Zamiana nachylenie krzywej popytu a wielkość utargu całkowitego i

advertisement
XVII WPROWADZENIE DO KONKURENCJI NIEDOSKONAŁEJ
W wykładzie tym zajmiemy się wyjaśnieniem, co to jest konkurencja niedoskonała, jakie są
jej formy i skąd się ona bierze? Zacznijmy od przypomnienia najważniejszych warunków .
Podstawowym warunkiem istnienia doskonałej konkurencji jest duża ilość firm
dostarczających jednorodny produkt oraz niczym nieskrępowana swoboda do gałęzi
Utrzymanie obu tych założeń najczęściej nie jest jednak możliwe, bo w normalnie
funkcjonującej gospodarce istnieje wiele przyczyn, które powodują zmniejszenie liczby
konkurentów na rynku, czyli do koncentrację produkcji. Ponadto firmy te najczęściej nie
dostarczają produktu jednorodnego, tylko zróżnicowany. Na takich rynkach firmy krzywa
popytu firmy pokrywa się z krzywą popytu rynkowego. Oznacza to, że firma musi
wyznaczyć nie tylko ilość, ale również i ceną, jest zatem cenodawcą. Może ona decydować,
za jaką cenę sprzeda swoje produkty i sprzedawać je tylko tym, którzy tę cenę zapłacą.
Oznacza to, że firma dysponują pewną siłą rynkową. Zróżnicowanie produktu oznacza, że
każda firma jest do pewnego stopnia cenotwórcą i raczej ustala swoją własną cenę, niż
pasywnie akceptuje cenę rynkową, jak czynią firmy konkurencyjne W sytuacji gdy firma
zarówno określa poziom cen wytwarzanych ilości, kosztów produkcji jak osiąganych
zysków wymaga stworzenie innego modelu rynku. Taką sytuację nazywamy ogólnie
konkurencją niedoskonałą. To nowe modelowe podejścia wynika z obserwacji gospodarki,
gdzie istnieje wielu firm, z których każda oferuje produkt trochę inny niż konkurencja.
Konkurencja a siła rynkowa podmiotów
Im mniej sprzedających i kupujących, tym większą posiadają siłę rynkową, tym dany rynek
jest mniej konkurencyjny. W skrajnym przypadku na rynku jest tylko jeden sprzedawca
jakiegoś danego wyrobu. Ekonomiści nazywają taką strukturę rynkową monopolem pełnym
Znajdująca się w takiej sytuacji firma ma dużą sił rynkową.
Współczesną gospodarkę cechuje występowanie na dużą i rosnącą skalę konkurencji
niedoskonałej. Najważniejsze przyczyny tego zjawiska to koncentracja produkcji oraz
indywidualizacja (różnicowanie) produktów dostarczanych przez poszczególne firmy.
Koncentracja produkcji
Jeśli przedsiębiorstw ma być bardzo dużo, to muszą być one małe, tymczasem w wielu
dziedzinach działają siły i mechanizmy prowadzące do koncentracji produkcji. Jest ona tym
większa, im mniej firm działa w danej branży. Im wyższa koncentracja produkcji, tym mniej
firm działa na rynku, tym bardziej odbiega on od założeń konkurencji doskonałej, tym
bardziej j jest on zmonopolizowany.
Jak mierzyć stopień koncentracji produkcji?
Konkurencyjność rynku dotyczy stopnia, w którym pojedyncze firmy mają władzę nad
rynkiem - władzę lub siłę wpływania na ceny i inne warunki, według których sprzedawany
jest produkt. Zależy ona od stopnia koncentracji rynku. Pozwala on odróżniać i klasyfikować
charakter konkurencji rynkowej, warto zatem wiedzieć, jak się ją mierzy?
Wskaźnik koncentracji produkcji
Powszechnie stosowanym miernikiem jest wskaźnik koncentracji produkcji. Jest to
procentowy udział w sprzedaży obliczony dla kilku największych np. czterech, ośmiu, a
niekiedy nawet 20 największych przedsiębiorstw w branży. Na przykład w Wielkiej Brytanii
wśród 800 głównych produktów wytwarzanych prawie połowę stanowią takie, w których co
najmniej 70% produkcji rynkowej jest wytwarzane przez 5 największych firm. Przy tak
wysokim współczynniku koncentracji produkcji nie może być mowy o konkurencji
doskonałej.
Poniższa tabela pozwala zorientować się jak kształtowała się ta miara w odniesieniu do
wybranych wyrobów przemysłu przetwórczego w Stanach Zjednoczonych w roku 1982.
Udział procentowy wybranych firm w produkcji niektórych gałęzi przemysłu w USA
Gałąź
4 największe firmy 8 największych firm. 20 największych firm.
Odzież męska i chłopięca
Produkcja biżuterii
Meble drewniane:
Domowe) meble metalowe)we
Odzież damska i dziewczęca
Wyroby futrzarskie
19%
17%
14%
13%
13%
7%,
31 %
27 %
22%
24%
18%
12%
48%
41%
40%
44%
26%
23%
Źródło:.E.Nojszewska ,Z Szamrej Mikroekonomia Fundacja Naukowa Taylora Zeszyt 12 s.64
Im większe udziały pojedynczych firmy w wartości całości dostarczanych na rynek
towarów, tym większą posiadają one możliwość wykorzystywania swej siły
monopolistycznej w celu podnoszenia ceny ponad koszt krańcowy, tym wyższa jest wartość
tak obliczanego wskaźnika. O istnieniu monopolu mówi się, gdy wskaźnik koncentracji
obliczany dla jednego przedsiębiorstwa wynosi powyżej 90%. zaś o rynku konkurencyjnym,
gdy nie przekracza on 40 %.
Pozycja dominująca
Nie trzeba jednak być monopolistą, by dyktować konsumentom swe warunki. Wystarczy
zajmować "pozycję dominującą" na danym rynku - geograficznym, produktowym bądź
nawet czasowym. Pozycja ta pozwala danej firmie utrzymywać stałe ceny, choć inne firmy je
obniżają. Z praktyki-choćby orzecznictwa europejskich sądów i urzędów antymonopolowych
- wynika, że firma ma pozycję dominująca, gdy jej udział w rynku jest nie mniejszy niż 40
proc.
Wskaźnik Herfindahla-Hirschmana
Innym miernikiem koncentracji firm w gałęzi jest indeks Herfindahla – Hirschmana. Oblicza
się go jako podniesioną do kwadratu sumą procentowych udziałów poszczególnych firm (S)
w ogólnej wartości towarów na rynku danego produktu.
Pierwszym krokiem jest podzielenie wartości produkcji każdej z firm (X) przez ogólną
wartość produkcji znajdującej się na rynku (R)
X1
S1 = ------;
R
X2
S2 = ------;
R
X3
S3 = -------;
R
Xn
........... .; Sn = ------R
Kolejny etapem jest podniesienie każdej z tych wielkości do kwadratu, a następnie ich
zsumowanie:
H = S12 + S22 + S32 + ..... + Sn2
Wskaźnik ten zawiera się w przedziale od zera do10 000 Jego wartość uzależniona jest
od liczby firm na rynku (im więcej firm działa na rynku, tym mniejsza jest wartość tego
wskaźnika) oraz od równomierności podziału rynku pomiędzy poszczególnych producentów
(im bardziej nierównomierny jest podział rynku między poszczególnymi firmami, tym
większa jest wartość tego wskaźnika, gdyż udziały podnoszone są do kwadratu).
Gdy ilość firm jest nieskończenie duża H=0 Gdyby rynek składała się ze stu firm, z
których każda dostarczałaby dokładnie 1% całości wskaźnik przyjąłby wartość H=100. Z
kolei gdy dla rynku, na którym jedna firma dostarcza 50% zaś pozostałych dziesięć po 5%
H= 2 750. Natomiast Gdy na rynku działa tylko jedna firma H= 10 000 . Przyjmuje się że
rynek danego , dla którego H<1 000 , można uznać niezmonopolizowany
Oto jak przedstawiały się wartości wskaźnikaH dla niektórych wybranych gałęzi
gospodarki amerykańskiej w roku 1982
przemysł sukni damskich
24
przemysł płynnego mleka
151
przemysł męskiego obuwia
320
przemysł damskiego obuwia
492
przemysł produkcji opon
1591
przemysł produkcji miedzi
2673
przemysł zamrażarek i chłodziarek 2745
przemysł sztucznego włókna
2970
( Źródło: B. Oyrzanowski :Mikroekonomia .j.w.)
Dużą zaletą tej miary jest to, że uwzględnia ona udziały wszystkich firm na rynku a nie
wyłącznie udziały kilku największych przedsiębiorstw. Należy jednak zdawać sobie sprawę z
problemów, jakie nastręcza w praktyce stosowanie wyżej opisanych miar. Przede wszystkim
decydująca jest tutaj definicja rynku i określenie jego granic geograficznych. Oficjalne dane
statystyczne często nie uwzględniają importu. Wynika z tego, że stopień skoncentrowania
sprzedaży jest zwykle o wiele mniejszy aniżeli stopień koncentracji produkcji. Oznacza to, że
konkurencja w wielu gałęziach jest bardziej intensywna niż można by sądzić na pierwszy rzut
oka. Nie zmienia to faktu, że prowadząca do konkurencji niedoskonałej koncentracja
produkcji jest we współczesnym świecie zjawiskiem powszechnym i narastającym.
Zobaczmy zatem jakie mogą być jej przyczyny?
Przyczyną koncentracji może być zjawisko korzyści skali produkcji
Wysoka koncentracja produkcji może być związana z rosnącymi korzyściami skali.
Przypomnijmy, że graniczny poziom produkcji w przedsiębiorstwie, przy którym wygasają
korzyści skali produkcji, nazywamy minimalną skalą efektywną (MSE). Odpowiada mu
najniższy punkt na długookresowej krzywej kosztu przeciętnego. MSE wyznacza optymalną
wielkość przedsiębiorstwa a jednocześnie maksymalną ilość przedsiębiorstw w danej gałęzi.
Konkurencja między nimi wymusza produkowanie po najniższych kosztach. Aby obniżać
cenę swoich produktów poniżej poziomu oferowanego przez mniejsze przedsiębiorstwa
firmy powiększają swoje rozmiary. Dążenie do osiągania korzyści skali prowadzi do
dopasowania ilości firm w gałęzi do rynkowego popytu. Typowa firma rozwija się do
poziomu wyznaczonego przez minimalną skalę efektywną. Natomiast te, które nie są w stanie
powiększyć skali i obniżyć kosztów, zostają doprowadzone do bankructwa i wyparte z rynku.
Liczba firm, a co za tym i stopień koncentracji produkcji, zależy od stosunku MSE do
ogólnej wielkości popytu na produkt tej gałęzi. Tam gdzie firma osiąga skalę efektywną przy
niewielkiej produkcji skali w stosunku do ogólnej wielkością zapotrzebowania rynkowego,
jest miejsce dla wielu konkurujących ze sobą małych przedsiębiorstw. Tak dziej się w
przypadku małych zakłady gastronomiczne, przemysłu odzieżowego czy w niektórych
usługach. Natomiast tam, gdzie MSE pojawia się dopiero przy bardzo dużych rozmiarach
produkcji, na rynku działa tylko kilka wielkich przedsiębiorstwa. Firmy te uzyskają pewną
siłę rynkową i konkurencja doskonała przestaje istnieć. Tak dzieje się w przypadku
przemysłu naftowego, samochodowego i jak pokazuje poniższa tabela wielu innych .
Gałąź
Udział w produkcji USA
konieczny, by pojedyncza
firma mogła wykazać
korzyści skali ( w %)
Rzeczywisty
Główne przyczyny korzyści z działania na
przeciętny udział wielką skalę
w rynku trzech
największych
firm (w %)
Piwowarstwo
10 – 14
13
Potrzeba stworzenia wizji marki w skali
krajowej oraz koordynowania inwestycji
Papierosy
6 – 12
23
Reklama i zróżnicowanie wizji produktu
Butelki szklane
4–6
22
Potrzeba posiadania centralnego personelu
inżynieryjnego i projektantów
Cement
2
7
Potrzeba rozłożenia ryzyka i zgromadzeni
kapitału
Lodówki
14-20
21
Wymagania marketingowe i dotyczące
długości serii
Rafinacja ropy
4-6
8
Rozłożenie ryzyka przy poszukiwaniu złóż
ropy naftowej oraz koordynacja inwestycji
Źródło P.Samuelson,W.Nordhaus: Ekonomia t 1. j..w. s
Monopol naturalny
Jeżeli w jakiejś gałęzi wraz ze wzrostem skali produkcji koszt przeciętny nieustannie spada,
to minimalna skala efektywna osiągana jest przy produkcji, która pozwala zaspokoić cały lub
prawie cały popyt rynkowy. W tych warunkach stosunek ten wynosi 1:1, zatem przy danej
krzywej popytu rynkowego w gałęzi tej jest miejsce tylko dla jednego przedsiębiorstwa i jest
bardzo prawdopodobne, że w gałęzi tej zostanie tylko jeden wytwórca-m monopolista
Rys. Powstawania monopolu naturalnego
C
Kpc
Kk
dKp
dKpc
D
Co
dKk
C1
Q1
Q2=2*Q1
Q
Gdyby w gałęzi były jedynie dwie firmy i każda z nich wytwarzałaby rozmiary produkcji
Q1 przy cenie równowagi rynkowej. Co, to podaż gałęzi (2 * Q1) równałaby się popytowi
przy tej cenie popytowi. Przyjmijmy, że równoważąca rynek cena, Co jest równa
przeciętnym kosztom całkowitym obu firm. W tych warunkach żadna z nich nie osiągnęła
zysków ekonomicznych.
UC = Q1* C0
KC = Q1*Kpc
UC– KC = Q1 (C0 – Kpc )
C0 = Kpc, zatem Z e= 0
Można się domyślać, że każda nich chciałaby ten zysk otrzymać. Jest to możliwe poprzez
obniżenie długookresowych kosztów przeciętnych. Zwiększaniu skali towarzyszy z jednej
strony obniżka kosztów z drugiej wzrost oferowany ilości. Dodatkowe ilości można sprzedać
obniżając cenę. Korzystając ze zjawiska korzyści skali produkcji, dostawy swoje realizuje po
cenie uniemożliwiającej podejmowania opłacalnej działalności przez konkurencję. W końcu
najbardziej efektywny z konkurentów wyprze z rynku produkującego zbyt drogo konkurenta
opanuje cały rynek i zajmie na nim pozycję monopolisty. W ten sposób zjawisku korzyści
skali towarzyszy skłonności do powstawania monopolu, a gałąź, w której występują takie
„wrodzone" skłonności do monopolizacji, nazywana jest monopolem naturalnym.
Monopol naturalny powstaje wówczas, gdy korzyściom skali są tak rozległe, że jeden
producent produkując taniej od innych firm, jest w stanie zaspokoić całkowity popyt
rynkowy.
Jednak monopole mogą powstać również wtedy, wtedy, gdy gałąź jest wystarczająco
duża, by pomieścić więcej niż jedną firmę. W realnym świecie istnieją bowiem szereg barier,
które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają nowym firmom wejście do gałęzi.Są to
ograniczenia techniczne, ekonomiczne, i prawne. W przypadku monopolu naturalnego mamy
do czynienia z barierą techniczno –finansową
Bariera techniczno- finansowa
Monopol naturalny ma rację bytu, gdy niezbędne do produkcji urządzenie techniczne są na
tyle duże, że pozwalają zaspokoić potrzeby wszystkich odbiorców rynkowych równocześnie i
są na tyle efektywne, że pozwalają wytwarzać dodatkową produkcje po coraz mniejszym
koszcie jednostkowym.
Bryłowatość inwestycji
Wiemy już, że niektóre wysoko wydajne urządzenie mają określoną minimalną wielkość. Nie
da się ich podzielić na mniejsze części. Przeważnie dotyczy to sytuacji, gdy dostawa
produktu wymaga ciągłego fizycznego kontaktu z odbiorcą. Przykładami są dostawcy: wody,
gazu i elektryczności, to jest dóbr, których podaż realizowana jest przy pomocy rur, kabli,
czyli kosztownych urządzeń tworzących sieci przesyłowe. Nie da się wybudować połowy
linii wysokiego napięcia czy dziesiątej części szybu.
Koszty utopione
Aby sprostać konkurencji, trzeba produkować tanio Na przykład, budowa ogólnokrajowej
sieci telefonicznej kosztuje bardzo wiele. W gałęziach, w których istnieją duże korzyści ze
skali, produkcja tania, to produkcja masowa, czyli na dużą skalę. Jednak podjęcie opłacalnej
produkcji wymaga poniesienia wielkich nakładów inwestycyjnych. na stworzenie
infrastruktury technicznej np. linii przesyłowych, torów kolejowych, rurociągów np pod
dnem Bałtyku, a w przypadku transportu lotniczego budowy nowych lotnisk. Wydobycie
ropy naftowej wymaga nakładów na wiercenie ostatnio coraz częściej na często na otwartym
morzu. Przesyłanie gazu do wymaga stworzenie sieci przesyłowych.Podobnie jest z telefonią
Gdy sieć już istnieje, przyczyną ogromnych korzyści skali jest rozkładanie się kosztu
produkcji na kolejne porcje wytwarzanego dobra. Koszt przyłączenie kolejnych abonentów, a
zatem i koszt rozmów jest stosunkowo niski. Jednak warunkiem koniecznym osiągania
korzyści skali produkcji jest poniesienie ogromnych wydatków inwestycyjnych. Wydatki te
to koszty utopione, bo jeśli po wejściu do gałęzi okaże się, że osiągane przychody są zbyt
niskie by pokryć koszty stałe przedsiębiorstwo nie będzie w stanie ich odzyskać
Ponadto wchodzące na rynek firmy muszą ponosić dodatkowe koszty zaistnienia w
świadomości nabywców, zatem ich wydatki na reklamę muszą być dużo większe niż w
firmach już istniejących.
Koszt wejścia na rynek
Dodatkowym utrudnieniem wejścia na rynek jest konieczność zorganizowania sprzedaży
ogromnej (wynikającej z konieczności produkcji na dużą skalę) ilości dóbr na rynku
opanowanym już przez istniejące firmy. Wymaga poniesienia ogromnych niekiedy nakładów
na promocję i reklamę, przy czym ryzyko, że wydatki te nigdy nie zwrócą się jest bardzo
duże. Jeżeli potencjalni producenci nie dysponują na wstępie potężnymi zasobami
finansowymi, nie mają co marzyć o rozpoczęciu produkcji. Oczywiście zmniejsza to liczbę
potencjalnych konkurentów.
Wysokość wszystkich nakładów i ryzyko, że mogą to być kosztu utopione, stanowi dla
potencjalnych konkurentów trudną a niekiedy wręcz niemożliwą do przełamania barierę
techniczno finansową. Jeżeli zatem zasoby finansowe niezbędne do produkcji na wielką skalę
oraz ryzyko związane z tym przedsięwzięciem stanowią barierę nie do pokonania dla
konkurentów, w gałęzi utrzyma się tylko jedna firma, czyli powstanie monopol naturalny, lub
działać będzie tylko kilka dużych firm
Wynika z tego, że główną przeszkodą do wejścia konkurencji na taki rynek, jest wielkość
potrzebnego do wejścia kapitału połączona z ograniczoną wielkością rynku zbytu oraz
ryzyko, że raz poniesione wydatki mogą się nigdy nie zwróci poniesione.
Jest to jedna z ważniejszych, ale nie jedyna bariera ograniczająca wejścia nowych firm na
zmonopolizowany rynek. Poza przeszkodami tworzonymi przez malejące koszty, istnieje
wiele mniej lub bardziej odczuwalnych barier wejścia, które utrudniają, a niekiedy wręcz
uniemożliwiają, wejście nowych przedsiębiorstw na konkretny rynek. W pewnych
przypadkach jedna lub kilka z nich wystarcza, aby całkowicie wyeliminować konkurencję i
zapewnić pojedynczemu przedsiębiorstwu pozycję monopolisty. W innych natomiast bariery
wejścia są możliwe do pokonania, jednakże są one na tyle silne, że na rynku działa tylko
kilka przedsiębiorstw. Ich efektem jest ograniczona liczba konkurentów, a co zatem i mała
konkurencyjności na danym rynku.
Czysta przewaga jakościowa lub kosztowa
O istnieniu barier wejścia na rynek można mówić również wtedy, gdy firma korzysta ze
specyficznej know – how, pozwalających wytwarzać dany produkt po koszcie niższym od
konkurencji.
Do niedawna przewaga technologiczna firmy Cray Computer pozwalała jej utrzymywać
niemalże monopolistyczną pozycję na rynku superkomputerów. Chociaż istnieje wiele
bliskich substytutów jej produktu, Coca-Cola nadal z powodzeniem strzeże sekretu swego
napoju, który okazał się takim przebojem rynkowym.
W USA w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kupując nowe systemy broni,
Departament Obrony posługiwał się indywidualnie „adresowanymi" zamówieniami.
Uzasadniał to tym, że na rynku tylko niektórzy dostawcy są zdolni do zapewnienia
odpowiedniej jakości produktu.
Źródłem tej przewagi może być np. posiadanie wyłącznego dostępu do surowców i
komponentów, stosowanie unikalnej technologii, korzystanie z bardziej efektywnych metod
zarządzanie, posiadanie w kadrze wykorzystywania unikalnych specjalistów. Takie
przedsiębiorstwa mają nad wszystkimi potencjalnymi konkurentami absolutną przewagę pod
względem jakości produktu lub przewagę w postaci niższych kosztów. Przewaga ta
najczęściej chroniona jest przez prawo. Jednym z najbardziej skutecznych sposobów
utrzymywania przez firmy pozycji monopolistycznej jest wykorzystanie przymusu
administracyjnego stosowanego przez państwo
Ochrona prawna
Tendencja do powstawania niedoskonałej konkurencji może być również efektem przyjętych
w państwie rozwiązań prawnych, administracyjnych, tworzących ograniczenie i w ten sposób
chroniących istniejące monopole przed pojawieniem się konkurentów Firma staje się,
przynajmniej na jakiś czas monopolistą, jeśli posiada ustawowo chronione prawo
wyłączności wytwarzania nowego produktu lub stosowania nowej technologii Wyraża się to
najczęściej w posiadaniu patentu.
Patenty, prawa autorskie
Patent może dotyczyć zarówno pewnego pomysłu, procesu technologicznego lub systemu
produkcyjnego, jak i wynalazku. Na straży praw do patentu stoi państwo, chroniąc w ten
sposób wynalazców i korzystających z wynalazków producentów przed nieuczciwą
konkurencją.
Prawo autorskie zabrania osobom nie upoważnionym kopiowania konkretnego dzieła, np.
w postaci publikacji lub wyników badań naukowych. (Właśnie jesteśmy świadkami
ciekawego sporu o to, czy oprogramowanie komputerowe może być chronione prawem
autorskim).
Patenty i prawa autorskie tworzą ważne bariery wejścia w przemyśle komputerowym,
maszynowym, w elektronice, na rynku wydawniczym, w przemyśle farmaceutycznym,
obronnym i chemicznym. W wielu przypadkach (usługi komunalne, telewizja kablowa,
handel w okolicach autostrad oraz w parkach narodowych) państwo na długi czas tworzy
monopole prawne.
Firma może być właścicielem patentu, prawa wynalazczego, praw autorskich itp., które
uniemożliwiają podjęcie produkcji innym firmom. Patenty to specyficzna forma ograniczeń
prawnych. Patent przyznawany jest wynalazcy i udziela jemu wyłącznego prawa używania
opatentowanego produktu lub procesu. I tak np. firma Polaroid była przez wiele lat
monopolistą na rynku „ błyskawicznych „ aparatów fotograficznych.
Rząd udziela patentów, aby zachęcić wynalazców, szczególnie tych drobnych do
aktywności. Bez perspektywy ochrony patentowej drobny wynalazca byłby pozbawiony
nadziei na osiągnięcie kiedykolwiek zysków w zamian za lata eksperymentowania, w
nieustannym poszukiwaniu lepszych produktów i metod wytwórczych.
Wprawdzie patent pozbawia konsumentów możliwości nabywania produktów na rynku
doskonale konkurencyjnym, a zatem jak wykażemy dalej, musi on w konsekwencji płacić
odpowiednio wyższe, przynoszące monopoliście zysk nadzwyczajny ceny, ale z drugiej
strony zysk ten jest ogromnym bodźcem dla potencjalnie nowych konkurentów. W efekcie
stanowi on zachętę do inwestowania w postęp techniczny i technologiczny i rozwój
gospodarczy.
Monopole tego typu pojawiają się i po jakimś czasie znikają. Żądna zysku
nadzwyczajnego konkurencja wcześniej czy później znajdzie sposoby, by ominąć patent i
rozpocząć produkcję, jeśli nie identycznego, to wystarczająco podobnego substytutu.
Gdy firma Reynolds International Pen Company wprowadziła w 1945 r na rynek
chroniony prawami patentowymi długopisy, sprzedawała je po 12,5 $ za sztukę. Po dwóch
latach rynkowa cena długopisu wynosiła już tylko 1 $.
Pamiętać należy również o fakcie, że prawa do patentu wygasają po upływie ustalonego z
mocy prawa czasu. W Stanach Zjednoczonych patent zapewnia posiadaczowi wyłączne
prawo produkcyjnego stosowania, używania oraz sprzedaży wynalazku na okres 17 lat. W
tym czasie mogą się znacznie zmienić gusty konsumentów i powstać nowe technologia
wytwarzania danego towaru.
Licencje i koncesje
Źródłem monopolu jest również przyznawane urzędom państwowym prawo do
licencjonowania produkcji, czyli udzielania pozwoleń na prowadzenie określonej działalności
gospodarczej. Im mniej wydanych licencji, tym większy stopień konkurencyjności na rynku i
na odwrót. W skrajnych przypadkach, gdy stosowne urzędy wydadzą tylko jedno zezwolenie
na rynku pozostanie tylko jedna, zajmująca monopolistyczną pozycję, firma. Takie
postępowanie władz może wynikać z chęci zapobiegania powstaniu zakłóceń, jakie mogłyby
zaistnieć w razie konfliktu między wieloma producentami ważnych dla istnienia zbiorowości
produktów ( np. woda, energia elektryczna, usługi transportowe). Ponadto pojedynczą firmę
łatwo jest kontrolować. Z drugiej strony, gdy władze uznają, że ceny pobierane przez
monopole są zbyt wysokie, mogą doprowadzić do ich obniżki, ale gdy regulowana przez
państwo cena zostanie obniżona za bardzo, a dostarczany przez monopol produkt jest
społecznie potrzebny np. woda czy komunikacja, będzie on zmuszone dotować stworzony
przez siebie monopol.
Normy technologiczne, ekologiczne i sanitarne
Monopol może również powstać, gdy producentowi uda się wymusić na władzach ustalenie
przepisów tworzących bariery niemożliwe do pokonania dla konkurentów. Ostre przepisy
sanitarne określające warunki, w jakich ma przebiegać proces produkcyjny, czy też
wymagania, co do składu chemicznego produktu, stanowić mogą niekiedy barierę nie do
pokonania dla rywali nie dysponujących równie skutecznymi grupami nacisku. Poparcie dla
nowych regulacji przedstawiciele przedsiębiorców uzasadniają najczęściej ważnymi
względami społecznymi np. troską o zdrowie i bezpieczeństwo społeczeństwa.
Państwo jako monopolista
Warto dodać, że władza państwowa często sama sobie przyznaje wyłączność na produkcje
czy handel. W celu otrzymania łatwych i wysokich dochodów w dziedzinach szczególnie
lukratywnych, gdzie jednostkowy koszt wytworzenie jest niski, co pozwala sprzedawać dane
dobro po cenie kilkukrotnie wyższej od kosztów produkcji, tworzone są przedsiębiorstwa
państwowe Mówimy wtedy o monopolu państwowym.
Stosowanie agresywnych taktyk przez firmy istniejące
Wiemy już, że głównym czynnikiem sprzyjającym monopolizacji jest zatem czas niezbędny
innym firmom na wejście na rynek (zgromadzenie kapitału początkowego, uruchomienie
produkcji itd.). Innym czynnikiem jest ryzyko, że przedsięwzięcie może się nie powieźć. Jest
bowiem bardzo prawdopodobne, że działający już na rynku producenci zastosują wszystkie
możliwe środki, by nie wpuścić nowych przedsiębiorstw na rynek.
Bariery strategiczne (odstraszanie)
Nawet, jeżeli rynek może pomieścić więcej niż jedną firmę nie na ograniczeń finansowych,
to nowe przedsiębiorstwa też nie zawsze wchodzą na rynek. Istnieje bowiem
niebezpieczeństwo zastosowania środków retorsji ze strony firmy, która zajmuje pozycję
monopolisty. Istniejące firmy mogą zintensyfikować działalność reklamową a jednocześnie
znacznie zwiększyć zróżnicowanie produktu, nie dlatego, że jest to opłacalne (może tak nie
być), lecz w celu podniesienia kosztu wejścia nowych konkurentów. Monopolista może się
uciekać do różnych sposobów nękania nowego przybysza, legalnych lub nielegalnych, aby
tylko doprowadzić do jego wyjścia.
Fuzje i przejęcia.
Monopolista może złożyć ofertę wykupu każdej nowej firmy. Sama groźba przejęcia może
zniechęcać nowych przybyszy.
Podjęcie lub groźba wojny cenowej
Ustabilizowany monopolista prawdopodobnie zdążył rozwinąć wyspecjalizowane
umiejętności produkcyjne i marketingowe. Jest on najlepiej obeznany z techniką produkcji i
ma ułożone stosunki z zaufanymi i tanimi dostawcami. Ma prawdopodobnie dostęp do
tańszego kredytu. Produkuje zatem na niższej krzywej kosztów. Ustabilizowany monopolista
jest w stanie wytrzymać straty przez dłuższy okres niż nowo powstająca firma. Może zatem
rozpocząć wojnę cenową, czyli ustalać je na poziomie tak niskim, by zniechęcić kandydatów
do ewentualnego wejścia. Nowym firmom jest więc trudno konkurować i prawdopodobnie
przegrają ewentualną wojnę cenową, dlatego czasem dla odstraszenie potencjalnych
konkurentów wystarczy tylko groźba rozpoczęciem wojny cenowej.
Posiadanie lub kontrola kluczowych czynników produkcji.
Tendencja do monopolizacji występuje zazwyczaj w dziedzinach, w których warunki
produkcji nie pozwalają na poważne jej rozszerzenie ze względu na rzadkość występowania
danego czynnika produkcji (specjalne warunki glebowo-klimatyczne, rzadkie bogactwa
naturalne) a zapotrzebowanie na dany produkt jest duże. Jeżeli dane przedsiębiorstwo
zarządza podażą ważnych czynników wytwórczych (np. będąc jedynym dostawcą pewnych
komponentów do produkcji), to może odmówić dostępu do tych czynników potencjalnym
konkurentom.
Kontrola nad zasobami naturalnymi
Monopolizacja może wynikać z opanowania czynników produkcji niezbędnych do
wytworzenia danego towaru bądź też kanałów dystrybucji, co utrudnia potencjalnym
konkurentom wprowadzenie swojej produkcji na taki rynek.
Bariera wejścia powstaje wówczas, gdy działające już na rynku przedsiębiorstwo
(przedsiębiorstwa) kontroluje niezbędne do produkcji zasoby - surowce, rezerwy ropy, nawet
talenty naukowe. W skali lokalnej właściwy wybór lokalizacji przez właściciela sklepu może
zapewnić ochronę przed pojawieniem się potencjalnych konkurentów. Posiadanie unikatów
(dzieła sztuki, antyki) pozwala uzyskać pewien stopień siły monopolowej (jest ona jednak
ograniczona dostępnością substytutów). Na przykład, poziom ceny dzieła sztuki uzyskanej w
czasie aukcji zależy od tego, ile wytrzyma rynek, a nie od podaży oferowanej przez
konkurentów. Najbardziej znane przykłady siły monopolistycznej wynikającej z
kontrolowania zasobów to: francuski szampan, DeBeers (diamenty) i OPEC (ropa naftowa).
W wielu przypadkach firmy same zabiegają i to skutecznie, o stworzenie sobie pozycji
monopolistycznej. W tym celu usiłują podporządkować sobie dostawy rzadkich produktów,
czy opanować kanały dystrybucji. Mogą np. zdobyć prawo wyłączności na sprzedaż danego
towaru na danym obszarze geograficznym.
Posiadanie lub kontrola sieci sprzedaży hurtowej lub detalicznej.
Przewaga nad innymi firmami może wynikać z prawa wyłączności sprzedaży danego
produktu na danym rynku, ograniczeń konkurencji zagranicznej w wyniku stosowania ceł
importowych, kontyngentów i innych narzędzi protekcjonizmu czy posiadaniem znaku
firmowego o marce światowej. Gdy jedno przedsiębiorstwo kontroluje sieć sprzedaży danego
produktu, to może uniemożliwić potencjalnym rywalom dostęp do konsumentów.
Kooperacja
Niektóre gałęzie przemysłu (np. przemysł obuwniczy czy odzieżowy) ze względu na rodzaj
produktu i technologię dopuszczają istnienie wielu małych firm bądź współistnienie firm
dużych i małych. W innych branżach, szczególnie wysoce kapitałochłonnych (energetyka,
hutnictwo, przemysł stoczniowy) i technicznie zaawansowanych (przemysł samochodowy i
lotniczy), wydatne korzyści z dużej skali produkcji sprzyjają tworzeniu wielkich
przedsiębiorstw.
Zróżnicowanie produktu i lojalność wobec marki.
Jak z tego widać jedną zatem z przyczyn niedoskonałej konkurencji jest koncentracja
produkcji. Ale nawet gdy firm jest bardzo dużo będą one cenodawcami, gdy dostarczane
przez nie produkty są zindywidualizowana. Rynek funkcjonuje na zasadach doskonałej
konkurencji tylko wtedy, gdy przedmiotem wymiany jest produkt standardowy (jednorodny).
Nawet jeśli ze względu na niewielką w stosunku do popytu minimalną skalę produkcji w
gałęzi działa bardzo dużo firm, to i tak najczęściej nie da się utrzymać charakterystycznego
dla doskonałej konkurencji założenia o jednorodności oferowanych przez wszystkich
dostawców produktów. Gdy przedmiotem wymiany jest produkt zróżnicowany firma ma do
czynienia z ujemnie nachyloną krzywą popytu , czyli staje się cenodawcą
W dzisiejszej gospodarce wytwarza się bardzo wiele produktów zaspakajających w
podobny sposób te same potrzeby, podobnych do siebie, ale nie identycznych. Rzadko
natomiast, choć przypadków takich nie można wykluczyć (np. rynek cementu, stali, zboże
czy ropy naftowej), mamy do czynienia z produktem jednorodnym. Najczęściej natomiast
mamy do czynienia z większą niż w monopolu, ale mniejszą niż w doskonałej konkurencji
ilością firm, które dostarczają na rynek zróżnicowane pod wieloma względami produkty.
Jeśli tylko jakiemuś przedsiębiorstwu, za pomocą reklamy i kampanii marketingowych,
uda się zaszczepić w nabywcach przekonanie o „unikalności" jego produktu lub znaku
firmowego, dochodzi do stworzenia sytuacji quasi monopolistycznej. Z tego to właśnie
względu producenci dóbr i usług sprzedawanych w sieci detalicznej dążą do prawdziwego
lub pozornego zróżnicowania swego produktu.
Zróżnicowanie produktu może ograniczać ilość firm
Jeśli popyt ten jest na tyle mały, iż nie wystarcza, by wielka liczba firm mogła funkcjonować
na poziomie lokującym je w dolnej części ich mających kształt litery U krzywej
długookresowych kosztów przeciętnych. Stąd zróżnicowanie produktu, podobnie jak cła,
prowadzi do koncentracji produkcji i powstanie niedoskonałej konkurencji. Całkowity popyt
na zróżnicowane produkty zostaje podzielony pomiędzy małe rynki tych różnorodnych
towarów.
Rola znaku firmowego
Nawet, jeśli producent całkowicie zmonopolizował sprzedaż jakiegoś dobra, konsumentom
pozostaje możliwość wyboru substytutów. Przedsiębiorstwo stanie się prawdziwym
monopolistom wtedy, gdy uda mu się przekonać grupę nabywców o niepowtarzalności swego
wyrobu. Dla wielu konsumentów np. Coca – cola nie posiada substytutów, a w takich
warunkach nie ma wyboru. Ich popyt na ten produkt nie reaguje na rozsądne zmiany cen
substytutów, czyli elastyczność mieszana jest bliska zeru. Ta sztywność popytu wynikać
może z pewnych niepowtarzalnych cech jakościowych produktu, które symbolizuje
rozpoznawany i ceniony przez duży krąg lojalnych klientów rozpoznawany znak firmowy.
Ponieważ prawo zabrania innym firmom posługiwania cudzym znakiem firmowym, pełni on,
podobną do patentu rolę prawnej bariery wejścia konkurencji na ten rynek.
Lojalność wobec marki
Jeśli przedsiębiorstwo produkuje wyraźnie zróżnicowany tzn. zindywidualizowany produkt, a
konsument łączy dany produkt z określoną marką, to będzie bardzo trudno nowej firmie
przebić się na ten rynek. Bariera ta może się pojawić nawet wówczas, gdy rynek jest
potencjalnie wystarczająco duży dla dwóch firm, z których każda mogłaby wykorzystać w
pełni wszelkie możliwe do uzyskania korzyści skali. Innymi słowy, problemem dla nowego
przedsiębiorstwa nie jest zdolność do produkcji po wystarczająco niskich kosztach, lecz
zdolność wytworzenia produktu wystarczająco atrakcyjnego dla konsumentów, którzy są
lojalni wobec znanej im marki.
Struktury rynkowe we współczesnym świecie
W dzisiejszych czasach produkcja jest najczęściej skoncentrowana, ale nie jest całkiem
zmonopolizowana. Bardzo niewiele rynków można w praktyce sklasyfikować jako
konkurencję doskonałą lub czysty monopol. Jest tak, bo w gospodarce działają jednocześnie
poznane już siły sprzyjające konkurencji z drugiej siły sprzyjające monopolizacji produkcji i
sprzedaży. Obok zatem rzadko występujących stanów skrajnych, np. monopol naturalny, czy
doskonałą konkurencja na aukcjach, najczęściej mamy do czynienia z rynkami o większym
lub mniejszy stopniu koncentracji produkcji, na których sprzedawane są mniej lub bardziej
zróżnicowane produkty. Najczęściej mamy do czynienia z formami pośrednimi miedzy
konkurencją doskonała a monopolem. Jeśli zatem chcemy, by nasz modelowy opis świata
miał jakiś związek z rzeczywistością, to musimy go o te struktury wzbogacić. Zacznijmy od
przeglądu struktur rynku, jakie występują po stronie sprzedających.
Modele rynku po stronie sprzedających
Od strony sprzedającego bierzemy tu pod uwagę ilość producentów, ich udziały w rynku,
charakterystykę ekonomiczną produkowanego przez nich towaru (jednorodny czy
zróżnicowany), możliwość wpływu producentów na kształtowania cen rynkowych. Bariery
wejścia i wyjścia z rynku (łatwość i konsekwencje wejścia do danej branży lub też jej
opuszczenia), W każdym przypadku zakładamy, że po stronie popytu występuje duża liczba
drobnych nabywców działających w rozproszeniu, tzn. sytuacja typowa dla wolnej
konkurencji. Klasyfikację według tych cech przedstawia zamieszczona poniżej tabela
Rodzaj rynku
Liczba firm
Konkurencja
doskonała
Dużo małych Homogeniczny
Monopol
Jedna duża
Produkt
Możliwość
kształtowania ceny
Wejście i wyjście
Przykłady
z rynku
Żadna
Brak barier
Olbrzymia,
Nie posiadający ograniczona
substytutów
rozmiarami
rynkowego
Bardzo
trudne,
choć w długim
okresie możliwe Sieć energetyczna,
popytu
do
przezwyciężenia
choć
Konkurencja
Wiele
monopolistyczna
Zróżnicowany
Oligopol
Zróżnicowany Ograniczona
Poważne
lub
zachowaniem innych
przeszkody
standaryzowany oligopolistów
Kilka
Rynek rolny
W wąskim zakresie
Względnie łatwe
Handel detaliczny
Rynek
samochodów, stali
Od strony sprzedających wyróżnia się cztery rodzaje struktur rynkowych: czystą (doskonałą,
wolną) konkurencję, konkurencję monopolistyczną, oligopol i monopol pełny. Różnią się one
między sobą liczbą producentów występujących na danym rynku, sposobem kształtowania
cen, charakterem produktów będących przedmiotem obrotu, formami konkurencji między
producentami oraz stopniem swobody wejścia na rynek nowych producentów.
Model czystej(doskonałej) konkurencji
Charakteryzuje się dużą liczbą niezależnych producentów, z których żaden indywidualnie nie
ma wpływu na cenę kształtującą się pod wpływem całkowitych wielkość popytu i podaży W
ujęciu modelowym przedmiotem obrotu na takim rynku są produkty jednorodne (np. płody
rolne),
Jeśli jest wielu małych nabywców i wielu małych sprzedawców, nie ma zaś wcale dużych
nabywców lub sprzedawców, to nikt nie posiada siły rynkowej. Każdy musi pobierać lub
płacić „bieżącą cenę". Na rynku tym podmioty mogą kupować lub sprzedawać dowolną ilość
produktów, ale muszą zaakceptować „bieżącą cenę rynkową. Jeśli dostawca zażąda wyższej
ceny, to jego klienci pójdą kupować gdzie indziej.
Na rynku tym konkurencja ma charakter cenowy (dążenie do obniżki kosztów produkcji,
pociągające za sobą obniżenie cen, co eliminuje z rynku konkurentów produkujących zbyt
drogo). W warunkach czystej konkurencji każdy kto sobie tego zażyczy, może swobodnie
wejść na rynek
Wolny rynek
Strukturą zbliżoną do konkurencji doskonałej występującą w rzeczywistym świecie jest tzw
wolny rynek, czyli rynek nie podlegający restrykcjom, nie skrępowany żadnymi taryfami
celnymi i innymi barierami handlowym. Jest to rynek, na którym ceny są określone przez
popyt i podaż, bez regulacji administracyjnych, tj. bez interwencji władzy lokalnej bądź
rządu.
Model konkurencji monopolistycznej
Charakteryzuje się względnie dużą liczbą producentów wytwarzających będące bliskimi
substytutami.(np. meble, odzież, obuwie, biżuterię), ale posiadające swoiste, indywidualne
cechy, co pozwala producentom odrębnie ustalać ceny swoich wyrobów. Każdy z nich ma
pewien wpływ na ceny własnych wyrobów, czyli jest cenodawcą. Jednak jest w swych
działaniach ograniczony przez ogólną sytuację na rynku oraz działalność konkurentów.
Dlatego ustalane przez nich ceny nie mogą zbytnio odbiegać od cen podobnych produktów
na rynku. Konkurencja ma głównie charakter niecenowy (jakość, opakowanie, reklama i
promocja Wejście na rynek jest trudniejsze niż w modelu konkurencji doskonałej, wymaga
większego kapitału i nakładów na skuteczną reklamę i promocję dla pozyskania klientów.
Przykładem konkurencji monopolistycznej jest produkcja cukierków, telewizorów,
kalkulatorów, długopisów oraz wiele rodzajów usług (kino, fryzjer, hotel itp.).
Oligopol
Jest to gałąź, w której działa niewielu producentów. Ich liczba nie przekracza kilkunastu.
Jeżeli współczynnik koncentracji zawarty jest z przedziale 40% - 60 % mamy do czynienia z
tzw. luźnym oligopolem, jeżeli jednak współczynnik koncentracji przekracza 60% mówimy
o oligopolu ścisłym.
Wytwarzane przez nich produkty mogą mieć charakter jednorodny (np. surowce,
materiały) lub różnorodny (np. sprzęt radiowo-telewizyjny, samochody, artykuły
gospodarstwa domowego).Przykładem oligopolu może być produkcja ropy naftowej, gazu,
samochodów, sprzętu gospodarstwa domowego, cementu
W przypadku oligopolu każda firma zdaje sobie sprawę stwierdza, że osiągana przezeń
cena zależy nie tylko od wielkości jego produkcji, lecz także od działań konkurentów. Musi
więc bacznie obserwować oraz przewidywać postępowanie konkurentów i dostosowywać
własne działania.
Ceny dyktowane są przez największe z przedsiębiorstw oligopolu (przywódca cenowy)
lub ustalane w wyniku umowy między producentami. Gdy liczba konkurujących firm jest
nieduża, powstają warunki do formalnej bądź nieformalnej zmowy w sprawie podziału
rynków i polityki cenowej.
Wobec tego, że miedzy innymi ograniczają w wielu dziedzinach możliwość konkurencji
cenowej, coraz większą rolę odgrywa konkurencja niecenowa. Polega na ciągłej poprawie
jakości i nowoczesności produktów, ustalaniu dogodnych warunków sprzedaży i gwarancji,
reklamie i promocji.
Wejście na rynek oligopolistyczny jest trudne, z uwagi na bariery ekonomiczne (znaczny
kapitał), technologiczne i prawne, ale możliwe.
Monopol (ang. monopoly)
Jak zostało już wyżej wyjaśnione, niedoskonałość konkurencji polega na tak dużym udziale
jednego producenta czy sprzedawcy w podaży, że jej zwiększenie przez niego może wywołać
obniżkę ceny, a zmniejszenie - podwyższenie ceny. Inaczej mówiąc: cechą niedoskonałej
konkurencji jest spadająca krzywa popytu na produkcję pojedynczego wytwórcy, co daje mu
możliwość wyznaczania ceny. Im mniejsza ilość producentów danego towaru, tym większa
możliwość pojawienia się takiego stanu rzeczy.
W krańcowym wypadku mamy do czynienia z jednym tylko producentem danego towaru,
z przeciwieństwem konkurencji doskonałej, czyli z monopolem pełnym
Inne struktury rynkowe
Oprócz wymienionych 4 podstawowych struktur rynku, niektórzy teoretycy wyodrębniają
jeszcze rynki z praktykami monopolistycznymi oraz rynki potencjalnie konkurencyjne
(kontestowalne).
Rynki z praktykami monopolistycznymi
Praktyki monopolistyczne to zachowania podmiotów gospodarczych osłabiające
konkurencję. W prawie polskim są nimi m.in. porozumienia polegające w szczególności na:
1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen oraz zasad ich kształtowania między
konkurentami w stosunkach z osobami trzecimi,
2) podziale rynku wg kryteriów terytorialnych, asortymentowych lub podmiotowych,
3) ustaleniu lub ograniczeniu wielkości produkcji, sprzedaży lub skupu towarów,
4) ograniczeniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku podmiotów gospodarczych nie
objętych porozumieniem,
5) ustaleniu przez konkurentów, lub ich związki, warunków umów zawieranych z osobami
trzecimi.
Rynki potencjalnie konkurencyjne (kontestowalne)
Charakteryzuje je brak barier wejścia i wyjścia z gałęzi. Łatwość „wtargnięcia” na taki rynek
powoduje, iż mimo znacznego stopnia koncentracji produkcji, dostawcy zachowują się tak,
jakby działali w warunkach rzeczywistej konkurencji — nie wykorzystują siły ekonomicznej.
i nie stosują praktyk monopolistycznych, ponieważ jakakolwiek próba stosowania tych
praktyk która przyniesie zyski większe niż przeciętne, powoduje wejście na rynek nowych
firm i zniknięcia tych ekstra zysków. Na rynku tym nie musi występować duża liczba firm, a
dostarczana przez nie produkcja nie musi być jednorodna mimo to funkcjonujące na nim
firmy nie osiągają w dłuższym okresie zysków ekonomicznych
. Przykładem rynku kontestowalnego jest rynek przewozów lotniczych, gdzie samoloty
można łatwo „przesunąć” z jednego rynku lub sposobu wykorzystania na inny.
Struktura rynku po stronie sprzedających
Przedstawione powyżej cztery typy rynku opisane były z punktu widzenia sprzedającego
(producenta). Taka sama różnorodność struktur rynkowych istnieje także i po stronie popytu,
czyli po stronie kupujących. Jednak tutaj klasyfikacja jest dokonywana jest prawie wyłącznie
w oparciu o ilość kupujących. Przykładem czystej (doskonałej) konkurencji jest rynek, który
charakteryzuje się bardzo dużą ilość uczestników rynku po stronie kupującego. Na drugim
biegunie znajduję się monopson.
Monopson oligopson i konkurencja monopsonistyczna
Jest to struktura rynkowa, w której istnieje tylko jeden nabywca dobra wytwarzanego przez
daną gałąź produkcji i wielu sprzedających. np. skup produktów rolnych od rolników przez
jedną, wielką organizację handlową. Jako jedyny nabywca ma monopson dyktuje dostawcom
korzystne dla siebie warunki sprzedaży, jest zatem odpowiednikiem monopolu po stronie
nabywców.
Kiedy rynek jest zdominowany przez kilku kupujących, mamy do czynienia z
oligopsonem. Natomiast, gdy na rynku istnieje względnie dużą liczbę kupujących wówczas
mamy do czynienia z konkurencją monopsonową
Wynika z tego, że cztery podstawowe struktury rynku odnoszą się zarówno do strony
popytowe rynku, jak i podażowej. Sugeruje to istnienie ogromnej ilości możliwych powiązań
między kupującymi a sprzedającymi.
Monopol bilateralny
Sytuacja, w której na rynku, działa tylko jeden sprzedający (monopol) i tylko jeden kupujący
(monopson), określana jest jako monopol bilateralny (bilateral monopoly). Np. monopolista
po stronie sprzedających może być jednocześnie monopsonistą po stronie kupujących.
Monopsonistami są na przykład monopole tytoniowe (zakup liści tytoniu) cukrownicze (zakup
buraków cukrowych), petrochemiczne (zakup ropy naftowej) itp. Również przedsiębiorstwo nie
będące monopolistą staje się staje się na nim monopsonistą, jeśli opanuje jakiś lokalny rynek
zakupu
Indywidualna krzywa popytu i utarg całkowity przeciętny i krańcowy cenodawcy
Jak wiemy w modelu konkurencji doskonałej, cena jest dana z zewnątrz, ustala się na rynku
zależnie od stosunku łącznej podaży danego produktu i łącznego popytu rynkowego.
Przedsiębiorstwo na tym rynku nie ma wpływu na poziom ceny, jest cenobiorcą. Popyt na
jego produkty ma postać linii poziomej jest więc na całej długości krzywej doskonale
elastyczny
Całkowicie inna jest sytuacja przedsiębiorstwa na rynku konkurencji niedoskonałej. Tu
krzywa popytu firmy jest nachylona ujemnie, bo nawet jeśli nie ma substytutów oferowanego
przez nią towaru, to musi się ona liczyć się z ograniczoną chłonnością rynku i dochodowym
efektem zmiany ceny. W tej sytuacji indywidualna krzywa popytu firmy na dany produkt jest
tożsama a krzywą rynkową popytu. Porównanie tych sytuacji przedstawia rysunek powyżej
Rys Popyt firmy na rynku konkurencji doskonałej i konkurencji niedoskonałej
C
C
Q
Q
W warunkach rynku doskonale konkurencyjnego popyt na produkty przedsiębiorstwa
przyjmuje postać poziomej linii prostej, natomiast w warunkach konkurencji niedoskonałej
ma ona nachylenie ujemne. W tej sytuacji zwiększenie rozmiarów sprzedaży wymaga
zmniejszenia ceny, natomiast mniejsza sprzedaż może być realizowana po większej cenie.
Oznacza to, że w warunkach konkurencji niedoskonałej każda firma przynajmniej po trosze
działa jak monopolista, jest do pewnego stopnia cenodawcą.
Krzywa popytu, utarg całkowity przeciętny i krańcowy
Aby wyjaśnić przebieg interesujących nas funkcji posłużymy się zamieszczoną poniżej tabelą
Dla uproszczenie analizy przyjmiemy, że mamy do czynienia z monopolem
Sprzedaż Q Cena C
0
11
1
10
2
9
3
8
4
7
5
6
6
5
7
4
8
3
9
2
10
1
11
0
Utarg całkowity UC=Q*C
0*11= 0
1*10= 10
2*9 = 18
3*8 = 24
4*7 = 28
5*6 = 30
6*5 = 30
7*4 = 28
8*3 = 24
9*2 = 18
10*1= 10
11*0= 0
Utarg przeciętny Up=UC/Q
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Utarg krańcowy Uk= UC/Q
10-0 = 10
18-10 = 8
24-18 = 6
28-24 = 4
30-28 = 2
30-30 = 0
28-30 =- 2
28-24 =-4
18-24 =- 6
10-18 =- 8
Z danych w tabeli wynika, że aby sprzedać większe ilości Q konieczne jest obniżenie ceny
C. Przedstawiająca te zależności linia zwana krzywą popytu jest linią prostą o ujemnym
nachylenia. Przecinana oś rzędnych, oś przy cenie Cp, którą określa się mianem ceny
prohibicyjnej, gdyż przy takim poziomie ceny, wielkość popytu spada do zera. a oś odciętych
w punkcie, dla którego wielkość Qa odpowiada poziomowi sprzedaży, przy której rynek jest
nasycony. Nawet gdyby cena dobra spadła do zera, konsumenci nie chcieliby mieć go więcej.
Zawarte w tabeli dane nanosimy na układ współrzędnych, gdzie na osi odciętych
odkładamy tradycyjnie kupowane ilości Q natomiast na osi rzędnych oprócz ceny odkładamy
dodatkowo towarzyszące różnym sprzedawanym ilościom. wartości utargu całkowitego oraz
utarg krańcowego, W ten sposób otrzymujemy dwuwymiarowy wykres odwróconej funkcji
popytu oraz funkcję przychodu całkowitego i przychodu krańcowego.
Linie opisujące funkcje popytu D i utargu krańcowego Uk przecinają oś rzędnych w tym
samym punkcie o współrzędnych (0, Cp). Cenę Cp określa się jako cenę prohibicyjną, bo
przy tej cenie popyt na dobro wynosi zero).
Linia opisująca funkcję popytu D przecina oś odciętych w punkcie (0, Qa.) Jej odcięta
odpowiada wielkości produkcji, przy której rynek jest nasycony.
Rys. Krzywe popytu rynkowego utargu całkowitego przeciętnego i krańcowego
C, UC ,Uk
UC=max=30
Cp
Cp
D
C=5
0
Q=6
Uk
Qa
Q
Linia przedstawiająca funkcję utargu krańcowego Uk przecina oś odciętych w połowie
odległości między początkiem układu współrzędnych a punktem przecięcia, w którym
krzywa popytu przecina osią odciętych. Linia przychodu krańcowego leży poniżej linii
popytu. Rozpiętość między nimi rośnie w miarę wzrostu wielkości produkcji
Utarg całkowity i krańcowy cenodawcy
Z tabeli wynika, że w przypadku liniowej funkcji popytu utargi całkowite UC= Q*C nie
zmieniają się proporcjonalnie do sprzedanych ilości i cen. Gdy niższa od prohibicyjnej cena
maleje, to całkowity przychód ze sprzedaży, obliczany jako iloczyn UC= Q*C , najpierw
rośnie, przy pewnym poziomie ceny i wielkości sprzedaży osiąga maksimum, a potem
maleje.
Dzieje się tak, bo przychody krańcowe liczone według formuły (Uk=UC/Q) nie są
stałe, tylko maleją do zera, a po przekroczeniu pewnej wielkości sprzedaży przyjmuje coraz
większe w wyrażeniu bezwzględnym wartości.
Ponieważ utarg całkowity, jest sumą utargów krańcowych UC=∑Uk, zatem wraz ze
wzrostem sprzedawanych ilości Q rośnie on tak długo, jak długo utarg krańcowy jest większy
od zera. Przy poziomie sprzedaży, dla której utarg całkowity krańcowy jest równy zero, utarg
całkowity osiąga wartość maksymalną. Ponieważ dalsze zwiększenie sprzedaży przynosi
ujemny i w dodatku rosnący w wartościach bezwzględnych przyrost utargu, zatem utarg
całkowity maleje do zera.
Utarg krańcowy i przeciętny a cena rynkowa. Analiza trygonometryczna
Związek między utargiem krańcowym i przeciętnym można również przedstawić
wykorzystując funkcje trygonometryczne.
Rys. Trygonometryczny sposób przedstawia utargu krańcowego i przeciętnego
UC
UC


Q
Uk
β
Q
UC
Uk
Q
0
Q
0
Uk
W każdym punkcie krzywej utargu całkowitego jest równy wartości tangensa kąta
nachylenia stycznej do tej funkcji, czyli tg. Natomiast utarg przeciętny w dowolnym
punkcie krzywej utargu całkowitego to wartość tangensa kąta nachylenia linii łączącej ten
punkt z początkiem układu współrzędnych, czyli tgβ. Jeżeli każdej wartości utargu
całkowitego przyporządkujemy odpowiednią wartość tg, czyli utargu krańcowego, to
otrzymamy funkcję utargu krańcowego – pochodną od funkcji utargu całkowitego. Ponieważ
wraz ze spadkiem ceny kąt nachylenia stycznej maleje do zera, również do zera maleje utarg
krańcowy. Jeżeli każdej wartości utargu całkowitego przyporządkujemy odpowiednią
wartość tgβ, to otrzymamy funkcję utargu przeciętnego. Ponieważ utarg przeciętny jest
równy cenie, jest ona tożsama z funkcją popytu
Zauważmy, że dla każdego poziomu utargu całkowitego tgβ>tg, a ponieważ utarg
przeciętny równy jest cenie zatem dla każdego poziomu utargu całkowitego cena jest wyższa
od utargu krańcowego. Wynika z tego, ze w przypadku niedoskonałej konkurencji utarg
krańcowy jest mniejszy od ceny. Z geometrycznego punktu widzenia można powiedzieć, że
krzywa marginalnych przychodów zawsze leży poniżej krzywej ceny – popytu).W dodatku
wraz ze spadkiem ceny, odległość miedzy nimi powiększa się.
Utarg krańcowy a cena ( podejście analityczne) ***
W dalszych analizach będziemy odwoływać się do kategoria utargu krańcowego oraz jej
związek z utargiem przeciętnym Z tabeli powyżej wynika, że poza pierwsza sprzedaną
jednostką przychód krańcowy z każdej kolejno sprzedanej jednostki Uk=UC/Q) jest
zawsze mniejszy przychodu przeciętnego (Up =Q*C/Q= C),czyli ceny, którego funkcja
pokrywa się z krzywą rynkowego popytu Zobaczmy, czym można uzasadnić taki przebieg
obu funkcji?
W naszym przykładzie dla ceny sprzedaży równej Cp=11zł i wielkości sprzedaży Q= 0
utarg krańcowy i całkowity wynosi Uk= UC= 0. Przy cenie C=10 zł sprzedaż wynosi Q=1.
Dla tej wielkości sprzedaży utarg całkowity i krańcowy są równe cenie, czyli utargowi
przeciętnemu. Jednak, przy każdym innym poziomie ceny, utarg krańcowy jest od niej
niższy. W dodatku różnica ta staje się coraz większa. Z tabeli wynika, że przy C=9 Uk=8.
Przy C=8 Uk= 6 Przy cenie C=5 , Uk=0. Ta narastająca rozpiętość miedzy ceną a utargiem
krańcowym mieć będzie dla nas istotne znaczenie, dlatego warto jest wiedzieć skąd się
bierze.
Niech punktem wyjścia naszej analizy różnic miedzy ceną i utargiem krańcowym będzie
funkcja utargu całkowitego.
UC = Q * C
Przyrost utargu całkowitego UC.
Uk=Uc/Q
obliczmy ustalając utarg całkowity w punkcie wyjścia przed zmianą ceny UC0= Q0 * C0 i
utarg całkowity UC1 =Q1 * C1 po zmianie ceny Następnie obliczamy różnicę
UC= UC1 - UC0
UC = Q1 * C0 - Q0 * C0
A ponieważ Q1 =Q0 + Q zaś C1 =C0 +C
wyrażenie UC1 możemy zatem przedstawić jako:
UC1 = (Q0 +Q) * (C0 +C)
po przemnożeniu wyrażeń zawartych w nawiasach otrzymujemy
UC1 = Q0 * C0 + Q0 * C + Q * C0 + Q * C
Przyrost utargu całkowitego możemy obecnie jako różnicę
UC = Q0 *C0 + Q0 * C + Q * C + Q * C - Q0 * C0
która po uproszczeniach przyjmuje postać
UC = Q * C + Q * C + Q * C
Jeżeli ze względu na znikomą wartość pominiemy wyrażenie Q*C, wówczas otrzymujemy
UC = Q * C + Q * C
Funkcję utargu krańcowego otrzymamy dzieląc obie strony równanie przez Q
Uk =
UC
C*Q
Q*C
---- = --------- + --------Q
Q
Q
A po odpowiednich uproszczeniach otrzymujemy
Q*C
Uk = C + ------Q
Zwróćmy uwagę na fakt, że ponieważ w równaniu utargu krańcowego cena jest zawsze
dodatnia, natomiast przy ujemnie nachylonej krzywej popytu wyrażenie:
C
Q * ------Q
ma zawsze wartość ujemną, zatem obliczony według powyższego wzoru utarg krańcowy jest
zawsze niższy o wartość tego wyrażenia od ceny rynkowej.
Jeśli miedzy zmiennymi całkowitymi i krańcowym zachodzi zależność funkcyjna, to
funkcja utargu krańcowego jest pochodna względem funkcji utargu całkowitego.
Operację obliczania różnic dla zmiennych dyskretnych nosi w matematyce nazwę
różnicowanie, a dla zmiennych ciągłych różniczkowanie. Utargi krańcowe tworzą zbiór liczb
zależnych od poziomu utargu całkowitego. Jeśli zbiór tych liczb naniesiemy na układ
współrzędnych, to otrzymamy wykres funkcji pochodnej od funkcji utargu całkowitego.
Ponieważ krzywa popytu przedstawia różne poziomy ceny (utarg przeciętny), dlatego też
funkcja utargu krańcowego (pochodna od funkcji utargu całkowitego) przebiegać będzie pod
funkcją popytu (linią ceny). Zauważmy dalej, że w miarę obniżania ceny i wzrostu sprzedaży
rozpiętość pomiędzy ceną a utargiem krańcowy powiększa się.
Posługując się analizą matematyczną można udowodnić, że nachylenie funkcji utargu
krańcowego jest dwa razy większe, co oznacza, że jest linia utargu krańcowego jest dwa razy
bardziej stroma aniżeli krzywa popytu rynkowe. Oznacza to, że funkcja utargu krańcowy
przecina oś odciętych Q w połowie odległości pomiędzy początkiem układu a punktem
przecięcia się z osią odciętych linii przedstawiającej funkcję rynkowego popytu. W punkcie
tym C>0, utarg krańcowy Uk=0 utarg całkowity UC= max całkowity.
Przesunięcia krzywej popytu a utarg całkowity i krańcowy
Utarg całkowity to iloczyn ceny i ilości C= Q*C. Gdy nabywcy skłonni są kupować więcej
przy każdym poziomie ceny, krzywa popytu rynkowego przesuwa się z pozycji D0 do pozycji
D1. Przesunięcie krzywej popytu na prawo pociąga za sobą zmianę położenia zaznaczonych
liniami przerywanymi krzywych utargów krańcowych. Z pozycji Uk0 do pozycji Uk1.
Sytuacja odwrotna wystąpi, gdy z tych czy innych względów kupowane ilości zmalały.
Rys Przesunięcia krzywej popytu utargu całkowitego i krańcowego
C
D0
D1
Cm0
Uk0
Uk1
Q
UC
UC0
Qd0 Qd1
UC1
Qd
Zamiana nachylenie krzywej popytu a wielkość utargu całkowitego i krańcowego
Wiemy już, że krzywe o większym nachyleniu bardziej strome wykazują przy danym
poziomie ceny mniejszą elastyczność od krzywych o mniejszym nachylenie, czyli bardziej
płaskich.
Wiem też, że gdy popytu jest elastyczny utarg całkowity zmienia się w kierunku
odwrotnym do zmiany ceny. Rośnie, gdy cena spada, a maleje gdy cena rośnie. Natomiast
gdy popyt jest nieelastyczne, utarg całkowity rośnie wraz ze wzrostem cen i spada wraz z jej
spadkiem
Rys Usztywnianie krzywej a wielkość utargu całkowitego
.
C
D1
C1
D0
B (Ec1=-1 , Uk1 =0)
A (Ec0=-1 ,Uko=0)
C0
Uk1
Uk0
Qd
UC1 =max
UCo=max
Qd1 Qd0
Qd
Na krzywej popytu Do maksymalny utarg całkowity osiągany jest w połowie funkcji w
punkcie, gdzie przy cenie Co i wielkości sprzedaży Qd0 elastyczność cenowa wynosi Ec=-1 a
utarg krańcowy Uko=0
Jeśli obrócimy funkcję do pozycji D1, to UC1 =max> UCo=max osiągany jest przy cenie
Ci>Co i ilościach sprzedaży Qd1<Qd0. Jest to możliwe, bo na odcinku AB popyt jest
nieelastyczny. Obrót usztywnił krzywą popytu do tego stopnia, że można zwiększyć utarg
podnosząc cenę zmniejszając sprzedawane ilości.
Z naszych teoretycznych modelowych rozważań na temat funkcji popytu, utargu
całkowitego, krańcowego i elastyczności wynika, że działająca na rynku konkurencji
niedoskonałej firma ma wiele sposobów wpływania na wielkość utargu całkowitego. Może
podjąć działania na rzecz przesunięcia swojej krzywej popytu na prawo. Może też podjąć
starania na rzecz usztywnienia swojej krzywej popytu .Nie ma jednak róży bez kolców a w
ekonomii mówimy , że nie ma darmowych obiadów Każdy przychód związany jest z jakimś
kosztem Problemami tymi zajmiemy się bliżej w kolejnych wykładach w których
przedstawimy modele struktur rynkowych określanych ogólnie jako
konkurencja
niedoskonała
Modele rynku a rzeczywistość
Bardzo niewiele rynków można w praktyce sklasyfikować jako konkurencję doskonałą lub
czysty monopol. Rynki rzeczywistego świata są niedoskonałymi, złożonymi zjawiskami i
zazwyczaj nie poddają się jednoznacznym osądom. Dodatkowe utrudnienia stanowi fakt, że
granice pomiędzy różnymi strukturami rynku są dosyć płynne i zależą m.in. od tego, jak
szeroko ujmujemy daną gałąź. Na przykład, transport. Jako całość ma strukturę zbliżoną do
konkurencji monopolistycznej, ale w komunikacji autobusowej w określonym kraju
spotykamy oligopol, w przewozach kolejowych monopol, a w przejazdach taksówką w
dużym mieście najczęściej sytuację zbliżoną do doskonałej konkurencji.
Zdecydowana większość firm konkuruje z innymi przedsiębiorstwami, często dość
agresywnie, i przy tym nie są one cenobiorcami: mają pewną siłę rynkową. Większość
rynków znajduje się zatem między tymi dwoma ekstremami - monopolu i konkurencji
doskonałej, w sferze konkurencji niedoskonałej. Konkurencja niedoskonała jest
prawdopodobnie najbardziej przeważającą formą struktury przemysłowej. Niestety, jest
również najtrudniejsza do analizy.
Skrajne postacie czystego monopolu i czystej konkurencji są o wiele prostsze i często
mogą być wykorzystywane jako pierwsze przybliżenia bardziej dopracowanych modeli
konkurencji monopolistycznej. W szczegółowym modelu branży o monopolistycznej
konkurencji wiele zależy zarówno od konkretnych szczegółów produktów i technologii, jak i
od dostępnych dla firmy strategicznych wariantów wyboru.
Współczesne warunki gospodarowania nie są ani doskonale konkurencyjne, ani też
doskonale zmonopolizowane. Jednak, aby zrozumieć powszechnie występujące na rynkach
struktury np. oligopole czy konkurencję monopolistyczną, musimy naszą analizę rozpocząć
od drugiego skrajnego przypadku – monopolisty – jedynej firmy, która opanowała rynek
danego towaru. Dlatego też przedmiotem kolejnego wykładu będzie analiza modelowa
monopolu. Po zapoznaniu się z jego treścią, zrozumiemy jak działają pozostałe struktury.
Na zakończenie słowo przestrogi. W analizach modelowych struktura rynku, na którym
funkcjonuje przedsiębiorstwo, wpływa na jego postępowanie i uzyskiwane przez nie i
pojedynczo i zbiorowo rezultaty. Z modelowych analiz wynika, że przedsiębiorstwa
zachowują się różnie na różnych rynkach. Nie należy jednak zapominać, że prezentowane w
naszych wykładach modele są zbudowane w oparciu o mniej lub bardziej realistyczne
założenia upraszczające. Dlatego też wyprowadzone z nich wnioski hipotezy i budowane na
ich podstawie teorie są w najlepszym razie pozwalają ekonomistom tylko spekulować, co
może się zdarzyć w określonych warunkach.
Podsumowanie i synteza
Są cztery formy rynku: konkurencja doskonała (wolna), konkurencja monopolistyczna,
oligopol i monopol. Przedsiębiorstwa zachowują się różnie na różnych rynkach
Konkurencja niedoskonała obejmuje trzy struktury: monopol, oligopol i konkurencję
monopolistyczną.
Monopol to rynek, na którym występuje jeden wytwórca lub sprzedawca określonego
produktu, który nie musi brać pod uwagę możliwości pojawienia się konkurencji. Krzywa
popytu na jego wyroby jest zarazem krzywą popytu całej gałęzi.
W praktyce trudno stwierdzić, czy istnieje monopol; gdyż zależy to od tego, jak wąsko
zdefiniowana jest gałąź.
Można uznać, że większość sytuacji występujących na rynku w rzeczywistym świecie mieści
się na linii pomiędzy skrajnymi biegunami doskonałej konkurencji i całkowitego monopolu.
Najczęściej mamy do czynienia z ;(a) oligopolem - niewielu sprzedawców podobnego lub
zróżnicowanego produktu oraz (b)konkurencja monopolistyczna wielu sprzedawców
zróżnicowanego produktu.
Istnieje wiele czynników, które można uznać za źródła konkurencji niedoskonałej, bo prowadzą
do zjawiska koncentracji produkcji
Przed pojawieniem się konkurencji chronią firmy różnego rodzaju bariery wejścia na rynek .
Bariery te obejmują korzyści skali, (które czynią przedsiębiorstwo monopolem naturalnym
lub przynajmniej dają mu przewagę pod względem poziomu kosztów w stosunku do nowych,
mniejszych konkurentów), kontrolę nad podażą surowców lub lokalizacją; patenty lub prawa
autorskie, taktykę eliminacji konkurencji (np. przejęcia lub agresywna reklama).
Są to bariery stworzoną przez malejące koszty, istnieją także bariery konkurencji w formie
ograniczeń prawnych (takich jak patenty czy regulacja dokonywana przez państwo) oraz
tworzenie naturalnego lub sztucznego zróżnicowanie produktu (takie jak kierownica z prawej lub
lewej strony, czy też kreowane reklamą różnice w podobnych produktach).
Struktura rynku zależy w dużej mierze zależy od techniczno-ekonomicznych warunków
produkcji i rozmiarów rynku.
Jedną z ważniejszych przyczynami zróżnicowania form rynku jest zjawisko są korzyści
skali. Minimalna skala efektywna (MSE) to poziom produkcji, który pozwala wykorzystać w
pełni zjawisko i korzyści ze skali. Liczba i wielkość zakładów produkcyjnych w określonej
gałęzi zależy od stosunku MSE do ogólnej wielkości popytu.
Gdy minimalna efektywna wielkość zakładu jest stosunkowo duża w porównaniu z
wielkością ogólnokrajowego czy regionalnego rynku, wówczas warunki kosztowe pchają
struktury rynkowe w kierunku niedoskonałej konkurencji. Jedna lub parę dużych firm
wypiera z rynku licznych sprzedawców niezbędnych do funkcjonowania rynku doskonale
konkurencyjnego. Tendencje do malejących kosztów niszczą doskonałą konkurencję, gdyż
przy ich występowaniu jedna lub parę korporacji wyprze z rynku owych licznych
sprzedawców niezbędnych do funkcjonowania modelu konkurencyjnego.
To czy jakaś branża jest konkurencyjna, czy zmonopolizowana, zależy częściowo od
charakteru technologii. Jeśli minimalna skala efektywna jest wystarczająco duża w stosunku
do popytu, to rynek prawdopodobnie będzie zmonopolizowany
Struktura rynku, rozpatrywana od strony produkcji (stopień koncentracji produkcji), zależy
zatem od układu kosztów, czyli od rodzaju produkcji i stosowanej technologii, oraz od
rozmiarów rynku (wielkości popytu).
Inne przyczyny koncentracji i monopolizacji produkcji to
- wyłączność własności na określone surowce;
- posiadanie patentu na dany produkt;
- wyłączność na sprzedaż danego produktu w określonym rejonie
- lokalizacja w pobliżu odbiorców
- posiadanie praw do marki;
- porozumienia producentów
- polityka protekcyjna państwa chroniąca krajowego producenta przed napływem
zagranicznych producentów na rynek;
- tworzenie sytuacji monopolistycznych przez państwo w celach fiskalnych (tzw.
Powszechnie stosowanymi miernikami pomagającymi określić struktury rynku są wskaźnik
monopolizacji Kaleckiego-Lernera wskaźniki koncentracji produkcji obliczone dla kilku
największych firm oraz indeks Herfindahla- Hirschmana Rzeczywisty stopień koncentracji
produkcji w określonej gałęzi mierzymy za pomocą współczynników koncentracji. Wskaźnik
koncentracji to odsetek sprzedaży obliczony dla kilku największych np. 4 lub 8 firm . Na
przykład, CR5 0,80 oznacza, ze 5 największych przedsiębiorstw dostarcza 80 % łącznej
produkcji.O istnieniu monopolu mówi się wtedy
gdy wspomniany wskaźnik przekracza
90%. Natomiast za konkurencyjny uznawany jest rynek, gdzie jest on mniejszy od 40%.
Kłopotów przy pomiarze struktury rynku przysparza zwykle jego identyfikacja. Decydująca
jest tu definicja produktu i granic geograficznych rynku. Na przykład, podając dane
statystyczne o sytuacji na rynku, często nie uwzględnia się importu. Tymczasem stopień
skoncentrowania sprzedaży jest zwykle o wiele mniejszy niż stopień koncentracji produkcji.
Powoduje to, że w wielu gałęziach konkurencja jest bardziej intensywna, niż można by
sądzić na pierwszy rzut oka.
Groźba konkurencji jest tym większa, im mniejsze są koszty wejścia do gałęzi i wyjścia z
niej. Jeżeli koszty wejścia i wyjścia są zerowe, to mówimy, że rynek jest całkowicie otwarty
na konkurencję:
Niedoskonała konkurencja oznacza, że przedsiębiorstwa mają pewną kontrolę nad
wysokością ceny, po jakiej sprzedają: jest tak, gdyż nie ma wielu konkurentów sprzedających
dokładnie taki sam produkt, jaki sprzedaje dana firma.
Istotą konkurencji niedoskonałej jest siła rynkowa firm Pozwala ona panować nad ceną
sprzedawanego wyrobu. Firma jest cenodawcą. Cena nie jest dla niej parametrem, do którego
musi się on dostosować..
ENCYKLOPEDIA INTERNETOWA
Administracyjne ceny (administrative prices) ceny, które w warunkach braku mechanizmów konkurencyjnych
(przynajmniej w dużym stopniu) są ustalane przez oferenta. Najważniejszym oferentem mogącym stosować
ceny administracyjne jest państwo. Ceny administracyjne mogą być czynnikiem wywołującym inflację.
Ceny administracyjne należy odróżniać od tzw. cen administrowanych (administered prices) kreowanych przez
wielkie korporacje, które realizując politykę planowej długofalowej stopy zysku podnoszą ceny:



dla sfinansowania inwestycji,
w okresie osłabienia koniunktury i związanego z nią spadku sprzedaży, aby osiągnąć założony poziom
stopy zysku,
kiedy tylko rosną jakiekolwiek ważne elementy kosztów produkcji.
Ceny "administrowane" są więc ustalane przez korporacje w sposób "administrowany'` na poziomie
najlepiej służącym osiąganiu przez nie założonego poziomu zysku i zapewnieniu wzrostu firmy.
Cena, ilość pieniędzy, jaką należy zapłacić za nabycie jednostki określonego towaru, dobra lub usługi. W
gospodarce rynkowej ceny najczęściej kształtują się na rynku w wyniku ukształtowanej relacji pomiędzy
popytem i podażą (cena wolna), w pewnym zakresie kształtowane są pod wpływem producentów lub
konsumentów, w nielicznych przypadkach kształtowane są przez państwo (ceny sterowane administrowane).
Ceny są podstawowym instrumentem mechanizmu rynkowego kształtującego równowagę rynkową. Spełniają
dwie podstawowe funkcje: informacyjną i motywacyjną (bodźcową).
Cena (price) Wstępnie ustalona zapłata za określone świadczenia; koszt, który musi być poniesiony w
przypadku zakupu; wyrzeczenie ponoszone przez korzystającego w celu otrzymania wartości, którą wyrób lub
usługa reprezentują; cokolwiek, z czego dana osoba musi zrezygnować w zamian za jednostkę nabywanego
dobra lub usługi zakupionej, otrzymanej lub spożytej. W ekonomii cena traktowana jest najczęściej jako
pieniężny wyraz wartości, choć równa się wartości tylko wyjątkowo i przypadkowo, a zazwyczaj się od niej
odchyla i to niekiedy zasadniczo. Cenę można więc określić najkrócej jako kwotę pieniężną, której żąda
producent za produkt lub usługę, względnie którą płaci odbiorca.
Cena maksymalna, pułap ceny, w gospodarce rynkowej - ustalona przez rząd pod naciskiem konsumentów
cena, powyżej której nie wolno sprzedawać danego towaru. Jest ona niższa od ceny równowagi rynkowej.
Może to spowodować konieczność wprowadzenia subwencji dla producentów w celu przeciwdziałania
zmniejszeniu produkcji i podaży. Stosowana często jako instrument polityki antymonopolowej.
CENA MONOPOLOWA cena towarów, których produkcja i zbyt opanowane są przez jedno lub kilka
współdziałających ze sobą przedsiębiorstw; zazwyczaj c. m. zawierają wyższą od przyjętej stopę zysku
producenta (dystrybutora).
Cena monopolowa, cena kształtowana przez jednego (monopol) lub kilku (oligopol) wspólnie działających
sprzedawców poprzez takie dopasowanie rozmiarów produkcji (podaży) do popytu, aby zapewnić sobie
maksymalny zysk.
Cena monopolowa jest z reguły wyższa od ceny, jaka ukształtowałaby się w warunkach konkurencji doskonałej,
a podaż jest mniejsza.
Cena sterowana, cena administrowana, cena, która w większym lub mniejszym stopniu kształtuje się pod
wpływem sprzedawców (cena monopolowa) lub państwa (cena maksymalna, cena minimalna, cena urzędowa).
Podmioty gospodarcze mające wpływ na kształtowanie cen nazywane są cenodawcami (cenotwórcami).
Cena równowagi (equilibrium price) Poziom cen, przy którym wielkość popytu zgłaszanego przez
konsumentów odpowiada dokładnie wielkości podaży oferowanej przez producentów. Jest to cena, w kierunku
której zmierza rynek konkurencyjny i na poziomie której on pozostaje, przy założeniu, że nic w otoczeniu nie
ulega zmianie, a więc cena, przy której rynek jest w równowadze.
Decyzje cenowe (price decisions) Zasady, decyzje dotyczące ustalania cen powinny być podejmowane w
kontekście ogólnych celów i strategii marketingowej oraz zintegrowanego z pozostałymi instrumentami
marketingu. Cena nie powinna być nadużywana jako czynnik konkurencyjny, kreowanie cen nie powinno
należeć do wyłącznych kompetencji księgowości i nie powinno opierać się w zasadniczym stopniu na
elementach kosztów.
Dominująca pozycja, w prawie antymonopolowym oznacza zazwyczaj stan w którym udział firmy w danym
segmencie rynku wynosi ponad 40%. Oznaczenie pozycji dominującej przedsiębiorstwa jest przesłanką w
zastosowaniu sankcji antymonopolowych, ponieważ z pozycją dominującą łączy się domniemanie negatywnego
wpływu na kształtowanie konkurencji.
Dyskryminacja łac. discriminatio 1.rozróżnienie ( określenie zdefiniowanie różnic) 2.wydzielenie (oddzielenie
Formy rynku (market forms) Podział rynku według ilości i wielkości uczestników. Do najważniejszych cech
należy liczba oferentów lub nabywców i ilość oferowanych dóbr. Jeżeli po jednej stronie jest tylko jeden
uczestnik, mówi się o monopolu, gdy dwu mówi się o oligopolu, gdy jest wielu mamy do czynienia z
polipolem.
KALECKI Michał (1899-1970) ekonomista i statystyk; 1929-35 pracownik Instytutu Badania Koniunktur
Gospodarczych i Cen, od 1936 w W. Brytanii; w czasie II woj. świat. badania nad gospodarką wojenną
(racjonowaniem); 1946-54 w wydziale ekonomicznym sekretariatu ONZ; 1951 doradca ekonomiczny rządu
Izraela, 1959-60 - rządu Indii, 1961 - Kuby; po powrocie do kraju pracował w organach planowania; prof.
SGPiS, czł. PAN, doctor honoris causa Uniw. W-wskiego. 1933 wydał Próbę teorii koniunktury, w której
sformułował nowatorską teorię w wielu punktach zbieżną z późniejszą teorią J.M. Keynesa (wydaną 1936).
Sformułował tam pogląd o zależności produkcji, zatrudnienia i zysków od inwestycji i konsumpcji; inwestycje
powodują ożywienie gospodarki w okresie ich wykonywania, ale pociągają za sobą spadek koniunktury,
prowadzący do spadku stopy zysku, w miarę zwiększania aparatu wytwórczego. W późniejszych pracach K.
rozwinął teorię dynamiki gospodarki kapitalistycznej; udowadniał, iż decydującą rolę w długofalowym rozwoju
gospodarki odgrywają nie wewn. siły motoryczne, lecz czynniki takie, jak wpływ innowacji technicznych i
odkryć nowych źródeł surowcowych na charakter inwestycji. Gł. prace powojenne: Teoria dynamiki
gospodarczej, Zarys teorii wzrostu gospodarki socjalistycznej.
KONCENTRACJA I CENTRALIZACJA KAPITAŁU określenie spopularyzowane przez K. Marksa (teoria
akumulacji - Kapitał). Poprzez akumulację, polegającą na powiększaniu kapitału i dołączaniu do niego kolejno
osiąganych zysków (koncentracja) lub łączeniu w jedno przedsiębiorstwo kapitałów już istniejących
(centralizacja), następuje wzrost produkcji, unowocześnienie i potanienie technologii, co daje przewagę i
umożliwia opanowanie dużych obszarów rynku zbytu, a w efekcie zwielokrotnienie zysków. Z czasem dochodzi
do porozumienia z innymi silnymi przedsiębiorstwami (związki monopolistyczne), zapewniającego kontrolę
danej gałęzi produkcji.
KONKURENCJA współubieganie się wielu jednostek gospodarczych o rynki zakupu i zbytu (np. surowców,
siły roboczej, produktów) lub o dobra konsumpcyjne (tzw. dobra rzadkie: dzieła sztuki, towary produkowane w
niewystarczających ilościach). K. WOLNA istnieje od XVIII w., tj. od chwili rezygnacji przez państwo z zasad
merkantylistycznego protekcjonizmu (merkantylizm). Wolna k. charakteryzowała się nieingerencją państwa w
sprawy gospodarki (liberalizm gosp.), istnieniem dużej ilości drobnych przedsiębiorstw, z których żadne nie
było w stanie wpłynąć na zmianę stosunków rynkowych, wobec tego, że żadne nie wytwarzało więcej niż 2-3%
globalnej produkcji. Pragnąc utrzymać się na rynku, producenci zmuszeni byli szukać wciąż nowych
możliwości obniżenia cen i uatrakcyjnienia towaru, wolna k. sprzyjała więc doskonaleniu produkcji, wdrażaniu
postępu technicznego. W 2. poł. XIX w. wolna k. została zastąpiona przez K. MONOPOLISTYCZNĄ, która
tworzyła się poprzez koncentrację i centralizację kapitału, fuzje małych przedsiębiorstw, monopolistyczne
opanowywanie kolejnych segmentów rynku. Powstanie w większości gałęzi produkcji jednego lub kilku
monopoli, które decydują o polityce produkcji i cen w tej gałęzi, zdecydowanie zahamowało proces k. W
warunkach monopolistycznych k. dotyczy warunków i rozmiarów sprzedaży. Wewnątrz danej gałęzi rodzi to
tendencje do udoskonalania metod technologicznych (dzięki czemu obniżą się koszty produkcji). Pomiędzy
gałęziami toczy się konkurencja o stopę zysku (wolne kapitały przepływają do gałęzi o najwyższej stopie
zysku). J. Robinson i E. Chamberlin wprowadzili dodatkowo pojęcia K. DOSKONAŁEJ (gdy producent
traktuje cenę jako wielkość daną i stara się jedynie obniżyć własne koszty produkcji, np. w rolnictwie) oraz K.
NIEDOSKONAŁEJ, gdy poprzez swe działania może oddziaływać na poziom cen (np. podnosi cenę w wyniku
ograniczenia produkcji).
Konkurencja niedoskonała (imperfect competition) Sytuacja na rynku, w której przynajmniej jeden
sprzedawca jest na tyle duży, że może wywierać wpływ na cenę rynkową, tak że nie istnieje konkurencja
doskonała. Konkurencja niedoskonała obejmuje wszystkie rodzaje struktur rynku: oligopol i konkurencję
monopolistyczną, oligopson i konkurencję monopsonistyczną, z wyjątkiem rynku konkurencji doskonałej i
czystego monopolu.
Lerner Abba (1903-1982)amerykański ekonomista urodzony w Rosji, pracę o mierzeniu siły monopolu
opublikował w 1934 r. Zajmowały go także problemy makroekonomiczne (m.in. wpływ zmian kursu
walutowego na bilans handlowy, interwencjonizm państwowy, kontrola rozmiarów inflacji).
Syntetycznym miernikiem siły firmy monopolistycznej są, jak wynika z porównania z firmą konkurencyjną,
rozmiary zysku monopolowego. A. Lerner zaproponował następujący miernik siły monopolu m:
Cm - Kk
1
m = ----------- = - -----gdzie:
Cm
Ec
C* - cena monopolowa, Q* - ilość monopolowa., Kk koszt krańcowy Ec- elastyczność cenowa popytu
Jest to stosunek tzw. zysku surowego, czyli zysku powiększonego o koszt stały firmy, do ceny
monopolowej. W warunkach konkurencji doskonałej miernik ten ma wartość zero (C = Kk ), natomiast w
warunkach monopolu jego wartość zależy od cenowej elastyczności popytu. Im wartość m. jest bliższa jedności
(1), tym stopień monopolu jest większy.
Licencja,
1) urzędowe zezwolenie na wykonywanie czynności, której nie wolno wykonywać bez zezwolenia.
2) jeden z typów umowy wykorzystywany w prawie własności przemysłowej i prawie własności intelektualnej,
w szczególności w prawie wynalazczym (licencja patentowa, licencja know-how, licencja wzoru użytkowego),
w prawie znaków towarowych (licencja znaku towarowego) oraz w prawie autorskim.
Licencją w prawie wynalazczym jest umową nazwaną, tzn. jej istotne postanowienia przedmiotowe są
uregulowane przepisami prawa. Zgodnie z ustawą o wynalazczości uprawniony z patentu może w drodze
umowy udzielić innej osobie upoważnienia (licencji) do korzystania z jego wynalazku (umowa licencyjna).
Licencje można dzielić w zależności od zakresu przyznawanych uprawnień na: licencje pełne i niepełne,
licencje wyłączne i niewyłączne. Kryterium podziału na licencje pełne i niepełne jest zakres korzystania z
wynalazku. Jeżeli licencjobiorca ma prawo gospodarczego korzystania z rozwiązania w takim samym zakresie
jak licencjodawca, wówczas mamy do czynienia z licencją pełną. Jeżeli ten zakres jest węższy, wówczas można
mówić o licencji niepełnej.
Udzielenie licencji wyłącznej oznacza, że na danym terytorium licencjobiorca ma monopol korzystania z
wynalazku. Licencji niewyłącznej można udzielić natomiast kilku licencjobiorcom równocześnie na danym
terytorium.
MONOPOL [gr.], ekon.:
1) struktura rynku, na którym istnieje jeden sprzedawca;
2) wyłączny tytuł do produkcji lub handlu danym towarem bądź w danej gałęzi, przysługujący
przedsiębiorstwu, osobie, grupie osób lub państwu na podstawie warunków polit., prawnych, ekon. albo
naturalnych.
Monopol (gr. monopolía od mónos ‘jedyny’ + poleín ‘sprzedawać’) 1. ekon. związek przedsiębiorstw, które
całkowicie lub w dużej większości kontrolują rynek i wykorzystują to dla narzucenia wyższych cen, dla
osiągnięcia ponadprzeciętnych zysków. 2. sytuacja, w której dzięki występowaniu określonych warunków, złóż
itp. o dużym zapotrzebowaniu tylko w jednym miejscu wytwórca produktu uzyskuje ponadprzeciętny zysk z
jego sprzedaży. 3. wyłączne prawo do produkcji czegoś lub handlu danym towarem, przysługujące jednej
osobie, grupie osób albo państwu.
MONOPOL forma rynku, w której istnieje jeden sprzedawca dla nieograniczonej liczby nabywców; w
gospodarce rynkowej częstą formą występowania m. jest oligopol; najczęstszymi formami organizacyjnymi m.
są luźne związki niezależnych, wielkich producentów, których celem jest prowadzenie wspólnej polityki,
polegającej na utrzymaniu niskich cen zakupu surowców i materiałów, wysokich cen sprzedaży produktów,
podział rynków zbytu (kartele, syndykaty) lub utrzymywanie ścisłych - często międzynarodowych - związków
kapitałowych (trusty, kartele); państwa starają się ograniczać działania m. wprowadzając ustawy
antymonopolowe; zdarza się jednak również, że państwo występuje jako monopolista (m. państwowy, m.
fiskalny), wówczas określona dziedzina gospodarki (np. energetyka, produkcja zbrojeniowa, przemysł
spirytusowy, przemysł tytoniowy) stanowi prawnie zastrzeżoną na rzecz państwa wyłączność produkcji i obrotu
wybranymi artykułami (przepisy wykluczają wszelką konkurencję); wszelkie m. stanowią barierę w rozwoju
gosp. Wobec tego, że m. ograniczają w wielu dziedzinach możliwość konkurencji cenowej, coraz większą rolę
odgrywa konkurencja za pomocą jakości (znaku firmowego), reklamy, sprzedaży ratalnej itp.
Monopol, forma rynku, na którym działa jeden sprzedawca przy nieograniczonej liczbie nabywców. Może
przybierać formę związków producentów (kartel, trust, koncern) dających przewagę ekonomiczną nad
konkurentami poprzez osiąganie wyższych zysków, dzięki korzystnemu kształtowaniu cen sprzedaży, jak i
wobec możliwości narzucania niskich cen dostawcom.
Przesłanką istnienia monopolu może być posiadanie patentu, praw autorskich lub prawo wyłączności na
sprzedaż danego produktu na danym rynku, co może być wzmocnione posiadaniem znaku firmowego o marce
światowej. Państwo może inspirować konkurentów do zredukowania ujemnego działania monopolistów (prawo
antymonopolowe), może również nakładać nadmierne opłaty działając jako monopolista. Monopole regulowane
przez rząd czy monopole prywatne mogą stanowić barierę w rozwijaniu efektywnej konkurencji.
Monopol (monopoly) Rynek, na którym występuje jedyny producent (sprzedawca) dobra lub usługi. Brak
konkurencji pozwala monopoliście na ograniczenie podaży, podniesienie ceny i osiągniecie zysku
nadzwyczajnego. Państwo może również występować i działać jako monopolista, ustalając wyższe ceny i
pobierając wyższe opłaty. Monopole regulowane przez rząd czy monopole prywatne stanowią poważną barierę
w rozwijaniu zdrowej konkurencji.
MONOPOL NATURALNY, te gałęzie przemysłu, w których efekty skali są tak wielkie, że może w nich
przetrwać tylko jedno przedsiębiorstwo, które wyprze z rynku pozostałych konkurentów.
Monopol dwustronny (bilateral monopoly) Rynek, na którym działa tylko jeden sprzedający (monopol) i tylko
jeden kupujący (monopson). W tej sytuacji cena zależy od względnej siły przetargowej i umiejętności
negocjacji.
Monopol występuje zazwyczaj w dziedzinach, w których warunki produkcji nie pozwalają na poważne jej
rozszerzenie ze względu na rzadkość występowania danego czynnika produkcji (specjalne warunki glebowoklimatyczne, rzadkie bogactwa naturalne) a zapotrzebowanie na dany produkt jest duże. Taka sytuacja pozwala
producentowi na ustalenie wysokiej ceny (zawierającej tzw. rentę monopolową), która nawet kilkakrotnie może
przewyższać rzeczywiste koszty produkcji. Taki monopol nazywa się często monopolem naturalnym.
Monopol międzynarodowy (international monopoly) Organizacja i zrzeszenie przedsiębiorstw obejmujące
swoją działalnością terytoria wielu krajów i łączące monopolistyczne przedsiębiorstwa różnych państw więzami
w celu wyeliminowania konkurencji i opanowania rynków. Porozumienia między uczestnikami monopolu służą
podziałowi rynków i ustalaniu zasad polityki cenowej. Monopole międzynarodowe przyjmują formy: trustów,
koncernów i karteli międzynarodowych.
MONOPOL PAŃSTWA, zakaz prowadzenia danego rodzaju działalności gosp. przez niepaństwowe
podmioty gospodarcze
Monopol pełny W monopolu pełnym jeden producent wytwarza zazwyczaj unikatowy produkt, kształtujący
cenę rynkową zapewniającą mu wysoki zysk na drodze ograniczania podaży. Brak konkurencji, wejście innych
producentów na rynek w pełni zmonopolizowany jest praktycznie niemożliwe.
MONOPOL SKARBOWY (monopol fiskalny), prawnie zastrzeżona na rzecz państwa wyłączność produkcji lub
obrotu określonymi artykułami, w celu ścisłego ustalenia wielkości ich produkcji i opodatkowania spożycia.
Monopson (monopsony) Struktura rynku, w której istnieje tylko jeden nabywca dobra wytwarzanego przez
daną gałąź produkcji. Monopsem jest monopolista, który dyktuje producentowi warunki sprzedaży korzystne
dla siebie.Monopson jest odpowiednikiem monopolu w dziedzinie zakupu. Monopol może być jednocześnie
monopsonem. Monopsonistami są na przykład monopole tytoniowe (zakup liści tytoniu) cukrownicze (zakup
buraków cukrowych), petrochemiczne (zakup ropy naftowej) itp. Również przedsiębiorstwo nie będące
monopolistą, jeśli opanuje jakiś lokalny rynek zakupu, staje się na nim monopsonistą.
Patent, dokument stwierdzający własność wynalazku i wyłączne prawo korzystania z niego w sposób
zawodowy lub zarobkowy.
W Polsce autorstwo wynalazku stwierdza się przez wydanie twórcom i współtwórcom świadectwa autorskiego.
W przypadku, gdy wynalazek dokonany został w wyniku zlecenia jednostki gospodarczej lub przy jej pomocy,
albo przez pracownika w związku z jego zatrudnieniem w tej jednostce, patentu udziela się na rzecz tej
jednostki.
W przypadku wynalazku tajnego, patentu udziela się na rzecz skarbu państwa. Wynalazek dokonany w innych
warunkach jest własnością autora. Właściciel patentu jest zobowiązany do rozpoczęcia realizacji wynalazku w
okresie 3 lat od jego wydania. Okres wyłącznego stosowania wynalazku trwa 15 lat.
Urząd patentowy lub właściciel wynalazku może zezwolić na korzystanie z wynalazku innej osobie w drodze
udzielenia licencji (właściciel) lub licencji przymusowej (urząd patentowy). Prawa z patentu mogą być
wywłaszczone na rzecz skarbu państwa, np. na cele obrony państwa.
Wyróżniamy: patent zależny - czyli patent na wynalazek oparty na innym wynalazku, patent dodatkowy - czyli
patent na wynalazek będący ulepszeniem wynalazku tego samego autora. Świadectwa autorskie i patenty
wydaje urząd patentowy. Uzyskane w Polsce patenty są ważne tylko w Polsce.
Pozycja rynkowa przedsiębiorstwa, miejsce przedsiębiorstwa na rynku lokalnym lub globalnym. Oznacza
zdolności do sprostania wyzwaniom konkurencji, wyścigowi technologicznemu. Pozycja rynkowa
przedsiębiorstwa może być mierzona udziałem w rynku oraz zdolnością utrzymywania bądź zwiększania tego
udziału.
Praktyki monopolistyczne, zachowania podmiotów gospodarczych osłabiające konkurencję. W prawie
polskim są nimi m.in. porozumienia polegające w szczególności na:
1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen oraz zasad ich kształtowania między konkurentami w stosunkach
z osobami trzecimi,
2) podziale rynku wg kryteriów terytorialnych, asortymentowych lub podmiotowych,
3) ustaleniu lub ograniczeniu wielkości produkcji, sprzedaży lub skupu towarów,
4) ograniczeniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku podmiotów gospodarczych nie objętych
porozumieniem,
5) ustaleniu przez konkurentów, lub ich związki, warunków umów zawieranych z osobami trzecimi.
Struktury rynkowe Informacje ogólne





Informacje ogólne
Model czystej konkurencji
Model konkurencji monopolistycznej
Oligopol
Monopol pełny
Struktury rynkowe, rynkowe struktury, formy (modele) rynków pojedynczych produktów lub pokrewnych
ich grup, kształtujące się w wyniku walki konkurencyjnej lub umowy producentów. Wyróżnia się cztery modele
struktur rynkowych: czystą (doskonałą, wolną) konkurencję, konkurencję monopolistyczną, oligopol i monopol
pełny. Różnią się one między sobą liczbą producentów występujących na danym rynku, sposobem
kształtowania cen, charakterem produktów będących przedmiotem obrotu, formami konkurencji między
producentami oraz stopniem swobody wejścia na rynek nowych producentów.
Model czystej konkurencji
Charakteryzuje się dużą liczbą niezależnych producentów, z których żaden indywidualnie nie ma wpływu na
cenę, kształtującą się pod wpływem całkowitych wielkości popytu i podaży. Przedmiotem obrotu na takim
rynku są produkty jednorodne (np. płody rolne), konkurencja ma charakter cenowy (dążenie do obniżki kosztów
produkcji, pociągające za sobą obniżenie cen, eliminuje z rynku konkurentów produkujących zbyt drogo).
Wejście nowych producentów na rynek doskonale konkurencyjny nie napotyka żadnych barier.
Model konkurencji monopolistycznej
Charakteryzuje się względnie dużą liczbą producentów wytwarzających produkty tego samego typu (np. meble,
odzież, obuwie, biżuterię), ale posiadające swoiste, indywidualne cechy, co pozwala producentom odrębnie
ustalać ceny swoich wyrobów, ale nie mogą one zbytnio odbiegać od cen podobnych produktów na rynku.
Konkurencja ma głównie charakter niecenowy (jakość, opakowanie, reklama, promocja). Wejście na rynek jest
trudniejsze niż w modelu konkurencji doskonałej, wymaga większego kapitału i nakładów na skuteczną reklamę
i promocję dla pozyskania klientów.
Oligopol
W oligopolu liczba producentów nie przekracza kilkunastu. Produkty mogą mieć charakter jednorodny (np.
surowce, materiały) lub różnorodny (np. sprzęt radiowo-telewizyjny, samochody, artykuły gospodarstwa
domowego). Ceny dyktowane są przez największe z przedsiębiorstw oligopolu (przywódca cenowy) lub
ustalane w wyniku umowy między producentami. Konkurencja o charakterze niecenowym polega na ciągłej
poprawie jakości i nowoczesności produktów, ustalaniu dogodnych warunków sprzedaży i gwarancji, reklamie i
promocji. Wejście na rynek oligopolistyczny jest trudne, z uwagi na bariery ekonomiczne (znaczny kapitał),
technologiczne i prawne, ale możliwe.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Create flashcards