Filozofia oznacza dosłownie "umiłowanie mądrości"

advertisement
Filozofia oznacza dosłownie "umiłowanie mądrości" - termin jest obecnie używany w różnych
znaczeniach. Treść rozważań filozoficznych ulegała historycznym zmianom i jest uzależniona od
przyjętej koncepcji filozofii.
W starożytności utożsamiana z wiedzą, której źródłem jest ciekawość, zdziwienie światem (Platon,
Arystoteles) oraz wątpienie. Inspiracją do filozofii była także świadomość śmiertelności, skłaniającą
do pytania o sens życia. Jako podstawowe problemy filozofii Platon wymieniał Prawdę, Dobro i
Piękno. Immanuel Kant wymieniał cztery podstawowe pytania filozofii:
- Co mogę wiedzieć? (na które odpowiedź daje metafizyka)
- Co powinienem czynić? (na które odpowiedź daje etyka)
- Na co mogę mieć nadzieję? (na które odpowiedź daje religia)
- Czym jest człowiek? (na które odpowiedź daje antropologia)
Wraz z rozwojem nauk szczegółowych i ich postępującą specjalizacją nastąpiła parcelacja
pierwotnego przedmiotu zainteresowań filozofii. Na przykład na pytania o to, czym jest materia, z
czego zbudowany jest świat i jakie prawa nim rządzą, zajęły się nauki przyrodnicze, takie jak
fizyka, chemia czy biologia. Inną grupą zagadnień filozofii - dotyczących człowieka i społeczeństwa
- zajmują się od strony empirycznej nauki humanistyczne, takie jak psychologia, lingwistyka i
socjologia.
Współczesnej filozofii pozostała jednak pewna grupa najbardziej podstawowych zagadnień, które
nie są ujęte w innych naukach ze względu na ich ogólny charakter. W szczególności filozofia stara
się odpowiadać na podstawowe pytania dręczące ludzi od wieków, takie jak:
- Jaka jest natura wszechrzeczy?
- Kim jest człowiek i dokąd zdąża?
- Co to znaczy istnieć?
- Jak odróżnić prawdę od fałszu?
Ze względu na to, iż wielu filozofów dowodziło, że na tak postawione pytania nigdy nie znajdzie się
jednoznacznych, zadowalających wszystkich odpowiedzi, współczesna filozofia w coraz mniejszym
stopniu zajmuje się wprost takimi zagadnieniami, kierując się raczej ku rozwiązywaniu lepiej
zdefiniowanych problemów. Są to na przykład takie pytania jak:
Co można uznać za naukę, a co nie?
Czy psychologia jest w stanie rzeczywiście "pojąć" sposób myślenia i czucia ludzi?
Czy możliwe będzie kiedykolwiek stworzenie społeczeństwa bez przemocy i wojen?
Współczesne działy filozofii
antropologia filozoficzna (filozofia człowieka) - dąży do poznawania natury człowieka, stara się
odpowiedzieć na pytania w rodzaju: "Kim jest człowiek we wszechświecie?", "Co kieruje
człowiekiem i dlaczego?"
epistemologia (gnoseologia, teoria poznania) - nauka o warunkach, istocie i granicach poznania;
relacjach między podmiotem, przedmiotem i treścią poznania
estetyka - zajmująca się określeniem piękna, sądów estetycznych oraz sensem i funkcją
wypowiedzi artystycznej; częściej obecnie określana jako filozofia kultury
etyka - odpowiada na pytania dotyczące dobra, które powinno kierować postępowaniem ludzi,
wskazywać powszechnie ważne podstawy sprawiedliwego i rozumnego życia i działania, krytycznie
analizując podstawy współczesnej moralności. Jej działy to m. in.:
metaetyka - badanie wypowiedzi etycznych
aksjologia - nauka o wartościach
filozofia dziejów (historiozofia) - zajmuje się istotą oraz sensem procesów historycznych oraz
uwarunkowaniem postępowania człowieka przez jego historyczność
filozofia języka - rozważa pochodzenie, znaczenie i funkcje języka, zarówno w jego codziennym
kształcie, jak i w próbach tworzenia precyzyjnego języka, służącego wymaganiom nauki i
poprawnego nazywania rzeczy
filozofia nauki - stara się odpowiedzieć na pytanie, co można uznać za poglądy naukowe, a co
nie, i dlaczego. Jej działem jest metodologia nauk.
filozofia religii - stara się zrozumieć powody występowania religii w świecie i ich znaczenie dla
człowieka oraz odpowiedzieć na pytania "Czy są religie lepsze i gorsze?" oraz "Jak ustalić, która z
religii jest prawdziwa?".
filozofia pokoju - stara się odpowiedzieć na pytanie "Jak zagwarantować trwały i długofalowy
pokój między narodami?", jej główne działy to: polemologia oraz irenologia.
filozofia prawa - analizuje podstawy prawa stanowionego i norm, jakim powinno takie prawo
podlegać
filozofia przyrody - zajmuje się wyjaśnianiem przyrody jako całości, w szczególności istotą
materii, czasu i przestrzeni
filozofia społeczna - analizuje funkcje i sens państwa i społeczeństwa, funkcjonowanie człowieka
w społeczeństwie jako istoty społecznej oraz krytyką społeczną. Jej działem jest filozofia polityczna
historia filozofii - bada i analizuje rozwój poglądów filozoficznych na przestrzeni wieków.
logika - teoria uporządkowanego i ścisłego rozumowania; wywodzi się z klasycznej logiki formalnej
badającej pojęcia, sądy i wnioskowanie oraz metody dowodzenia - współczesna logika podlega
silnej formalizacji i matematyzacji (logika matematyczna), posługuje się rachunkiem logicznym, do
którego wchodzą: system znaków (symboli) oraz należące do niego reguły operacyjne
ontologia - wywodzący się z metafizyki dział filozofii badający pierwsze zasady i pochodzenie bytu
oraz jego strukturę.
Podział teorii filozoficznych
Podział ze względu na poznanie
empiryzm - filozofia zakładająca wyższość poznania zmysłowego nad rozumowym, w skrajnej
postaci odrzucająca wszystko, co nie ma bezpośredniego odniesienia do poznania zmysłowego.
Odwrotnością empiryzmu jest idealizm poznawczy.
racjonalizm - filozofia zakładająca możliwość poznania za pomocą tworzenia spójnych i logicznych
systemów poglądów, w swojej skrajnej postaci odrzuca ona jakąkolwiek wartość poznania
pozaumysłowego.
idealizm poznawczy - filozofia odrzucająca możliwość poznania zewnętrznej rzeczywistości.
Podział ze względu na byt
idealizm - filozofia uznająca pierwszeństwo idei nad rzeczywistością materialną. Uznaje ona
obiektywne istnienie idei jako bytów samodzielnych i uważa byt materialny za wtórny w stosunku
do świata idei. W skrajnej postaci odrzuca istnienie rzeczywistości materialnej i uznaje ją za
złudzenie (idealizm subiektywny).
realizm - filozofia uznająca różne formy współistnienia idei i materii w przeświadczeniu, że obie są
bytami obiektywnymi, wzajemnie dopełniającymi się.
materializm - filozofia odrzucająca obiektywne istnienie idei, uważająca, że są one w całości
wytworem człowieka, uznająca za to obiektywne istnienie świata materialnego.
aktywizm - filozofia nie uznająca w ogóle bytów jako takich. Według aktywizmu wszystko się tylko
"dzieje" i nie ma żadnego istnienia obiektywnego.
fenomenalizm - filozofia, która unika pojęcia bytu obiektywnego i wprowadza w to miejsce pojęcie
fenomenu, czyli zbioru odczuć zmysłowych i/lub psychicznych odbieranych przez podmiot (czyli w
praktyce przez człowieka) i składających się na wrażenie "istnienia" określonych zjawisk.
2. Filozofia a nauka, religia, pogląd.
Współcześnie na gruncie problemu stosunku filozofii do nauk szczegółowych istotnego znaczenia
nabrało pojęcie filozofii naukowej. Za filozofię naukową, w przeciwieństwie do filozofii
spekulatywnej, uważa się taką filozofię, która buduje swe tezy jako uogólnienia lub interpretacje
wyników badań nauk szczegółowych i stara się stosować wszystkie rygory myślenia naukowego
przy ich uzasadnianiu.
Filozofia spełnia dwie funkcje: poznawczo – naukową i praktyczno – ideologiczną.
3. Problem źródeł poznania (racjonalizm, empiryzm).
Typowym przedstawicielem racjonalizmu w filozofii był Platon. Odrzucał pogląd, iż rzeczy poznać
można tylko poprzez zetknięcie się z nimi za pomocą zmysłów, bo zgodnie z nią poznanie ma
obejmować idee, postrzeganie zmysłowe nie nadaje się natomiast do poznawania idei. Jeśli w ogóle
można poznać idee, to jedynie myślą, a nie zmysłami. Uważał, iż poznanie zmysłowe nie tylko nie
dosięga idei, ale także nie wystarcza do poznania rzeczy. Musi ze zmysłami współdziałać myśl. Nie
jesteśmy bowiem w stanie samymi zmysłami ogarnąć różnicy pomiędzy barwą a dźwiękiem,
tożsamości, liczby, itp.
Arystoteles natomiast twierdził, iż zmysły mają w poznaniu funkcję równie niezastąpioną, jak
rozum. Trzeba zetknąć się z rzeczywistością, aby coś o niej wiedzieć, umysł zaś może zetknąć się z
nią jedynie przez zmysły. Wrodzonych pojęć nie ma w umyśle, jest on niezapisaną tablicą, którą
zapisują dopiero spostrzeżenia, od których trzeba zatem rozpoczynać poznanie. Od nich drogą
stopniowej abstrakcji, drogą wydzielania czynników ogólnych, umysł dochodzi do pojęć. Tu dopiero
rozpoczyna się funkcja rozumu: na podstawie materiału dostarczonego przez zmysły poznaje to, co
jest w rzeczach ogólne, a przeto istotne. Wiedza rozumowa jest celem, natomiast wiedza zmysłowa
jest niezastąpionym początkiem i podstawą.
4. Sokrates jako nauczyciel (rola i misja filozofa, mądrość, intelektualizm etyczny,
metoda sokratejska).
Sokrates zajmował się tylko człowiekiem. Jego poglądy etyczne dają się sformułować w trzech
tezach:
CNOTA JEST DOBREM BEZWZGLĘDNYM – wytworzył nowe pojęcie cnoty przez to, że spośród zalet
człowieka wyodrębnił specjalne zalety moralne. Zalety wyodrębnił na sam szczyt dóbr. Dla dóbr
moralnych człowiek powinien poświęcić dobra niższe i pozorne.
CNOTA WIĄŻE SIĘ Z POŻYTKIEM I SZCZĘŚCIEM – tylko to, co dobre może być naprawdę
pożyteczne. Szczęście natomiast związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest bowiem
ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota.
CNOTA JEST WIEDZĄ – wszelkie zło pochodzi z nieświadomości, nikt umyślnie i świadomością zła
nie czyni. Skoro dobro jest pożyteczne i gwarantuje szczęście, nie ma powodu, aby ktoś, kto je
zna, nie czynił go. Wiedza jest zatem warunkiem dostatecznym cnoty.
Intelektualizm etyczny – Sokrates uważał, iż aby w działaniach ludzkich nie przejawiał się
rozdźwięk między wiedzą a czynem, między tym , co dyktuje rozum, a do czego pcha namiętność
potrzebna jest wiedza prawdziwa i pełna, którą człowiek przejmuje się do głębi. Wiedza potrzebna
do cnoty to wiedza o sprawiedliwości i odwadze, to wiedza etyczna. Opiera się nie na czysto
teoretycznym roztrząsaniu, lecz na praktycznym rozsądku.
Sokrates własnym przykładem pokazywał, jak zdobywać wiedzę. Metoda „nauczania”, jaką się
posługiwał była metodą dyskusji, współpracy umysłowej. Składała się z dwóch części, negatywnej i
pozytywnej, „elenktycznej” i „maieutycznej”, pierwsza uczyła, jak usuwać fałszywe przekonania,
druga – jak zdobywać prawdziwe.
Metoda elenktyczna, czyli metoda zbijania polegała na doprowadzaniu do absurdu: fałszywą tezę
przeciwnika Sokrates przyjmował poważnie („ironia” Sokratesa) i pytaniami zmuszał do wyciągania
z tezy konsekwencji dopóty, aż doprowadziły do twierdzenia sprzecznego z tezą pierwotną. Celem
było zdemaskowanie tego, co jest tylko pozorem wiedzy, i oczyszczanie zeń umysłu.
Metoda maieutyczna to inaczej sztuka położnicza. Sokrates mniemał, że każdy człowiek nosi w
sobie wiedzę prawdziwą, ale jej sobie nie uświadamia, że trzeba mu w tym dopomóc, trzeba
wydobyć zeń prawdę, przeto funkcja nauczyciela podobna jest do sztuki położniczej. Sokrates
spełniał ją przy pomocy pytań. Metoda jego była metodą wspólnego szukania, metodą, która do
dziś nosi nazwę heurystycznej. Pytania złożone dzielił na najprostsze i nadawał im taką formę, że
zmuszały jedynie do odpowiedzi twierdzącej albo przeczącej. Odwoływały się one nie do
konkretnych wiadomości lecz do zdrowego rozsądku.
Filozof, według Sokratesa, to ktoś dany ludziom przez Boga w celu budzenia w nich świadomości,
pobudzania ich, itp. Filozof nie pełni przy tym roli nauczyciela. Słucha go bowiem kto chce. Nie
odpowiada on za zmiany w odczuwaniu słuchacza. Filozof musi do końca pozostać wierny swoim
ideałom. „Rozprawianie” nadaje jego życiu sens.
Sceptycyzm - pogląd filozoficzny, podważający wiarygodność ludzkiego poznania. W szczególności
sceptycyzmem nazywana jest szkoła sceptyków w starożytnej Grecji, założona przez Pirrona z
Elidy. Sceptycy uważali wyznawanie postawy sceptycznej za warunek szczęścia. Jak twierdził
Sekstus Empiryk "celem sceptyka jest niezakłócony spokój wobec pzypuszczeń, a wobec rzeczy mu
narzuconych umiarkowane ich doznawanie". Gwarantuje taki stan ducha połączenie
powstrzymywania się od sądów (epoche)i spokój duszy (ataraksja). "Dogmatyczna" wiara
powoduje zamęt i obawę, natomiast prawda jest taka, że nie dysponujemy wiedzą o naturze
rzeczy, a wszystkie sądy na ten temat są równosilne (izostenia). Każdemu twierdzeniu można
przeciwstawić odmienne - równie prawdziwe.
Tales z Miletu, gr. Θαλης (ok. 620 p.n.e.-540 p.n.e.), grecki filozof, matematyk, astronom i kupiec, zaliczany
do siedmiu mędrców starożytnej Grecji, uważany za ojca matematyki greckiej i pierwszego uczonego i filozofa
europejskiego. Talesowi z Miletu przypisywano wiele twierdzeń z geometrii, m.in. twierdzenie nazywane dziś
twierdzeniem Talesa. Uważany jest za twórcę tzw. szkoły jońskiej oraz za tego, który zapoczątkował
systematyczną rozbudowę pojęć i twierdzeń geometrycznych. Poglądy filozoficzne przypisywane Talesowi:
[Sformułowanie problemu "zasady" (arche) - substancji, z której powstały wszystkie rzeczy. Było to pierwsze
zagadnienie filozoficzne.] [Wskazanie, że tym pratworzywem była woda, gdyż jest ona niezbędna do życia, a
świat był - jego zdaniem bytem ożywionym. ] [Twierdzenie, iż "świat jest pełen bogów". ] [Nazwanie duszy
zasadą ruchu. Tales twierdził, że oznaką życia jest ruch, a zatem tam gdzie istnieje ruch musi istnieć życie. ]
[Wiara w nieśmiertelność duszy, uważał, że każdy organizm ożywiony posiada duszę. Pogląd ten dał podstawy
pod stworzenie kierunku filozoficznego nazywanego hylozoizmem, co w grece oznacza "materię ożywioną".]
Anaksymander (gr. Αναξίμανδρος, ok. 610-547 p.n.e.) - filozof grecki, uczeń Talesa.
Twierdził, że Wszechświat i wszystkie jego formy powstały z apeironu, czyli bezkresu. Mechanizm tworzenia
polegał według niego na wyłanianiu się z apeironu przeciwieństw, takich jak ciepło i zimno, suchość i
wilgotność. Wszelkie narodziny oznaczają rozdzielanie się przeciwieństw, zaś każda śmierć to ponowne łączenie
się ich w bezkształtnym bezkresie. Z wilgoci powstały stopniowo istoty żyjące, a wśród nich człowiek.
Anaksymander był twórcą pierwszej mapy świata i autorem tezy, że gwiazdy krążą wokół Gwiazdy Polarnej.
Anaksymenes z Miletu (ok. 585 p.n.e. - ok. 525 p.n.e.), filozof grecki, uczeń Anaksymandra, należący do
jońskich filozofów przyrody. Anaksymenes od Anaksymandra przejął m.in tezę o bezkresnosci materii i świata
oraz o wiecznym ruchu. Arche czyli zasadą, początkiem świata było dla niego powietrze, ze względu na fakt, że
jest ilościowo nieskończone i łatwo zmienia swój stan. Według Anaksymenesa przez zmianę gęstości zmienia się
stan skupienia powietrza i staje się ono innym żywiołem. Anaksymenes był również znany z powodu badań i
tłumaczenia zjawisk metereologicznych.
Heraklit z Efezu, zwany ciemnym filozofem, urodził się około 540 p.n.e., zmarł ok. 480 p.n.e.
Filozofia Heraklita głosi, że ciągłe stawanie się i przemijanie jest najważniejszą cechą bytu, zaś stawanie się i
przemijanie jest wynikiem nieprzerwanego ścierania się przeciwieństw. Wszelkie zdarzenia wynikają z napięcia
powstającego między przeciwieństwami. Jego teorię zmienności nazywa się wariabilizmem lub herakliteizmem,
a najlepszym jej przykładem jest rzeka – jej wody ciągle się zmieniają płynąc. Stąd słynne powiedzenia
Heraklita: "nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki" lub "panta rhei" (wszystko płynie). Za arche
(podstawę istnienia Wszechświata) Heraklit uznał ogień, który "żyje śmiercią tego, co spala". Jednak procesem
przemian kieruje logos - mądrość, będąca jednością przeciwieństw.
Za pierwotną substancję uważał ogień , który może przemieniać się we wszystkie
pozostałe żywioły i substancje pokonując drogę z „góry” Wszechświata do „dołu” ( ogień zmienia
się w powietrze, ono z kolei w wodę , a następnie w ziemię).Świata nie stworzył żaden Bóg , ale
jest on odwiecznym ogniem . Ogień jest pożyteczny . Daje suchość, ciepło jest warunkiem życia .
Zasadniczą własnością , zarówno ognia jaki jako zasady ,jak i wszystkiego co z niego powstaje jest
zmienność.
Ksenofanes (570 - 470 p.n.e.) był starożytnym greckim filozofem. Urodził sie w zachodnich
koloniach jońskich. Wiodąc życie wędrownego rapsoda na starość osiadł w mieście Elei.
Ziemię uważał za zasadę przyrody, lecz nie zajmował sie przyrodą. W centrum jego
zainteresowania było bóstwo, o którym twierdził, że jest jedno. Związane to było z nauką
Jończyków, że zasada świata jest jedna. Nie wolno przypisywać mu wszelakich własności,
różnorodnych i zmiennych. Zwalczał antropomorfizm oraz powszechny w starożytnej Grecji
politeizm. Twierdził, że Bóg jest jeden, cały patrzeniem, myśleniem, słuchaniem. Ksenofanes
rozumiał bóstwo w sposób panteistyczny w myśl zasady, że świat posiada w sobie siłę która go
porusza. Wysunął na czoło teorię jedności. W sprawach poznania wypowiadał się, że sam nie wie
czy ktokolwiek pozna kiedyś prawdę.
Parmenides z Elei (ok. 540 - 470 p.n.e.), grecki filozof, twórca szkoły elejskiej.
Punktem wyjścia jego rozważań ontologicznych było proste zdanie "Byt jest, a niebytu nie ma", z
którego wywnioskował następnie wszystkie własności bytu. Parmenides stwierdził więc, że byt jest
wieczny, nie ma początku ani końca (bo musiałby powstać lub przeistoczyć się w niebyt, a niebytu
nie ma), ponadto jest nieruchomy i niezmienny (bo zmienić mógłby się jedynie w niebyt),
niepodzielny, stały i jeden.
Uzasadnieniem dla punktu wyjścia stało się utożsamienie myśli i rzeczy - wedle Parmenidesa umysł
miał zachowywać się biernie i odtwarzać tylko coś istniejącego.
Zenon z Elei (ok. 490 p.n.e. - ok. 430 p.n.e.), filozof grecki. Był uczniem Parmenidesa i należał do
szkoły eleatów. Doskonalił sztukę prowadzenia sporów, którą rozumiał jako wykazywanie na drodze
samego zestawiania pojęć prawdy własnej i cudzego fałszu, co w ówczesnych pojęciach było
dialektyką, i pozwoliło później Arystotelesowi uznac go za jej twórcę. Jego dzieło O przyrodzie,
napisane schematyczną prozą w formie pytań i odpowiedzi, stało się wzorem dla formy dialogowej.
Sam był wytrawnym polemistą. Znany również ze swoich paradoksów lub dowodów na niemożność
istnienia wielości rzeczy i ruchu. Cztery jego dowody o niemożności ruchu znane są pod nazwami
dychotomii, Achillesa, strzały i stadionu.
Demokryt z Abdery (ok. 460 - ok. 370 p.n.e.) – filozof grecki.
W Abderze uczył się od Leucypa; poza tym kształcił się w długich podróżach. Ciche i nauce oddane
życie spędził w rodzinnym mieście. Był wybitnym uczonym o olbrzymim zakresie wiedzy. Rozwinął
atomistyczną teorię materii Leucypa, tworząc pierwszy system filozofii materialistycznej.
Atomiści greccy nawiązywali do teorii Parmenidesa o niezmienności bytu, ale do elackiego postulatu
bezsprzeczności dodawali postulat zgodności z doświadczeniem.
Jego zdaniem dusza składała się z delikatnych atomów. Postrzeganie zmysłowe zachodzi
dzięki ciągłemu odrywaniu się od rzeczy małych materialnych podobizn, które poprzez narządy
zmysłów wnikają do duszy. Rola Demokryta i atomistów polegała przede wszystkim na:
stworzeniu programu racjonalno-empirycznego , stworzeniu teorii atomów, sformułowaniu teorii
subiektywności jakości zmysłowych, zbudowaniu najpełniejszego w całej starożytności systemu
filozofii materialistycznej.
Sokrates Wiara w absolutne znaczenie dobra i cnoty. Sokrates głosił, że cnota (gr. arete,
starożytne pojęcie oznaczające tężyznę życiową, szlachetność, dzielność) jest dobrem
bezwzględnym, czym przeciwstawiał się relatywizmowi sofistów. Jest też dobrem najwyższym, o
które człowiek winien zabiegać, nie licząc się z niebezpieczeństwami i śmiercią ("Czyż nie wstydzisz
się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się
najlepsza?").
- Tożsamość dobra i wiedzy. Według Sokratesa cnota jest wiedzą ("Jest to jedno i to samo
wiedzieć, co jest sprawiedliwe i być sprawiedliwym."). Ludzie czynią źle z niewiedzy, czy raczej
wiedzy pozornej. Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Wynika z niego, że
cnoty można się nauczyć, a od nas samych zależy, czy dobro to nabędziemy.
- Wypracowanie metody dochodzenia do prawdy, a tym samym do cnoty: jest nią specjalnego
rodzaju dyskusja, zwana dialektyką. W swoich rozmowach z Ateńczykami Sokrates posługiwał się
dwiema metodami:
- metoda elenktyczna - sprawdzanie i zbijanie twierdzeń rozmówcy poprzez wyprowadzanie z
nich konsekwencji doprowadzających w końcu do tezy absurdalnej lub sprzecznej z twierdzeniem
pierwotnym (aporii);
- metoda maieutyczna (dosł. położnicza) - polega na dopomożeniu uczniowi w uświadomieniu
sobie prawdy, którą już posiada, poprzez umiejętne stawianie pytań; metoda ta zakłada, iż każdy
człowiek posiada intuicyjną wiedzę o dobru.
Według świadectwa Arystotelesa Sokrates stosował metodę indukcyjną: ustalał definicję np.
odwagi, uogólniając i szukając wspólnych cech poszczególnych wypadków odwagi. Ten pogląd nie
jest jednak zgodny z innymi poglądami Sokratesa, znanymi nam z pism Ksenofonta i Platona.
Platon - Ontologia. Podstawą systemu Platona było przyjęcie, że prawdziwy wieczny byt to idee, a
rzeczywistość materialna jest tylko marnym odbiciem wiecznotrwałych idei. Zdaniem Platona,
relacja między światem idei a światem rzeczywistym jest podobna do relacji prawdziwych
przedmiotów i ich odbić w mętnym świetle. na drodze od idei do przedmiotów materialnych
następuje wiele przekłamań, podobnie jak to jest z odbiciem przedmiotów w migotliwym świetle
świecy. Wyjaśnia to niekompletność, zmienność i niedoskonałość świata materialnego.
Świat idei Platon wyobrażał sobie niemal "namacalnie". Świat ten składał się z nieskończonej liczby
idealnych i doskonałych obiektów, takich jak np. bryły platońskie, które są bardziej "realne" i
"rzeczywiste" od przedmiotów materialnych. Obiekty te są "wieczne", co znaczy, że nie były nigdy
stworzone, ani nie mogą ulec zniszczeniu. Idee tworzą hierarchię - najwyższą ideą jest idea
dobra, obdarzająca inne idee bytem i poznawalnością.
Dusza i Demiurg - Budowniczy Świata
Oba światy - świat idei i świat materialny są według Platona odseparowane i nawzajem się nie
przenikają. Jedynymi odstępstwami od tej reguły jest ludzka dusza i Demiurg - boski budowniczy
świata.
Według Platona ludzi od reszty świata materialnego odróżnia to, że mają duszę, która pochodzi
wprost ze świata idei. Podobnie jak inne idee jest więc ona wieczna, niestworzona i niezniszczalna.
Dusza, należąc do świata idei może poznawać idee. Inną cechą duszy jest zdolność do poruszania
się samej z siebie. Z ideą nieśmiertelności duszy wiąże się idea jej preegzystencji: istniała ona
przed narodzeniem i została uwięziona w ciele, które jest jej grobem. Jej celem jest zatem
odrzucenie ciała przez śmierć i powrót do świata idei. Platon dzielił duszę na trzy części: na boski
rozum oraz należące częściowo do świata postrzeżeń szlachetniejsza popędliwość i niższa
pożądliwość.
Świat materialny jest bezrozumny, ale zdaniem Platona w przyrodzie istnieje harmonia i ład. Jest to
zrozumiałe jedynie, gdy przyjmiemy celowość świata, a zatem jego stworzenie. Istotą, która
zbudowała świat materialny jest właśnie Demiurg. Z jednej strony wzorował się on na ideach, co
powoduje pewne zbliżanie się rzeczy materialnych do doskonałości. Z drugiej strony zbudował
świat z odwiecznie istniejącej materii, czy też bezrozumnego tworzywa (dechomenon), co
powoduje, że odbicie idei jest niedoskonałe.
Teoria poznania - metoda dialektyczna
Z koncepcji istnienia świata idei i rozumienia duszy wynikała platońska teoria poznania. Zdaniem
Platona dusze posiadały doskonałą wiedzę o świecie idei, w nim preegzystując, ale na drodze ze
świata idei do ciała człowieka tą wiedzę traciły. Zapominanie to jednak nie było zupełne i człowiek
ma możliwość przypomnieć sobie znane niegdyś idee. Uczenie się jest więc w istocie nie
poznawaniem nowych rzeczy, lecz "przypominaniem" (anamnezą) świata idei. Tęsknotę wobec
świata idei, będącą motorem poznania rozumowego Platon nazywa Erosem.
Aby dusza nie zbłądziła, proces uczenia musi być właściwie przeprowadzony. Nauczanie
umiejętności praktycznych jest tylko pomocą w radzeniu sobie w świecie materialnym. Dużo
istotniejsze dla Platona jest studiowanie "samego siebie" w poszukiwaniu pamięci o prawdziwych
ideach. Pomocny w tym miał być system edukacji oparty na dialektyce. Polega ona na
dochodzeniu do prawdy poprzez dialog ucznia z nauczycielem, analizę i syntezę pojęć, tworzenie
tez i antytez, ich przyjmowanie lub odrzucanie.
Etyka i Teoria Państwa
Dobro jest w tym systemie pamięcią o świecie idei, w którym panują "idealne" stosunki, a zło jest
brakiem tej pamięci. Zło wynika więc z niewiedzy; pogląd ten wywodzi się od Sokratesa i zwany
jest intelektualizmem etycznym. Dążenie do dobra zostanie po śmierci wynagrodzone poprzez
powrót duszy do świata idei, podczas gdy dusze nierozumne zostaną ukarane ponowną utratą życia
i wcieleniem. Ta koncepcja etyczna została uzupełniona przez nawiązującą do podziału duszy na
trzy części teorię cnoty. Każdej części duszy odpowiada właściwe jej dobro. Zadaniem części
rozumnej jest osiągnięcie mądrości, zadaniem niższych części jest podporządkowanie się
rozumowi: popędliwość osiąga to poprzez męstwo (stałość), a pożądliwość poprzez
umiarkowanie (panowanie nad sobą). Harmonię między częściami duszy gwarantuje cnota
sprawiedliwości. Koncepcja ta została przyjęta przez chrześcijaństwo pod nazwą czterech cnót
kardynalnych.
Idealne państwo polega na podziale zadań i tak jak trzem częściom duszy
odpowiadają trzy cnoty, tak samo powinny odpowiadać im trzy stany społeczeństwa: stan
uczonych (władców-filozofów) dbających o rozumne kierowanie państwem i umożliwiających
prowadzenie przez pozostałych obywateli rozumnego i cnotliwego życia; stan strażników
(wojskowych) dbających o wewnętrzne i zewnętrzne bezpieczeństwo państwa oraz stan żywicieli,
zapewniających zaopatrzenie wspólnoty w potrzebne dobra materialne.
Arystoteles
Forma i materia
Uważał on, że idee "nie przyczyniają się też w żaden sposób do poznawania innych rzeczy [...] ani
do wyjaśniania ich istnienia, bo nie znajdują się w poszczególnych rzeczach, które w nich
uczestniczą [...]". Jego zdaniem istota rzeczy (substancja, ousia) zawiera się w niej samej.
W miejsce dualizmu platońskiego powstał jednak inny: materii i formy. Forma była
odpowiednikiem idei platońskiej; nie jako osobny, niezależny byt, lecz jako coś nadające kształt i
postać materii. Relację między formą a materią można więc sobie wyobrazić jak relację między
naczyniem a wodą, albo gliną i palcami garncarza. Formy w zasadzie nie mogą istnieć bez materii,
a z drugiej strony sama materia bez form nie posiadałaby kształtu, koloru, ruchu i innych cech;
byłaby czystym chaosem. Tak więc znany nam z doświadczenia świat jest nierozerwalną
kombinacją materii i idei-form.
Hierarchia bytów
Istnieje ciąg stworzeń od najprostszych do najbardziej złożonych. Czym w danym bycie jest więcej
formy (jest ona bardziej złożona) a mniej materii, tym zajmuje ona wyższe miejsce w hierarchii. I
tak: byty nieożywione takie jak np: kamień zawierają w sobie bardzo dużo materii i mają przy tym
bardzo prostą i nieruchomą formę. Rośliny mają bardziej złożoną formę, która podlega powolnym
zmianom. Zwierzęta mają jeszcze bardziej złożoną formę, która daje im możliwość ruchu i
reagowania na zmiany. Wreszcie ludzie posiadają bardzo złożoną formę zwaną duszą, która
posiada unikalną cechę bycia świadomym o samej sobie.
Z połączenia tych ontologicznych założeń powstała teoria czterech przyczyn, jakie muszą być
spełnione do zaistnienia danej rzeczy: przyczyna materialna (causa materialis) - rzecz powstaje
z materii; przyczyna formalna (causa formalis) - powstaje przez ukształtowanie materii przez
formy; przyczyna sprawcza (causa efficiens) - powstanie rzeczy musi być określone przez
czynnik działający uprzednio; przyczyna celowa (causa finalis) - powstanie rzeczy musi służyć
pewnemu celowi.
Cnoty
Arystoteles rozróżniał cnoty dianoetyczne bedące właściwością rozumu (najważniejsza z nich jest
roztropność (phronesis)) oraz cnoty etyczne, które wynikają z tradycji i społecznej zgody, a wiążą
się z istniejącym porządkiem społecznym. Z cnót etycznych najwyższa jest sprawiedliwość, którą
dzielił na rozdzielającą (słuszny podział dóbr) i wyrównującą (kompensację krzywd); podstawą
jednak jest konstytuującą wspólnotę ludzką przyjaźń. Postawa moralna (hexis) powstaje zatem nie
w wyniku samego rozumienia, ale praktyki życia i moralności otoczenia. Nie bez znaczenia jest
ćwiczenie, przyzwyczajenie i uczenie się.
Teoria złotego środka
Arystoteles uważał, że zbyt skrajne czy rygorystyczne podejście do moralności oraz całkowite
ignorowanie żądz cielesnych ma zwykle fatalne rezultaty, gdyż żądze te są sposobem, w jaki ciało
komunikuje silnie zależnej od niego duszy swoje potrzeby.
Wynika z tego, iż człowiek powinien podążać drogą „złotego środka” – nie ignorować żądz, ale też
nie ulegać im całkowicie. Żądze te muszą wcześniej czy później zostać zaspokojone, ale w sposób
umożliwiający harmonijny rozwój także rozumnej części duszy, która to powinna oprócz nabywania
wiedzy kultywować również umiejętności panowania nad żądzami, poprzez silną wolę, odwagę i
rozsądek.
Etyka
Etyka Arystotelesa wynikała w dużym stopniu z jego teorii bytu, ale także była wypracowana na
drodze praktycznych obserwacji. Rozumiał on dobro i cnotę jako dążenie do doskonalenia swojej
formy czyli duszy. Gdy dusza osiągnie optymalną, przeznaczoną dla danej jednostki postać, to
wtedy jednostka ta osiągnie trwałe szczęście i cnotę. Dusze ludzkie są niepowtarzalne dlatego to,
co jest dobre dla jednego człowieka, niekoniecznie musi być dobre dla drugiego. Dobro zatem jest
pojęciem subiektywnym i zależy od mnóstwa różnych czynników. Próba uszczęśliwiania wszystkich
poprzez tworzenie idealnego państwa jest więc mrzonką, która w istocie może tylko wszystkich
unieszczęśliwić, co było sprzeczne z poglądami Platona.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards