenie wynagrodzeń szybsze od zwiększenia wydajności pracy (taka
sytuacja miała miejsce w Grecji), co oznacza wzrost jednostkowych kosztów
pracy i skutkuje osłabieniem konkurencyjności.14
Realny kurs walutowy jest miernikiem powszechnie wykorzystywanym do
wydania opinii o wymianie zagranicznej oraz o stanie gospodarki jako całości.
Można go określić jako cenę zagranicznego koszyka dóbr konsumpcyjnych
podaną w walucie krajowej w stosunku do ceny krajowego koszyka dóbr
konsumpcyjnych. Dlatego gdy tempo wzrostu cen w obu krajach jest zbliżone, to
kurs realny znacząco się nie zmienia. Kurs realny gra ważną rolę przy ocenie
konkurencyjności towarów i usług kraju na arenie międzynarodowej. Trzeba
zaznaczyć przy tym, że najczęściej dla gospodarki i jej konkurencyjności istotny
jest nie realny kurs waluty krajowej w stosunku do zagranicznej, lecz do
wszelkich walut według których reguluje się handel zagraniczny, a także wobec
środków płatniczych krajów, z którymi dokonuje się wymiany.15
Wykres 7 obrazuje poziom realnego efektywnego kursu walutowego dla
poszczególnych gospodarek:
14 J. Pietrucha, Konwergencja, op. cit., s. 47
15 W. Michalczyk, Determinanty poziomu realnego kursu złotego w dobie globalizacji i jego
konsekwencje dla handlu zagranicznego, „Studia ekonomiczne”, Wyd. Uniwersytetu
Ekonomicznego w Katowicach, 2013, 129, s. 117-118
17
Wykres 7. Poziom realnego efektywnego kursu walutowego względem grupy
42 krajów w Portugalii, Hiszpanii, Grecji i Niemczech w latach 1999-2007
(%)
5
4
3
2
1
0
-11999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
-2
-3
-4
-5
Portugalia
Hiszpania
Grecja
Niemcy
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 10.05.2016 r.
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 6 można stwierdzić, że tuż przed wejściem Grecji do
strefy euro nastąpiła deprecjacja realnego efektywnego kursu walutowego poniżej
poziomu w Niemczech, a zaraz potem w 2003 roku nastąpiła aprecjacja o prawie
3 punkty procentowe, czego przyczyną była znaczna różnica inflacyjna pomiędzy
tym krajem a Niemcami. W kolejnych latach (2004-2007) realny efektywny kurs
walutowy Grecji utrzymywał się na stałym poziomie podlegając niewielkim
deprecjacjom o wartość 0,2-0,4 punktu procentowego.16
W czasach globalizacji poziom i dynamika eksportu mają ważny wpływ na
wzrost gospodarczy i zatrudnienie w danym państwie. Rozwijając eksport każdy
kraj powinien sprecyzować, podkreślić istotność i wykorzystać na miarę
możliwości swoją własną, konkretną przewagę konkurencyjną. Jest to ściśle
powiązane z kreowaniem struktury produkcyjnej i stosowaniem nowoczesnych
zasad wytwarzania, uwarunkowanych wiedzą i postępem technologicznym.
Wymiana zagraniczna jest efektem, ale i powodem zmian zachodzących w
16 W. Orłowski (red.), Wpływ polityki spójności na konkurencyjność międzynarodową.
Doświadczenia krajów kohezyjnych, Wyd. PWC Warszawa 2012, s. 8
18
gospodarce, więc jej forma ma wpływ nie tylko na sytuację obecną, ale także jest
nakierowana na rozwój.17
Wykres 8 przedstawia tempo wzrostu eksportu dóbr i usług dla Grecji i UE
i SE.
Wykres 8. Tempo wzrostu eksportu dóbr i usług w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (%)
30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
-5,01999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
-10,0
EU-28
EA-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 01.05.2016 r.
z
Eurostatu,
Opierając się na wykresie 8, można zauważyć, że tempo wzrostu Grecji jest
niestabilne, w roku 2001 nastąpił gwałtowny spadek eksportu z poziomu 22,2%
rok wcześniej do 0,1%, w roku 2002 przyjął wartość ujemną -7,3%. Jest to
niekorzystna sytuacja, wynikająca ze spadku konkurencyjności.
Dany kraj po wejściu do strefy euro w wielu kwestiach nie funkcjonuje już
jako samodzielna jednostka, lecz jako spójny element całości czyli następuje
proces globalizacji. Jedną z takich kwestii jest globalizacja rynków finansowych,
której ważnym członem jest liberalizacja przepływów kapitałowych. Swoboda
przepływu
kapitału
przeprowadzania
pomiędzy
przez
państwami
jednostki
tych
jest
państw
to
system
różnorodnych
dowolnego
rozliczeń
zagranicznych będący skutkiem przedsięwzięć dokonanych w zakresie obrotów
bieżących i kapitałowych. Kraje zdejmują blokady dotyczące przypływów
pieniężnych, ponieważ liczą na pobudzenie rozwoju gospodarczego jednocześnie
w znaczeniu ilościowym (wzrost gospodarczego) oraz jakościowym (większa
17 M. Maciejewski, Specjalizacja i konkurencyjność eksportu państw Unii Europejskiej na rynki
zewnętrzne, „Prace naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu”, nr 369,Wrocław
2014, s.309
19
konkurencja na rynku). Ale usuwanie ograniczeń wiąże się także z
niebezpieczeństwem osłabienia stabilności finansowej państwa.18
Liberalizacja przepływów kapitałowych i usztywnianie nominalnych
kursów walutowych wewnątrz unii walutowej mogą spowodować narastanie
nierównowag na rachunkach obrotów krajów członkowskich.19 Ekonomia
„podpowiada”, że oszczędności w gospodarce zamkniętej bilansują wraz z
inwestycjami, co skutkuje ustabilizowaniem realnych stóp procentowych.
Natomiast w gronie gospodarek otwartych fragment oszczędności przechodzi do
państw z większą krańcową stopą zwrotu z kapitału. A to oznacza z kolei, że w
państwach o wyższej stopie równowagi od przeciętnej realnej stopy procentowej
dla całego ugrupowania, powstaje deficyt na rachunku obrotów bieżących czyli,
że kapitał zagraniczny zasila pewną część inwestycji. Po dłuższym czasie
mechanizm ten powinien skutkować „napompowaniem” gorzej rozwiniętych
gospodarek funduszami, obniżeniem krańcowej stopy zwrotu z kapitału, a zatem
korzystnie wpływać na wyrównywanie naturalnych stóp procentowych w gronie
krajów. W rzeczywistości tymczasem te dopasowywania są rozwlekłe w czasie i
zależne od dynamizmu procesów inwestycyjnych w danych krajach.20
Kolejnym aspektem, który ma duże znaczenie na rozwój gospodarczy kraju
jest saldo na rachunku obrotów bieżących. Można je definiować na wiele
sposobów,
na
przykład
jako
różnicę
pomiędzy
oszczędnościami,
a
zrealizowanymi inwestycjami w określonym czasie dla danego kraju. Polepszenie
salda na rachunku obrotów bieżących polega na wykorzystaniu polityki
makroekonomicznej nastawionej na zwiększenie dochodu krajowego względem
krajowych wydatków lub na pomnażaniu krajowych oszczędności poprzez
ograniczenie krajowych wydatków. W takiej sytuacji mamy do czynienia z
nadwyżką na rachunku obrotów bieżących i do jej zrównoważenia konieczny jest
18 M. Janicka, Liberalizacja przepływów kapitałowych – korzyści i zagrożenia, „Rynki i instytucje
finansowe Bank i kredyt”, 2008, s. 34-35
19 T. Guyon, Should we worry about current-account imbalances in a monetary union?, „Tresoreconomics”, 2007, 20, s. 7
20 Ministerstwo Finansów Biuro Pełnomocnika Rządu ds. wprowadzenia euro przez
Rzeczpospolitą Polską, Kryzys grecki – geneza i konsekwencje. Dokument uzupełniający do ram
strategicznych narodowego planu wprowadzenia euro, Warszawa 2010, s. 10
20
deficyt na rachunku finansowym. A to oznacza odpływ kapitałów za granicę,
czyli rozprzestrzenienie oszczędności do reszty świata.
W sytuacji przeciwnej – kiedy wydatki krajowe przewyższają oszczędnościwystępuje deficyt na rachunku obrotów bieżących. Wtedy na rachunku
finansowym konieczna jest nadwyżka, co w sumie oznacza, że kraj pożycza
pieniądze za granicą.
Warunkiem polityki ukierunkowanej na powiększenie krajowego dochodu
jest przekształcenie konstrukcji wydatków krajowych. Aby to osiągnąć, należy
wykorzystać narzędzia polityki handlowej i dewaluację waluty krajowej. W
przypadku częściowego użycia czynników produkcji dewaluacja waluty krajowej
powoduje
zwiększenie
eksportu
i
zmniejszenie
importu,
co
skutkuje
zwiększeniem przychodów. Polepszenie stanu salda obrotów na rachunku
bieżącym jest wtedy uwarunkowane końcową tendencją do absorpcji i
elastycznością popytu.
Wpływ dewaluacji na absorpcję krajową w dużej mierze zależy od kierunku
zmian proporcji cen krajowych do zagregowanej konsumpcji przy określonej
wartości realnego dochodu krajowego. Spadek konsumpcji nastąpi wtedy, gdy w
efekcie procesów redystrybucyjnych nasili się chęć oszczędzania. Nawet jeśli taka
sytuacja nastąpi, to nie jest to wystarczalne do polepszenia salda obrotów na
rachunku bieżącym. Aby to się dokonało, nieunikniona jest pomoc w charakterze
restrykcyjnej polityki gospodarczej.21
Istotnym zadaniem salda na rachunku obrotów bieżących jest to, że suma
przepływów na tym rachunku przedstawia napływ lub odpływ dewiz, a więc
nadwyżkę lub deficyt bilansu płatniczego, a w tym modyfikacje w ostatniej jego
pozycji - rezerwach walutowych. A to daje obraz sytuacji finansowej w jego
relacjach ze światem zewnętrznym.
Wykres 9 przedstawia stan salda rachunku bieżącego w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji.
21 E. Czarny, K. Śledziewska, Analiza determinant bilansów obrotów bieżących państw
członkowskich Unii Europejskiej w latach 1995-2011, „Materiały i studia”, nr 299, Warszawa
2013, s. 8-9
21
Wykres 9. Saldo na rachunku obrotów bieżących dla strefy euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (% PKB)
2,0
0,0
-2,01999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
-4,0
-6,0
-8,0
-10,0
-12,0
-14,0
-16,0
EU-28
EA-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 05.05.2016 r.
Dane dla Grecji dostępne od 2004 roku.
z
Eurostatu,
Z wykresu 9 wynika, że saldo na rachunku obrotów bieżących Grecji od
roku 2004 wykazywało deficyt i jego poziom stale gwałtownie spadał, co było
ściśle związane z nadmierną konsumpcją. W okresie od 2004 roku do 2007 roku
wahało się ono w granicach od – 7,8% PKB do – 15,2% PKB.
Podsumowując ten punkt, należy stwierdzić, że Grecja pod względem
jednostkowych kosztów pracy, eksportu i realnego efektywnego kursu
walutowego wypadła słabo na tle Unii Europejskiej i strefy euro, co w efekcie
skutkowało znacznym osłabieniem konkurencyjności gospodarki tego kraju.
Spadek konkurencyjności międzynarodowej Grecji nastąpił także z powodu
m.in. sztywnego rynku pracy, lepszego traktowania państwowych przedsiębiorstw
nad prywatnymi, struktury ubezpieczeń społecznych preferującej drobną
przedsiębiorczość oraz braku przejrzystości instytucjonalnej i prawnej.22
2.3. Sytuacja w dziedzinie finansów publicznych
W dzisiejszych czasach finanse publiczne mają wielkie znaczenie, są
ciągłym
tematem
badań
opinii
publicznej,
jednocześnie
mediów
oraz
22 M. Rozkrut, R. Woreta, Sukcesy i porażki Grecji na drodze do strefy euro. Wnioski dla nowych
krajów UE, „Materiały i studia”, nr 188, 2005, s. 11
22
zwyczajnych obywateli, aczkolwiek społeczeństwo nie koniecznie łączy kwestie
podatków bądź wydatków budżetowych z terminem finanse publiczne. Sprawy
dotyczące administrowania mieniem publicznym należą do rodzących najwięcej
trudności. Finanse publiczne są tematem częstych sporów oraz nieprawdziwych
opinii spowodowanych pochopnymi decyzjami i brakiem odpowiedniej wiedzy o
uwarunkowaniach
i
zależnościach
dotyczących
pewnych
faktów
i
mechanizmów.23
Równowaga finansów publicznych, kiedy suma dochodów jest równa sumie
wydatków jest sporadyczną sytuacją. Niemal stale pojawiają się jakieś anomalie,
zwykle te o negatywnym charakterze. Różnice pomiędzy dochodami a wydatkami
budżetu państwowego w danym okresie rozrachunkowym określa się terminem
wyniku lub salda. Ujemne saldo finansowe nazywane jest deficytem, natomiast
dodatnie to nadwyżka.
Deficyt budżetowy może być wypadkową wielu przyczyn. Może on być
wcześniej przewidziany, może powstać w wyniku dokonanych błędnych decyzji
podczas spełniania założeń budżetowych lub może pojawić się na skutek
powstania niesprzyjającej sytuacji gospodarczej. Najczęstszą przyczyną deficytu
publicznego są za wysokie wydatki budżetowe, które dalece przekraczają stan
dochodów budżetu krajowego. Powód może także stać po stronie zbyt niskich
dochodów budżetowych pochodzących z podatków wywołanymi nieefektywnym
procesem poboru, recesją gospodarczą, nieprawidłowymi stawkami podatkowymi
czy negatywnymi zdarzeniami losowymi.24
Tabela 5. przedstawia procentową wartość salda budżetowego dla UE, strefy
euro oraz Grecji w latach 1999-2007.
23 I. Lubimow-Burzyńska, Finanse publiczne, Wyd. Uniwersytetu Zielonogórskiego, Zielona
Góra 2014, s. 7
24 M. Wielochowski, Deficyt budżetowy i dług publiczny w krajach członkowskich Unii
Europejskiej, „Oeconomia Copernicana”, nr 4, 2011, s. 32
23
Tabela 5. Saldo budżetowe w Unii Europejskiej, strefie euro i Grecji w latach
1999-2007 (% PKB)
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
EU-28
b.d.
b.d.
b.d.
-2,6
-3,2
-2,9
-2,5
EA-19
-1,5
-0,3
-2,0
-2,7
-3,2
-3,0
-2,6
Grecja
-5,8
-4,1
-5,5
-6,0
-7,8
-8,8
-6,2
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
2006
2007
-1,6
-0,9
-1,5
-0,6
-5,9
-6,7
z
Eurostatu,
Na podstawie tabeli 5 wyraźnie widać, że poziom deficytu budżetowego
Grecji w każdym analizowanym roku znacznie przekraczał dopuszczalną wartość
określoną Traktatem z Maastricht (3% PKB), a także średni poziom UE i SE.
Wahał się on w przedziale od -4,1% PKB (2000) do -8,8% PKB (2004). Pomimo
wejścia do strefy euro wartość deficytu bardziej rosła niż malała, co było
spowodowane na przykład znacznymi wydatkami publicznymi związanymi z
nadmierną konsumpcją.
Drugim kryterium określającym stan finansów publicznych jest dług
publiczny. Można go określać jako skumulowaną sumę należności sektora
finansów publicznych wynikających z powodu uzyskanych kredytów i pożyczek,
wyemitowanych
papierów
wartościowych,
otrzymanych
depozytów
i
wymagalnych zobowiązań.25
Państwa
włączane
do
unii
monetarnej
podlegają
różnorodnym
obostrzeniom, na przykład pod względem metody finansowania deficytu
budżetowego przy pomocy długu publicznego albo za pomocą finansowania
pieniądza. Kiedy jednak stopa zadłużenia publicznego przewyższy stopę wzrostu
PKB, to wtedy związek pomiędzy długiem a PKB wzrasta bez końca.
Wyznaczenie akceptowalnego zakresu długu publicznego jest względne, mimo to
naruszenie dozwolonej granicy długu publicznego w danym położeniu państwa za
każdym razem oznacza konkretne, niekorzystne w skutkach następstwa, w
głównej mierze postępujące pogłębianie problemów płatniczych, które w efekcie
mogą prowadzić do niewypłacalności kraju.26
25 J. Kozieł, Dług publiczny i jego konsekwencje społeczno-ekonomiczne, „Rocznik Żyrardowski”,
nr 8, 2010, s. 110
26 M. Klimowicz, Niewypłacalność państw strefy euro [w:] A Pacześniak, M. Klimowicz (red.)
Procesy integracyjne i dezintegracyjne w Europie, Wyd. OTO Wrocław, Wrocław 2014, s. 260
24
Tabela 6 przedstawia procentową wartość długu publicznego dla UE, strefy
euro oraz Grecji w latach 1999-2007.
Tabela 6. Dług publiczny w Unii Europejskiej, strefie euro i Grecji w latach
1999-2007 (% PKB)
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
EU-28
b.d.
b.d.
b.d.
59,2
60,7
61,3
61,8
EA-19
70,6
68,0
67,0
66,8
68,1
68,4
69,2
Grecja
98,9
104,9
107,1
104,9
101,5
102,9
107,4
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
2006
2007
60,4
57,8
67,3
64,9
103,6
103,1
z
Eurostatu,
Z tabeli 6 jasno wynika, że poziom długu publicznego Grecji, podobnie jak
miała się sytuacja z deficytem budżetowym w każdym analizowanym roku,
znacznie przekraczał dopuszczalną wartość określoną Traktatem z Maastricht
(60% PKB), a także średni poziom w UE i SE. Stąd wynika ścisła korelacja
pomiędzy długiem publicznym, a deficytem budżetowym, jeden czynnik jest
zależny od
drugiego, a łącznie obrazują stan finansów publicznych danej
gospodarki.
Poziom długu publicznego Grecji w latach 1999-2007 wahał się w
przedziale od 98,9% PKB (1999) do 107,4% PKB (2005).
Podsumowując, poziom długu publicznego i poziom deficytu budżetowego
daleko odbiegały od średniego poziomu UE i SE, co plansowało ten kraj na
krańcowej pozycji na tle pozostałych krajów strefy euro. Oba czynniki mające
wpływ na stan finansów publicznych Grecji obrazowały, że kraj ten był w
nieciekawej sytuacji na długo jeszcze przed wybuchem kryzysu finansowogospodarczego.
Załamanie gospodarki Grecji nie szło w parze ze wzrostem stóp
procentowych od długu Grecji wobec rynków finansowych. Władze Grecji nie
wykorzystały tej sytuacji i nie podjęły działań naprawczych mających na celu
zapobiegnięcie pogarszającej się sytuacji, lecz dalej finansowały powiększające
się potrzeby budżetu państwa funduszami powstałymi z emisji obligacji. 27 Były to
27 Ministerstwo Finansów Biuro Pełnomocnika Rządu ds. wprowadzenia euro przez
Rzeczpospolitą Polską, Kryzys , op. cit., s. 3
25
działania krótkotrwale pozwalające na tymczasowe utrzymanie wygodnego stylu
życia, co jednak w konsekwencji doprowadziło do niemal upadku Grecji.
3.
Wpływ kryzysu finansowo-gospodarczego 2008/2009
na sytuację gospodarczą w Grecji
3.1. Wiarygodność i stabilność makroekonomiczna
Według opinii licznych ekonomistów podstawową przyczyną greckiego
kryzysu było przystąpienie tego państwa do strefy euro. Akcesja ta odbyła się
pomimo niespełnienia wielu kluczowych kryteriów. Wybór ten został dokonany w
przeważającej części przesłankami politycznymi, a nie gospodarczymi. W wyniku
przystąpienia Grecji do strefy euro nastąpił wzrost wiarygodności tego kraju, co
było skutkiem pogłębiania deficytu budżetowego, i opłacania go emisją obligacji,
które entuzjastycznie kupowano. Z tego powodu zobowiązania Grecji dalej rosły.
Przeważającą część obligacji wykupiły banki niemieckie i francuskie. Należności
dalekiego zasięgu dotyczyły jednocześnie sektora budżetowego jak i prywatnego.
Olbrzymie kłopoty Grecji zostały odkryte w czasie kryzysu finansowogospodarczego, który wybuchł w 2008 roku. Wtedy to krach dotyczący kredytów
spowodował przystopowanie boomu konsumpcyjnego i napływ niedrogiego
kredytu, a Grecja była bliska katastrofy. Sytuacja była na tyle ciężka, że szybki
spadek popytu sektora prywatnego wywołał powiększenie się deficytu i wzrost
zaległości sektora publicznego, który jeszcze przed kryzysem był duży. Spośród
pozostałych krajów Unii Europejskiej, Grecja posiadała jedno z największych
ujemnych sald budżetowych i bardzo duży dług publiczny. 28 Jeśli kraj ten nie
przystąpiłby do strefy euro, to przypuszczalnie kryzys wcale by nie wybuchł. A w
celu uspokojenia kłopotów finansowych Grecja mogłaby dodrukować swoją
walutę, co w przypadku krajów strefy nie jest możliwe.29
Proces integracji Grecji ze strefą euro przejrzyście i definitywnie wskazuje,
że kraj z taką sytuacją finansową nie powinien zostać włączony, ponieważ nie był
28 D. Bieniek, Działania Niemiec wobec kryzysu w Grecji, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły
Ekonomiczno-Społecznej w Ostrołęce”, 2011, 9, s. 101–110; R.A. de Santis, The Euro Area
Sovereign Debt Crisis: Safe Haven, Credit Rating Agencies and the Spread of the Fever from
Greece, Ireland and Portugal, „European Central Bank Working Paper Series”, nr 1419, 2012, s.
2–61.
26
na to gotowy. Początkowo wydawało się, że wszystko jest w porządku i dopiero
kryzys unaocznił prawdziwą sytuację z powodu której osłabiła się cała strefa
euro.30
Wykres 10 przedstawia poziom długoterminowych stóp procentowych
greckich obligacji na tle średniej dla całego ugrupowania:
Wykres 10. Długoterminowe stopy procentowe na podstawie oprocentowania
10-letnich obligacji greckich oraz średnia dla strefy euro, Unii Europejskiej w
latach 1999-2015 (w %)
25
20
15
10
5
0
1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
EU-28
EA
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
Dane dla EU-28 dostępne od 2001 roku.
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 10 można zaobserwować, że w latach 1999-2009
czyli od momentu przystąpienia Grecji do strefy euro aż do wybuchu kryzysu
finansowo-gospodarczego wysokość długoterminowych stóp procentowych dla
tego kraju była niemal równa dla średniej w strefie euro. Było to spowodowane
tym, że uczestnicy rynków finansowych przyjęli, że ze względu na przystąpienie
Grecji do strefy euro, premia za ryzyko dotycząca greckich obligacji skarbowych
29 M. Papic, R. Reinfrank, P. Zeihan, Niemcy i Grecja – ucieczka z eurolandu?, „Gazeta
Bankowa” , nr 7/8, 2010, s. 67–70
30 A. Wieczór, Doświadczenia Grecji i Hiszpanii a argumenty za przystąpieniem i przeciw
przystąpieniu Polski do strefy euro, „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” , nr 819,
2014, s. 104-105
27
w tym czasie jest podobna jak dla obligacji niemieckich, więc chętnie je
kupowano.
Duże odchylenia stóp procentowych Grecji przed akcesją do wspólnego
obszaru walutowego dowodzą o ryzyku dotyczącym napędzenia mechanizmów
skutkujących boomem kredytowym i popytowym po wprowadzeniu waluty euro.
Z tym, że krótkookresowa stopa procentowa jest ważna w szczególności dla rynku
kredytowo-depozytowego oraz boomu kredytowego w sektorze prywatnym, zaś
długookresowa jest istotna przede wszystkim z powodu kosztów zadłużania
finansów publicznych.31
Dopiero po wybuchu kryzysu na przełomie lat 2008/2009 wysokość
długoterminowych stóp procentowych greckich obligacji znacznie spadła.
Przypadek Grecji pokazuje, że zachowanie długoterminowych stóp procentowych
po akcesji do wspólnego obszaru walutowego, może aczkolwiek być przesadne z
powodu zbyt optymistycznych oczekiwań w stosunku do skutków z przyjęcia
wspólnej waluty.
Spadek stóp procentowych był ściśle związany z obniżeniem ocen
przyznawanych Grecji przez światowe agencje ratingowe. Jako pierwszy dokonał
tego Fitch, modyfikując tę ocenę w grudniu 2009 roku z A-, tzn. o bardzo dobrej
jakości kredytowej do BBB+ (dobra jakość kredytowa), a następnie w ciągu
następnych lat do oceny C (2012 rok, por. z wykresem 9), czyli tzw. „obligacji
śmieciowych”. Kolejne agencje ratingowe postąpiły podobnie. W ten sposób
greckie obligacje utraciły potencjalnych odbiorców takich jak instytucje
finansowe, które zgodnie z prawem nie mogą inwestować w słabo oceniane
aktywa
finansowe.
Od
roku
2011
Grecję
zaczęto
porównywać
zbankrutowanego w 2008 roku amerykańskiego banku Lehman Brothers.32
31 J. Pietrucha, Konwergencja, op. cit., s. 43-44
32 P. Kupisz, Kryzys, op. cit., s. 132-133
28
do
Wzrost PKB i konkurencyjność gospodarcza
Wpływ kryzysu finansowo-gospodarczego wywarł duży wpływ na sytuację
gospodarczą Grecji, dlatego jego skutki zostaną szczegółowo przeanalizowane w
oparciu o czynniki makroekonomiczne.
Wykres 11 przedstawia tempo wzrostu PKB w strefie euro, UE i Grecji:
Wykres 11. Tempo wzrostu realnego PKB w strefie euro, Unii Europejskiej i
Grecji w latach 2008-2015 (%)
4,0
2,0
0,0
2008
-2,0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
-4,0
-6,0
-8,0
-10,0
UE-28
SE-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 28.04.2016 r.
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 11 można stwierdzić, że Grecja boleśnie odczuła
skutki kryzysu poprzez duży spadek tempa wzrostu PKB aż do roku 2011. Tempo
wzrostu PKB tego kraju w latach 2010-2013 bardzo odbiegało od średniego
poziomu UE i SE, a jego spadek osiągnął apogeum -9,1% w 2011 roku. Jednak
później Grecja powoli zaczęła poprawiać swoje wyniki pod tym względem z
powodu otrzymanej pomocy finansowej i cięć budżetowych, jakie nastąpiły w
tym okresie. To skutkowało tym, że w roku 2014 tempo wzrostu PKB znacznie
zbliżyło się do średniego w strefie euro, niestety już rok później ta tendencja
ponownie zaczęła się odwracać.
Podobnie jak w poprzedniej części niniejszej pracy, ponownie zostanie
dokonana także analiza poziomu PKB per capita według parytetu siły nabywczej,
co obrazuje wykres 12.
29
Wykres 12. PKB per capita według parytetu siły nabywczej w strefie euro,
Unii Europejskiej i Grecji w latach 2008-2014 (EU-28 = 100)
120
100
80
60
40
20
0
2008
2009
2010
UE-28
2011
SE-19
2012
2013
2014
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 01.05.2016 r.
z
Eurostatu,
Wykres 12 wskazuje, że poziom produktu krajowego brutto Grecji
przypadający na jednego mieszkańca według parytetu siły nabywczej był w
analizowanych latach zawsze poniżej średniej w Unii Europejskiej, jaki i strefy
euro, podobnie jak to się działo w latach 1999-2007. Jednak tym razem z biegiem
lat choć początkowo wskaźnik ten dla Grecji (do roku 2011) zbliżał się się do
poziomów UE i SE, to już w kolejnych latach ta tendencja odwróciła się i poziom
PKB per capita według parytetu siły nabywczej zaczął maleć.
Kryzys wpłynął również na stopę inflacji, co obrazuje wykres 13.
30
Wykres 13. Stopa inflacji w strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach
2008-2015 (średniorocznie w %)
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
2008
-1,0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
-2,0
UE-28
SE-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 24.04.2016 r.
z
Eurostatu,
Z wykresu 13 wynika, że poziom inflacji dla Grecji w okresie 2008-2011
był wyższy niż w strefie euro, osiągając punkt szczytowy w roku 2010 (4,7%), ale
później ten poziom zaczął spadać i w ten sposób już w roku 2013 wystąpiła
deflacja, która utrzymywała się w kolejnych latach.
Kolejnym analizowanym czynnikiem będzie stopa bezrobocia, którą
prezentuje wykres 14:
Wykres 14. Średnioroczna stopa bezrobocia w strefie euro, Unii Europejskiej
i Grecji w latach 2008-2015 (%)
30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
2008
2009
2010
EU-28
2011
2012
EA-19
2013
2015
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
31
2014
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 14 można łatwo zauważyć, że poziom greckiego
bezrobocia w latach 2008-2009 był bardzo zbliżony do średniej we wspólnotach
UE i SE. Jednak już po roku zaczął on bardzo gwałtownie rosnąć aż do
osiągnięcia punktu krytycznego w roku 2013 równego 27,5%, co bardzo
niekorzystnie wpłynęło na grecką gospodarkę.
Na podstawie danych z Eurostatu wynika, że w latach 2008-2015 z powodu
bezrobocia ucierpiały głównie kobiety i młodzi poniżej 25 roku życia.
W ramach przeprowadzonej analizy warto przyjrzeć się
także
konkurencyjności greckiej gospodarki.
Wykres 15 przedstawia procentowy wzrost nominalnych kosztów pracy
mających wpływ na konkurencyjność międzynarodową.
Wykres 15. Wzrost nominalnych jednostkowych kosztów pracy na osobę w
strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (%)
8,0
6,0
4,0
2,0
0,0
2008
-2,0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
-4,0
-6,0
-8,0
-10,0
UE-28
SE-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 19.04.2016 r.
z
Eurostatu,
Na podstawie wykresu 15 można stwierdzić, że początkowo, tj. do roku
2010, tempo wzrostu nominalnych jednostkowych kosztów pracy w Grecji było
wyższe od średniej w strefie euro, natomiast już w latach późniejszych koszty te
zaczęły spadać, aż do osiągnięcia w roku 2013 -7,4%, co oznaczało poprawę
konkurencyjności kosztowej w tym kraju. Po 2013 roku nominalne jednostkowe
koszty pracy dla Grecji zaczynają wzrastać.
32
Następnym kryterium wyznaczającym pozycję konkurencyjną kraju na
arenie
międzynarodowej
jest
tempo
wzrostu
wydatków
rządowych
przeznaczonych na konsumpcję, co zostało przedstawione na wykresie 16.
Wykres 16. Tempo wzrostu wydatków rządowych na konsumpcję w strefie
euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (%)
4,0
2,0
0,0
2008
-2,0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
-4,0
-6,0
-8,0
UE-28
EA-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 01.05.2016 r.
z
Eurostatu,
Z wykresu 16 wynika, że po wybuchu kryzysu finansowo-gospodarczego
tempo wzrostu wydatków rządowych na konsumpcję początkowo nieznacznie
wzrosło (2009), by w latach następnych zmaleć: w roku 2010 o 6,2 punktu
procentowego, a w roku 2011 o 2,8 punktu procentowego w porównaniu do roku
poprzedniego. Można to zinterpretować w ten sposób, że Grecja wprowadziła
cięcia wydatków i ograniczyła konsumpcję. Od roku 2013 Grecja w coraz
mniejszym stopniu ograniczała wydatki na konsumpcję.
Konkurencyjność w sposób nieodzowny jest związana z wymianą
międzynarodową. Wykres 17 przedstawia tempo wzrostu eksportu dóbr i usług w
Grecji, strefie euro i UE.
33
Wykres 17. Tempo wzrostu eksportu dóbr i usług w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (wolumen, %)
15,0
10,0
5,0
0,0
-5,02008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
z
Eurostatu,
-10,0
-15,0
-20,0
EU-28
EA-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 01.05.2016 r.
Wykres 17 wskazuje, że tempo wzrostu eksportu dóbr i usług jest bardzo
zbliżone do średnich UE i SE. W latach 2009-2012 było ono nieznacznie niższe,
rok później delikatnie wyższe, a w roku 2015 spadło poniżej średnich UE i SE.
Generalnie tempo wzrostu eksportu dóbr i usług po roku 2009 jest dość stabilne.
Aby jeszcze lepiej zanalizować konkurencyjność greckiej gospodarki,
należy porównać ją z innymi krajami peryferyjnymi oraz z krajem o silnej pozycji
konkurencyjnej, co zostało zilustrowane na wykresie 18:
Wykres 18. Pozycja konkurencyjna Niemiec, Grecji, Włoch i Hiszpanii: %
zmiany jednostkowych kosztów pracy
Źródło: M. Kalinowski, M. Pronobis, Gospodarka. Nowe perspektywy po kryzysie, CeDeWu,
Warszawa, 2010, s. 150
34
Na podstawie wykresu 18 można zauważyć, że przedstawione kraje
peryferyjne w trakcie kryzysu znacząco traciły pozycję konkurencyjną mierzoną
zmianami jednostkowych kosztów pracy w porównaniu z Niemcami. Widoczna
jest luka konkurencyjności między tymi dwiema grupami. Ponadto, z upływem
czasu, jednostkowe koszty pracy w Niemczech spadają, a w Hiszpanii, Grecji i
Portugalii rosną.
Na koniec tego punktu zostanie jeszcze przeanalizowany poziom salda
obrotów bieżących.
Wykres 19. Saldo na rachunku obrotów bieżących w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (% PKB)
5,0
0,0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
-5,0
-10,0
-15,0
-20,0
EU-28
EA-19
Grecja
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 05.05.2016 r.
z
Eurostatu,
Z wykresu 19 wynika, że przez cały okres od 2008 roku do 2015 roku
deficyt Grecji na rachunku obrotów bieżących zmniejszał się z poziomu od
-15,1% PKB do -0,1% PKB i obecnie Grecję charakteryzuje prawie równowaga
na rachunku obrotów bieżących To dostosowanie wynikało ze spadku popytu i
importu w Grecji.
Jedynie poprawiła się sytuacja dotycząca salda na rachunku obrotów
bieżących na co duży wpływ miała pomoc finansowa okazana leżącej na skraju
bankructwa Grecji. Na polepszenie wartości tego wskaźnika od roku 2013 miały
również wpływ: spadek importu i większe wpływy z turystyki. Jednak eksport
usług, wyłączając turystyczne wciąż miał niewielką wartość. Pomimo to Grecja
ponownie osiąga konkurencyjność kosztową, co ma odzwierciedlenie w
35
znacznym spadku nominalnych jednostkowych kosztów pracy ze względu na
reformy strukturalne wprowadzające liczne cięcia budżetowe. Został osiągnięty
duży spadek realnego efektywnego kursu walutowego skorygowanego o HICP.
Ponadto
wciąż
występuje
i
pogłębia
się
wysoki
ujemny
stosunek
międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto do PKB. Stąd pojawiła się recesja
dotycząca poziomu nominalnego PKB i długotrwale występujący deficyt na
rachunku obrotów bieżących. Ponadto występuje wysokie zadłużenie sektora
prywatnego, powyżej progu bazowego, a także bardzo wysoki dług sektora
publicznego.33
Podsumowując przeanalizowane dane w tym punkcie należy wskazać, że w
badanym okresie tempo wzrostu PKB i poziom PKB per capita według parytetu
siły nabywczej wypadły słabo, a nawet bardzo słabo w porównaniu do poprzednio
badanego okresu. Było to spowodowane wybuchem kryzysu finansowogospodarczego, z którym borykała się w tym czasie Grecja.
Poziom bezrobocia w analizowanym okresie niebotyczne wzrósł, podobnie
rzecz się miała z wydatkami rządowymi na konsumpcję, co negatywnie odbiło się
na pozycji konkurencyjnej Grecji na arenie międzynarodowej.
3.2. Sytuacja w dziedzinie finansów publicznych oraz polityka
fiskalna Grecji w latach 2008-2015
Zmiany, które były następstwem kryzysu finansowo-gospodarczego były
odczuwane jeszcze długo po jego zakończeniu. Objawiły się one poprzez kłopoty
z zadłużeniem publicznym. Szczególnie mocno ucierpiały mniej rozwinięte
gospodarczo od krajów twardego rdzenia, kraje południowej Europy, które jeszcze
przed wybuchem kryzysu prowadziły zbyt ekspansywną politykę fiskalną, jak
Grecja i mocno się zadłużały.
Skutki kryzysu objawiły się wzrostem zależności długu publicznego od
PKB poprzez wyższy deficyt pierwotny z powodu powstania deficytu
cyklicznego, słabe tempo wzrostu PKB i wysokie długoterminowe stopy
33 Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Banku Centralnego
i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-społecznego, Bruksela, nr 904, 2014, s. 27
36
procentowe obligacji. Dwa ostatnie wskaźniki są tym bardziej znaczące, im
wyższy jest początkowy stan długu, co doskonale obrazuje sytuacja w Grecji34.
Tabela 7 przedstawia poziom długu publicznego w Grecji, strefy euro i UE.
Tabela 7. Dług publiczny dla Unii Europejskiej, strefy euro i Grecji w latach
2008-2015 (% PKB)
2008
2009
2010
2011
2012
2013
EU-28
60,9
73,0
78,5
81,0
83,8
85,5
EA-19
68,5
78,3
83,8
86,0
89,3
91,1
Grecja
109,4
126,7
146,2
172,1
159,6
177,7
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
2014
2015
86,8
85,2
92,0
90,7
180,1
176,9
z
Eurostatu,
Na podstawie tabeli 7 można wywnioskować, że poziom greckiego długu
publicznego od początku badanego okresu znacznie przekraczał wartość
referencyjną (60%), jak i średni poziom UE i SE. Wartość tego wskaźnika wahała
się w granicach od 109,4% PKB (2008) do 180,1% PKB (2014), zatem raczej
występowała tendencja rosnąca.
Podobnie rzecz się miała ze stanem deficytu budżetowego, co zostało
przedstawione w tabeli 8.
Tabela 8. Saldo budżetowe w Unii Europejskiej, strefy euro i Grecji w latach
2008-2015 (% PKB)
2008
2009
2010
2011
2012
2013
EU-28
-2,4
-6,7
-6,4
-4,5
-4,3
-3,3
EA-19
-2,2
-6,3
-6,2
-4,2
-3,7
-3,0
Grecja
-10,2
-15,2
-11,2
-10,2
-8,8
-13,0
Źródło:
Opracowanie
własne
na
podstawie
danych
http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, data dostępu: 04.05.2016 r.
2014
-3,0
-2,6
-3,6
z
2015
-2,4
-2,1
-7,2
Eurostatu,
Z danych tabeli 8 wynika, że poziom deficytu budżetowego Grecji był w
opłakanym stanie, jego wartość przez cały badany okres ponad dwukrotnie
przekraczała średni poziom UE i SE. Najgorzej sytuacja miała się w 2009 roku,
kiedy deficyt wynosił 15% PKB, czyli aż pięć razy więcej od wartości
referencyjnej.
Poziom deficytu budżetowego to jeden z największych mankamentów
greckiej gospodarki. Na tle Unii Europejskiej, przykład Grecji pokazuje niszczące
34 P. Krajewski, Finanse publiczne w kryzysie, „Studia Ekonomiczne”, nr 1, 2012, s. 32
37
i długotrwałe skutki kryzysu objawiające się ciągłym zadłużaniem. Z tego
powodu kraj ten musiał dokonać znaczących reform w strukturze finansów
publicznych
poprzez
drastyczne
cięcia
budżetowe,
sprzedaż
majątku,
ograniczeniu konsumpcji, a dodatkowo musiał podjąć dodatkową pomoc
finansową w postaci kredytów (o czym szerzej w kolejnym rozdziale), bo w
przeciwnym wypadku groziło jej wykluczenie ze strefy euro i bankructwo.
Kryzys w Grecji wynikał między innymi z ekspansywnej polityki fiskalnej,
która w następstwie prowadzi do wzrostu deficytu budżetowego i dalej do
wzrostu poziomu długu publicznego. Kraj ten zadłużał się z powodu polityki
deficytów budżetowych realizujących rosnący konformizm społeczeństwa.
Jednak już w roku 2010, pomimo licznych protestów obywateli, grecki rząd
wprowadził plan naprawy finansów. Nastąpił on poprzez drastyczne cięcia
wydatków np. na obronność i służbę zdrowia. Ograniczenie dotyczyło również
nadgodzin dla pracowników zajmujących się budżetem, a także zmniejszeniem
pensji urzędników zarabiających powyżej 2 tys. euro. Działania te wywołały
strajki. Pomimo to, Grecja za oferowaną pomoc zobowiązała się do bolesnych
reform, m. in. zamrożenie płac w sektorze publicznym, ograniczenie wydatków
administracyjnych, likwidacji 13 i 14 pensji, obniżenie świadczeń i dodatków,
podwyższenie
wieku
emerytalnego,
likwidację
wcześniejszych
emerytur,
podwyższenia podatków na paliwo, a także akcyzy na alkohol i papierosy. Dzięki
tym reformom wydatki Grecji zmniejszyły się o ponad dwa punkty procentowe.
4. Wsparcie finansowe dla Grecji ze środków UE, EBC i
MFW
oraz
perspektywy
konsolidacji
finansów
publicznych
Od 2010 roku Grecja otrzymuje środki finansowe na pomoc w poprawieniu
wskaźników makroekonomicznych, które mocno się osłabiły w wyniku kryzysu
gospodarczo-finansowego. Wsparcia tego dokonuje tzw. Trójka, tzn. Komisja
Europejska, Europejski Bank Centralny i Międzynarodowy Fundusz Walutowy w
celu spłaty zadłużenia u zewnętrznych wierzycieli.
38
Pierwszy pakiet pomocowy został udzielony w maju 2010 roku w kwocie
110 mld euro (80 mld wyłożyła KE, a 30 mld MFW). W zamian za udzieloną
pomoc Grecja zobowiązała się do zainicjowania reform gospodarczych w okresie
3 lat, które dotyczyły ograniczenia deficytu budżetowego. Ponadto, nad
wdrożeniem przyjętego planu czuwała Trójka, a pieniądze miały być wypłacane w
częściach w okresie 2010-2013, pod rygorem spełnienia warunków tego planu.
Program dostosowawczy dotyczył np. likwidacji 13 i 14 pensji, liberalizacji rynku
pracy, podwyższenia stawek podatkowych na paliwo, akcyzy i na papierosy,
redukcji etatów w sektorze publicznym.
Druga transza środków pomocowych została przyznana w roku 2011 i miała
być realizowana w latach 2011-2014. Opiewała ona na kwotę 150 mld euro (2/3
ze 109 mld miały sfinansować kraje strefy euro, 1/3 tej kwoty MFW, a 41 mld –
sektor prywatny). Transza ta była opłacana poprzez Europejski Instrument
Stabilności Finansowej. W tym pakiecie pomocowym ważną rolę spełniał sektor
prywatny, który ma w ciągu lat 2011-2019 przynieść wpływy w kwocie 106 mld
euro.
Trzecia transza pomocowa została przyznana w sierpniu 2015 roku i
opiewała na kwotę 85 mld euro. Grecja ma za otrzymaną pomoc (opłaconą przez
właścicieli obligacji) dokonać rekapitalizacji banków oraz założyć do końca 2015
roku odpowiedni fundusz o wartości 50 mld euro, który będzie zbierał pieniądze
pochodzące z prywatyzacji. Dochód z tego funduszu ma wesprzeć rekapitalizację
i zagwarantować inwestycje w grecką gospodarkę. Dodatkowo, Grecja ma
doprowadzić do deregulacji rynku gazu ziemnego, zniesienia ulg podatkowych
dla rolników itd.35
Aktualna sytuacja gospodarcza Grecji pokazuje, że wprowadzenie
ustalonych reform może okazać się bardzo trudne w realizacji.
Organy Unii Europejskiej przewidziały programy reform rozłożone w
długim okresie, ponieważ nie jest możliwe dokonanie tak złożonych przemian
gospodarczych w krótkim czasie, o czym Grecja doskonale się przekonała
35 K. Rojowski, Kryzys finansowy w Grecji – przyczyny, obecna sytuacja i skutki, „Analiza Unia
Europejska.org”, 2015, 1, s. 8-9
39
poprzez swoje „szybkie” przygotowania do przyjęcia wspólnej waluty, które w
rezultacie omal doprowadziły do katastrofy.
Wszystkie reformy będące warunkiem pakietów pomocowych wywołały
fale sprzeciwu wśród obywateli greckich przyzwyczajonych do dostatniego i
wygodnego życia. Jednak były to kroki konieczne do poprawy sytuacji
gospodarczej tego kraju.
Jednym ze sposobów wyjścia z trudnego położenia Grecji było dokonanie
konsolidacji finansów publicznych. Połączenie wielu zaciągniętych pożyczek w
jedną, przy równoczesnym unormowaniu stopy procentowej i pozostałych
kryteriów pożyczki oraz jednoczesnym rozciągnięciu spłaty w czasie umożliwia
ograniczenie kosztów obsługi długu.
Jednak z drugiej strony konsolidacja finansów publicznych w trakcie
trwania kryzysu zdaje się bardziej osłabiać gospodarkę niż jej pomagać. W
okresie tym deficyt budżetowy wciąż rośnie z powodu tzw. delewarowania.
Dodatkowo, kredytobiorca pomimo połączenia zadłużeń nadal może nie poradzić
sobie z jego spłatą. W takim wypadku, będzie on próbował na wszelkie sposoby
nie stracić zdolności obsługi długu i przeznaczać wszelkie dochody na jego spłatę.
Drugą, wadą konsolidacji jest dążenie za płynnością. Gdy gospodarka ma
problemy i ujawnia się, że jego obywatele są w posiadaniu niepewnych papierów
dłużnych, to chcą się ich pozbyć co w rezultacie powoduje obniżenie ich kursu i
to doprowadza do pułapki.36 Zatem konsolidacja finansów publicznych jest
obciążona dużym ryzykiem.
Podsumowanie
Przeprowadzona analiza sytuacji gospodarczej Grecji oparta na czynnikach
makroekonomicznych i spełnieniu kryteriów konwergencji nominalnej i realnej,
wskazuje na to, że włączenie tego kraju do strefy euro miało duży wpływ na
dalszy ciąg zdarzeń dla niego samego, a także pozostałych krajów ugrupowania i
niesie też obecnie kolejne konsekwencje.
36 K. Łaski, J. Osiatyński, Konsolidacja finansów publicznych a kryzys strefy euro, „Ekonomista”,
2013, 1, s. 22
40
Powodów tego stanu rzeczy należy upatrywać w pogarszającej się sytuacji
greckiej gospodarki widocznej jeszcze przed jej wstąpieniem do strefy euro.
Pogarszająca się pozycja konkurencyjna na arenie międzynarodowej, ogromne
zadłużenie sektora finansów publicznych, rosnąca inflacja to tylko niewielki zarys
trudnej sytuacji, w jakiej znalazła się Grecja.
Jednak pomimo tego nie poczyniono odpowiednich kroków, aby temu choć
częściowo zaradzić, lecz wręcz przeciwnie Grecy dalej „żyli dniem dzisiejszym”,
niewiele martwiąc się o swą przyszłość. A brak wprowadzenia odpowiednich
reform doprowadził do istotnych nierównowag w gospodarce, które pomniejszyły
korzyści z przyjęcia wspólnej waluty.
Rzeczywisty stan greckiej gospodarki ujawnił dopiero kryzys finansowogospodarczy na przełomie lat 2008/2009.
Według opinii licznych ekonomistów powodem trudnej sytuacji Grecji
podczas kryzysu było przyjęcie przez nią waluty euro bez odpowiedniego
przygotowania. I cała ta sytuacja prawdopodobnie doprowadziłaby do upadku
Grecji, gdyby nie pomoc finansowa instytucji Unii Europejskiej w zamian za
wprowadzenie przez nią reform strukturalnych.
Po dzisiejszy dzień nie jest pewne, czy Grecji uda się wypełnić te warunki i
spłacić ciążące na niej zadłużenie.
Spis wykresów
Wykres 1. Porównanie struktury PKB wybranych krajów i strefy euro (indeks
Statteva-Ralevy)…………………………………………………...………..6
Wykres 2. Porównanie bieżącej struktury PKB wybranych krajów strefy euro ze
strukturą z okresu przystępowania państwa do unii walutowej……………..7
Wykres 3. Tempo wzrostu PKB w strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach
1999-2007 (%)………………………………………………………………9
41
Wykres 4. PKB per capita według parytetu siły nabywczej w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (EU-28 = 100)…………............10
Wykres 5. Stopa inflacji w strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 19992007 (średnioroczna w %)…………………………....................................13
Wykres 6. Wzrost nominalnych jednostkowych kosztów pracy na osobę w strefie
euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (%)…………….......16
Wykres 7. Poziom realnego efektywnego kursu walutowego wobec grupy
42 krajów w Portugalii, Hiszpanii, Grecji i Niemczech w latach 1999-2007
(%)……………………………………………………………………...….17
Wykres 8. Tempo wzrostu eksportu dóbr i usług w strefie euro, Unii Europejskiej i
Grecji w latach 1999-2007 (%)……………………………………….….18
Wykres 9. Saldo na rachunku obrotów bieżących dla strefy euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 1999-2007 (% PKB)…………………........21
Wykres 10. Długoterminowe stopy procentowe na podstawie oprocentowania
10-letnich obligacji greckich oraz średnia dla strefy euro, Unii Europejskiej
w latach 1999-2015………………………………………………………...27
Wykres 11. Tempo wzrostu realnego PKB w strefie euro, Unii Europejskiej i
Grecji w latach 2008-2015 (%)………………………………………….....29
Wykres 12. PKB per capita według parytetu siły nabywczej w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 2008-2014 (EU-28 = 1)……………………30
Wykres 13. Stopa inflacji w strefie euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 20082015 (średniorocznie w %)……………………………………………...…31
Wykres 14. Średnioroczna stopa bezrobocia w strefie euro, Unii Europejskiej i
Grecji w latach 2008-2015 (%)…………………………………………….31
Wykres 15. Wzrost nominalnych jednostkowych kosztów pracy na osobę w strefie
euro, Unii Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (%)………….32
Wykres 16. Tempo wzrostu wydatków rządowych na konsumpcję w strefie euro,
Unii Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (%)……………………….33
Wykres 17. Tempo wzrostu eksportu dóbr i usług w strefie euro, Unii Europejskiej
i Grecji w latach 2008-2015 (wolumenowo, %)…………….34
Wykres 18. Pozycja konkurencyjna Niemiec, Grecji, Włoch i Hiszpanii: %
zmiany jednostkowych kosztów pracy…………………………………….34
Wykres 19. Saldo na rachunku obrotów bieżących w strefie euro, Unii
Europejskiej i Grecji w latach 2008-2015 (% PKB)………………………35
42
Spis tabel
Tabela 1. Weryfikacja danych dotyczących długu publicznego i deficytu
budżetowego Grecji z 2004 roku……………………………………………5
Tabela 2. Wskaźnik zatrudnienia jako % całej populacji oraz tempo wzrostu
wydajności pracy na godzinę pracy, na zatrudnionego i tempo wzrostu
całkowitej produktywności pracy czynników produkcji (TFP) dla Grecji w
latach 1999-2007…………………………………………………………..11
Tabela 3. Wskaźnik zatrudnienia jako % całej populacji oraz tempo wzrostu
wydajności pracy na godzinę pracy, na zatrudnionego i tempo wzrostu
całkowitej produktywności pracy czynników produkcji (TFP) dla strefy
euro w latach 1999-2007…………………………………………………..11
Tabela 4. Tempo wzrostu inwestycji i konsumpcji oraz poziom wydatków
rządowych jako % PKB dla Grecji w latach 2001-2007…………………..12
Tabela 5. Saldo budżetowe w Unii Europejskiej, strefie euro i Grecji w latach
1999-2007 (% PKB)……………………………………………………….23
Tabela 6. Dług publiczny w Unii Europejskiej, strefie euro i Grecji w latach 19992007 (% PKB)……………………………………………………………..24
Tabela 7. Dług publiczny w Unii Europejskiej, strefie euro i Grecji w latach 20082015 (% PKB)…………………………………………………………….37
43
Tabela 8. Saldo budżetowe w Unii Europejskiej, strefie i Grecji w latach 20082015 (% PKB)…………………………………………………………….37
Bibliografia
Akritidis L., Grecja wobec perspektywy uczestnictwa w UGW, „Studia
Europejskie”, 1997, 3, s. 74
Bąk H., Finanse publiczne Grecji w perspektywie długookresowej [w:] L. Oręziak,
D. Rosati (red.), Kryzys finansów publicznych, przyczyny, mechanizm, drogi
wyjścia, Oficyna Wydawnicza Uczelna Łazarskiego, Warszawa 2013, s.190
Białowąs T., Zróżnicowanie konkurencyjności a pozycja eksportowa krajów
członkowskich Unii Europejskiej w handlu międzynarodowym w latach
1995-2011 [w:] P. Misztal, W. Rakowski (red.), Przyszłość integracji
europejskiej. Uwarunkowania rozwoju gospodarczego Unii Europejskiej,
Wyd. CeDeWu, Warszawa 2012, s. 127
Bieniek D., Działania Niemiec wobec kryzysu w Grecji, „Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Społecznej w Ostrołęce”, 2011, 9, s. 101–
110
Burchard-Dziubińska M., Rola instytucji w kształtowaniu ładu ekonomicznego
[w:] S. Owsiak, A. Pollok (red.), W poszukiwaniu nowego ładu
ekonomicznego, PTE, Warszawa 2013, s.26
Czarny E., Śledziewska K., Analiza determinant bilansów obrotów bieżących
państw członkowskich Unii Europejskiej w latach 1995-2011, „Materiały i
studia”, Warszawa 2013, 299, s. 8-9
de Santis R.A., The Euro Area Sovereign Debt Crisis: Safe Haven, Credit Rating
Agencies and the Spread of the Fever from Greece, Ireland and Portugal,
„European Central Bank Working Paper Series” 2012, 1419, s. 2–61.
European Commission, „European Economy”, nr 3, 2005, s. 34
Gogół A., Strefa euro – konwergencja nominalna vs realna, praca doktorska,
Repozytorium Uniwersytetu Warszawskiego, 2012
Guyon T., Should we worry about current-account imbalances in a monetary
union?, „Tresor-economics”, 2007, 20, s. 7
Janicka M., Liberalizacja przepływów kapitałowych – korzyści i zagrożenia,
„Rynki i instytucje finansowe Bank i kredyt”, 2008, s. 34-35
Jeliński B., Konkurencyjność międzynarodowa wobec następstw kryzysu
gospodarki globalnej [w:] A. Grynia (red.), Zmiany konkurencyjności
nowych krajów członkowskich Unii Europejskiej: osiągnięcia i wyzwania,
Wyd. Wydziału Ekonomiczno-Informatycznego w Wilnie, Wilno 2014, s.
11-12
Kalinowski M., Pronobis M., Gospodarka. Nowe perspektywy po kryzysie,
CeDeWu, Warszawa, 2010
Karnowski J., Polityka gospodarcza Hiszpanii, Portugalii i Grecji w drodze do
Unii Gospodarczej i Walutowej. Analiza doświadczeń na tle teorii,
„Materiały i studia”, 2006, 199, s. 16
44
Klimowicz M., Niewypłacalność państw strefy euro [w:] A Pacześniak, M.
Klimowicz (red.) Procesy integracyjne i dezintegracyjne w Europie, Wyd.
OTO Wrocław, Wrocław 2014, s. 260
Kozieł J., Dług publiczny i jego konsekwencje społeczno-ekonomiczne, „Rocznik
Żyrardowski”, 2010, 8, s. 110
Krajewski P., Finanse publiczne w kryzysie, „Studia Ekonomiczne”, 2012, 1,
str.32
Kupisz P., Kryzys w Grecji – geneza, przebieg i konsekwencje [w:] J. Rymarczyk,
Wróblewski M., Brzęczek-Nester D., Kryzys i perspektywy strefy euro,
Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2014, s. 132-133
Lubimow-Burzyńska I., Finanse publiczne, Wyd. Uniwersytetu Zielonogórskiego,
Zielona Góra 2014, s. 7
Łaski K., Osiatyński J., Konsolidacja finansów publicznych a kryzys strefy euro,
„Ekonomista”, 2013, 1, s. 22
Maciejewski M., Specjalizacja i konkurencyjność eksportu państw Unii
Europejskiej na rynki zewnętrzne, „Prace naukowe Uniwersytetu
Ekonomicznego we Wrocławiu”, Wrocław 2014, 369, s.309
Michalczyk W., Determinanty poziomu realnego kursu złotego w dobie
globalizacji i jego konsekwencje dla handlu zagranicznego, „Studia
ekonomiczne”, Wyd. Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, 2013,
129, s. 117-118
Ministerstwo Finansów Biuro Pełnomocnika Rządu ds. wprowadzenia euro przez
Rzeczpospolitą Polską, Kryzys grecki – geneza i konsekwencje. Dokument
uzupełniający do ram strategicznych narodowego planu wprowadzenia
euro, Warszawa 2010, s. 10
Noga M., Inflacja a wzrost gospodarczy – ujęcie teoretyczne i zastosowania w
polityce makroekonomicznej
[w:] D. Kopycińska (red.), Polityka
ekonomiczna państwa we współczesnych systemach gospodarczych, Katedra
Mikroekonomii Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2008, s. 68-69.
Orłowski W. (red.), Wpływ polityki spójności na konkurencyjność
międzynarodową. Doświadczenia krajów kohezyjnych, Wyd. PWC
Warszawa 2012, s. 8
Papic M., Reinfrank R., Zeihan P., Niemcy i Grecja – ucieczka z eurolandu?,
„Gazeta Bankowa”, 2010, 7/8, s. 67–70
Pietrucha J., Konwergencja nominalna a nierównowagi makroekonomiczne w
strefie euro, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w
Katowicach”, 2015, 218, s. 42
Pietrucha J., Konwergencja nominalna a nierównowagi makroekonomiczne w
strefie euro, „Studia ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Ekonomicznego w Katowicach”, 2015, 218, s. 44-45
Rojowski K., Kryzys finansowy w Grecji – przyczyny, obecna sytuacja i skutki,
„Analiza Unia Europejska.org”, 2015, 1, s. 8-9
Rozkrut M., Woreta R., Sukcesy i porażki Grecji na drodze do strefy euro. Wnioski
dla nowych krajów UE, „Materiały i studia”, 2005, 188, s. 11
Skrzypczyński P., Analiza synchronizacji cykli koniunkturalnych w strefie euro,
„Materiały i studia”, nr 210, 2006, s.3
Sporek T., Globalne konsekwencje kryzysu finansowego w Grecji, „Studia
Europejskie”, 2013, 3, s. 57
45
Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego
Banku Centralnego i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-społecznego,
Bruksela, 2014, 904, s. 27
Stefański R., Synchronizacja cyklu koniunkturalnego a realna konwergencja
Polski ze strefą euro, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny”, nr 4,
2008, s. 132
Wieczór A., Doświadczenia Grecji i Hiszpanii a argumenty za przystąpieniem i
przeciw przystąpieniu Polski do strefy euro, „Zeszyty naukowe
Uniwersytetu Szczecińskiego”, 2014, 819, s. 104-105
Wielochowski M., Deficyt budżetowy i dług publiczny w krajach członkowskich
Unii Europejskiej, „Oeconomia Copernicana”, 2011, 4, s. 32
Źródła internetowe:
Ameco Database, http://ec.europa.eu/economy_finance/db_indicators/ameco/index_en.htm
Eurostat Database, http://ec.europa.eu/eurostat/data/database
46
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards