05 Majkowicz.p65

advertisement
PRACA POGLĄDOWA
ISSN 1643–0956
Mikołaj Majkowicz
Zakład Badań nad Jakością Życia Akademii Medycznej w Gdańsku
Rola psychologa klinicznego
w praktyce ogólnolekarskiej
The role of clinical psychologist in general medical practice
STRESZCZENIE
ABSTRACT
Współpraca pomiędzy psychologiem klinicznym
a lekarzem psychiatrą ma bogate tradycje i wzajemne oczekiwania pomiędzy tymi specjalistami są dla
obu stron jasne i wyraźnie określone. Natomiast rola
psychologa klinicznego w praktyce lekarza ogólnego
nie zawsze jest jasna, a zakres kompetencji psychologa jest często niedookreślony. Celem niniejszego
artykułu jest więc wskazanie na obszary kliniczne,
z którymi spotyka się w swojej praktyce lekarz POZ,
a w rozwiązaniu których przydatna może być pomoc psychologa. Psycholog kliniczny może pomóc
lekarzowi w postawieniu prawidłowej i precyzyjnej
diagnozy w zakresie określenia stopnia niedorozwoju
umysłowego. Może dokonać dokładnego opisu zaburzeń wyższych czynności nerwowych (sprawności mowy, pamięci, uwagi itp.). Taki opis zaburzeń
może być przydatny dla kontroli efektów leczenia,
rehabilitacji, a także może być wykorzystany dla celów orzeczniczych. Badania psychologiczne osobowości mogą pomóc lekarzowi w rozpoznaniu zaburzeń psychicznych, a także mogą określić rolę czynników emocjonalnych w mechanizmie powstania
i utrzymywania się zaburzeń psychosomatycznych.
W pracy wskazano też na terapeutyczną rolę psychologa klinicznego. W ostatniej części artykułu omówiono kryteria formalnej oceny kompetencji zawodowych psychologa klinicznego.
The cooperation between psychiatrists and clinical
psychologists is very well established and expectations are clear for both sides. However, the role of
clinical psychologist in general medical practice is
not always clear and competences of clinical psychologist are often undetermined. The aim of this
paper is to point out the medical issues in general
medical practice, where GP may need help from psychologist. Clinical psychologist may be helpful in
establishing precise and exact diagnosis concerning
the level of mental retardation; he may also describe
the higher neuronal functions disturbances (speech,
cognitive functions, concentration). This kind of description may be useful in control of treatment or
rehabilitation effects as well as in the certification
purposes. The personality examination may be useful in diagnosis of mental disorders and establishing the role of emotional factors in the development
and course of psychosomatic disorders. The therapeutic role of clinical psychologist has been also pointed out by the author. The last part of this article
describes the criteria of formal assessment of clinical
psychologists skills and qualifications.
słowa kluczowe: psychologia kliniczna,
neuropsychologia, osobowość, inteligencja,
pomoc psychologiczna.
key words: clinical psychology, neuropsychology,
personality, intelligence, psychological treatment
Wstęp
Adres do korespondencji: dr hab. Mikołaj Majkowicz
Zakład Badań nad Jakością Życia
Wydział Nauk o Zdrowiu Akademii Medycznej w Gdańsku
ul. Tuwima 15, 80–210 Gdańsk,
tel.: (058) 349 15 55, tel. kom.: 602 782 550
e-mail: [email protected]
Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2007; 7 (2): 87–92
Copyright © 2007 Via Medica
Współpraca między lekarzem specjalistą w zakresie psychiatrii a psychologiem klinicznym ma bogate
tradycje, wzajemne oczekiwania są jasno sprecyzowane, a zasady porozumiewania się tych specjalistów są dobrze ukształtowane. Również literatura
dotycząca tej tematyki jest bogata. Niniejszy artykuł
jest jednak adresowany przede wszystkim do lekarzy pracujących w podstawowej opiece zdrowotnej
(POZ), lekarzy rodzinnych lub lekarzy tak zwanego
www.psychiatria.med.pl
87
Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2007, tom 7, nr 2
pierwszego kontaktu. W tym obszarze nie ma jeszcze ukształtowanej tradycji i brakuje konkretnego
określenia zakresu kompetencji psychologa (głównie klinicznego), a także potrzeb i oczekiwań w zakresie diagnostyki i pomocy psychologicznej.
Celem artykułu jest więc wskazanie na obszary
kliniczne, z którymi spotyka się w swojej praktyce
lekarz POZ, a w rozwiązaniu których przydatna może
być pomoc psychologa. Przyjmując za podstawę
porządkującą przedstawione treści, z uwzględnieniem zarówno aspektów czysto medycznych, jak
i funkcji psychicznych, a także klasyfikację stosowanych metod, na potrzeby tego rozdziału można wyróżnić następujące kategorie (obszary współpracy):
1) Diagnostyka procesów poznawczych:
a) ogólnych (określenie poziomu intelektualnego);
b) szczegółowych funkcji poznawczych.
2) Diagnostyka osobowości (procesów motywacyjno-emocjonalnych).
3) Pomoc psychologiczna.
Diagnostyka procesów poznawczych
Określenie poziomu inteligencji
Precyzyjna diagnostyka ogólnej sprawności intelektualnej pacjenta nie często jest potrzebna lekarzowi w ogólnej praktyce medycznej. Na ogół lekarz
na podstawie posiadanej wiedzy i doświadczenia jest
w stanie bez badania psychologicznego ocenić, czy
pacjent pod względem ogólnej sprawności umysłowej mieści się „w granicach normy”, czy też od niej
odbiega. Zresztą, najczęściej celem badania przeprowadzonego przez lekarza ogólnego nie jest ocena
sprawności intelektualnej, ale dolegliwości somatycznych. W takich sytuacjach wiedza o poziomie inteligencji pacjenta jest potrzebna lekarzowi jedynie
w odniesieniu do zdolności chorego do podjęcia
współpracy z lekarzem, na przykład zdolności rozumienia przez niego zaleceń lekarskich. W sytuacji,
gdy istnieją co do tego wątpliwości, lekarz może na
przykład korzystać z pomocy rodziny lub innych bliskich osób, którzy będą w stanie pomóc choremu
w wypełnianiu zaleceń lekarskich. Wówczas nie jest
potrzebne badanie psychologiczne.
W praktyce lekarza zdarzają się jednak i takie
sytuacje, w których dla celów precyzyjności diagnozy badanie psychologiczne ogólnej sprawności intelektualnej jest bardzo potrzebne, a w niektórych przypadkach wręcz niezbędne. Dotyczy to zwłaszcza rozpoznania stopnia upośledzenia umysłowego [2].
Rozpoznanie upośledzenia bez zastosowania wystandaryzowanych procedur — według obowiązujących
88
lekarzy w Polsce kryteriów ICD-10 (International Classification of Diseases, tenth revision) — należy traktować jako tymczasowe bądź też nieokreślone [2].
Ocena poziomu funkcjonowania intelektualnego stanowiąca podstawę rozpoznania upośledzenia umysłowego i określenia jego stopnia powinna uwzględniać:
— objawy kliniczne;
— zachowania adaptacyjne (oceniane w odniesieniu do przynależności kulturowej danej osoby);
— wyniki testów psychometrycznych [2].
W tym przypadku przez testy psychometryczne rozumie się testy umożliwiające ocenę ogólnego
poziomu intelektualnego chorego w postaci określenia tak zwanego ilorazu inteligencji (II), często
nazywanego też wskaźnikiem inteligencji (IQ). W diagnostyce inteligencji powinno się zastosować odpowiednio wystandaryzowany test, z opracowanymi aktualnymi normami właściwymi dla populacji, z której
pochodzą badani [4]. Iloraz inteligencji jest jednym
z kryteriów diagnostycznych — według klasyfikacji
ICD-10 — umożliwiających rozpoznanie upośledzenia umysłowego i różnicowanie jego głębokości.
Według tej klasyfikacji na różne stopnie upośledzenia umysłowego wskazują następujące przedziały ilorazów inteligencji [2]:
a) IQ w przedziale 50–69 wskazuje na lekkie upośledzenie umysłowe (F70);
b) IQ w przedziale 35–49 wskazuje na umiarkowane upośledzenie umysłowe (F71);
c) IQ w przedziale 20–34 wskazuje na znaczne upośledzenie umysłowe (F72);
d) IQ poniżej 20 wskazuje na głębokie upośledzenie umysłowe (F73).
Dodatkowym kryterium psychologicznym rozpoznania upośledzenia umysłowego i jego stopnia
jest określenie tak zwanej dojrzałości społecznej
i zdolności adaptacyjnych chorego.
W praktyce psychologicznej stosuje się wiele
testów psychologicznych odpowiednich do wieku
badanej osoby (dzieci, dorośli), stanu jej zmysłów
(np. specjalne metody dla osób głuchych) i wyznaczonych celów badawczych (wykluczenie upośledzenia
ze wskazaniem np. na zaniedbanie środowiskowe)
czy też określenia głębokości upośledzenia. Wprawdzie celem tego opracowania nie jest wyliczanie
i omawianie diagnostycznych metod psychologicznych, niemniej jednak jako przykład testów inteligencji można wymienić najbardziej i najczęściej stosowaną w psychologii klinicznej skalę inteligencji
Davida Wechslera. Pełna, oryginalna nazwa testu to:
Wechsler Adult Intelligence Scale. Aktualna polska
adaptacja tej skali nosi nazwę WAIS-R (PL) i składa
się z 11 testów badających poziom rozwoju różnych
www.psychiatria.med.pl
Mikołaj Majkowicz, Rola psychologa klinicznego w praktyce ogólnolekarskiej
zdolności poznawczych. Za pomocą tej skali otrzymuje się 3 „rodzaje” ilorazów inteligencji: IQ skali
ogólnej; IQ skali wykonawczej (bezsłownej) i IQ skali
słownej. Test ten pozwala na ustalenie zaburzeń
funkcji poznawczych, w tym upośledzenia umysłowego, jest on jednak mało dyskryminujący dla niższych ilorazów inteligencji [3]. Głębsze zaburzenia
funkcji poznawczych należy oceniać za pomocą narzędzi badawczych innych niż skala Wechslera. Wybór, przeprowadzenie badania oraz interpretacja
wyników testów psychometrycznych poziomu intelektualnego należą do kompetencji psychologa klinicznego.
Jeśli lekarz ogólny ma do czynienia z dzieckiem,
które podlega obowiązkowi szkolnemu i stosunkowo trwale (przez dłuższy okres) nie daje sobie rady
z nauką szkolną, to dziecko należy skierować do funkcjonującej w rejonie zamieszkania poradni psychologiczno-pedagogicznej. Poradnie te mają właściwe
kompetencje merytoryczne i formalno-prawne do
podejmowania decyzji co do dalszych losów dziecka. Zatrudniają psychologa, pedagoga, a także umożliwiają korzystanie z konsultacji lekarza psychiatry.
Taki zespół specjalistyczny jest w stanie nie tylko
postawić precyzyjną diagnozę, ale także zaproponować i często realizować różne programy rehabilitacyjne oraz podjąć decyzję dotyczącą dalszego
kształcenia (wybór placówek).
W sytuacji, gdy lekarz ogólny ma ocenić sprawność umysłową osoby dorosłej dla potrzeb różnych
instytucji, na przykład ZUS, firmy ubezpieczeniowej
czy sądu, powinien skorzystać z pomocy kompetentnego psychologa klinicznego. Jeśli zleceniodawca nie
kieruje danej osoby bezpośrednio na badanie psychologiczne, to lekarz ogólny powinien wystąpić
o taką decyzję do organu zlecającego lub też skierować daną osobę na badanie psychologiczne z własnej inicjatywy.
W skierowaniu na badanie psychologiczne należy określić cel badań i podstawowe dane kliniczne
pacjenta. Celem badań jest określenie poziomu intelektualnego, a w przypadku stwierdzenia cech
upośledzenia umysłowego — ustalenie stopnia niedorozwoju.
Badanie szczegółowych funkcji poznawczych
Lekarz pierwszego kontaktu spotyka się z różnego rodzaju skargami pacjentów. Jeśli dotyczą one
złego funkcjonowania konkretnych narządów organizmu lub dolegliwości somatycznych, lekarz może
szukać podłoża za pomocą znanych mu metod
z zakresu medycyny. Dość często jednak skargi chorego mają wybitnie subiektywny charakter i są trudne
do weryfikacji za pomocą standardowych metod
badania lekarskiego. Skargi te mogą dotyczyć osłabienia lub zaburzenia funkcji intelektualnych, na przykład funkcji pamięciowych, zaburzeń koncentracji
uwagi lub innych bardziej lub mniej wyodrębnionych
funkcji poznawczych. Wówczas należy ocenić, czy
zgłaszane skargi uzyskują poziom patologiczny, czy
też są rezultatem pewnego przewrażliwienia chorego. Jeżeli mają one charakter patologiczny, to powstaje kolejne pytanie, czy mają charakter czynnościowy, czy też organiczny. Ponadto warto się zastanowić, czy są one w pewnym sensie samoistne, czy
też są rezultatem jakiegoś toczącego się procesu chorobowego. Niektóre, ogólnie bardzo pożyteczne,
akcje profilaktyczne prowadzone przez mass media
mają pewne uboczne skutki w postaci wywołania
u słuchaczy lęku przed wystąpieniem określonych
schorzeń u nich samych, skłonności do dostrzegania
u siebie podobnych objawów jak podawane w jakiejś audycji, na przykład o chorobie Alzheimera. Do
lekarzy pierwszego kontaktu mogą się wówczas zgłaszać pacjenci, którzy dostrzegają u siebie zaburzenia pamięci i uwagi. Powstający niepokój wynikający z podejrzenia u siebie rozpoczynającej się poważnej choroby powoduje wzrost poziomu napięcia
emocjonalnego (stresu), a to z kolei wpływa wtórnie
na zaburzenie procesów orientacyjno-poznawczych
i powoduje rzeczywiste pogłębienie zaburzeń pamięci i koncentracji uwagi, które ma jednak charakter
czynnościowy, a nie organiczny. Jeżeli w takiej sytuacji mimo wyjaśnień i perswazji lekarza stan pacjenta się nie poprawia, wskazane jest skierowanie go
na badanie psychologiczne funkcji poznawczych.
Zastosowanie odpowiedniej baterii testów i ich właściwa interpretacja przekazana choremu mogą stanowić istotny czynnik w wyprowadzeniu pacjenta
z tego „błędnego koła”. Natomiast gdy lekarz podejrzewa rzeczywiste organiczne tło zgłaszanych
skarg dotyczących funkcjonowania poznawczego,
wówczas badanie psychologiczne umożliwia bardziej
precyzyjne określenie obszaru i stopnia zaburzeń tych
funkcji oraz ocenę ich charakteru („organiczne” vs.
czynnościowe). Jednocześnie badanie takie może
stanowić odniesienie do kolejnych badań kontrolnych
pozwalających śledzić efekty leczenia bądź pogłębienia się zmian w związku z postępującym procesem chorobowym.
W praktyce lekarz często staje wobec zadań
orzeczniczych i opiniodawczych dla potrzeb różnych
instytucji (dla sądów, zakładów i towarzystw ubezpieczeniowych itp.). Przedmiotem takich opinii jest
niejednokrotnie ocena skutków doznanych urazów
(np. skutki pobicia, wypadku itp.). Jeśli przebyty uraz
www.psychiatria.med.pl
89
Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2007, tom 7, nr 2
dotyczył ośrodkowego układu nerwowego, bezpośrednio lub też pośrednio wpływał na jego funkcjonowanie, na przykład poprzez zatrzymanie krążenia,
to następstwa takiego urazu mogą obejmować psychikę chorego, w tym funkcje poznawcze. W określeniu rzeczywistych skutków doznanych urazów, ich
głębokości, trwałości, a także ich dynamiki w czasie
bardzo pomocna jest diagnostyka psychologiczna
obejmująca zakres neuropsychologii [7]. Psycholog
kliniczny (neuropsycholog) jest też w stanie oszacować z pewnym prawdopodobieństwem stopień
spadku funkcji poznawczych spowodowanych urazem lub procesem chorobowym. Psycholog kliniczny dokonuje tego, porównując wyniki testów „czułych” na patologiczne zmiany ośrodkowego układu
nerwowego z wynikami testów bardziej stabilnych,
mimo wystąpienia czynników uszkadzających układ
nerwowy. Taka możliwość jest szczególnie przydatna w sytuacjach, w których niedostępne są psychometryczne informacje o funkcjonowaniu przedchorobowym. Neuropsychologia dysponuje odpowiednimi modelami i narzędziami, które w dość precyzyjny sposób pozwalają badać relacje między mózgiem (uszkodzonym) a funkcjami poznawczymi. Nie
zawsze jednak można znaleźć proste przełożenie
z dynamicznie rozwijającej się neuropsychologii jako
nauki na konkretne i praktyczne zadania diagnostyczne. Stąd też wnika postulat współpracy lekarza,
zwłaszcza neurologa, z psychologiem odpowiednio
przygotowanym w zakresie neuropsychologii. Takie
interaktywne podejście pozwoli na uniknięcie błędów diagnostycznych, zwiększenie precyzji opisów
klinicznych, a także kontroli efektów leczniczych (farmakologii, psychoterapii, rehabilitacji).
Diagnostyka osobowości
Psychologia kliniczna dotycząca badań osobowości prezentuje duży dorobek, który dotyczy zarówno teorii osobowości, jak i zaburzeń osobowości, a psychologowie kliniczni dysponują zestawem
rzetelnych i trafnych narzędzi badawczych w tym
zakresie. W jakich sytuacjach lekarz podstawowej
opieki zdrowotnej może się zwracać do psychologa
z prośbą o przeprowadzenie badań osobowości?
Z punktu widzenia potrzeb lekarza oraz możliwości
dostarczenia rzetelnych informacji diagnostycznych
ze strony psychologa klinicznego takich sytuacji jest
co najmniej kilka.
Po pierwsze, gdy lekarz stoi wobec problemów
diagnostycznych odnoszących się do stanu psychicznego chorych, postawienia diagnozy psychiatrycznej.
Klasyczne testy osobowości, zarówno kwestionariu-
90
szowe (np. MMPI, Minnesota Multiphasic Personality
Inventary), jak i projekcyjne (test plam atramentowych H. Rorschacha), powstały w wyniku potrzeb
diagnostyki psychiatrycznej, dopiero w późniejszych
badaniach wykazano ich dużą przydatność w psychologicznym opisie osobowości, a nie tylko w diagnostyce nozologicznej. Wyniki wielu współczesnych
badań również potwierdzają ich przydatność do tego
typu diagnostyki. Dlatego psychologiczne badanie
diagnostyczne może być dla lekarza pomocne w ustalaniu diagnozy. Lekarz może uzyskać informacje
o tym, czy w świetle metod psychologicznych stwierdzane zaburzenia mają charakter psychotyczny, czy
nerwicowy, czy też są charakterystyczne dla zaburzeń osobowości. Ponadto analiza profili osobowości pozwala na doprecyzowanie charakteru zaburzeń
każdej z wymienionych kategorii. Trzeba jednak pamiętać, że badanie psychologiczne dla tych celów
(pomoc w diagnozie zaburzeń psychicznych) ma
charakter pomocniczy, w żadnym razie nie rozstrzygający. Diagnostyczne badanie psychologiczne w tym
zakresie powinno być wykorzystywane wówczas, gdy
rozpoznanie jest źródłem rzeczywistych problemów
diagnostycznych.
Po drugie, w swojej praktyce lekarz natrafia na
przypadki, w których czynnik osobowościowy odgrywa bardzo istotną rolę patogenną, a jednocześnie
nie dotyczy to zaburzeń psychiatrycznych. Należy
tutaj cała grupa chorób o charakterze psychosomatycznym, w których — zarówno na etapie ich powstawania, jak i leczenia — czynniki psychologiczne
odgrywają istotną rolę [4]. Do chorób tych należą
na przykład zespół jelita nadwrażliwego [6] czy też
zespół kardiologiczny X [1], w których bardzo istotną
rolę odgrywają pewne mechanizmy psychologiczne.
Te mechanizmy są znane na gruncie psychologii klinicznej i można je zidentyfikować za pomocą metod
badania osobowości. Na przykład u ponad połowy
pacjentów z wymienionymi zespołami stwierdza się
zaburzenia emocjonalne polegające na skłonności do
tak zwanej „somatyzacji” problemów emocjonalnych. W profilach kwestionariusza MMPI u chorych
z tych grup stwierdzano obecność tak zwanej „dolinki psychosomatycznej”, nazywanej też „dolinką
konwersyjną”. Osoby te bardzo niechętnie i z dużymi oporami akceptują pogląd o patogennym znaczeniu ich stanu emocjonalnego dla choroby, którą
pacjenci postrzegają wyłącznie w kategoriach somatycznych. Dlatego chorzy ci wymagają szczególnej
uwagi i przekonującego racjonalnego uzasadnienia
wskazań do konsultacji psychologicznej. Inną grupę
w tej kategorii stanowią pacjenci hipochondryczni,
którym choroba może dostarczać tak zwanych wtór-
www.psychiatria.med.pl
Mikołaj Majkowicz, Rola psychologa klinicznego w praktyce ogólnolekarskiej
nych korzyści. Badanie psychologiczne może pomóc
w zrozumieniu pacjenta i mechanizmów odpowiedzialnych za hipochondrię.
Po trzecie, zależności między stanem fizycznym
człowieka a jego psychiką są, ogólnie mówiąc, dwustronne. Z jednej strony, jak wskazano w poprzednim akapicie, pewne psychologiczne mechanizmy są
odpowiedzialne za powstanie i przebieg chorób somatycznych, z drugiej zaś stan somatyczny w ewidentny sposób wpływa na stan psychiczny. Mówi się
wówczas o zależnościach somatopsychicznych. Zależności te mogą mieć charakter bezpośredni, na
przykład zmiany chorobowe w obszarze mózgu
mogą bezpośrednio wpływać na stan psychiczny.
Może być też tak, że niektóre choroby somatyczne
z reguły wywołują zaburzenia psychiczne, choć są zlokalizowane poza układem nerwowym, na przykład
nowotwory trzustki dość często wiążą się z zaburzeniami depresyjnymi. Wpływ stanu somatycznego na
psychikę ma charakter pośredni. Takie sytuacje stwierdza się wówczas, gdy pacjent dowiaduje się o chorobie zagrażającej życiu o ciężkim przebiegu i złym rokowaniu bądź leczy się z jej powodu. Badania całego
kontekstu psychologicznego w takich sytuacjach
w ostatnich latach rozwijają się bardzo dynamicznie.
Badania takie w odniesieniu do chorób nowotworowych doprowadziły do powstania subspecjalizacji
medycyny pod nazwą psychoonkologia.
Po czwarte, badania osobowości mogą być
przydatne w sprawach orzeczniczych lub też opiniodawczych (podobnie jak w przypadku badań funkcji
poznawczych) po różnego rodzaju doświadczeniach
traumatycznych, wypadkach i urazach ośrodkowego układu nerwowego. Wiadomo bowiem, że uszkodzenia mózgu powodują zaburzenia nie tylko w obszarze funkcji poznawczych, ale także w obszarze
emocjonalno-motywacyjnym. Psycholog kliniczny,
opierając się na właściwych dla tej specjalności metodach, jest w stanie dość precyzyjnie określić rodzaj i głębokość zmian pourazowych osobowości
oraz na tej podstawie wskazać kierunki postępowania psychoterapeutycznego.
Pomoc psychologiczna
Pomoc psychologa klinicznego może się nie
tylko odnosić do postawienia diagnozy, ale także dotyczyć pomocy psychologicznej. Pomoc tego typu
może obejmować wszystkie osoby, u których dochodzi do istotnych zaburzeń przystosowawczych. Samo
występowanie sytuacji trudnych, rodzinnych (np.
strata kogoś bliskiego), zdrowotnych (diagnoza
choroby zagrażającej życiu, kalectwo) nie jest wy-
starczającą przesłanką do tego, aby kierować pacjenta do psychologa. Należy tak postąpić wówczas, gdy
reakcja pacjenta na trudną sytuację przekracza reakcję fizjologiczną i zakłóca jego normalne funkcjonowanie emocjonalne i społeczne. Obszary pomocy
psychologicznej wyznaczają też te obszary, które
określały procedury diagnostyczne.
Pomocy psychologicznej upośledzonym umysłowo pacjentom w wieku szkolnym, u których dotychczas nie podjęto właściwych decyzji co do ich
dalszego losu, mogą udzielić specjalistyczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Poradnie te, poza
wydaniem odpowiednich decyzji administracyjnych
dotyczących dalszych losów szkolnych tej młodzieży, udzielą stosownej pomocy psychologicznej i pedagogicznej w przypadku trudności szkolnych tych
dzieci spowodowanych zmniejszoną wydolnością
intelektualną.
Psycholog wyspecjalizowany w zagadnieniach
neuropsychologicznych nie tylko precyzyjnie opisze
i zdiagnozuje zaburzenia spowodowane uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego, ale także
udzieli doraźnej pomocy psychologicznej lub też
obejmie chorych opieką w postaci systematycznej
rehabilitacji neuropsychologicznej, która może dotyczyć uszkodzonych wyższych czynności układu nerwowego, takich jak zaburzenia mowy (np. po udarach
mózgu), zaburzenia pamięci, zaburzenia gnostyczne. Oddzielną grupę w tej kategorii stanowią osoby
w starszym wieku, u których występują szybko postępujące zaburzenia poznawcze. Leczenie farmakologiczne tych pacjentów, jeśli to możliwe, powinno
być wspomagane ćwiczeniami zaburzonych funkcji
prowadzonymi przez neuropsychologa. Niektóre firmy farmaceutyczne bardzo zachęcają do prowadzenia takiej kompleksowej (lekarsko-psychologicznego)
terapii, opracowując specjalne programy komputerowe do ćwiczeń funkcji poznawczych z zaleceniem
ich stosowania równolegle z leczeniem farmakologicznym (np. program komputerowy „Train the Brain” stosowany równocześnie z podawaniem leku
Sermion).
W przypadkach, w których czynnik psychologiczny odgrywa istotną rolę w powstawaniu i utrzymywaniu się zaburzeń somatycznych, potrzebna jest
pomoc psychologiczna. W sytuacji utrwalonych wzorów zachowania stanowiących patogenny czynnik
konieczna jest specjalistyczna interwencja psychologiczna polegająca na wykorzystaniu specjalnych programów psychoterapeutycznych. Dobrym przykładem są programy stosowane u chorych z zaburzeniami krążenia mające na celu modyfikację wzoru
zachowania „A”.
www.psychiatria.med.pl
91
Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2007, tom 7, nr 2
Pomocy psychologicznej oczekują, choć nie
zawsze tę potrzebę sami artykułują, osoby przewlekle chore, często obarczone złym rokowaniem. Odnosi się to głównie do pacjentów z chorobą nowotworową, ale także do osób z innymi chorobami przewlekłymi, na przykład przewlekłą niewydolnością
nerek. Szczególnej troski, a niekiedy konsultacji psychologicznych i/lub psychiatrycznych wymagają pacjenci z przewlekłymi zespołami bólowymi. Zespoły
bólowe są dość mocno osadzone w kontekście różnych zmiennych psychologicznych (typ osobowości,
preferowane strategie radzenia sobie z chorobą,
poznawcza ocena przyczyn i charakteru bólu) oraz
zmiennych psychiatrycznych (np. ból jako maska
depresji, obniżenie progu tolerancji bólu w zespołach depresyjnych itp.). W tego typu sytuacjach pomoc psychologiczna i/lub interwencja psychiatryczna może radykalnie pomóc w leczeniu.
Uwagi dotyczące kompetencji
psychologa
Wykonanie zadań diagnostycznych, a także
udzielanie kompetentnej pomocy psychologicznej
wymagają od psychologa odpowiednich kwalifikacji.
Samo uniwersyteckie przygotowanie nie jest wystarczające do podejmowania się tak odpowiedzialnych
zadań, jakie dotychczas opisano. Kompetentne wykonywanie tych zadań wymaga specjalnej wiedzy
i doświadczenia potwierdzonych odpowiednimi egzaminami. Porównanie przygotowania zawodowego lekarzy na uczelniach medycznych i psychologów
na uniwersytetach wskazuje na dość zasadnicze różnice w systemie kształcenia. Studia medyczne przygotowują do wykonywania zawodu lekarza w sposób zasadniczo jednolity, natomiast studia psychologiczne są programowo bardzo zróżnicowane. Mimo
że absolwent psychologii uzyskuje tytuł magistra psychologii, to może on wybrać taką ścieżkę studiów, że
będzie miał niewystarczającą wiedzę i umiejętności
pozwalające na badanie chorych i efektywną współpracę z lekarzem. Konieczne jest wyrównanie poziomu pod względem kompetencji w zakresie psychologii klinicznej tych psychologów, którzy mają ogólnopsychologiczne przygotowanie uniwersyteckie. Jest to
realizowane przez objęcie psychologów chcących wykonywać zawód psychologa klinicznego systemem
kształcenia specjalizacyjnego (podyplomowego)
na wzór specjalizacji medycznych. Innymi słowy, psycholog kliniczny powinien się legitymować posiadaniem
specjalizacji w zakresie psychologii klinicznej.
92
Wybranie ścieżki studiów z psychologii klinicznej
może lepiej przygotować do realizacji specjalizacji
z psychologii klinicznej, ale samo w sobie nie jest
wystarczające do samodzielnego wykonywania zadań
konsultacyjnych w zakresie psychologii klinicznej.
Ponadto, w związku z wciąż odwlekanym terminem wprowadzenia w życie ustawy o zawodzie
psychologa (stan na styczeń 2007 roku), tytułem
„psycholog” mogą się bezkarnie posługiwać osoby,
które z psychologią jako nauką mają bardzo mało
wspólnego bądź nic.
W tej sytuacji kierowanie do gabinetów psychologicznych powinno poprzedzać rozeznanie, czy
zatrudniony tam psycholog czy też psycholog prowadzący własny gabinet psychologiczny ma odpowiednie kwalifikacje. Jeśli nie ma możliwości sprawdzenia kwalifikacji psychologów, to pewnym wyjściem z tej sytuacji jest kierowanie na badanie chorych do ośrodków, w których są zatrudnieni zarówno lekarze, jak i psychologowie. W takich ośrodkach
(poradniach, pracowniach) znacznie bardziej prawdopodobna jest weryfikacja personelu z uwzględnieniem jego kwalifikacji. Wybór psychologa z właściwymi kompetencjami jest ważny również dla samej
psychologii jako dziedziny stosowanej. Psychologia
bowiem nie ma tak długiej tradycji jak medycyna.
W tej sytuacji kontakt z psychologiem niemającym
odpowiednich kwalifikacji wpływa na ocenę przydatności psychologii w praktyce w ogóle, podczas gdy
spotkanie z niekompetentnym lekarzem nie powoduje kwestionowania przydatności medycyny w ogóle, a tylko konkretnego lekarza, i w efekcie poszukuje się innego lekarza, a nie wnioskuje się o nieprzydatności medycyny w ogóle.
PIŚMIENNICTWO
1. Chodorowski Z., Majkowicz M., Walkman W. i wsp. Badanie
psychologiczne osobowości chorych z zespołem kardiologicznym X. Przegl. Lek. 2002; 59: 281–285.
2. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania
w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vasallius” Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków–Warszawa 1997.
3. Krupka-Matuszczyk I. Wybrane zagadnienia z psychologii klinicznej. Podręcznik dla studentów medycyny i lekarzy. Śląska
Akademia Medyczna, Katowice 2004.
4. Sęk H. (red.). Psychologia kliniczna. T. 1. PWN, Warszawa 2005.
5. Sęk H. (red.). Psychologia kliniczna. T. 2. PWN, Warszawa 2005.
6. Sulkowska A., Sulkowski B., Majkowicz M., Borys B., Jasiński A.,
Kryszewski A. Problemy diagnostyki różnicowej u pacjentów
z zespołem jelita nadwrażliwego. Gastroenterol. Pol. 2003; 10:
247–250.
7. Walsh K. Neuropsychologia kliniczna. PWN, Warszawa 1998.
www.psychiatria.med.pl
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards