Rola organizacji międzynarodowych

advertisement
Rola organizacji międzynarodowych. Do których organizacji międzynarodowych należy
Polska? Jakie to ma znaczenie dla naszej gospodarki i polityki?
Organizacją międzynarodową nazywamy organizację zrzeszającą państwa albo inne osoby
prawne lub fizyczne z różnych państw dla realizacji określonych celów. Wyróżniane są:
1. organizacje międzynarodowe międzyrządowe (najczęściej tylko one uznawane są za
podmioty prawa międzynarodowego publicznego)
a)powszechne czyli obejmujące wszystkie państwa świata (np. ONZ) lub grupowe czyli
obejmujące niektóre państwa np. określonego regionu (np. NAFTA)
b)ogólne (np.UA) lub specjalne (np. FAO, OPEC)
2. Organizacje międzynarodowe pozarządowe np. Czerwony Krzyż
Istnieje wiele organizacji międzynarodowych stworzonych do realizacji różnorodnych celów,
jednakże najważniejsze z nich to:
• CEFTA- Środkowoeuropejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu- organizacja powstała w
1992 r. w celu współdziałania do szybkiej integracji z Unią Europejską takich państw jak:
Polska, Czechy, Słowacja, Słowenia i Węgry. Ta organizacja była jakby odpowiednikiem
EWG i EFTA.
• EFTA- Europejska Strefa Wolnego Handlu. W ramach EFTA wymiana handlowa z Polską
dotyczy towarów przemysłowych.
• NAFTA- Północnoamerykańskie Porozumienie o Wolnym Handlu- swoim zasięgiem
obejmuje Stany Zjednoczone, Kanadę, Meksyk. W porozumieniu zakłada się w ciągu 15 lat
stopniowe znoszenie ceł między krajami członkowskimi.
• EUROSTAT- Urząd Statystyczny UE. Odpowiada za przygotowywanie prognoz i analiz,
przekazuje instytucjom Wspólnot Europejskich niezbędne informacje statystyczne,
współpracuje z urzędami statystycznymi państw członkowskich, które mogą uzyskać od
Eurostatu informacje dotyczące rozwoju integracji europejskiej w ramach UE.
• FAO- Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa- powstała w
1945 r. z siedzibą w Rzymie. Polska jest członkiem FAO od początku istnienia organizacji,
jednakże z kilkuletnią przerwą. FAO popiera międzynarodową działalność zmierzającą m.in.
do polepszenia wytwarzania, wymiany i dystrybucji produktów rolnictwa, leśnictwa i
rybołówstwa oraz zachowanie zasobów naturalnych, podnoszenia konsumpcji, poprawy
warunków życia na wsi. Do zadań FAO należy: stabilizowanie cen na surowce rolnicze przez
system subsydiów, udzielanie pomocy technicznej krajom o niskiej kulturze rolnej.
• IATA- Międzynarodowe Zrzeszenie Przewoźników Powietrznych ( International Air
Transport Association ) założone w 1919 w Hadze jako International Air Traffic Association.
Pod obecną nazwą funkcjonuje od 1945r. z siedzibą w Montrealu. Zrzeszenie grupuje
przedsiębiorstwa linii lotniczych ( m.in. od 1939r. PLL LOT ) z poszczególnych krajów i
koordynuje ich działania w systemie światowej sieci połączeń.
• MFW- Międzynarodowy Fundusz Narodowy to międzynarodowa organizacja finansowa, o
której powołaniu postanowiono jednocześnie z powołaniem Międzynarodowego Banku
Odbudowy i Rozwoju w lipcu 1944r. na konferencji Narodów Zjednoczonych w Bretton
Woods. Polska jest członkiem funduszu.
• OECD- Organizacja współpracy gospodarczej i rozwoju forum najbardziej rozwiniętych
państw świata, na którym prowadzi się rokowania gospodarcze, ustala politykę ekonomiczną,
przestrzega zasady pełnej wymiany informacji gospodarczej. Należy do niej 29 państw (
Polska wstąpiła do OECD w lipcu 1996r.)
• UNESCO- Organizacja do spraw Oświaty, Nauki i Kultury założona w 1945r. przez 44
państwa w tym Polskę. Za główne cele stawia sobie UNESCO utrzymanie pokoju i
bezpieczeństwa poprzez oddziaływanie na strefę wychowania, nauki i kultury poszczególnych
członków, wymianę kulturalną i wzajemne poznanie różnych kultur.
• EWWiS- Europejska Wspólnota Węgla i Stali powstała w 1952r. a powołały ją: Belgia,
Francja, Holandia, Luksemburg, Republika Federalna Niemiec i Włochy.
• EUROATOM- Europejska Wspólnota Energii Atomowej powstała w wyniku zawarcia
Traktatów Rzymskich w 1957r. Celem była współpraca w dziedzinie pokojowego
wykorzystywania energii atomowej.
• EWG- Europejska Wspólnota Gospodarcza powstała w wyniku procesów integracyjnych
rozpoczętych po II wojnie światowej przez europejskie państwa demokratyczne o gospodarce
rynkowej. EWG powstała na mocy Traktatów Rzymskich z 25.03.1957r. Organizacja ta
funkcjonuje od 1.01.1958r. a jej głównymi celami są: budowa wspólnego rynku
wewnętrznego, zrównoważony rozwój gospodarczy oraz ujednolicenie polityki gospodarczej
krajów członkowskich, które także współpracują ze sobą w pewnych kwestiach polityki
wewnętrznej. W 1991r. EWG wraz z EFTA stworzyło Europejski Obszar Gospodarczy. W
1993r. po traktacie w Maastricht EWG zmieniło nazwę na Wspólnota Europejska i
rozszerzyło swoje kompetencje. 16.12.1991r. została podpisana umowa EWG z Polską o
stowarzyszeniu w sprawie handlu i współpracy handlowo-gospodarczej a następnie po jej
zaakceptowaniu przez wszystkich zainteresowanych zaczęła obowiązywać od 1.02.1994r. W
rezultacie tego układu Polska uzyskała dostęp do rynków krajów EWG a w ramach pomocy
gospodarczej także przepływ technologii.
• BANK ŚWIATOWY- międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju umożliwiający
zaciągniecie pożyczek, udzielający gwarancji na pożyczki zagraniczne, ukierunkowujący
pożyczki na ściśle określony cel np. w 1998r. Polska uzyskała pomoc dla rolnictwa
przeznaczoną na tworzenie nowych miejsc pracy i rozwój infrastruktury.
• GRUPA WYSZEHRADZKA- powstała w 1991r. Należą do niej: Polska, Czechy, Słowacja
i Węgry. Zadaniem tej struktury jest rozszerzanie kontaktów oraz współpracy gospodarczej,
politycznej i wojskowej. Grupa ta zajmowała się także kwestią przyłączenia państw
członkowskich do Wspólnoty Europejskiej i NATO. Efektem jej pracy stało się podpisanie
21.12.1992r. w Krakowie Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu- CEFTA.
• WMO- Światowa Organizacja Meteorologiczna- organizacja wchodząca w skład ONZ, z
siedzibą w Genewie powstała w 1945r. z istniejącej od 1879r. Międzynarodowej Organizacji
Meteorologicznej. Główne zadania organizacji to: koordynacja działań służb
meteorologicznych różnych krajów, ujednolicenie metod obserwacji meteorologicznych i
rozpowszechnianie prognoza pogody.
• UNICEF- Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci powołano do istnienia
11.12.1946r. jako organizację mającą doraźnie wspierać dzieci w krajach zniszczonych przez
II wojnę światową. Inicjatorem powstania UNICEF był dr Ludwik Rajchman, polski lekarz,
który został pierwszym przewodniczącym tej organizacji.
• NATO- Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego powstała 4.04.1949r. w Waszyngtonie z
siedzibą w Brukseli. Założycielami paktu byli: Belgia, Dania, Francja, Holandia, Islandia,
Kanada, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, USA, Wielka Brytania i Włochy. W 1952r.
dołączyły Grecja i Turcja, w 1955r. RFN, w 1982r. Hiszpania, w 1999r. Polska , Czechy i
Węgry a w 2004r. Bułgaria, Estonia, Łotwa, Litwa, Rumunia, Słowacja i Słowenia.
Naczelnym celem NATO jest zapewnienie ogólnego bezpieczeństwa i współpracy wojskowej
państw członkowskich. Strukturę NATO tworzą Rada NATO, Stała Rada NATO, Komitet
Planowania Obrony, Grupa Planowania Nuklearnego oraz liczne komitety i grupy robacze. W
lipcu 1997r. zaproszono Polskę, Czechy i Węgry na szczyt państw NATO, gdzie rozpoczęły
się oficjalne negocjacje. Ostatecznie Polska została członkiem NATO 12.03.1999r. Główne
operacje NATO: misja pokojowa IFOR w Bośni i Hercegowinie prowadzona między
20.12.1995 a 20.12.1996, misja pokojowa SFOR w Bośni i Hercegowinie prowadzona
między 21.12.1996 a 2.12.2004, obecność Kosowo Force (KFOR) w Kosowie od 12.06 1999,
obecność Międzynarodowych Sił Wspierających Bezpieczeństwo (ISAF) w Afganistanie od
grudnia 2001, wsparcie logistyczne Unii Afrykańskiej w Farfurze w 2005.
• ONZ- Organizacja Narodów Zjednoczonych. Wraz z zakończeniem II wojny światowej
zaistniała potrzeba instytucji międzynarodowej, w której zrzeszone państwa dbałyby o
zachowanie spokoju i bezpieczeństwa. 26.06.1945r. w San Francisco odbyła się konferencja,
na której uchwalono Kartę Narodów Zjednoczonych. Na jej podstawie powstała 2526.06.1945r. Organizacja Narodów Zjednoczonych. Polska nie reprezentowana na konferencji
podpisawszy wspomnianą Kartę 16.10.1945r. uznana została wraz z 50 pozostałymi
państwami za jej członków założycieli. Obecnie ONZ skupia 189 krajów świata, a jego
siedziba główna znajduje się w Nowym Jorku, a biura pomocnicze w Genewie i Wiedniu.
Głównymi celami ONZ są: utrzymanie pokoju na świecie, ochrona praw człowieka, czuwanie
nad poszanowaniem zobowiązań międzynarodowych, wspieranie gospodarczego i
społecznego rozwoju narodów świata. Do najważniejszych organów ONZ należą:
zgromadzenie ogólne, rada bezpieczeństwa(rozwiązuje konflikty na świecie), rada
gospodarczo-społeczna (troszczy się o kwestie gospodarcze, społeczne, kulturowe,
zdrowotne, edukacyjne), Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Sekretariat. Pod egidą
ONZ działają liczne misje rozjemcze, organy i programy specjalne oraz agencje. Poprzez
wieloletnie zaangażowanie w misjach pokojowych ONZ, Polska zyskała liczące się uznanie
społeczności międzynarodowej, a nasze jednostki wojskowe wysoką ocenę za ich
profesjonalizm i sprawność działania. Dotychczas około 30 tys Polaków wspiera
uczestniczyło w różnego rodzaju misjach zagranicznych. Polska wspiera działania
zmierzające do trwałego rozwiązania konfliktu i umocnienia procesów demokratycznych na
Bałkanach. W 1996r. polscy żołnierze wzięli udział w Sitach Zaprowadzania Pokoju (IFOR) a
od roku 1997 do chwili obecnej uczestniczą w Siłach Stabilizujących (SFOR) w Bośni i
Hercegowinie. Od 1999r. uczestniczą w misji NATO w Kosowie (KFOR). W 1999r.
uczestniczyli też w misji humanitarnej na terenie Albanii w ramach Wielonarodowych Sił
NATO (AFOR). Obecnie Polacy uczestniczą w operacjach pokojowych ONZ UNDOF
(Wzgórza Golan) i UNIFR (południowy Liban) i Jednostka Specjalna Policji w UNMIK
(Kosowo). Pod względem liczebności kontyngentu Polska była siódmym kontrybutorem
operacji pokojowych ONZ za Francją, Wielką Brytanią, Kanadą, Ghaną, Indonezją i
Holandią. Mając na uwadze ograniczone środki finansowe Polski jest ona zdolna utrzymać
swoją pozycję wśród państw- kontrybutorów operacji pokojowych, jeśli skoncentruje się na
zdobytej dotychczas specjalizacji w logistyce i wystawi duże samodzielne jednostki lub
przystąpi do współpracy z innymi partnerami na zasadzie równorzędności. Współpraca na
rzecz rozwoju stała się integralnym elementem polskiej polityki zagranicznej- świadczą o tym
działania podejmowane przez resort spraw zagranicznych wobec krajów rozwijających się i
państw w okresie transformacji. Polska przeznacza środki finansowe na rzecz rozwoju i
pomocy humanitarnej w tych krajach w skali odpowiadającej jej bieżącym możliwościom
oraz stopniu zaangażowania w międzynarodowych organizacjach pomocowych, zwłaszcza
system ONZ. W sumie w latach 98- 02 Polska udzieliła krajom rozwijającym się i państwom
w okresie transformacji pomocy o wartości 179,17 mln. USD.
• Unia Europejska- związek państw- członków Wspólnot Europejskich (EWG, EWWiS,
Euratom) zawarty na mocy traktatu z Maastricht o Unii Europejskiej, działający od
1.11.1993r. Członkami założycielami są: Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia,
Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Włochy oraz Wielka Brytania. W 1995r dołączyli
Austria, Finlandia i Szwecja a 1.05.2004r Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta,
Polska, Węgry, Słowacja i Słowenia. Celem UE jest utworzenie unii gospodarczej,
monetarnej (waluta ECU) i politycznej oraz wprowadzenie wspólnego obywatelstwa. Polska
do UE wstąpiła w 2004r jednakże wielu Polaków miało wątpliwości czy „wyjdzie to nam na
dobre”. Obawialiśmy się przede wszystkim utraty suwerenności gospodarczej, ograniczenia
produkcji w części przedsiębiorstw, co może prowadzić do bezrobocia, upadku mało
konkurencyjnych przedsiębiorstw, umożliwienia obywatelom UE nabywania ziemi w naszym
kraju, lokowania w Polsce zakładów uciążliwych dla środowiska, wzrostu zorganizowanej
przestępczości. Jednakże wstąpienie do UE wiązało się także z dużymi korzyściami tj.
a) Możliwość korzystania z programów pomocy.
Polska jako państwo słabiej rozwinięte może korzystać z funduszy, a także innych programów
z dotacjami na ochronę środowiska, restrukturyzacje przemysłu, rozwój transportu czy
rolnictwa. Wejście Polski do UE jest obecnie jedyną realną szansą na odbudowanie silnego
polskiego rolnictwa, które w niedalekiej przyszłości będzie mogło, na lepszych niż obecnie
zasadach konkurować, zarówno na rynku europejskim, jak i światowym. Polscy rolnicy w
dniu akcesji zostali włączeni w system i zasady europejskiej Wspólnej Polityki Rolnej
(WPR), funkcjonującej już z powodzeniem od ponad czterdziestu lat. To dzięki niej
stworzono w Europie nowoczesny sektor celny oraz konkurencyjną gospodarkę żywnościową
na najwyższym światowym poziomie.
b) Szybszy rozwój gospodarczy.
Włączenie Polski do Unii Europejskiej stwarza szanse na jej szybszy rozwój gospodarczy o
czym może przekonać przykład Irlandii, która w ciągu 24 lat swego członkostwa w UE
podwoiła wysokość PKB na jednego mieszkańca, osiągając ostatnio poziom PKB wyższy od
Wielkiej Brytanii.
c) Większy napływ zagranicznego kapitału daje szansę unowocześnienia wielu gałęzi
przemysłu.
d) Uruchomienie i stymulowanie procesów innowacji społecznej, gospodarczej wymuszonej
przez konieczność adaptacji Polski do wymogów Unii.
e) Możliwość eksportu polskich towarów bez ograniczeń na rynki zachodnie może wpłynąć
na poprawę sytuacji polskich eksporterów, na wzrost produkcji oraz na dodatkowy wzrost
PKB.
f) Powstanie nowych miejsc pracy, spadek bezrobocia, wzrost wynagrodzenia
za prace, co przyczyni się do poprawy warunków życia ludności.
g) Korzyści z realizacji zasad „ czterech swobód”- swobody osiedlania się, podejmowania
pracy oraz przepływu kapitału, dzięki czemu Polacy będą mogli pracować i mieszkać w
wybranym przez siebie kraju UE. W okresie początkowym, po przystąpieniu polski do UE
korzystanie z tej zasady jest ograniczone dla obu stron.
h) Przyspieszony rozwój regionów i miast współpracujących z innymi regionami UE
i tworzących tzw. Euroregiony
i) Uaktywnienie międzynarodowego ruchu turystycznego -zniesienie granic miedzy Polską a
Unia Europejska przyczyni się do wzrostu liczby turystów zagranicznych, zachęconych
walorami środowiska przyrodniczego oraz zabytkami kultury.
j) Polepszenie bezpieczeństwa i pozycji polski w Europie.
k) Wyjście z sąsiedztwa dwóch mocarstw: Rosji i Niemiec.
Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oznacza pełnoprawny udział w tworzeniu i
korzystaniu z dobrodziejstw polityk europejskich, do których zaliczyć można politykę
spójności UE. Jest to jedna z ważniejszych polityk UE, która zaraz po WPR pochłania
największą część wspólnotowego budżetu. Jej zasadniczym celem jest osiąganie spójności
gospodarczo-społecznej. Mówiąc w dużym uproszczeniu chodzi tu o całe spektrum działań
nakierowanych na wyrównywanie różnic rozwojowych nie tylko pomiędzy państwami, ale i
regionami UE. Dla Polski oznacza to możliwość uzyskania wsparcia w ramach instrumentów
polityki spójności UE jakimi są Fundusze Strukturalne oraz Fundusz Spójności. Stawia to
przed naszym krajem zarówno ogromne możliwości rozwojowe, ale i wielkie wyzwania m.in.
w zakresie programowania i realizacji działań rozwojowych. W kontekście polityki spójności
UE polska polityka winna koncentrować się na 2 zasadniczych sferach: zapewnieniu
najbardziej efektywnego wykorzystania dostępnych już od 1 maja 2004 środków oraz
aktywnym udziale w dyskusji nad przyszłością polityki spójności UE, która toczy się
równolegle z dyskusją nad przyszłą perspektywą finansową UE (budżetem UE) na lata 20072013. Nasuwa się jednak pytanie: co my – Polacy wniesiemy do Unii? Otóż damy Unii m.in.
kapitał ludzi (ok. 38 mln.), dorobek kulturowy, zdrową i smaczną żywność, potencjał
intelektualny, możliwość wymiany handlowej z 38milionowym narodem oraz możliwość
inwestowania w naszym kraju.
WNIOSKI:
Rzeczpospolita Polska wstąpiła 1maja 2004 roku i weszła do elity krajów europejskich. Przed
Polską uchyliły się drzwi do wielu programów pomocowych: Fahre, Sapard, dopłaty
bezpośrednie dla rolników i inne. Większość tych programów działa na zasadzie
bezzwrotnych pożyczek lub podziału kosztów miedzy UE a instytucjami państwowymi
Polski. Programy pomocowe dotyczą budowy oczyszczalni ścieków, sieci kanalizacji, sieci
gazowniczych, rozbudowy infrastruktury komunikacyjnej. Teraz najważniejszą role
odgrywają urzędnicy samorządów lokalnych, a także prywatni przedsiębiorcy, aby
wykorzystać w jak największym stopniu dane pieniądze. Polska musi wystrzec się błędów
popełnionych przez Grecję, która w znikomym stopniu wykorzystała programy pomocowe.
Po wejściu Polski do Unii Europejskiej otworzymy się rynki pracy niektórych krajów
zachodnich ( Wielka Brytania, Irlandia, Szwecja), a inne kraje wprowadziły kilkuletnie
okresy ochronne (np. Niemcy, Austria, Francja). Taka sytuacja powinna obniżyć bezrobocie
w Polsce. Wspólna gospodarka rolna i programy pomocowe dla rolnictwa powinny podnieść
z zapaści polskie rolnictwo. Wreszcie polscy rolnicy będą wiedzieli co ile i za ile będą
produkować. Wprowadzenie rent strukturalnych obniży średni wiek rolników. Programy
zalesieniowe rozwiążą sprawę gruntów o niskiej klasie ziemi. Przed obywatelami RP
otworzyły się granice, możliwy jest swobodny przepływ ludzi, towarów i usług. Oczywiście
dystans jaki dzieli Polskę nawet od najbiedniejszych krajów Unii, jeśli chodzi o rozwój jest
szokujący. Niemniej rozsądne jest znalezienie się w towarzystwie, które zapewni korzyści w
sferze społecznej, politycznej, gospodarczej i cywilizacyjnej.
Wprowadzone zmiany potrzebują czasu. Ich wyniki nie będą widziane od razu, ale dopiero w
przyszłych pokoleniach. Proces akcesji RP do UE jest trudny, ale konieczny, gdyż podniesie
on poziom życia i powoli będziemy się zrównywać z krajami Europy Zachodniej.
Międzynarodowe instytucje finansowe są aktywnym podmiotem gospodarki światowej organizacjami państw lub banków centralnych. Powstały w wyniku wielostronnej umowy
międzynarodowej dla wspierania rozwoju gospodarczego i społecznego państw
członkowskich poprzez udzielanie kredytów, gwarancji kredytowych, dokonywanie
inwestycji kapitałowych oraz doradztwo i pomoc szkoleniową. Do najczęściej wymienianych
instytucji finansowych zaliczyć należy:
- Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW)
- Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, zwany Bankiem Światowym,
- Europejski Bank Odbudowy i rozwoju (EBOR),
- Europejski Bank Inwestycyjny (EBI)
oraz inne instytucje o zasięgu regionalnym.
Celem poniższej pracy jest zaprezentowanie i przybliżenie zagadnień dotyczących genezy
oraz istoty i głównych założeń wybranych organizacji finansowych. W poniższej pracy
przedstawiono również członkostwo Polski w poszczególnych instytucjach.
W pierwszym rozdziale przedstawiono w zarysie istotę teoretycznych podstaw
funkcjonowania międzynarodowej organizacji. Zaprezentowano funkcje, jakie spełniają
międzynarodowe organizacje w świecie oraz ich klasyfikację. W dalszej części omówiono
pojęcie i istotę międzynarodowej instytucji finansowej.
W kolejnych rozdziałach zaprezentowano światowe instytucje finansowe, które miały
największy wpływ na procesy transformacji gospodarki polskiej okresu lat
dziewięćdziesiątych. W kolejności został przedstawiony Międzynarodowy Fundusz
Walutowy, Bank Światowy, Europejski Bank Odbudowy i rozwoju oraz Europejski Bank
Inwestycyjny. Omówiona została geneza poszczególnych organizacji, istota, cele i
najważniejsze funkcje pełnione przez te organizacje. Ponadto pokazano zasady członkostwa i
proces decyzyjny. Szczególna uwaga została jednak zwrócona na współpracę Polski z
wymienionymi instytucjami.
Definicje, jak również dane liczbowe do poniższej pracy zostały zasięgnięte z literatury
przedmiotu, jak również z artykułów na temat finansowych organizacji międzynarodowych na
stronach internetowych.
Rozdział I
Teoria międzynarodowej organizacji
1.1. Pojęcie, funkcje i podział międzynarodowych organizacji
Termin „organizacja” jest często wywodzony z dwóch słów: greckiego organon oraz
łacińskiego organum, z których pierwsze oznaczało narządzie, narząd, a drugie - narzędzie .
Jednak najbliższy współczesnemu terminowi organizacja jest średniowieczny łaciński termin
organisatio, przez który rozumiano urządzenie, układ, budowę organizmu .
Współczesne słowniki i encyklopedie tłumaczą termin organizacja na wiele sposobów. W
znaczeniu czynnościowym organizacja to organizowanie, a więc podporządkowanie,
urządzanie, zakładanie, układanie regulowanie itd. W znaczeniu atrybutowym organizacja to
cecha przedmiotu (obiektu), którą nazywa się zorganizowaniem, będąca skutkiem
organizowania. W tym przypadku zwraca się uwagę na „ustrój przedmiotu złożonego, układ
jego wewnętrznych zależności”, a więc strukturę. W znaczeniu przedmiotowym organizacja
to obiekt zorganizowany .
W odniesieniu do sfery międzynarodowej termin organizacja jest stosowany we wszystkich
trzech znaczeniach. Służy on do określenia zarówno działań porządkujących regulujących
stosunki między państwami, jak również ich efektów. Jednak tylko nieliczne zabiegi
organizacyjne w stosunkach międzynarodowych dają rezultat w postaci utworzenia ściśle
rozumianej organizacji międzynarodowej.
Organizacje międzynarodowe definiuje się zazwyczaj w znaczeniu przedmiotowym,
nawiązując do jednego z tradycyjnych, socjologicznych ujęć organizacji społecznej jako
grupy celowej, zrzeszenia zmierzającego do realizacji postawionych przed sobą zadań w
sposób zorganizowany . Za organizację międzynarodową uznaje się zwykle celowy
wielostronny związek państw, który nie tylko jest odpowiednio zorganizowany, ale i
właściwie zinstytucjonalizowany.
Podstawę prawną organizacji stanowi statut (czasem noszący nazwę konstytucji). Uznaje się,
że organizacje międzynarodowe funkcjonują wg trzech typów funkcji :
1. funkcje regulacyjne, polegające na ustanawianiu norm i wzorców o charakterze moralnym,
politycznym, prawnym, mających odpowiednio kształtować postępowanie uczestników
stosunków międzynarodowych;
2. funkcje kontrolne polegające na ustalaniu stanu faktycznego oraz na konfrontowaniu go z
treścią norm i wzorców w celu przystosowania do nich postępowania uczestników stosunków
międzynarodowych;
3. funkcje operacyjne polegające na bezpośrednim świadczeniu przez organizację różnych
usług na podstawie jej własnych decyzji, za pomocą jej zasobów.
Podstawowa rola organizacji międzynarodowych polega na wywieraniu wpływu na swe
środowisko: postępowanie członków, stan i rozwój spraw należących do ich kompetencji. W
tym celu muszą one posiadać odrębną od sumy swych członków osobowość. Jest to warunek
posiadania przez każdą organizację podmiotowości prawnej. Posiadają także władzę wobec
swych członków, tym większą, im bardziej decyzje, które podejmują, dotyczą żywotnych
interesów państw członkowskich.
Organizacje międzynarodowe są bardzo zróżnicowane. Różnią się liczbą uczestników,
zakresem terytorialnym i przedmiotowym, rodzajem aktywności, funkcjami, stopniem
rozbudowy struktur wewnętrznych, siłą oddziaływania na środowisko zewnętrzne i
znaczeniem w stosunkach międzynarodowych . Każda wyżej wymieniona cecha może służyć
jako kryterium podziału tych organizacji. W poniższej pracy ograniczono się tylko do
wskazania podstawowych, występujących między organizacjami różnic.
Biorąc pod uwagę zakres członkostwa, można wyodrębnić :
1. organizacje powszechne, otwarte dla wszystkich państw; w praktyce członkostwo w tych
organizacjach jest bliskie powszechności; w 1999 r. stanowiły one około 14% organizacji.
Trafnym przykładem organizacji powszechnych są organizacje tworzące system Narodów
Zjednoczonych, w tym Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), Światowa Organizacja
Zdrowia (WHO), Organizacja do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), Bank
Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Międzynarodowa Organizacja
Pracy(MOP), Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU), Powszechny Związek
Pocztowy (UPU), Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) Organizacja do Spraw
Wyżywienia i Rolnictwa (FAO);
2. organizacje regionalne, dostępne dla państw z określonego regionu; w 1999 roku stanowiły
one prawie 72% organizacji, są wśród nich między innymi: Rada Europy, Organizacja Paktu
Północnoatlantyckiego (NATO), Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA), Unii
Zachodnioeuropejskiej (UZE), Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
(OBWE), Organizacja Państw Amerykańskich (OPA), Organizacje Jedności Afrykańskiej
(OJA), Liga Państw Arabskich (LPA), Stowarzyszenie Narodów Azji PołudniowoWschodniej (ASEAN);
3. organizacje niezwiązane z żadnym regionem, rekrutujące ograniczoną grupę państw
pochodzących z różnych kontynentów na podstawie określonych kryteriów; w 1999 r.
stanowiły 14% organizacji, należą do nich m.in. Organizacja Państw Eksportujących Ropę
Naftową (OPEC) i Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD).
Ze względu na przedmiotowy zakres kompetencji organizacje można podzielić za dwie grupy
:
1. organizacje wszechstronne (ogólne, uniwersalne), mające szeroki zakres kompetencji,
obejmujący różne sfery i dziedziny życia; stanowią nieliczną grupę organizacji, należą do niej
przede wszystkim: ONZ, OPA, OJA, LPA; z pewnym zastrzeżeniem do grupy tej można też
zaliczyć Wspólnotę Europejską, Radę Europy i OBWE;
2. organizacje wyspecjalizowane (funkcjonalne), mające ograniczony zakres kompetencji,
pełniące specyficzne funkcje w określonym obszarze życia społecznego; jest to dominująca
liczebnie grupa organizacji; ze względu na dziedzinę życia w jakiej działają te organizacje,
można wyodrębnić następujące ich podgrupy:
a) organizacje gospodarcze: EFTA, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS),
Światowa Organizacja Handlu (WTO), Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDA),
Międzynarodowego Funduszu Rozwoju Rolnictwa (IFAD), Organizacja Narodów
Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłu (UNIDO) w tym również organizacje
finansowe: MFW, Bank Światowy, Międzynarodowe Towarzystwo Finansowe (IFC);
b) organizacje polityczno-wojskowe: NATO, UZE;
c) organizacje działające w sferze socjalnej: WHO, MOP;
d) organizacje działające w dziedzinie kultury: UNESCO;
e) organizacje techniczne: UPU, ITU, Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego
(ICAO), Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO), WMO.
W literaturze przedmiotu wyróżnia się również organizacje integracyjne i organizacje
niemające takiego charakteru. Celem tych pierwszych jest inicjowanie i rozwiązywanie
procesu integracji w określonych dziedzinach, zazwyczaj wyłącznie lub przede wszystkim w
sferze gospodarczej. Mają one z reguły zasięg regionalny, a większość z nich realizuje
początkowe etapy integracji.
1.2. Charakterystyka międzynarodowej instytucji finansowej
Organizacje międzynarodowe są powszechnie uznawane za uczestników stosunków
międzynarodowych. Wynika to, bowiem z tego, iż są one całościami odrębnymi od państw
członkowskich, dysponującymi autonomią w stosunku do całej grupy. Decyzje i działania
organizacji nie są sumą oczekiwań członków, lecz raczej ich wypadkową, jak również
skutkiem różnych innych czynników, w tym politycznych i instytucjonalnych .
Organizacje
międzynarodowe
mogą
również
rozporządzać
podmiotowością
prawnomiędzynarodową. W porównaniu z państwami ma ona charakter pochodny, a jej
zakres jest ograniczony i równocześnie odmienny w każdej organizacji.
Międzynarodową organizacją finansową, jest, zatem instytucja o zasięgu międzynarodowym
pełniąca w gospodarce funkcję podmiotu dokonującego operacji finansowych. Za
podstawowe cele uznaje dokonywanie operacji finansowych w krajach swoich członków.
Ponadto to jej założenia niezbędny jest kapitał założycielski, który wpłacają państwa
członkowskie danej organizacji.
Finansowe organizacje międzynarodowe są wyspecjalizowaną (funkcjonalną) instytucją
mającą ograniczony zakres kompetencji, pełniące funkcje w określonym obszarze życia
społeczno-gospodarczego.
Organizacje te wspomagają swoich członków finansowo, poprzez udzielanie różnego rodzaju
kredytów i pożyczek. Doradzają w prowadzeniu inwestycji, polityki makroekonomicznej i
innych sprawach finansowych.
W poniższej pracy szczegółowo zostaną omówione cztery światowe organizacje finansowe:
Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Europejski Bank Odbudowy i
rozwoju oraz Europejski Bank Inwestycyjny.
Istotna cechą organizacji jest jej wielostronny charakter, który oznacza, że w skład danej
organizacji muszą wchodzić co najmniej trzy państwa.
Kolejną istotną cechą organizacji jest posiadanie przez daną organizację stałych organów.
Organizacja w swym zasadniczym kształcie istnieje i funkcjonuje w formie systemu stałych
organów, które wspólnie realizują postawione przed nią cele. W ich ramach przebiegają
wszystkie procesy uzgadniania stanowisk i podejmowania decyzji. To one, w ramach
otrzymanych uprawnień, reprezentują organizację i działają w jej imieniu .
Stałe organy stanowią rdzeń organizacji. Powoływane są na czas określony lub długi, o
ustalonym składzie i kompetencjach, stałych terminach posiedzeń z przewidzianym
mechanizmem podejmowania decyzji. Oznacza to, że ich istnienie, funkcjonowanie i
działanie zostały trwale uregulowane przez odpowiednie systemy zasad, norm i wzorców
działania, uznanych przez państwa za wiążące.
Za minimalne kryterium uznania związku państw za organizację przyjmuje się zazwyczaj
istnienie dwóch organów: międzynarodowego organu plenarnego, zbierającego się regularnie,
oraz stałego sekretariatu. To właśnie powstanie i funkcjonowanie stałego sekretariatu
odróżnia organizację od konferencji ad hoc lub serii konferencji, których personel
administracyjny nie działa między posiedzeniami.
Istotnym czynnikiem warunkującym, zaliczenie związku państw w poczet organizacji
międzynarodowych jest również, utworzenie jej na podstawie umowy międzynarodowej,
będącej równocześnie statutem organizacji.
Rozdział II
Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW)
2.1. Geneza i istota MFW
Idea utworzenia organizacji międzynarodowej, której zadaniem miała być stabilizacja kursów
walutowych oraz regulowanie zasad funkcjonowania międzynarodowego rynku walutowego
pojawiła się już w latach trzydziestych XX wieku. John M. Keynes wysunął wówczas projekt
utworzenia unii płatniczej, a następnie międzynarodowych organizacji finansowych
posługujących się wspólna jednostką monetarną – bancorem, która miała zastąpić złoto i stać
się pieniądzem światowym. Pomysł ten jednak nie został zrealizowany. Kryzys gospodarczy
skłonił państwa o gospodarce kapitalistycznej do powołania organizacji międzynarodowej,
mającej za zadanie przeciwdziałanie perturbacjom na międzynarodowym rynku walutowym.
Nad projektem jej statutu opracowano równolegle podczas II wojny światowej w Wielkiej
Brytanii - Plan Keynesa oraz w Stanach Zjednoczonych – Plan White’a .
Plan J.M. Keynesa, opierał się na konstrukcji unii clearingowej w ramach, której wszystkim
krajom zostałaby przyznana kwota równa 75% wartości średnich rocznych obrotów
handlowych, koncepcji proponującej kreację pieniądza międzynarodowego o nazwie bancor,
który zastąpiłby złoto w roli pieniądza światowego i służył rozliczaniu bilansów płatniczych
krajów członkowskich. Sam bancor miał być określony jako pewna ilość złota, miałby
ustalony parytet w złocie. Jednocześnie zostałyby ustalone stałe parytety do nowej jednostki,
tworząc tym samym podstawy systemu stałych kursów walutowych. System dopuszczał
jednorazową dewaluację w wysokości nieprzekraczającej 5%, dewaluacje głębsze musiałyby
uzyskać zgodę unii clearlingowej. Natomiast Plan White\'a, opierał się na idei stworzenia
międzynarodowego funduszu walutowego, idei systemu dewizowo-złotego, w którym rolę
pieniądza światowego odgrywałyby obok złota wymienialne na złoto waluty narodowe.
Proponowane rozwiązanie zakładało fundusz, który miał się składać w połowie z wkładów
państw członkowskich płaconych w zależności od sytuacji gospodarczej, w 10-25% w złocie,
w 25-40% w walucie narodowej i w połowie z kredytów. Kredyty walutowe, przeznaczone
wyłącznie na pokrycie deficytów bilansu płatniczego, mogłyby być udzielane do wysokości
wkładu członkowskiego danego kraju. Jeżeli natomiast jakiś kraj przekroczyłby swoją kwotę,
aby sfinansować własny deficyt bilansu płatniczego, to kredyt walutowy mógł uzyskać tylko
wówczas, gdy zobowiązał się do poddania odpowiednim rygorom, prowadzącym do
przywrócenia równowagi w bilansie płatniczym .
W roku 1941 amerykański Departament Skarbu opracował memoriał na temat problemów
monetarnych i finansowych, zalecając założenie funduszu międzynarodowego. Rok później
na polecenie prezydenta USA Franklina Delano Roosvelta wyłoniono komisje, której
powierzono opracowanie stosownej propozycji. W 1943 r. propozycję dotyczącą utworzenia
międzynarodowej organizacji walutowej przedstawiono ministrom finansów krajów
kapitalistycznych. Dyskusje ministrów doprowadziły do opracowania wspólnego projektu
powołania międzynarodowego Funduszu Walutowego(MFW) .
W dniach 1-22 lipca 1944 roku w Bretton Woods w stanie New Hampshire w USA odbyła się
konferencja założycielska MFW. Sygnatariuszami MFW było 44 kraje świata. Status MFW
wszedł w życie 27 grudnia 1945 r. po ratyfikowaniu go przez 29 państw uczestniczących w
konferencji walutowej i dostarczających 80% kapitału zakładowego Międzynarodowego
Funduszu Walutowego. Sesja inauguracyjna organu plenarnego MFW odbyła się 8 marca
1946 roku, przy czym MFW zaczął funkcjonować dopiero od 1 marca 1947 roku. W roku
1947 MFW popisał umowę z Organizacją Narodów Zjednoczonych, stając się organizacją
wyspecjalizowaną systemu ONZ .
Na konferencji w Bretton Woods zwyciężyła ostatecznie koncepcja White\'a, w myśl, której
równowaga płatnicza krajów uczestniczących miała być osiągana nie za pomocą ograniczania
wymienialności walut i nie przez zdanie się na działanie wyłącznie mechanizmów rynkowych
- jak miało to miejsce w przypadku systemu waluty złotej - lecz przez prowadzenie
odpowiedniej polityki gospodarczej, do czego zobowiązały się kraje uczestniczące w
systemie. System z Bretton Woods był pierwszym międzynarodowym systemem walutowym,
którego podstawę stanowiły następujące zasady :
- Stabilność walutowa (były dopuszczalne wahania kursów jedynie o +/- 1%);
- Wyznaczenie parytetu walut w złocie lub dolarach amerykańskich;
- Możliwość zmiany parytetu waluty po uzgodnieniu z Funduszem jedynie w przypadku
zaburzeń bilansu płatniczego.
Utworzenie MFW było rezultatem działań na rzecz ustanowienia nowego powojennego ładu
polityczno-gospodarczego. MFW miał przeciwdziałać częstym zmianom parytetów walut
oraz koordynować współpracę w dziedzinie polityki walutowej. Powołanie MFW było, więc
częścią szerszego programu zmierzającego do stworzenia trwałego pokoju po wojnie
światowej opartego na zdrowych ekonomicznych i politycznych stosunkach
międzynarodowych. Ośrodkami tej współpracy miały być trzy organizacje międzynarodowe,
przede wszystkim MFW, MBOiR oraz Międzynarodowa Organizacja Handlowa
(GATT/WTO) .
Na czele Międzynarodowego Funduszu Walutowego, od czasu jego utworzenia, czyli blisko
60 lat zawsze stał Europejczyk, podczas gdy jego „siostrzaną” instytucją - Bankiem
Światowym - kieruje Amerykanin. W kwietniu grupa krajów rozwijających się wezwała
MFW do zmiany tej zasady i wyboru na dyrektora generalnego „najlepszej osoby na to
stanowisko, niezależnie od jej narodowości”. Faworytem, na to stanowisko był hiszpański
prawnik i ekonomista Rodrigo Rato.
Rato cieszy się poparciem zarówno Europy jak i wielu krajów Ameryki Łacińskiej. Głęboka
znajomość tego drugiego kontynentu przydała mu się w czasie krachu finansowego w
Argentynie w 2003 roku, kiedy działające w tym kraju firmy hiszpańskie musiały odpisać
miliardy dolarów strat. Rato wsparł wówczas Argentynę, wzywając inwestorów do pozostania
w kraju, który, jego zdaniem, ma szanse wyjścia z kryzysu. W Europie Rato był od początku
zdecydowanym zwolennikiem Paktu na rzecz Stabilności i Rozwoju UE, który zobowiązuje
rządy do ograniczenia deficytu budżetowego, obniżenia inflacji i utrzymania silnego euro.
Pod jego kierownictwem Hiszpania zlikwidowała deficyty, przez długie lata stałą bolączkę
polityki gospodarczej Madrytu, zastępując je nadwyżką budżetową, sprostała też twardym
warunkom zakwalifikowania się do roli członka założyciela wspólnej waluty europejskiej,
euro. Z Rato za sterem polityki gospodarczej, Hiszpania przeżyła osiem lat nieprzerwanego
wzrostu, cały czas powyżej średniej UE. Nawet wówczas, kiedy wzrost silniejszych
gospodarczo państw załamywał się, w Hiszpanii trwał nieprzerwanie dalej, osiągając w
najlepszym okresie 4 proc. a obecnie 2,4 proc. „Był najlepszym ministrem finansów we
współczesnych dziejach Hiszpanii” - uważa Gregorio Izquierdo z madryckiego Instytutu
Badań Ekonomicznych .
5 maja bieżącego roku Rada Administracyjna Międzynarodowego Funduszu Walutowego
wybrała hiszpańskiego ekonomistę Rodrigo Rato nowym dyrektorem generalnym tej
instytucji. Rato został wybrany w dwóch etapach głosowania. Kadencja dyrektora
generalnego MFW wynosi pięć lat .
2.2. Cele i funkcje MFW
Cele MFW zostały określone w artykule I MFW w postaci sześciu zadań, mających stanowić
wytyczne polityki i decyzji tej organizacji międzynarodowej.
Są to :
1. Popieranie międzynarodowej współpracy walutowej przez stałą instytucję wyposażoną w
aparat do konsultacji i współdziałanie w międzynarodowych sprawach walutowych;
2. Ułatwienie rozwoju i zrównoważonego wzrostu wymiany międzynarodowej, przyczynianie
się przez to do popierania i utrzymywania wysokiego poziomu zatrudnienia i dochodu
realnego oraz rozwijania zasobów produkcyjnych wszystkich członków, jako naczelnych
zadań polityki gospodarczej;
3. Przyczynianie się do utrzymania stabilnych walut, utrzymanie uporządkowanych
stosunków walutowych między członkami i uniknięcie deprecjacji walut w celach
konkurencyjnych;
4. Pomaganie w tworzeniu wielostronnego systemu regulowania zależności w zakresie
bieżących transakcji między członkami i w usuwaniu ograniczeń dewizowych, które hamują
wzrost handlu światowego;
5. Wzmocnienie zaufania do członków przez stawianie do ich dyspozycji środków Funduszu,
przy odpowiednim zabezpieczeniu i umożliwianiu im w ten sposób korygowania szkodliwych
odchyleń od ich bilansów płatniczych bez uciekania się do środków oddziaływujących
ujemnie na pomyślność gospodarki krajowej lub światowej;
6. Skracanie, zgodnie z powyższym, czasu trwania i zmniejszenie stopnia braku równowagi w
bilansie płatniczym członków w obrotach światowych.
Aby te cele osiągnąć, kraje członkowskie współpracujące z MFW oraz między sobą
zobowiązały się do :
- kierowania swoją polityką gospodarczą i finansową w taki sposób, aby utrzymany został
zrównoważony wzrost gospodarczy,
- popierania stabilizacji gospodarczej przez zapewnienie uporządkowanych warunków
gospodarczych i finansowych,
- unikania manipulowania kursem walutowym lub wykorzystania międzynarodowego
systemu walutowego do osiągania nieuzasadnionych korzyści konkurencyjnych do innych
krajów,
- stosowania polityki kursu zgodnie z zasadami określonymi w statucie MFW.
Przystąpienie do MFW wymagało, więc od krajów członkowskich zobowiązania się do
ułatwienia wymiany handlowej. Drogą do tego miało być uwielostronnienie rozliczeń, a
zatem znoszenie ograniczeń dewizowych i wprowadzanie wymienialności walut.
Rozwój handlu uzależniony jest również od wzajemnego zaufania do polityki walutowej
krajów, za konieczne uznano, zatem współdziałanie i konsultacje krajów członkowskich w
sprawach dotyczących ich polityki walutowej oraz uruchomienie przez Fundusz
międzynarodowej pomocy potrzebnej do stabilizowania kursów i przywracania równowagi
płatniczej. Na tej podstawie MFW stał się centralną instytucją walutową świata wyposażoną
w trzy ważne funkcje :
1. Regulacyjną - stworzenie forum wielostronnych negocjacji i współpracy w dziedzinie
międzynarodowych stosunków walutowych.
2. Kontrolną - nadzorowanie przestrzegania przez kraje członkowskie ustanowionych przez
MFW reguł postępowania dotyczących polityki walutowej, płatności międzynarodowych i
wymienialności walut.
3. Operacyjną - dostarczenie krajom członkowskim środków finansowych w celu
umożliwienia przestrzegania reguł postępowania ustanowionych przez MFW, podczas
procesu wyrównywania lub utrzymywania nierównowagi bilansów płatniczych.
4. Konsultacyjną - nadzorowanie przez MFW uzgodnionych programów dostosowawczych i
wykorzystania kredytów zgodnie z ustalonymi wcześniej celami.
Uznając, że przyjęte cele nie mogą być zrealizowane natychmiast, głównie za względu na
słabość gospodarczą krajów europejskich po wojnie, w Umowie o MFW przewidywano okres
przejściowy. Nie określano wprawdzie długości tego okresu, ale ze sformułowań tego
artykułu wynikało, że spodziewano się zniesienia podstawowych ograniczeń walutowych w
krajach członkowskich w ciągu pięciu lat od rozpoczęcia działalności MFW. Jak już
wspomniano wyżej, Fundusz zaczął działać w marcu 1947 roku, wprawdzie wymienialność
walut w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej, a w związku z tym rzeczywiste
uwielostronnienie obrotów płatniczych, stało się jednak faktem dopiero z końcem lat
pięćdziesiątych .
Każdy kraj ma swobodę ustalania reguł kursowych dla swej waluty. MFW sprawuje jednak,
zgodnie ze statutem, ścisły nadzór nad polityką kursową krajów członkowskich. W ramach
tego nadzoru odbywa okresowe konsultacje z krajami członkowskimi oraz uzyskuje od nich
informacje ekonomiczne. Jest to niezbędne także w związku z funkcjami koordynacyjnymi
MFW w międzynarodowym systemie walutowym i międzynarodowej współpracy walutowej.
Sprawowany przez MFW nadzór nad polityką kursową krajów członkowskich uwzględnia
głównie potrzeby procesów dostosowawczych w zakresie bilansów płatniczych w skali całego
świata .
MFW sprawuje nadzór nad polityką kursową krajów członkowskich poprzez :
- regularną analizę polityki gospodarczej każdego kraju członkowskiego na tle innych krajów,
również w powiązaniu z rozwojem gospodarczym, jaki ma miejsce w innych krajach oraz
- regularne dyskusje na temat sytuacji gospodarczej w świecie. Pozwala mu ocenić politykę
gospodarczą i walutową krajów członkowskich oraz analizować rozwój gospodarki
światowej.
MFW uczestniczy w koordynacji polityki gospodarczej w skali międzynarodowej poprzez
opracowania głównych wskaźników oraz średnioterminowych scenariuszy rozwoju
gospodarczego.
W ramach prowadzonego nadzoru nad polityką kursową MFW odbywa regularne konsultacje
(z reguły, co rok) z krajami członkowskimi. Dokonuje wówczas analizy i oceny sytuacji
gospodarczej krajów członkowskich, polityki kursowej, fiskalnej, budżetowej oraz sytuacji w
bilansie płatniczym.
2.3. Zasoby finansowe i działalność kredytowa MFW
MFW uzyskuje środki finansowe na działalność z trzech źródeł. Pierwotnym źródłem są
składki państw członkowskim (tzw. kapitał zakładowy funduszu. Każdy kraj należący do
MFW ma wyznaczony udział członkowski, którego wartość jest wyrażona w jednostkach
SDR. Jest on wpłacany w chwili wstąpienia do Funduszu. Wysokość udziału i sposób jego
wpłaty określa Rada Gubernatorów. Kapitał zakładowy Funduszu jest niezbędny do
działalności operacyjnej MFW. Bez niego nie byłoby możliwe udzielanie pomocy krajom
członkowskim. Zasadnicze znaczenie kwot wnoszonych do jako kapitał zakładowy w
działalności MFW, wynika z następujących przyczyn :
- kwota stanowi podstawę zasobów finansowych MFW;
- korzystanie z pomocy Funduszu jest określone proporcjonalnie do wysokości kwoty
każdego państwa członkowskiego;
- przydziały SDR na rzecz krajów członkowskich są dokonywane proporcjonalnie do ich
wpłat do kapitału zakładowego Funduszu;
- na podstawie wysokości kwoty jest obliczana liczba głosów poszczególnych członków;
- mianowani Dyrektorzy Wykonawczy pochodzą z państw, posiadających najwyższe kwoty.
Każdy udział członkowski składa się z dwóch części: pierwszej, wpłaconej Funduszowi w
międzynarodowym aktywie rezerwowym, i drugiej, wpłaconej w walucie własnego kraju
członkowskiego. Obecnie wszystkie kraje członkowskie wpłacają ¼ w SDR-ach lub
wyznaczonych przez Fundusz walutach pełniących funcie walut rezerwowych. Natomiast
nowi uczestnicy wpłacają tę część udziału w wybranych przez MFW walutach innych krajów
członkowskich za ich zgodą. Część udziałów, która ma być wpłacana w zasobach
rezerwowych, powinna być ustalana z uwzględnieniem średnich (posiadanych przez Fundusz)
wpłat w zasobach rezerwowych dotyczących krajów członkowskich Funduszu oraz zasobów
kraju ubiegającego się o członkostwo .
Wtórnym źródłem finansowania działalności MFW jest emisja własnego środka płatniczego
pod nazwą specjalne prawa ciągnienia(ang. Special Driwing Right - SDR). Począwszy od
1970 roku uruchomiono okresową kreację SDR, tj. pieniądza międzynarodowego tworzonego
przez MFW, który pełni rolę pieniądza fiducjarnego - niewymagającego żadnego pokrycia,
opartego na zaufaniu, a jednocześnie cieszącego się zaufaniem krajów członkowskich i
pełniącego podstawowe funkcje pieniądza międzynarodowego.
Współcześnie SDR na coraz większą skalę pełnią podstawowe funkcje pieniądza
międzynarodowego, tj. miernika wartości, środka płatniczego oraz środka tezauryzacji w
warunkach światowych. Dzieje się tak, mimo iż zmieniają się zasady ich kreacji i
wykorzystania. Są one jednak nadal konsekwentnie podporządkowane podstawowym
regułom funkcjonowania MFW. Chociaż zmienia się m.in. bieżąca wartość SDR, to przepisy
regulujące funkcjonowanie MFW nadal stanowią o tym, że cała jego ewidencja prowadzona
jest w SDR-ach.
Największą kwotę w MFW mają Stany Zjednoczone (38 mld SDR w 2000 roku), co daje im
około 19% głosów. Jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że główne decyzje w MFW zapadają
większością 85% głosów, to oznacza to, że USA dysponują w MFW tzw. ryglowaną
większością głosów, czy indywidualnym prawem weta. Kraje wchodzące w skład Unii
Europejskiej, jako blok, dysponują również w MFW grupowym prawem weta. Ich łączna
kwota w MFW wynosi %( mdl SDR, co daje im blisko 27% głosów .
Obok SDR-ów do zasobów własnych wtórnych zaliczyć można również dochody osiągane z
lokat, funduszów powierniczych oraz emisji obligacji. Własne zasoby MFW uzupełniane są w
razie potrzeby zasobami pożyczonymi. MFW zaciągał dotychczas pożyczki ze źródeł
oficjalnych (skarb państwa i banki centralne) ze Szwajcarii oraz z Banku Rozrachunków
Międzynarodowych.
Kwoty udziałowe członków stanowią podstawowe źródło finansowe dla MFW. Niektórzy
członkowie zobowiązali się do pożyczania od MFW dodatkowych środków, kiedy występuje
światowe zapotrzebowanie w międzynarodowym systemie walutowym.
Istnieją dwa źródła uzupełniające, gdzie suma dostępna dla Funduszu z tych źródeł w roku
2002 wynosiła 34 mld SDR :
1. Ogólne Porozumienie Pożyczkowe (General Arrangements to Borrow GAB),
2. Nowe Porozumienie pożyczkowe (New Arragments to Borrow NAB).
W Ogólnym Porozumieniu 11 państw uprzemysłowionych lub ich banki centralne
postanowiły pożyczyć Funduszowi wyszczególnione waluty na rynkowych stopach
procentowych. Uruchomione zostały w 1962 roku, a odnowione, co 4 lub 5 lat, ostatnio w
1997 roku.
W meksykańskim kryzysie finansowym w grudniu 1994 r. okazało się, że więcej środków
będzie potrzebne do sfinansowania przyszłych kryzysów finansowych. Dla celu podwojenia
środków dostępnych w ramach GAB uczestnicy szczytu G7 (7 państw członkowskich MFW
posiadających największy procent głosów) w czerwcu 1995 r. postanowili wezwać kraje
uprzemysłowione do tworzenia sumy środków dla MFW. Rezultatem było tworzenie
porozumienia kredytowego między MFW, a 25 krajami członkowskimi i instytucjami o
nazwie Nowe Porozumienie Pożyczkowe. Ratyfikowano je w styczniu 1997 r., a weszło w
życie w 1998 roku. Po raz pierwszy wykorzystano środki z NAB w grudniu 1998 r. na
promesę kredytową dla Brazylii. Fundusz spłacił to zadłużenie w marcu 1999 r. po jedenastej
rewizji kwot udziałowych .
Kraje członkowskie Funduszu mogą uzyskiwać od niego pomoc finansową tylko z powodu
wystąpienia u nich niekorzystnej sytuacji płatniczej, czasowo i w celu rozwiązania
problemów płatniczych zgodnie z postanowieniami umowy. Podstawowym warunkiem
otrzymania kredytu przez państwo będące w trudnej sytuacji gospodarczej jest uprzednie
uzgodnienie programu dostosowawczego z MFW oraz jego efektywna realizacja. Przyznanie
kredytu jest poprzedzone odpowiednimi badaniami gospodarki kraju ubiegającego się o
pomoc. Negocjacje sa warunkami jej udzielenia. Każda decyzja o przyznaniu kredytu
obejmuje szczegółowo określone warunki, terminy przyznania kolejnych rat kredytu oraz
kryteria oceny realizacji programu dostosowawczego .
Państwa ubiegające się o pomoc Funduszu są zobligowane do przedstawienia jego organom
informacji obrazujących stan gospodarki. Eksperci MFW analizują ten stan gospodarki. Na
podstawie przeprowadzonych badań są formułowane przez Fundusz programy
dostosowawcze zmierzające do uzdrowienia gospodarki oraz usunięcia trudności płatniczych
kraju. Wypłata kolejnych rat kredytu uzależniona jest od pozytywnej oceny realizacji
uzgodnionego programu dostosowawczego. Pozytywna ocena Funduszu ma istotne znaczenie
dla gospodarki zainteresowanego kraju. Chodzi nie tylko o cel bezpośredni, jakim jest
uzyskanie pomocy, ważniejsze jest zwiększenie wiarygodności kredytobiorcy w stosunkach
międzynarodowych jako partnera handlowego oraz wzrost zaufania do jego waluty. Wpływa
to z kolei korzystnie na zwiększenie możliwości zaciągania dalszych kredytów na
międzynarodowym rynku kapitałowym .
Aktualnie obowiązują następujące ułatwienia kredytowe, dostępne dla krajów członkowskich
:
1. Promesy kredytowe,
2. Ułatwienia rozszerzone,
3. Polityka rozszerzonego dostępu,
4. Kompensacyjne i awaryjne ułatwienia finansowe,
5. Ułatwienia finansowe zapasów buforowanych,
6. Ułatwienia dostosowań strukturalnych,
7. Wzmocnienie dostosowań strukturalnych,
8. Systemowe ułatwienia transformacyjne.
Wyżej wymienione kredyty są udzielane na nieco odmienne priorytetowe cele, i pod nieco
różniącymi się warunkami do spełnienia, które musza być spełniane przez kraj ubiegający się
o pomoc MFW. Typowy program, warunkujący przyznanie kredytu obejmuje następujące
instrumenty polityki ekonomicznej :
- redukcje deficytu budżetowego dla ograniczenia inflacji,
- redukcje subsydiów dla nierentownych przedsiębiorstw sektora publicznego gospodarki,
- radykalne kontrole wzrostu płac i świadczeń społecznych,
- liberalizację handlu zagranicznego, a zwłaszcza redukcję ceł dla zwiększenia konkurencji na
rynku krajowym oraz wymuszenia pożądanych przekształceń restrukturyzacyjnych
przedsiębiorstwa,
- zapewnienie korzystnych warunków dla napływu inwestycji zagranicznych.
Wymienione środki zastosowane łącznie stwarzają warunki średniookresowej, a tym bardziej
długookresowej poprawy sytuacji gospodarczej kraju ubiegającego się o pomoc. Jednakże
instrumenty krótkookresowe powodują konieczność ponoszenia znacznych wyrzeczeń przez
społeczeństwo. Wyzwalają rezerwy zbędnego zatrudnienia i tworzą wrażenia, że przyczyniają
się do wzrostu bezrobocia. Ich rygorystyczne stosowanie powoduje sprzeciw społeczny,
szczególnie grup pracowników przedsiębiorstw pracujących nieefektywnie, którym cofnięto
dotacje. Stanowi to element szerokich socjologiczno-ekonomicznych procesów transformacji
gospodarki kraju przechodzącego do funkcjonowania w powiązaniu z rynkiem światowym .
2.4. Struktura organizacyjna i członkostwo w MFW
Siedzibą MFW jest Waszyngton. Najwyższą decyzyjną władzą Międzynarodowego Funduszu
Walutowego jest Rada Gubernatorów. Rada Gubernatorów składa się z gubernatorów i ich
zastępców mianowanych przez kraje członkowskie. Reprezentowane są w niej wszystkie
państwa członkowskie. Gubernatorem jest minister finansów, a jego zastępcą prezes Banku
Centralnego. Do kompetencji rady nalezą decyzje związane z :
- członkostwem,
- udziałami, parytetami walut,
- współpracą z innymi organizacjami międzynarodowymi, - podziałem czystego dochodu, zatwierdzanie zmiany statutu,
- zajmowanie się sprawami budżetowymi (zatwierdzanie wysokich kredytów i ich
oprocentowania).
Rada pełni także funkcje nadzorcze w stosunku do Dyrekcji Wykonawczej, której może
przekazać wszystkie inne uprawnienia poza wyżej wymienionymi. Organ ten spotyka się raz
do roku, dokonując przeglądu sytuacji finansowej na rynku międzynarodowym. Sesje
nadzwyczajne mogą być zwoływane na życzenie 15 członków dysponujących 25% głosów.
Kworum stanowi 2/3 ilości głosów. Co 3 sesja odbywa się w innym kraju członkowskim,
pozostałe przeprowadzane są w Waszyngtonie .
Instytucją wykonawczą są Dyrektorzy Wykonawczy. Dyrekcja składa się z 22 dyrektorów: 6
mianowanych i 16 wybieranych oraz dyrektora generalnego. Dyrektorzy mianowani
reprezentują 6 państw o najwyższych kwotach składek. Rada Administracyjna
odpowiedzialna jest za bieżącą działalność MFW. Rada Wykonawcza zbiera się tak często jak
jest to niezbędne, zajmuje się bieżącymi sprawami organizacji. Do obowiązków Dyrekcji
Wykonawczej należy przede wszystkim :
- podejmowanie decyzji dotyczących udzielania pomocy finansowej przez Fundusz, umów
kredytowych i nadzoru nad ich wykonaniem, zmiany kwot,
- podejmowanie decyzji dotyczących strategii rozwiązywania problemu zadłużenia, wykonywanie spraw poleconych przez Radę Gubernatorów,
- nadzór nad przestrzeganiem zasad umowy przez państwa członkowskie,
- wiążące interpretowanie umowy.
W charakterze organów doradczych i konsultacyjnych, które działają na rzecz naczelnych
organów MFW, występuje Komitet Tymczasowy i Komitet Rozwoju.
Komitet Tymczasowy powstał do ingerowania zmian w statucie. Gdy nie ma potrzeby zmiany
statutu komitet ocenia sytuację finansową. Zbiera się dwa razy do roku. Dostarcza on Radzie
Gubernatorów informacji na temat dostosowania międzynarodowego systemu walutowego
oraz płynności międzynarodowej do warunków funkcjonowania gospodarki światowej,
poprawek do statutu MFW zgłaszanych przez dyrektorów wykonawczych oraz bieżących
wydarzeń stwarzających zagrożenie dla funkcjonowania międzynarodowego systemu
walutowego .
Komitet Rozwoju ma taką samą strukturę, jak Komitet Tymczasowy. Przedmiotem jego
zainteresowań jest transfer zasobów rzeczowych do krajów rozwijających się oraz wszelka
inna pomoc udzielana tym krajom .
Poniższy rysunek przedstawia szczegółową strukturę Międzynarodowego Funduszu
Walutowego z podziałem na najważniejsze Departamenty.
Rysunek 1.
Struktura Międzynarodowego Funduszu Walutowego
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 161
Działalnością operacyjną MFW zajmuje się również szereg departamentów i jednostek. Do
głównych należą: Sekretariat, Departamenty Regionalne, Departament Prawny. W
Departamentach Regionalnych analizuje się sytuację gospodarczą poszczególnych regionów.
Departamenty Funkcjonalne i Usług Specjalnych opracowują procedury pomocy konkretnym
krajom członkowskim i świadczą im pomoc. Zajmują się również kształceniem nowych kadr
w ramach kursów prowadzonych przez Instytut MFW. D. -Informacja i Łączność
odpowiadają za kontakt i współpracę MFW z innymi organizacjami lub regionami. D. Usług
Pomocniczych, w tym usługi administracyjne, lingwistyczne, Sekretariat służą MFW jako
całość.
Pierwotnymi członkami Międzynarodowego Funduszu Walutowego są państwa, które
podpisały jego statut na konferencji walutowo-finansowej w Bretton Woods oraz
ratyfikowały go przed 1 grudnia 1945 r. Członkiem wtórnym MFW może zostać każde
autonomiczne państwo, które wyrazi gotowość i chęć uczestnictwa w MFW (złoży akces,
przyjmie pracowników Funduszu i dokona negocjacji członkowskich), jest w stanie sprostać i
zaakceptować wymagania statutowe Funduszu oraz zostanie przyjęte na członka MFW
(otrzyma, co najmniej 85% ogólnej liczby głosów w organie plenarnym – Radzie
Gubernatorów) .
Liczba krajów członkowskich MFW szybko wzrastała. Członkami założycielami było 41
państw (w tym, również Polska). W 1947 r. skład członkowski stanowiły 43 kraje, w 1960 r. 69, a już 1969 roku 115 państw zrzeszał MFW, następnie 1974 r. liczba wzrosła do 126, w
1985 r. -148, w 1990 r. - 152, a w 1995 r. - 178, w 1999 r. członkami MFW było już 182
państwa świata .
Polska była jednym z krajów założycielskich, jednak pod naciskiem ZSRR wystąpiła z MFW
14 marca 1950 roku, a wraz z nią wystąpiły również takie kraje jak: Czechosłowacja w 1954
roku oraz Kuba w roku 1964 . W 1981 r. Polska zwróciła się z prośbą o ponowne przyjęcie do
MFW, jednak za względów politycznych jej rozpatrzenie zostało odłożone. Ponownie Polska
stała się członkiem MFW 12 czerwca 1986 roku.
Członkostwo w Funduszu daje możliwość korzystania z niżej oprocentowanych kredytów niż
w innych źródłach, przy jednoczesnym skoncentrowania miejsca pobierania kredytu. W
przypadku emisji SDR członek uzyskuje możliwość nie oprocentowanego i bezzwrotnego
otrzymania pożyczki. Dodatkową zaletą przynależności do MFW jest podniesienie
wiarygodności kredytowej danego kraju na arenie międzynarodowej. Każdy kraj członkowski
zobowiązany jest do zgłoszenia przynależności do wybranego systemu walutowego i
przestrzeganie jego zasad, informowania o bieżącej sytuacji gospodarczej w dziedzinie handlu
panicznego, bilansu płatniczego, rezerw dewizowych itp. oraz zobowiązany jest do
przedstawiania programów stabilizacyjnych i równoważenia bilansu płatniczego oraz
przestrzegania wskazówek MFW .
Każdy członek MFW ma prawo do wystąpienia z organizacji przez pisemne zawiadomienie.
Wystąpienie uzyskuje moc prawną w momencie otrzymania zawiadomienia przez MFW.
MFW może również zawiesić kraj członkowski w jego prawach. Zgodnie z postanowieniami
statutowymi, kraj członkowski może zostać wykluczony z organizacji, gdy nie dopełnia
swych obowiązków wynikających ze statutu. Jednak, przed podjęciem jakichkolwiek działań
w kwestii wykluczenia, państwo członkowskie powinno być poinformowane i mieć czas na
odniesienie się do danej sytuacji zarówno ustnie, jak i pisemnie.
Status MFW przewiduje, iż w większości decyzje podejmowane sa przez głosowanie ważone
- odróżnia to MFW od innych organizacji międzynarodowych. Głosowanie to polega na tym,
że każde państwo członkowskie dysponuje nie jednym głosem, lecz różną ich liczbą. Zasada
przydziału głosów jest następująca: każdy kraj członkowski posiada 250 głosów, a każdy
kolejny głos jest przyznawany za wpłatę 100 tys. SDR do kapitału MFW. Największą liczbą
głosów w MFW dysponują przede wszystkim USA, Japonia, Niemcy, Francja i Wielka
Brytania (Tabela 1).
Tabela 1
Członkowie MFW dysponujący największą liczbą głosów
Kraj Liczba głosów Odsetek ogólnej liczby głosów
Stany Zjednoczone
Japonia
Niemcy
Francja
Wielka Brytania
Włochy
Arabia Saudyjska
Kanada
Rosja
Chiny 371 743
133 378
130 332
107 635
107 635
70 805
70 105
63 704
59 704
47 122 17,53
6,29
6,15
5,08
5,08
3,32
3,31
3,01
2,82
2,22
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 170
W roku 2001 ogólna liczba głosów w MFW do rozdysponowania, pomiędzy kraje
członkowskie wynosiła 2 118 076. Polska dysponuje 13 940 głosami, co stanowi zaledwie
0,66% ogólnej liczby głosów. W zależności od ważności uchwały w MFW podejmowane są
różną większością głosów :
- 85% głosów - wymagają decyzje dotyczące ustalenia wysokości wpłat do kapitału
zakładowego (Rada Gubernatorów), przydziału SDR (Rada Gubernatorów), zmian struktury i
statutu Funduszu (Rada Gubernatorów), zmian w terminach płatności (Rada Wykonawcza),
sprzedaży złota (Rada Wykonawcza);
- 70% głosów - wymagają decyzje dotyczące oprocentowania (Rada Wykonawcza) oraz
zawieszania krajów członkowskich w prawie do głosowania (Rada Gubernatorów);
- zwykłą większością głosów - inne decyzje.
W praktyce Rada Wykonawcza rzadko stosuje głosowanie ważone. W większości
przypadków decyzje podejmuje się na zasadzie consensusu. Decyzje MFW są prawnie
wiążące dla wszystkich krajów członkowskich .
2.5. Współpraca Polski z MFW
Polska, która uczestniczyła w konferencji w Bretton Woods, należała do grupy państw
założycielskich MFW. Na czele delegacji polskiej stał ówczesny minister skarbu Ludwik
Grosfeld. Dokument przystąpienia Polski do tej organizacji został złożony w dniu 26 marca
1946 r. Kwota udziałowa Polski w 1946 r. wynosiła 125 mld USD, co stanowiło 1,52%
ogólnej kwoty kapitału własnego Funduszu. Suma, którą Polska wpłacała na początku
działalności funduszu, plasowała ja na dziesiątym miejscu pod względem udziału
poszczególnych państw w kapitale zakładowym Funduszu .
Współpraca między MFW a Polską nie układała się dobrze. Wynikało, to głównie z napiętej
sytuacji politycznej w stosunkach międzynarodowych na przełomie lat 40 i 50. Jedną z
najważniejszych kwestii spornych w stosunkach Polski z Funduszem należało ustalenie
parytetu polskiej jednostki pieniężnej, gdyż to stanowiło podstawowy warunek uzyskania
dostępu do kredytów MFW. Ponadto Polska w wyniku złej kondycji gospodarczej po II
wojnie światowej nie była w stanie wpłacić 25% swojej kwoty udziałowej w złocie. W
następstwie wszystkich niekorzystnych okoliczności Polska wystąpiła z Funduszu w marcu
1950 roku .
W latach 70-tych nastąpiła zmiana negatywnego stanowiska Polski wobec Funduszu. Wiązało
się to niewątpliwie z poprawą stosunków politycznych i handlowych na linii Wschód Zachód zachodzących w tym czasie. Ponadto na początku lat 80 Polska znalazła się w obliczu
gwałtownego kryzysu finansowego. Zadłużenie Polski u wierzycieli zachodnich w 1971 roku
wynosiło 1,14 mld USD, a w 1979 r. wzrosło o 20 mld USD. Wysokość zadłużenia
zagranicznego i problem jego obsługi spowodował, że Polska coraz dotkliwiej zaczęła
odczuwać potrzebę pomocy na dużą skalę. Dnia 10 listopada 1981 r. Polska przedłożyła
odpowiednim władzom MFW oficjalny wniosek o akcesję. Ostatecznie 12 czerwca 1996 r.
Polska po raz drugi została członkiem MFW. Kwota udziałowa wynosiła 680 mln SDR,
jednak po ostatniej podwyżce kwot suma ta wzrosła do 988,5 mln SDR. Obecnie kwota
udziałowa Polski jest najważniejszą spośród państw byłego bloku wschodniego, które
przystąpiły do Funduszu. Interesy Polski w MFW reprezentowane są przez ministra finansów.
Narodowy Bank Polski jest właścicielem wkładu Polski w MFW, który wnoszony jest w
walucie krajowej .
Po ponownym przyjęciu do MFW Polska nie została w sposób automatyczny objęta
kredytami Funduszu. Dopiero zmiany, jakie dokonały się w Polsce w 1989 r. na płaszczyźnie
politycznej i gospodarczej, sprawiły, że zmienił się klimat wzajemnych stosunków. Od tej
pory Fundusz zaczął odgrywać centralną rolę we wspieraniu wysiłków polskich w procesie
zmian gospodarczych i ekonomicznych.
Do obecnej chwili Polska podpisała cztery porozumienia z MFW o przyznaniu kredytów,
m.in. na reorganizację systemu gospodarczego i likwidowanie deficytu płatniczego. Oprócz
wsparcia finansowego Polska mogła skorzystać także z pomocy technicznej oraz doradztwa w
zakresie polityki makroekonomicznej.
1) Pierwsze porozumienie Polski z MFW zostało zatwierdzone 5 lutego 1990 r. -dotyczyło
wsparcia rządowego programu stabilizacyjnego. Poprzedzone było wystosowaniem w grudniu
1989 r. do właz MFW listu intencyjnego, który zawierał szczegóły programu gospodarczej
stabilizacji w Polsce. Uzgodniony program stał się podstawą do przyznania Polsce kredytu
typu Promesy kredytowe w wysokości 545 mln SDR, tj. około 710 mln USD, na okres od
lutego 1990 r. do marca 1991 r. Polska nie uzyskała jednak całej pożyczonej kwoty, gdyż nie
była w stanie sprostać warunkom umowy zawartej z Funduszem. Już na początku 1990 r.
nastąpił wyraźny wzrost cen, następnie doszło do obniżenia się dochodów ludności aż o 25%.
PKB w 1990 r. był niższy o 12% w porównaniu z 1989 roku. Zatem stan polskiego zadłużenia
zagranicznego w walutach wymienialnych wzrósł pod koniec 1990 roku o prawie 6 mln USD
w porównaniu z końcem 1989 r. W wyniku niekorzystnej oceny sytuacji gospodarczej
Fundusz zawiesił wypłacanie kolejnych transz kredytu. W rezultacie Polska wykorzystała
zaledwie 345 mln SDR z ogólnej kwoty pożyczki.
2) Drugie porozumienie z MFW typu Ułatwienia rozszerzone, zostało zawarte w kwietniu
1991 r. na okres trzech lat. Podobnie jak wysokości 1,8 mld SDR, tj. około 2,5 mld USD, był
kolejny list intencyjny rządu polskiego oraz memorandum omawiające program przekształceń
strukturalnych gospodarki polskiej w latach 1991-1993. Kłopoty gospodarcze związane
między innymi ze zbyt szybkim narastaniem deficytu budżetowego w połowie 1991 roku
spowodowały, że MFW i tym razem wypłacił Polsce tylko 13% z ogólnej sumy środków
przewidzianych w ramach drugiego porozumienia.
3) Trzecie porozumienie między Polską a MFW, typu promesy kredytowe zostało zawarte w
marcu 1993 r. na okres 12 miesięcy. Przyznawało ono Polsce kredyt w wysokości 476 mln
SDR, tj. około 655 mln USD. Część powyższej sumy została przeznaczona na pokrycie
redukcji zadłużenia Polski wobec banków komercyjnych. Tym razem Polsce udało się
wykorzystać pozostałe środki finansowe do marca 1994 r., po stwierdzeniu wykonania przez
Polskę kryteriów wykonawczych szczególnie w zakresie ograniczenia deficytu budżetowego.
Część pożyczki została, zatem skierowana głównie na przebudowę systemu podatkowego i
przyspieszenie procesu prywatyzacji.
4) Czwarte porozumienie z MFW, również było typu Promesa kredytowa, zostało
zatwierdzone w sierpniu 1994 r. Wysokość kredytu ustalono na sumę 545 mln SDR, tj. około
791 mln USD. Podobnie jak w przypadku trzeciego porozumienia otrzymane środki Polska
przeznaczyła na finansowanie redukcji zadłużenia wobec banków komercyjnych .
W ramach powyższych porozumień Polska uzyskała kredyty na łączną kwotę 1 237,4 mln
SDR (1,8 mld USD). Całe zadłużenie wobec Funduszu zostało spłacone przedterminowo w
1995 r. Szczegółowe ujęcie wszystkim przyznanych kredytów Polsce w ramach czterech
porozumień z MFW przedstawia poniższa tabela.
Tabela 2
Kredyty przyznane Polsce przez MFW
Rodzaj kredytu Rok Suma zagwarantowana
w mln SDR Suma przyznana
w mln SDR
SBA 1990 545 357,5
ELF 1991 1224 76,5
CCFF 1991 600 162,6
SBA 1993 476 357,5
SBA 1994 333,3 283,3
Razem: - 3 178,3 1 237,4
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 186.
Członkostwo Polski w MFW daje jej korzyści wymierne i niewymierne. Do korzyści
wymiernych należy korzystanie z kredytów MFW i przydział SDR po wznowieniu ich dalszej
kreacji. Do korzyści niewymiernych natomiast zaklasyfikować należy włączenie Polski do
międzynarodowego systemu walutowego i międzynarodowej współpracy walutowej. Polska
odniosła ze współpracy z MFW istotne korzyści związane z :
- uzyskanie dostępu do kredytów innych międzynarodowych organizacji finansowych,
- utworzenie Funduszu Stabilizacyjnego na zapewnienie wewnętrznej wymienialności
polskiego złotego,
- uzgodnieniem i przeprowadzeniem redukcji i reorganizacji polskiego zadłużenia w ramach
zawartego porozumienia z Klubem Paryskim,
- zawarciem umowy o redukcji polskiego zadłużenia wobec banków komercyjnych
zgrupowanych w Klubie Londyńskim,
- przekształceniem Funduszu Stabilizacyjnego w Fundusz Prywatyzacji Banków polskich.
Obowiązkiem Polski jest dostarczanie MFW wielu informacji ekonomicznych, odbywanie
corocznych konsultacji z MFW oraz prowadzenie polityki walutowej, gospodarczej i
finansowej, która ma sprzyjać przywracaniu równowagi gospodarczej i płatniczej. Polska w
MFW plasuje się raczej na liście beneficjentów Funduszu niż na liście państw, które wnoszą
istotny wkład w jego funkcjonowanie. Dla Polski współpraca Międzynarodowym Funduszem
Walutowym miała istotne znaczenie dla zmniejszenia wysokości jej zadłużenia. Dzięki
negocjacjom zmniejszającym wielkość polskiego długu zagranicznego Polska uzyskała
ponownie dostęp do międzynarodowego rynku kapitałowego i zagranicznego kredytów, na
przykład Banku Światowego czy Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Władze polskie
musza jednak uwzględniać fakt, iż spłata polskiego zadłużenia w ciągu najbliższych lat będzie
stanowiła ogromne obciążenie dla budżetu państwa. W latach 1990-1999 Polska została
objęta okresem przejściowym, w którym spłaty zadłużenia ograniczono do minimum tak, aby
nie spowalniać tempa transformacji gospodarczej w naszym kraju. Od 2000 r. koszty obsługi
długu zagranicznego będą stopniowo wzrastały. Spłaty rat i odsetek tylko z tytułu zadłużenia
budżetu państwa w latach 2000-2009 wyniosą około 35 mld USD, wobec 16 mld USD w
latach 1990-1999. Najwyższe płatności przypadają na lata 2007 i 2008, kiedy średnio w roku
Polska będzie musiała przeznaczyć na ten cel po 5 mld USD. Pod koniec marca 2000 r.
ogólne zadłużenie Polski wynosiło 63,8 mld USD.
Rozdział III
Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (Bank
Światowy)
3.1. Powstanie i cele Banku Światowego
Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju (Bank Światowy) jest kolejną z
najważniejszych międzynarodowych organizacji finansowych. Został powołany jednocześnie
z MFW na Monetarnej i Finansowej Konferencji w Bretton Woods, która odbyła się w dniach
1-22 lipca 1944 roku. Bank Światowy rozpoczął swoją działalność 25 czerwca 1946 roku.
Członkami Banku Światowego mogą być tylko kraje zrzeszone w Międzynarodowym
Funduszu Walutowym. Pierwotnymi członkami były 44 kraje, w również Polska i Kuba, które
wystąpiły z Banku Światowego powodów gospodarczo-politycznych odpowiednio w czerwcu
1950 i w listopadzie 1960. Początkowo członkiem organizacji była także Czechosłowacja,
która z powodu nie wykonania swych zobowiązań wobec Banku Światowego została w toku
odpowiednich procedur wyłączona z członkostwa.
Celem Banku Światowego miało być skierowanie gospodarki światowej na właśc. tory po II
wojnie światowej. Istniała potrzeba skierowania gospodarki światowej odbudowy dróg,
połączeń komunikacyjnych, systemów energetycznych i innych podstawowych bloków
gospodarki zniszczonych wojną krajów Europy. To zadanie zostało powierzone
Międzynarodowemu Bankowi dla Odbudowy i Rozwoju. Pomoc dla krajów Europy
Zachodniej nadeszła wkrótce w formie amerykańskiego Planu Marshalla, a Bank Światowy
przesunął kierunek swojej działalności pomocowe na kraje rozwijające się Azji, Afryki i
Ameryki Łacińskiej .
Założyciele Banku mieli na myśli instytucję globalna, której członkostwo obejmowałoby w
końcu wszystkie kraje świata. Wkrótce jednak po spotkaniach w Bretton Woods stało się
oczywiste, że duch międzynarodowej współpracy został wyparty przez rozłam ideologiczny,
dotyczący struktury systemów ekonomicznych. Aczkolwiek Związek Radziecki wysłał
swoich delegatów do Bretton Woods, nie stał się on członkiem założycielem Banku. Kraje
znajdujące się w strefie jego wpływów, które były pierwotnymi członkami Banku, wkrótce
się z niego wycofały.
Spośród 45 członków założycieli w 1947 r., 32 to kraje europejskie i latynoskie. W następnej
dekadzie dołączyły również kraje azjatyckie, a w 1967 roku, po uzyskaniu niepodległości
kraje afrykańskie - wówczas członkostwo Banku wyniosło 106 krajów. Obecnie (w roku
2002) liczba członków Banku Światowego wynosi 187 krajów (w tym również od 1986 roku
Polskę) .
Członkostwo w Banku Światowym można podzielić na członkostwo pierwotne oraz
prywatne. Pierwotni członkowie to państwa, które podpisały Kartę Banku na konferencji
założycielskiej. W momencie powstania Bank liczył 45 członków. Do państw, które miały
największy udział w kapitale założycielskim należały: USA, Wielka Brytania, Chiny, Francja,
Indie, Kanada, Holandia, Belgia, Austria. Członkostwo nabyte (wtórne) przypada państwom,
które podpisały statut Banku w okresie późniejszym i spełniły warunki określone przez tę
organizację .
Jak wspomniano wyżej warunek niezbędny do nabycia w nim członkostwa w Banku
Światowym to przynależność do MFW. Państwo, które chce nabyć członkostwo w Banku
powinno podpisać umowę i ratyfikować statut. O przyjęciu decyduje Rada Gubernatorów. Po
uzyskaniu członkostwa, kraj nowoprzyjęty musi wpłacić wyznaczony udział członkowski.
Zawieszenie państwa w prawach członkowskich jest rodzajem sankcji, którą stosuje się w
przypadku niewypełnienia przez nie zobowiązań wobec Banku. Sankcja ta jest uruchamiana z
reguły automatycznie wobec państwa, które zalega ze składką członkowską za okres dwóch
lat i jest związana z pozbawieniem go prawa do głosowania. Decyzję o zawieszeniu
podejmuje Rada Gubernatorów. Członkostwo może zostać przywrócone po wpłaceniu
zaległych składek, jednak nie później niż po upływie jednego roku od zawieszenia. Po
upływie tego terminu państwo takie automatycznie przestaje być członkiem Banku. Utratę
członkostwa w Banku powoduje również, utrata członkostwa w MFW. W pewnych
sytuacjach Rada Gubernatorów poprzez głosowanie, może podjąć decyzję o utrzymania w
prawach członkowskich państwa, które utraciło status członka Banku Światowego. Każdy
członek Banku ma prawo do wystąpienia z jego szeregów na własne żądanie. Dokonuje się to
poprzez wysłanie pisemnej informacji o wystąpieniu z organizacji, wcześniej jednak musi
uregulować wszystkie zobowiązania finansowe wobec Banku, jeśli takowe posiada .
Aktualnie priorytetowym celem powstania Banku jest wspieranie rozwoju gospodarczego i
ograniczenie ubóstwa w krajach rozwijających się. Bank udziela kredytów w celu
zmniejszenia ubóstwa oraz finansowania inwestycji przyczyniających się do wzrostu
gospodarczego tych krajów. Inwestycje obejmują pomoc doraźną realizowaną przez budowę
dróg, elektrowni, szkół czy systemów irygacyjnych, jak również dostarczanie pomocy
merytorycznej i doradztwa fachowego oraz organizowanie różnego rodzaju służb szkolenia
rolniczego, szkoleń nauczycieli, programów żywienia oraz poprawy sytuacji dzieci i kobiet w
krajach Trzeciego Świata .
Obszary działalności Banku Światowego:
- odbudowa zniszczonych przez wojnę gospodarek krajów członkowskich,
- popieranie prywatnych inwestycji zagranicznych na terytorium krajów członkowskich,
- doprowadzenie do równowagi w wymianie międzynarodowej,
- rozwój przedsiębiorstw lokalnych poprzez dostarczanie im zagranicznych źródeł
finansowania.
Do celów statutowych Banku, które zostały określone w Karcie Banku, należą :
1. Pomoc w odbudowie i rozwoju państw członkowskich przez ułatwienie inwestycji, łącznie
z odbudową przedsiębiorstw zniszczonych podczas wojny i przystosowaniem produkcyjnych
możliwości do celów pokojowych oraz pobudzanie postępu gospodarczego w krajach mniej
rozwiniętych.
2. Popieranie prywatnych inwestycji zagranicznych za pomocą gwarancji albo udziałów w
pożyczkach i innych lokatach, dokonywanych przez prywatnych inwestorów. Natomiast, jeśli
nie dysponuje się kapitałem prywatnym na odpowiednich warunkach, Bank ma prawo
uzupełniać prywatne środki na inwestycje przez dofinansowanie przedsięwzięcia na
dogodnych warunkach z własnego kapitału i zgromadzonych funduszów oraz z innych
własnych środków.
3. Popieranie długofalowego zrównoważonego wzrostu międzynarodowej wymiany i
utrzymanie równowagi bilansów płatniczych przez zachęcanie do międzynarodowych
inwestycji, mających na celu rozwijanie zasobów produkcyjnych członków, co ma
spowodować podniesienie stopy życiowej i polepszenie warunków pracy w krajach
członkowskich.
4. Koordynowanie własnych pożyczek ze środków uzyskanych od innych organizacji
międzynarodowych oraz dbanie o rozwój finansowanie przedsiębiorstw lokalnych ze źródeł
zagranicznych.
Po ponad 50 latach działalności Banku, doświadczenie potwierdziło słuszność celów
podstawowych, jednak wraz z rozwojem gospodarczym i rozwojem nowych technologii
zmieniły się problemy, z którymi borykają się kraje. Dlatego też do sfer zainteresowania
Banku dołączyły problemy, które są związane z :
1. inwestowaniem w ludzi, ze szczególnym naciskiem na ochronę zdrowia i edukację,
2. działania na rzecz ochrony środowiska prywatnego,
3. stymulowanie rozwoju sektora prywatnego,
4. wzmacnianie zdolności działania rządów różnych państw,
5. promowanie reform gospodarczych.
Ostatnie konferencje ONZ przyjęły kilka założeń - celów na XXI wiek. Bank Światowy
pomaga je osiągnąć i będzie nadzorował ich realizację w krajach, które wspomaga. Celami
tymi są :
- zredukowanie do połowy osób żyjących w skrajnym ubóstwie do roku 2015,
- utworzenie uniwersalnego systemu edukacji podstawowej do 2015,
- osiągnięcie równości płci w szkołach podstawowych i średnich do roku 2005,
- zmniejszenie zgonów śród noworodków i dzieci o 2/3 oraz śmiertelnych urodzeń o ¾ do
roku 2015,
- wprowadzenie uniwersalnego dostępu do usług medycznych do roku 2015,
- cofnięcie obecnego globalnego i narodowego zużycia zasobów naturalnych do roku 2015.
Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju pomyślany został jako instytucja koordynująca
i kontrolująca działalność inwestycyjną w skali światowej, a tym samym gwarantująca
możliwie najlepsze efekty gospodarcze, przyczyniające się (przez oddziaływanie na
inwestycje) do zrównoważonego i bezkonfliktowego wzrostu wymiany międzynarodowej.
Bank pośredniczy między instytucjami finansowymi wypożyczającymi swe kapitały a
członkami korzystających z tych pożyczek. Zgodnie ze statutem bank oddziałuje na kierunki i
charakter cyrkulacji kapitału prywatnego. Własne zasoby angażuje natomiast tylko w te
inwestycje, które nie zdołają przyciągnąć prywatnego kapitału z powodu np. długiego cyklu
inwestycyjnego czy niskiej rentowności. Szczególnie ważne dla rozwoju gospodarczego
inwestycje w dziedzinie: transportu, łączności, rolnictwa, oświaty, leśnictwa mogą liczyć na
pomoc banku, gdyż ich pomyślny rozwój stwarza jednocześnie warunki do napływu kapitału
prywatnego.
Należy także zaznaczyć, że, pomimo iż Bank Światowy nie jest instytucją tworzącą
standardy, to jednak jego doświadczenie okazało się pomocne przy wspieraniu realizacji
procesu reform w krajach rozwijających się. Bank Światowy pomagał MFW w tworzeniu
Kodeksu Dobrych Praktyk w dziedzinie Przejrzystości Skarbowej, a obecnie współpracuje
przy jego wprowadzaniu w życie. W ślad za tym opracowano szereg zasad instytucjonalnych,
które mogą przyczyniać się do prawidłowej realizacji reformy sektora publicznego i
stosowania metod dobrego zarządzania .
3.2. Struktura organizacyjna Banku Światowego
Grupa Banku Światowego obejmuje oprócz Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju
(International Bank for Reconstruction and Development - IBRD), inne afiliowane przy nim
instytucje finansowe. Instytucje te udzielają kredytów i pożyczek dla szerzonych w swoich
kręgu państw. Do instytucji tych zaliczyć należy :
- Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (International Develipment Association - IDA),
- Międzynarodowa Korporacja Finansowa (International Finance Corporation - IFC),
- Wielostronną Agencję Gwarancji Inwestycyjnych (Multilateral Investment Guarantee
Agency - MIGA),
- Międzynarodowe Centrum dla Rozwiązywania Sporów Inwestycyjnych (International
Centra for Settement of Investment Disputes - ICSID).
Bank Światowy jest utworzony w formie spółki akcyjnej, gdzie liczba głosów jest adekwatna
do włożonego kapitału do MFW. Bank działa pod kierownictwem Zarządu Gubernatorów.
Każdy ze 187 krajów członkowskich Banku reprezentowany jest przez jednego gubernatora,
którym jest zwykle funkcjonariusz rządowy szczebla ministerialnego. Zarząd Gubernatorów
przekazuje swoje uprawnienia mniejszemu gronu przedstawicieli - Zarządowi Dyrektorów
Wykonawczych, z siedzibą w Waszyngtonie. Zarząd Dyrektorów Wykonawczych
odpowiedzialny jest za politykę Banku Światowego w zakresie jego operacji oraz za
zatwierdzanie wszystkich pożyczek. Decyzje pożyczkowe oparte są na kryteriach
ekonomicznych, a nie politycznych. Prezes Banku Światowego jest przewodniczącym
Zarządu Dyrektorów Wykonawczych. Kierownictwo i codzienna działalność Banku
prowadzone są przez około 7100 członków personelu z ponad 100 krajów .
Szczegółowa struktura Banku Światowego obejmuje :
1. Radę Gubernatorów - składającą się z przedstawicieli wszystkich członków, którzy noszą
nazwę gubernatorów. Każde państwo wyznacza po jednym gubernatorze i jednym jego
zastępcy za okres pięciu lat. Rada ustala ogólną politykę Banku i może podejmować decyzje
we wszystkich sprawach dotyczących Banku. Jest uprawniona do przekazywania Dyrektorom
Wykonawczym części swych kompetencji. Do jej wyłącznych kompetencji należy:
- przyjmowanie nowych członków i ustalanie warunków ich przyjęcia,
- zawieszanie w prawach członkowskich,
- zwiększanie lub zmniejszanie kapitału zakładowego,
- zawieszanie na stałe operacji Banku,
- dzielenie czystego dochodu i jego aktywów,
- zawieranie porozumień o współpracy z innymi organizacjami międzynarodowymi.
Każdy członek dysponuje w Radzie 250 głosami plus 1 głos na każdą posiadaną akcję
kapitału zakładowego Banku. Pięć najbardziej uprzemysłowionych państw zachodnich miało
w czerwcu 1991 rok ponad 43% wszystkich głosów, w tym: USA - 17,59%; Japonia - 8,01%;
Niemcy - 6,19%; Wielka Brytania - 5,93%; Francja - 5,93%. Podjęcie decyzji w większości
spraw wymaga zwykłej większości oddanych głosów. W nielicznych, najważniejszych
podejmowanych decyzjach, wymaga większości gubernatorów dysponujących większością
wszystkich głosów, nawet większością 3/5 gubernatorów dysponujących większością 4/5
wszystkich głosów. Kworum Rady stanowi większość gubernatorów, dysponujących, co
najmniej 2/3 wszystkich głosów. Rada zbiera się raz do roku (jesienią), równocześnie z sesją
Rady Gubernatorów MFW.
2. Dyrekcję Banku - organ ten składa się z prezesa i 24 dyrektorów wykonawczych. Pięciu
dyrektorów mianowanych jest przez państwa, mające największy udział w kapitale
zakładowym Banku, tj. USA, Wielka Brytania, Niemcy, Francja i Japonia. Dyrektorzy
wykonawczy prowadzą bieżące operacje, powołują komitety pożyczkowe i inne komitety,
przyznają pożyczki oraz wykonują funkcje, delegowane im przez Radę Gubernatorów.
Decyzje podejmują zwykłą większością głosów. Kworum stanowi większość dyrektorów
dysponujących co najmniej połową wszystkich głosów. Dyrektorzy mianowani dysponują
taką liczba głosów, jaką mają państwa, przez które zostali mianowani. Natomiast każdy
dyrektor z wyboru ma tyle głosów, ile mają państwa, które na niego głosowały. Posiedzeniom
dyrektorów wykonawczych przewodniczy Prezes, który jednak nie ma prawa głosowania,
posiada natomiast decydujący głos w przypadku równego podziału głosów. Dyrektorzy
wykonawczy zbierają się tak często, jak wymaga tego sytuacja.
3. Radę Doradczą - składająca się z siedmiu członków wybieranych przez Radę
Gubernatorów spośród specjalistów z dziedziny bankowości, przemysłu rolnictwa i handlu.
Służy ona radami organom Banku w sprawach jej ogólnej polityki. Ma biura w nowym Jorku,
Paryżu, Londynie, Genewie, misje regionalne w Tokio, Bangkoku, Abidżanie, zaś
przedstawicielstwa w 45 stolicach krajów rozwijających się. Bieżące sprawy Banku prowadzi
Prezes, powołany i odwoływany przez dyrektorów wykonawczych, którzy także nadzorują
jego działalność. Funkcji tej nie może jednak pełnić gubernator ani dyrektor. Prezes kieruje
też pracami personelu Banku.
4. Departamenty Operacyjne koncentrują swoją działalność na sześciu regionach
geograficznych (Afryka Zachodnia, Afryka Wschodnia i Południowa, Europa, Bliski Wschód
i Afryka Północna, Azja Wschodnia i Pacyfik, Azja Południowa, Ameryka Łacińska i
Karaiby). W ten sposób występuje podwójna kontrola wykorzystania pożyczek Banku. Każda
inwestycja znajduje się pod nadzorem pracowników departamentu zajmującego się daną
dziedziną gospodarki oraz pracowników departamentu zajmującego się określonym regionem
geograficznym.
5. Departamenty Funkcjonalne zajmują się różnymi dziedzinami m.in. finansami, usługami
prawnymi i ekonomicznymi. Podzielone są na dziewięć jednostek, ze względu na sfery,
którymi się zajmują, np.: Departament Rolnictwa, Departament Zasobów Ludzkich. Każdy
projekt finansowany przez Bank znajduje się pod nadzorem zarówno departamentu
funkcjonalnego, jaka i departamentu operacyjnego.
3.3. Działalność kredytowa Banku Światowego
Bank Światowy zorganizowany jest w formie spółki akcyjnej, przy czym wszystkie akcje są
w posiadaniu krajów członkowskich Banku Światowego i polegają na udzielaniu pożyczek z
funduszów własnych i z funduszów obcych, wypożyczonych przez Bank na
międzynarodowym rynku kredytowym (przez emisję obligacji). Bank udziela również
gwarancji pożyczkom zaciąganym przez rządy krajów członkowskich, ich banki i
przedsiębiorstwa (z gwarancjami rządowymi) w bankach komercyjnych . Na jego zasoby
składa się :
1. Kapitał zakładowy powstały w drodze subskrypcji akcji rozprowadzonych między kraje
członkowskie. Udziały państw członkowskich składają się z dwóch części:
- kapitału wpłaconego, z czego 1% uiszczany jest w złocie lub w dolarach, natomiast
pozostałe 9% w walucie narodowej;
- funduszu gwarancyjnego (90%), stanowiącego zabezpieczenie zobowiązań Banku z tytułu
emitowanych obligacji i udzielanych gwarancji.
Kapitał zakładowy ustalony początkowo w wysokości 10 mld USD zwiększył się
kilkakrotnie. Wiązało się to ze wzrostem liczby członków, rozszerzeniem działalności banku i
podwyższeniem kapitału zakładowego. W 1995 roku kapitał subskrybowany Banku
Światowego wynosił 176,4 mld USD, czyli 96% kapitału zakładowego (184 mld USD).
2. Emisja własnych długoterminowych obligacji lokowanych na najbardziej chłonnych
rynkach kapitałowych (USA, Kanada, Wielka Brytania, Szwajcaria) i na międzynarodowym
rynku kapitałowym (np. na eurorynku), przy czym obligacje te są oprocentowane, a termin
ich umorzenia wynosi 15 - 30 lat. Obligacje te, gwarantowane przez wspomniany poprzednio
fundusz gwarancyjny Banku, są uważane za pierwszorzędne papiery wartościowe i cieszą się
dużym popytem na rynkach kapitałowych.
3. Sprzedaż obligacji w kraju, który zaciągnął pożyczkę w Banku.
4. Dochód uzyskiwanych z różnych operacji przeprowadzonych przez Bank.
Nadwyżki i rezerwy uzupełniają kapitał wpłacony do Banku. Źródłem finansowania Banku
Światowego jest również cesja wierzytelności. Polega ona na udostępnianiu przez Bank
niespłaconej części udzielonej pożyczki innym instytucjom finansowym. Poprzez taką
operację Bank odnawia zdolność udzielania nowych pożyczek. Zasoby finansowe Banku
powiększane są również dzięki kwotom spłat udzielanych pożyczek.
W swej działalności kredytowej Bank stosuje szereg kryteriów. Każdy projekt inwestycyjny
finansowany przez Bank musi być ściśle określony. Finansowanie danego projektu
inwestycyjnego nie może konkurować z już działającym w danym kraju mechanizmem
finansowym. Stanowi ono finansowanie uzupełniające, występujące równolegle z udziałem
środków wewnętrznych kraju, korzystającego z kredytów Banku Światowego . Środki
pochodzące z pożyczek Banku powinny być głównie przeznaczane na wydatki dewizowe,
przy czym mogą być wykorzystywane do zakupów w dowolnej walucie i w dowolnym kraju.
Wydatki wewnętrzne (lokalne) związane z realizacją dofinansowywanej inwestycji powinny
być pokryte w walucie danego kraju.
Z posiadanych funduszy Bank może udzielać rządom krajów członkowskich oraz instytucjom
publicznym i prywatnym, jeśli korzystają one z gwarancji rządy Banku Centralnego lub innej
instytucji państwa członkowskiego. Kredyty są w zasadzie tylko na sfinansowanie
konkretnych przedsięwzięć inwestycyjnych, ale zdarzają się również przypadki przyznania
kredytów na cele bardziej ogólne. Bank Światowy może także udzielać pożyczek bankom
krajowym finansującym inwestycje. W takich przypadkach kredyty te są dzielone przez te
właśnie banki na konkretne przedsięwzięcia inwestycyjne, realizowane przez miejscowe
przedsiębiorstwa, a nawet osoby fizyczne .
Terminy spłaty kredytów udzielonych przez Bank Światowy są ustalane na 5-20 lat. Ich
oprocentowanie zależy od oprocentowania środków pieniężnych, które Bank gromadzi na
rynkach kapitałowych, a więc kształtuje się na zasadach komercyjnych. Ten sposób
oprocentowania kredytów Banku Światowego był krytykowany przez wiele krajów mniej
rozwiniętych pod względem gospodarczym, gdyż kredyty te były dla nich po prostu za drogie.
Od pożyczek i udzielanych gwarancji Bank pobiera prowizję od zaangażowania w wysokości
0,5%-1,5% rocznie w stosunku do niewykorzystanej sumy udzielanych kredytów. Okres
karencji wynosi z reguły 5 lat.
Udzielane przez Bank Światowy kredyty i pożyczki mają zmienną stopę procentową. Kraje
najuboższe uzyskują kredyty nie oprocentowane. Kredyty udzielane są długoterminowo, na
okres 15-25 lat, najczęściej na finansowanie rolnictwa, przemysłu i sektora publicznego.
Bank Światowy trzech rodzajów pożyczek :
1. na dostosowanie strukturalne - udzielane są rządom lub agencjom rządowym na rozwój lub
transformację gospodarek w formie kredytu w ramach transz,
2. celowe - udzielane na konkretny projekt rządom bądź ministerstwom,
3. linie kredytowe - udzielane ministrom bądź bankom, które popożyczają uzyskane od Banku
Światowego środki na konkretne przedsięwzięcia inwestycyjne,
4. gwarancje dla państw członkowskich zaciągających pożyczki w innych organizacjach
międzynarodowych.
Poniżej znajdują się przedstawione w formie graficznej dane ukazujące dywersyfikację
udzielonych pożyczek pod względem zarówno geograficznym jak i sektorowym na
przestrzeni lat 1992-1998.
Wykres 1
Pożyczki Banku Światowego wg regionów - rok fiskalny 1998 (w mld USD)
Źródło: M. Greta, T. Kostrzewa-Zielińska, A. Pomykalski, Międzynarodowe stosunki
ekonomiczne. Ponadarowe podmioty gospodarcze, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej,
Łódź 2002, s. 198
Jak wynika z powyższego wykresu, Bank Światowy według stanu na rok 1998, pożyczył
państwom Azji Wschodniej i rejonu Pacyfiku, na kwotę 10 000 mld USD. Najmniej przyznał
kredytów państwom Środkowego Wschodu i Północnej Afryki, zaledwie 1 000 mld USD.
Wykres 2
Pożyczki Banku Światowego wg sektorów - rok 1998
Źródło: M. Greta, T. Kostrzewa-Zielińska, A. Pomykalski, Międzynarodowe stosunki
ekonomiczne. Ponadarowe podmioty gospodarcze, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej,
Łódź 2002, s. 198
Rozpatrując pożyczki Banku Światowego według sektorów, zauważa się, że w największym
stopniu finansowane są takie sektory jak: finansowy około 22%, transport i edukacja 11%
oraz rolnictwo 10%. Najmniej finansowane są wodociągi zaledwie w około 2% całości
kredytowania.
Przy udzielaniu kredytów Bank Światowy stosuje następujące zasady :
- zasada nie przekraczania przez niespłacone pożyczki kapitału wpłaconego do Banku
powiększonego o kapitał na żądanie i zatrzymane zysk i nadwyżki;
- zasada podziału ryzyka między różne regiony geograficzne i objęcia pomocą największej
ilości krajów;
- zasada udzielania kredytów w walutach w jakich Bank sam zaciąga pożyczki;
- zasada udziału funduszów własnych kraju członkowskiego w finansowym projekcie;
- zasada spłaty kredytu i transferu, co oznacza, że kraj pożyczający powinien być w stanie
spłacić zaciągniętą pożyczkę długoterminową;
- zasada rentowności ogólnej projektu, co oznacza, iż podlegający projekt inwestycyjny
powinien mieć odpowiednią rangę gospodarczą dla uzasadnienia pożyczki dewizowej;
- zasada realności projektu, oznacza że każda koncepcja danej inwestycji musi być dobrze
przygotowana i możliwa do realizacji.
Każdy wniosek o pożyczkę badany jest przez ekspertów Banku w tzw. sześciostopniowym
„cyklu projektowym”. Jest to rodzaj zabezpieczania się Banku. Procedura związana z
udzielaniem pożyczek przewiduje sześć następujących etapów :
1. Identyfikacja projektu - głównie leży to w gestii rządów krajów pożyczających;
2. Przygotowanie - pożyczający ma za zadanie zbadanie technicznych, ekonomicznych,
społecznych i środowiskowych aspektów projektu;
3. Oszacowanie - Bank Światowy dokonuje własnej, niezależnej oceny projektu w czterech
głównych obszarach: technicznym, instytucjonalnym, ekonomicznym i finansowym;
4. Negocjacje i przedłożenie Zarządowi Dyrektorów Wykonawczych niezbędnych raportów i
dokumentów pożyczkowych do aprobaty;
5. Realizacja projektu i nadzór Banku jego wykonywania;
6. Ocena - porównanie kosztów projektu, jego korzyści, harmonogramu realizacji i
efektywności z pierwotnymi założeniami.
3.4. Polska a Bank Światowy
Polska należała do państw założycielskich Banku Światowego i MFW. Konflikt polityczny
miedzy Wschodem, a Zachodem spowodował wystąpienie Polski w dniu 14 marca 1950 r. z
obu wymienionych organizacji finansowych. Po zmianach politycznych w roku 1956 zostały
podjęte starania o ponowne przystąpienie Polski do tych organizacji, jednakże początkowo
nie zostały uwieńczone powodzeniem, z uwagi na sprzeciw Stanów Zjednoczonych. Po
zawieszeniu wypłacalności Polski wobec wierzycieli oraz rozmów z przedstawicielami Klubu
Paryskiego i MFW Polska złożyła wniosek o przyjęcie do MFW i Banku Światowego 10
listopada 1981 roku. Po przyjęciu do MFW Polska została przyjęta w poczet członków Banku
Światowego 27 czerwca 1986 roku. Stała się tym samym 150 członkiem Banku z udziałem w
kapitale zakładowym w wysokości 1,3 mld USD. Polska została również członkiem
organizacji afiliowanych przy Banku Światowym. Koordynatorem współpracy Polski z
Bankiem Światowym jest Prezes NBP .
Poczynając od 1990 roku Bank Światowy aktywnie wspiera zmiany przeprowadzane w
polskiej gospodarce. Jego celem jest również wzmocnienie perspektyw stałego rozwoju i
wzrost stopy życiowej Polaków.
Wsparcie Banku może przybierać różnorodne formy :
- współpracy personelu Banku z przedstawicielami polskich instytucji w zakresie tworzenia
polityki gospodarczej i społecznej oraz programów i projekt finansowych przez Bank;
- udzielania pożyczek;
- wsparcia w zakresie koordynacji pomocy technicznej i finansowej z innymi
międzynarodowymi instytucjami finansowymi;
- współpraca w analizie kwestii rozwojowych i wyborze optymalnych rozwiązań z
wykorzystaniem globalnych doświadczeń Banku Światowego.
Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju prowadzi również na szeroką skalę w Polsce
studia ekonomiczne i sektorowe w zakresie polityki makroekonomicznej, reformy systemu
bankowego i modernizacji banków, poprawy infrastruktury technicznej i technologicznej,
poprawy wydajności w przemyśle i rolnictwie, reformy systemu energetycznego, reformy
systemu społecznego oraz walki z korupcją.
We współpracy Polski z Bankiem Światowym w okresie lat dziewięćdziesiątych należałoby
wyróżnić dwa okresy. Pierwszy, to okres do końca roku 1996, czas ukierunkowania
przebudowy polskiej gospodarki, drugi natomiast od początku roku 1997, to okres
ukierunkowania współpracy na wspieranie Polski w jej dążeniach do uzyskania członkostwa
w Unii Europejskiej i włączenia do procesów integracyjnych w ramach Unii. Oczywiście
pewne priorytety pozostają nadal aktualne .
Szczegółowy wykaz przyznanych kredytów Polsce z Banku Światowego w latach
dziewięćdziesiątych przedstawia poniższa tabela:
Tabela 3
Kredyty Baku Światowego dla Polski w latach 1990-1999
Projekt Rok Kwota mln USD
Projekty zakończone
Pożyczka Dostosowania Strukturalnego 1990 300,0
Eksport Agroprzemysłowy 1990 100,0
Rozwój Zasobów energetycznych 1990 250,0
Rozwój Eksportu Przemysłowego 1990 260,0
Transport I 1990 153,0
Pomoc techniczna w Zakresie Środowiska Naturalnego 1990 18,0
Telekomunikacja I 1991 120,0
Rozwój Rolnictwa 1991 100,0
Rozwój Instytucji Finansowych 1991 200,0
Rozwój Przedsiębiorstw Prywatnych 1992 60,0
Dostosowanie Przedsiębiorstw i Instytucji Finansowych 1993 450,0
Dostosowanie Sektora Rolnego 1993 300,0
Rozwój Lasów 1993 146,0
Redukcja Długu i Obsługi Długu 1994 170,0
Projekty realizowane (stan na rok 2001)
Usługi i Promocja w Zakresie Zatrudnienia 1991 100,0
Restrukturyzacja i Prywatyzacja 1991 280,0
Restrukturyzacja Ciepłownictwa 1991 340,0
Rozwój Służby Zdrowia 1992 130,0
Rozwój Mieszkalnictwa 1992 200,0
Modernizacja Dróg I 1993 150,0
Ciepłownictwo w Katowicach 1994 45,0
Przesył Energii Elektrycznej 1995 160,0
Wodociągi i Kanalizacja w Bielsku-Białej 1996 21,5
Zarządzanie Portami i Dostęp do portów 1996 67,0
Finansowanie Gmin 1997 22,0
Modernizacja Dróg II 1997 300,0
Projekt Likwidacji Skutków Powodzi
1997 200,0
Hurtowe Centrum Spożywcze w Gdańsku 1998 15,9
Lubelska Giełda Rolno-Ogrodnicza 1998 11,1
Dostosowanie Górnictwa Węgla Kamiennego 1999 300,0
Zobowiązania ogółem: 4969,5
Pożyczki ogółem netto (pomniejszone o koszty anulowane): 3997,4
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 216-217
W pierwszym okresie (lata 1990-1996) skoncentrowano się na następujących obszarach :
1. Odtworzenie stabilizacji makroekonomicznej i wzmocnieniu wiarygodności kredytowej
Warunkiem skutecznego wdrażania reform w Polsce było odtworzenie stabilizacji i
rozwiązanie problemu ogromnego zadłużenia. W tym celu Bank przyznał Polsce na początku
1990 r., przy ścisłej współpracy z MFW Pożyczkę Dostosowania Strukturalnego. Miała ona
zapewnić międzynarodowe wsparcie dla zmiany harmonogramu spłaty polskiego zadłużenia i
ułatwić proces zawierania umów oddłużających z Klubem Paryskim i Klubem Londyńskim.
2. Wsparciu rozwoju sektora prywatnego
Pomoc Banku Światowego w tej dziedzinie nie była zbyt udana i spotykała się często ze
słuszną krytyką. Ten rodzaj kredytowania najczęściej rozmijał się z rzeczywistością. Okazało
się, że to nie small-business jest w Polsce najbardziej kapitałochłonny (i że nie stać go na
drogie pożyczki), ale dawne, duże przedsiębiorstwa państwowe. Barierą mogły być również
sztywne zasady statutu Banku Światowego, wymagające uzyskania kosztownych gwarancji.
Nie cieszyły się również powodzeniem pożyczki na rozwój rolno-spożywczy. Były one
drogie i w dewizach, podczas gdy polscy przedsiębiorcy przestawiali się na rozliczenia
złotowe. Kredyty inwestycyjne były długoterminowe, podczas gdy przedsiębiorcy oczekiwali
krótkoterminowych kredytów obrotowych
3. Poprawie systemu zabezpieczeń socjalnych
W celu zapobieżenia negatywnym skutkom przekształceń gospodarki (wzrost bezrobocia i
liczby ludzi ubogich) Bank Światowy zaoferował Polsce pomoc techniczną i finansową
wspomagającą wzrost zatrudnienia oraz poprawę stanu opieki zdrowotnej, szkolenia osób
dorosłych oraz finansowanie projektu kredytu na budownictwo mieszkaniowe. Jednakże
wdrożenie powyższych projektów napotykało spore trudności.
4. Reformie sektora energetyki
Pomoc Banku Światowego polegała na przeprowadzeniu dogłębnych analiz, doradztwa w
dziedzinie technologii i wpływu zmian w sektorze na całą gospodarkę.
5. Przebudowie podstawowej infrastruktury
Bank Światowy przyznał priorytet finansowaniu inwestycji przyczyniających się do poprawy
sytuacji polskiej infrastruktury technicznej. Z pożyczek Banku finansowano: przekształcenia
w Polskich kolejach Państwowych, restrukturyzację Telekomunikacji Polskiej S.A., budowę
nowych i modernizację istniejących dróg.
6. Ochronie środowiska
Mając na uwadze zniszczenia polskiego środowiska, Bank przyznał Polsce pożyczkę na
wzmocnienie zarządzania ekologicznego. W tej dziedzinie przyznano również pożyczkę na
wdrożenie odpowiednich praktyk zarządzania zasobami leśnymi, odbudowę lasów skażonych,
sadzenie drzew na terenach nienadających się pod uprawy rolne, wzmocnienie struktury
zarządzania finansami.
W drugim okresie, czyli w latach 1997-1999 Bank Światowy wspierał Polskę w jej
aspiracjach do uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej. Polska uzyskała :
- pomoc w zakresie formułowania i wdrażania założeń polityki, koniecznych z punktu
widzenia trwałego wzrostu,
- pomoc tym dziedzinom polskiej gospodarki, które mogą doświadczyć niekorzystnych dla
nich zmian kierunków polityki Wspólnot lub stanowić źródło znacznych strat ekonomicznych
dla kraju, przez udostępnienie niezależnego potencjału analitycznego oraz wsparcia
inwestycyjnego,
- pomoc w społecznym ugruntowaniu reform i redukcji ubóstwa.
W omawianych latach kontynuowano część projektów rozpoczętych wcześniej. Ponadto
finansowano projekty z zakresu m.in. :
- poprawy zarządzania i funkcjonowania instytucji gminnych,
- modernizacji najważniejszych dróg krajowych oraz remont dwóch mostów i budowę trzech
nowych oraz budowę 12 obwodnic,
- likwidacji skutków powodzi w Polsce południowej,
- budowy komercyjnych, samofinansujących się miejskich rynków hurtowych,
- restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego.
W roku 2000 pomoc Banku Światowego koncentrowała się głównie na :
- przygotowaniu i wdrażaniu kompleksowych programów wielosektorowych obejmujących
problemy zabezpieczenia socjalnego (chodzi tu przede wszystkim o restrukturyzację
górnictwa węgla kamiennego i tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem na obszarach
wiejskich);
- doradztwie w realizacji reformy finansów publicznych i kwestii związanych z członkostwem
w Unii Europejskiej i przystąpieniem do Wspólnot; w reformie samorządu terytorialnego,
konsolidacji i prywatyzacji sektora elektroenergetycznego, opracowania metod oceny wpływu
przystąpienia do UE na kluczowe sektory, analiza efektywności kosztowej i programów
społecznych w zakresie edukacji, służby zdrowia i opieki socjalnej;
- opracowanie projektów i inicjatyw związanych z konkretnymi problemami rozwojowymi z
zakresu ochrony środowiska naturalnego, reformy sektorów socjalnych, inwestycji
prywatnych w zakresie infrastruktury.
W kolejnym roku 2001 Polska otrzymała kolejne pożyczki na restrukturyzację górnictwa, na
dostosowania strukturalne, poprawę sprawności energetycznej w rejonie Krakowa,
wprowadzenie podatku manipulacyjnego oraz modernizację portów.
Udostępnione przez Bank Światowy linie kredytowe, zostały wykorzystane w niskim stopniu.
Przyczyny tego stanu mają przede wszystkim charakter przedmiotowy: luki informacyjnej o
kredytach Banku Światowego, dostępne zazwyczaj w dużych ośrodkach miejskich. Ponadto
koleją bariera ma charakter psychologiczny. Ważną barierą, która ograniczyła wykorzystanie
przydzielonych kredytów było również niezbyt sprzyjające otoczenie makroekonomiczne w
kraju i szereg wymagań dotyczących zakupów towarów i usług.
Rozdział IV
Regionalne organizacje finansowe
4.1. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR)
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju - EBOR (European Bank For Reconstruction and
Development) jest instytucją finansową o charakterze regionalnym, która ze względu na
przyświecające jej cele ma dla Polski istotne znaczenie. Głównym celem, dla którego
utworzono Bank, była pomoc finansowa państw Zachodu na rzecz państw Europy Środkowej
i Wschodniej w ich procesie transformacji systemowych.
Inicjatywę powołania do życia takiego Banku po raz pierwszy oficjalnie przedstawił
prezydent Francji F. Mitterand w październiku 1989 roku. Po zorganizowaniu kilku spotkań z
udziałem „technicznych ekspertów” oraz trzech plenarnych spotkań, odbywających się w
Paryżu (15-16 stycznia, 8-11 marca i 9 kwietnia 1990 r.), 29 maja 1990 roku utworzono
EBOR, gdy 40 państw oraz dwie organizacje, tj. Europejska Wspólnota Gospodarcza i
Europejski Bank Inwestycyjny, podpisały umowę powołująca do życia tę instytucję. Umowa
weszła w życie w końcu marca 1991 roku. Na siedzibę Banku wybrano Londyn .
Podstawowym celem Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju jest wspieranie
transformacji ustrojowej i zmian w modelu gospodarczym - przejście od gospodarki
państwowej, centralnie zarządzanej do gospodarki wolnorynkowej - w państwach Europy
Środkowo-Wschodniej poprzez udzielanie im pomocy finansowej. Pozostałe kluczowe cele
EBOR to :
- bliska i skoordynowana współpraca w celu wspierania postępu gospodarczego w krajach
Europy Środkowej i Wschodniej,
- udzielanie pomocy finansowej krajom członkowskim w celu realizacji reform
gospodarczych, strukturalnych i sektorowych, zwłaszcza takie procesy, jak demonopolizacja,
czy prywatyzacja mogą liczyć na poparcie finansowe Banku,
- szereg inwestycji w regionie,
- umacnianie sektora finansowego,
- reforma systemu prawnego,
- rozwój infrastruktury niezbędnej do wzrostu sektora prywatnego,
- podtrzymywanie zasad demokracji, pluralizmu i gospodarki rynkowej w tych krajach.
EBOR w krajach swoich operacji finansowych wspiera działania związane z wdrażaniem
strukturalnych i sektorowych reform gospodarczych. Promuje konkurencyjność, prywatyzację
i przedsiębiorczość, z uwzględnieniem specyficznych potrzeb poszczególnych krajów.
Poprzez swoje inwestycje Bank promuje również działalność sektora prywatnego, umacnianie
instytucji i systemów prawnych oraz rozwój infrastruktury niezbędnej dla funkcjonowania
sektora prywatnego .
Do podstawowych funkcji EBOR należy :
- funkcja kredytowa, polegająca na dostarczaniu krajom członkowskim środków na
finansowanie określonych projektów,
- funkcja katalizatora procesów finansowania różnych projektów przez inne instytucje
finansowe,
- funkcja mobilizacyjna krajowego i zagranicznego kapitału oraz doświadczonej kadry
kierowniczej,
- funkcja popierania inwestycji produkcyjnych,
- funkcja doradcza, polegająca na udzielaniu pomocy technicznej w celu przygotowania,
finansowania i realizacji odpowiednich przedsięwzięć pojedynczych lub realizowanych w
ramach konkretnych programów inwestycyjnych,
- funkcja stymulująca rozwoju rynków kapitałowych,
- funkcja wspierania ekonomicznych przedsięwzięć, rozwoju i modernizacji miast i wsi,
- funkcja promocyjna rozwoju rolnictwa, transportu, oświaty i opieki zdrowotnej, jak również
promocja i wspieranie projektów z zakresu ochrony środowiska naturalnego,
- funkcja gwarancji,
- funkcja konsultacyjna.
Członkami Europejskich Odbudowy i Rozwoju są kraje wysoko uprzemysłowione oraz kraje
Europy Środkowej i Wschodniej. Obecnie EBOR liczy 60 członków, w tym 58 krajów, z tego
26 państw to kraje Europy Środkowej Wschodniej, w których Bank prowadzi swoją
działalność. Członkami EBOR są :
1. Kraje Europy Środkowej i Wschodniej: Albania, Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Bośnia i
Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Gruzja, Kazachstan, Kirgizja, Republika Macedonii,
Mołdawia, Rumunia, Federacja Rosyjska, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan;
2. Kraje Unii Europejskiej (po 1 maja 2004): Austria, Belgia, Cypr, Republika Czech, Dania,
Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Litwa, Luksemburg,
Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Republika Słowacji, Słowenia, Szwecja, Węgry,
Włochy, Wielka Brytania;
3. Inne państwa europejskie: Islandia, Izrael, Lichtenstein, Norwegia, Szwajcaria, Turcja,
4. Państwa pozaeuropejskie: Australia, Egipt, Japonia, Kanada, Republika Korei Południowej,
Meksyk, Maroko, Nowa Zelandia, Stany Zjednoczone,
5. Dwie instytucje: Europejski Bank Inwestycyjny i Wspólnota Europejska.
Najważniejszym elementem kapitału Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju jest
statutowy kapitał akcyjny. W skład zwykłych zasobów kapitałowych wchodzą także:
- fundusze uzyskane dzięki pożyczkom z krajów członkowskich;
- fundusze uzyskane dzięki pożyczkom na rynkach kapitałowych na całym świecie;
- fundusze uzyskane dzięki spłacie pożyczek lub gwarancji.
Do końca 1998 r. fundusze dodatkowe zaangażowane przez innych inwestorów jako część
operacji EBOR wyniosły 30,9 mld euro.
Proces oceny i zatwierdzania projektów przez EROR, z wieloetapową analizą ich celowości,
stanowi dowód na realizację przez Bank przemyślanej strategii i staranności wypełniania
swojej misji. Inwestycje Banku wywierają bardzo duży wpływ na właściwy kierunek reform i
tempo rozwoju poszczególnych państw operacji. Pomoc finansowa EBOR ma szczególne
znaczenie dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej, a tym samym również dla Polski.
Dzięki udostępnionym przez Bank środkom, udało się rozpocząć i kontynuować proces
transformacji wielu gospodarek krajów tego regiony w kierunku gospodarek rynkowych.
Naczelnym organem EBOR jest Rada Gubernatorów, składająca się z przedstawicieli
wszystkich członków, którzy dysponują głosami, proporcjonalnie do liczby posiadanych
akcji. Podjęcie decyzji przez Radę wymaga co najmniej 75% wszystkich głosów. Rada
Gubernatorów przekazuje prawo podejmowania decyzji Radzie Dyrektorów, która składa się
z 23 członków: 11 wybierają państwa Wspólnot Europejskich, po 4 państwa Europy
Środkowej i Wschodniej oraz pozostałe państwa europejskie i pozaeuropejskie. Pozostałymi
organami Banku są: komitet Wykonawczy i Sekretarz Generalny. Personel EBOR liczy 350
osób. EBOR może tworzyć oddziały w państwach członkowskich. W Polsce
przedstawicielstwo EBOR ma swą siedzibę w Warszawie.
Siłą Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju jest jego zdolność do działania w obu
sektorach, zarówno prywatnym, jak i publicznym oraz połączenie zasad funkcjonowania i
procedury banków inwestycyjnych i banków rozwoju.
EBOR proponuje szeroki zakres instrumentów finansowych, dostosowanych do wymagań
poszczególnych projektów. Oferuje takie formy finansowania jak kredyty, inwestycje
kapitałowe oraz gwarancje. W każdym przypadku Bank kieruje się zdrowymi zasadami
bankowymi i inwestycyjnymi.
Podstawowe formy finansowania przedsięwzięć przez EBOR to:
- pożyczki z maksymalnym okresem spłaty 10 lat (15 lat w przypadku przedsięwzięć
infrastrukturalnych) dla przedsiębiorstw prywatnych, prywatyzowanych lub państwowych;
- nabywanie udziałów kapitałowych w celu wzmocnienia kapitału krajowego i zagranicznego;
- udzielanie gwarancji i poręczeń w celu umożliwienia dostępu przedsiębiorstwom do
międzynarodowego rynku kapitałowego.
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju jest jedna z kilku instytucji międzynarodowych, które
swoja strategię od kilku lat ukierunkowuje na rozwój sektora małych i średnich
przedsiębiorstw (MŚP) w państwach Europy Środkowej i Wschodniej. Efektem tych działań
jest fakt, iż około 36% wszystkich użytych przez EBOR środków w 1996 roku skierowanych
zostało do lokalnych instytucji finansowych. Można wyróżnić trzy pola aktywności EBOR
zmierzające do wzmocnienia małych i średnich przedsiębiorstw .
1. Pierwszym jest wzmocnienie lokalnego sektora bankowego: poprzez uruchamianie linii
kredytowych typu „apel” z gwarancjami rządowymi dla banków lokalnych; udzielanie MŚP
kredytów z wykorzystaniem instytucji pośredniczących; współfinansowanie wraz z bankiem
lokalnym projektów udziału kapitałowego MŚP w bankach komercyjnych; pomoc bankom
lokalnym w zarządzaniu aktywami; ułatwienia w uzyskaniu gwarancji dla banków nowych
lub działających w państwach, gdzie jedyną alternatywą dla transakcji handlowych jest
pokrycie w gotówce.
2. Drugą formą wspierania działań jest współfinansowanie lub finansowanie funduszy
kapitałowych tzw. venture capital, działających na poziomie państw czy regionów.
Na ogół venture capital finansuje następujące fazy rozwoju MŚP :
- finansowanie fazy „zasiewu” (seed financing) wczesny etap rozwoju,
- finansowanie startu (start-up financing rozpoczęcie działalności,
- wczesna faza finansowania ,
- finansowanie ekspansji i wzrostu.
Swoja strategia EBOR objął również finansowanie infrastruktury komunalnej i środowiska,
oferując swym klientom (miastom i gminom) zróżnicowane mechanizmy finansowania
inwestycji publicznych w zależności od stopnia rozwoju ekonomicznego i politycznego kraju
kredytobiorcy, jak również wielkości inwestycji oraz kondycji finansowej i statutu prawnego
samego kredytobiorcy. Mogą być przy tym wykorzystywane następujące mechanizmy
finansowania: kredyty gwarantowane przez rząd pojedyncze oraz programowe oraz kredyty
gwarantowane przez miasto lub gminę .
Wśród mechanizmów finansowania inwestycji prywatnych w sektorze usług komunalnych
wyróżnić można:
- finansowanie pojedynczych inwestycji prywatnych: finansowanie typu BOT (budowaeksploatacja- przekazanie) oraz finansowanie na zasadzie koncesji lub leasingu
przedsiębiorstw już istniejących,
- finansowanie prywatnych programów inwestycyjnych poprzez wyspecjalizowane linie
kredytowe i inwestycyjne, nie wymagające gwarancji rządowych.
4.2. Polska a EBOR
Główne założenia dotyczące działalności EBOR w Polsce znajdują wyraz w publikowanym,
co kilka lat dokumencie EBOR Strategia dla Polski. Głównymi założeniami są :
- wspieranie i promocja rywalizacji, restrukturyzacji, konkurencji oraz rzetelnego zarządzania
w sektorach, które muszą być restrukturyzowane,
- dalsze wspomaganie rozwoju firm prywatnych, szczególnie przez finansowanie małych i
średnich przedsiębiorstw,
- stymulowanie rozwoju rynku finansowego przez współpracę z lokalnymi instytucjami
finansowymi,
- finansowanie rozwoju struktury, inwestycji komunalnych i ochrony środowiska,
wymagających dostosowania do standardów Unii Europejskiej,
- dostarczanie szerokiego wachlarza usług finansowych,
- rozwój rynków kapitałowych, m.in. przez propagowanie nowoczesnych instrumentów
finansowych.
W opinii Banku sektory wymagające jak najszybszej i największej restrukturyzacji w Polsce
to: rolnictwo, agrobiznes, górnictwo węglowe, przemysł spalinowy i chemiczny, produkcja
stali, przemysł stoczniowy i dystrybucja prasy. Strategia tych sektorów powinna wywoływać
jak najniższe koszty społeczne przy jednoczesnym rozwoju ich potencjału w warunkach silnej
konkurencji. Bank oferuje doświadczenie, ekspertyzy i fundusze. Pomoc Banku polega na
gromadzeniu wielu różnych instrumentów przydatnych w prywatyzacji jakiegoś
przedsiębiorstwa czy też grupy przedsiębiorstw. Jest to, więc kombinacja bezpośrednich
inwestycji kapitałowych, kredytów, funduszy wysokiego ryzyka (venture capital) oraz
środków dostępnych z funduszy przeznaczonych na ochronę środowiska.
W przypadku agrobiznesu EBOR, wspomaga dostosowanie tego rodzaju usług do norm
unijnych, a mianowicie norm czystości, jakości i ochrony środowiska. Ma to na celu wzrost
konkurencyjności na rynku unijnym tego sektora usług.
W przemyśle stalowym najważniejszym celem EBOR jest uczestnictwo w prywatyzacji i
restrukturyzacji największych hut w Polsce.
Pomoc dla sektora prywatnego wyraża się głównie przez finansowanie małych i średnich
przedsiębiorstw, szczególnie w gałęziach, w których Bank ma największe doświadczenie,
czyli agrobiznesie, przemyśle lekkim, budownictwie i niektórych innych usługach .
Bezpośrednie zaangażowanie pozwala Bankowi wywierać wpływ na poziom zarządzania oraz
etyki działalności gospodarczej, szczególnie w takich działach gospodarki jak: energetyka,
nieruchomości, materiały budowlane, produkty konsumpcyjne oraz pakowanie i dystrybucja
żywności. Oprócz finansowania Bank może również występować jako poręczyciel kredytów i
współinwestor. Ponadto utworzono linie kredytowe dla small bussinesu z pomocą
Europejskiego Banku Inwestycyjnego i programu PHARE.
Pomoc w zakresie rynku finansowego polega na współpracy z lokalnymi instytucjami
finansowymi w tworzeniu szerszej gamy produkt bankowych oraz promowaniu idei
otwierania rynku dla kapitału zagranicznego. Ponadto ważnym celem jest pomoc w dziedzinie
rozwoju instytucji kredytu hipotecznego i bankowości detalicznej. Biorąc pod uwagę
wprowadzenie reform ubezpieczeń społecznych, EBOR zainwestował w PWE Winterthur.
Finansowanie rozwoju infrastruktury i ochrony środowiska należy do priorytetowych zadań
EBOR w Polsce. Odbywa się to na poziomie lokalnym. oferowane są różne mechanizmy
finansowania inwestycji publicznych: kredyty pojedyncze lub grupowe, gwarantowane przez
urząd, komunalne, kierowane przez pośredników finansowych, zaś dla miast o dość wysokiej
wiarygodności kredytowej, kredyty gwarantowane przez gminę lub miasto.
Strategia Banku dla polski w dziedzinie infrastruktury koncentruje się głównie na :
- podnoszeniu jakości podstawowych usług komunalnych, w celu dostosowania kraju do
standardów UE w dziedzinie transportu miejskiego, usług wodociągowych i kanalizacji,
oczyszczania wód oraz systemu grzewczego,
- zapoczątkowaniu współpracy podmiotów państwowych i prywatnych w większych
miastach,
- rozwoju działalności w zakresie kredytowania wielosektorowych inwestycji w infrastrukturę
w małych i średnich ośrodkach komunalnych.
Istotnym dla rozwoju polskiej infrastruktury jest fakt, iż EBOR ze względu na swoje cele
statutowe jest gotowy podejmować ryzyko, którego nie chcą brać na siebie banki komercyjne
i rynek kapitałowy.
Bank uczestniczył również w zakładaniu funduszy kapitałowych dla przedsiębiorstw w
szczególności na szczeblu gminnym, kierowanych do mniejszych przedsiębiorców oraz
funduszy przygranicznych, które mogą finansować rozwój i integrację polskich firm na
zasadach regionalnych. W zakresie finansowania inwestycji małych i średnich
przedsiębiorstw Bank współpracuje z następującymi instytucjami finansowymi:
- Pionier Poland Fund,
- Polski Prywatny Fundusz Kapitałowy,
- Caresbac-Polska S.A.,
- Nowy Fundusz Inwestycyjny Europy Wschodniej,
- Europejski kapitał Odrodzenia,
- Alliance Scaneast Fund.
Efekty działalności EBOR w Polsce są bezpośrednio powiązane ze zmieniającą się w czasie
strategią Banku dla Polski, która każdorazowo określa jego priorytety i zadania do realizacji
w czasie kolejnych 2-3 lat. Według stanu na 30 czerwca 2000 roku EBOR uczestniczył w
finansowaniu 102 projektów inwestycyjnych w Polsce, przez bezpośrednie inwestycje w
kwocie 1 431,2 mln euro. Stawia to Bank na pierwszym miejscu pośród zagranicznych
inwestorów kapitałowych. Udział finansowy EBOR umożliwił zmobilizowanie dodatkowych
środków finansowych na te projekty w kwocie 5 751,0 mln euro .
Obecnie EBOR kontynuuje strategię wspierania procesu przemian ustrojowych jako
instytucja „uzupełniająca” przez podejmowanie szerokiej gamy inicjatyw. Strategia
uzupełnianie jest realizowana przez zaangażowanie w różnych segmentach rynku oraz
tworzenie nowych metod finansowania w miarę postępowania procesu transformacji w
Polsce. Bank dostosowuje swoją działalność do zmian na polskim rynku, zastępując
kredytowanie inwestycjami kapitałowymi, rozszerza działalność z okolic Warszawa na inne
regiony kraju, przenosi swoje zainteresowanie spółkami z udziałem kapitału zagranicznego na
spółki z kapitałem polskim oraz odchodzi od klasycznej działalności kredytowej na rzecz
transakcji rynku kapitałowego. Bank prowadzi aktywną działalność przede wszystkim w
sektorach: infrastruktury, restrukturyzacji przemysłu oraz wspierania małych i średnich
przedsiębiorstw (Wykres 3) .
Działalność Banku w sektorze prywatnym stanowi 89% finansowania oferowanego przez
EBOR, co jest wskaźnikiem znacznie wyższym niż pierwotnie planowano. 44% finansowania
jest oferowane w postaci inwestycji kapitałowych, a 56% w postaci kredytów. Finansowanie
za pośrednictwem innych instytucji finansowych stanowi około 47%, co znacznie przewyższa
założoną wielkość docelową .
Wykres 3
Projekty inwestycyjne EBOR w Polsce wg struktury sektorowej
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 256
W wyniku przeprowadzanych analiz, EBOR określił priorytetowe cele działalności na
najbliższe lata w Polsce. Zgodnie z planami będzie on dążył do :
1. dalsze popieranie restrukturyzacji, konkurencji, rzetelnego zarządzania przedsiębiorstwem
w sektorach, które stoją wobec poważnych wyzwań, związanych z przezwyciężaniem
obciążeń narosłych w czasie dawnego systemu społeczno-gospodarczego,
2. dalszej promocji rozwoju dynamicznych przedsięwzięć prywatnych, szczególnie przez
finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw,
3. promocji wprowadzania szerszej gamy struktur finansowych i produktów, będzie też blisko
współpracować z miejscowymi instytucjami finansowymi, pomagając im rozszerzyć swoje
możliwości tak, aby mogły one świadczyć innowacyjne usługi w zakresie finansowania,
4. finansowania rozwijającej się infrastruktury, inwestycji komunalnych i na rzecz ochrony
środowiska oraz udziału w rosnącym wykorzystaniu waluty krajowej do finansowania
projektów inwestycji w infrastrukturę przedsiębiorstwa użyteczności publicznej.
Podsumowując rolę Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju podczas jego ponad
dziesięcioletniej działalności w Polsce, można zauważyć, iż brał on aktywny udział w
transformacji systemowej Polski głównie poprzez :
- wspieranie rozwoju prywatnych firm, zwłaszcza przez pośrednie wyspecjalizowane
narzędzia przeznaczone dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP),
- rozwój rynków kapitałowych,
- wspieranie instytucji finansowych i funduszy kapitałowych,
- mobilizację inwestycji krajowych, jak i zagranicznych,
- finansowanie prywatnej i państwowej infrastruktury,
- wspieranie inwestycji komunalnych,
- wspieranie inwestycji w zakresie ochrony środowiska.
W swojej dotychczasowej działalności w Polsce EBOR uczestniczył w wielu udanych
inwestycjach kapitałowych, jak również udzielił istotnych dla rozwoju Polski pożyczek we
współpracy z lokalnymi oraz zagranicznymi partnerami. W przypadku inwestycji
kapitałowych wśród partnerów zagranicznych EBOR znaleźli się m.in.: Polish Enterprise
Fund/polish Private Equity Fund, Lafarge, Danuta czy Danone Ciastka. Przykładowi
partnerzy lokalni w tej dziedzinie to: Pekao S.A./Unicredito, Rolimpex, Hortex, Stalexport,
czy Telekomunikacja Polska S.A. Jeśli chodzi o działalność kredytową warto wspomnieć o
tak znanych partnerach zagranicznych, jak: Fiat, Huta Luccini, Pilkington, Kwidzyn International Paper, Warsaw Financial Centra czy Cementownia Chełm - RMC Group. Wśród
partnerów lokalnych wymienić można: Polish Railways, Bronisz i Eastbridge/ECI .
4.3. Europejski Bank Inwestycyjny
Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) został utworzony na mocy artykułu 198 d) i e) Traktatu
Rzymskiego podpisanego 25 marca 1957 roku. Rozpoczął pracę 1 stycznia 1958 roku. Statut
EBI został załączony do niniejszego traktatu w formie Protokołu. Europejski Bank
Inwestycyjny jest agencją wyspecjalizowaną Unii Europejskiej. Działalność Banku jest
nadzorowana przez Radę Unii Europejskiej. Siedzibą Banku jest Luksemburg.
Członkami Banku są państwa należące do Wspólnot Europejskich. Pierwotnie było sześć
krajów: Francja, Niemcy, Belgia, Holandia, Luksemburg i Włochy. Nabywanie członkostwa
w Banku jest ściśle związane z przyjmowaniem nowych członków do Wspólnot. W 1973
roku. Członkami Banku zostały również Wielka Brytania, Dania i Irlandia, w 1981 r. Grecja,
w 1986 r. Hiszpania i Portugalia, a w 1995 r. Austria, Finlandia i Szwecja .
Działalnością Banku kierują następujące organy:
- Rada Gubernatorów,
- Rada Dyrektorów, Komitet Kierowniczy, Komitet kontrolny.
„Europejski Bank Inwestycyjny ma zadanie przyczyniać się w oparciu o rynki kapitałowe i o
swe własne zasoby, do równomiernego, pozbawionego zakłóceń rozwoju wspólnego rynku w
interesie Wspólnoty. w tym celu ułatwia on przez udzielanie pożyczek lub gwarancji, nie
mając na względzie zysku, finansowanie wymienionych niżej projektów we wszystkich
gałęziach gospodarki:
- projektów dotyczących rozwoju regionów słabiej rozwiniętych,
- projektów dotyczących modernizacji czy przekształcenia przedsiębiorstw lub tworzenia w
związku ze stopniowym organizowaniem wspólnego rynku nowych placówek, które ze
względu na swe rozmiary lub swój charakter nie mogą być w pełni finansowane z różnych
pozostających do dyspozycji poszczególnych członków Wspólnoty,
- projektów, którymi wspólnie jest zainteresowanych kilku członków Wspólnoty i które ze
względu na swoje rozmiary lub swój charakter nie mogą być w pełni sfinansowane przez
poszczególnych członków Wspólnoty” .
Kapitał zakładowy EBI pochodzi z wkładów państw członkowskich i ze środków uzyskanych
na międzynarodowych rynkach kapitałowych. Na 1999 r. kapitał subskrybowany wynosił 100
mld euro. Poniższa tabela przedstawia udział poszczególnych krajów w kapitale zakładowym
EBI w 1999 roku w mln euro.
Tabela 4
Udział poszczególnych krajów członkowskich w kapitale zakładowym EBI
w roku 1999
Kraj Udział
(w mld euro)
Niemcy 17766,4
Francja 17766,4
Włochy 17766,4
Wielka Brytania 17766,4
Hiszpania 6530,7
Belgia 4924,7
Holandia 4924,7
Szwecja 3267,1
Dania 2493,5
Austria 2444,6
Finlandia 1404,5
Grecja 1335,7
Portugalia 860,8
Irlandia 623,4
Luksemburg 124,7
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe, Założenia, cele, działalność,
Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 269
Największe udziały w Banku mają Niemcy, Francja, Włochy i Wielka Brytania -po 17,7.
Pozostałe udziały kształtują się następująco: Hiszpania - 6,54%, Belgia i Holandia - po
4,92%, Szwecja - 3,25%, Dania - 2,50%, Austria - 2,44%, Finlandia - 1,40%, Grecja - 1,35%,
Portugalia - 0,86%, Irlandia - 0,62% i Luksemburg - 12%. Przyjęcie nowego członka pociąga
za sobą wzrost kapitału subskrybowanego odpowiednio do kapitału wniesionego przez
nowego członka.
Państwa członkowskie wpłacają 25% ogólnej sumy subskrybowanego kapitału Pozostała zaś
część ma charakter funduszu gwarancyjnego za zobowiązania EBI i jest wpłacana na żądanie
Banku.
Odpowiedzialność poszczególnych państw członkowskich z tytułu działalności kredytowej
sięga wielkości kapitału subskrybowanego, a nie wpłaconego. Rada Dyrektorów może
zażądać pozostałej części kapitału subskrybowanego do wysokości, która jest niezbędna do
pokrycia zobowiązań Banku. Każdy członek powinien wtedy uiścić wpłatę proporcjonalnie
do swego udziału. Rada gubernatorów może kwalifikowana większością zdecydować o
udzieleniu przez kraje członkowskie specjalnych oprocentowanych pożyczek, jeżeli Bank
prosi o takie pożyczki do finansowania specyficznych projektów i gdy Rada Dyrektorów
wykaże, że Bank nie jest zdolny do osiągnięcia potrzebnych funduszów na rynku
kapitałowym na warunkach właściwych dla rodzaju i celu projektów, które mają być
sfinansowane .
Źródłem udzielanych kredytów są przede wszystkim pożyczki zaciągane na
międzynarodowych rynkach kapitałowych. Na rynkach tych Bank cieszy się dobrą renomą, co
wynika z przestrzegania przez niego reguł gry, do których należą: wiarygodność i solidność
dłużnika, stała obecność na rynkach kapitałowych oraz umiejętność przystosowania się do
zmieniających się warunków rynkowych. Pożyczki zaciągane przez Bank pochodzą od
instytucji publicznych i prywatnych. Kwota zaciąganych przez Bank pożyczek nieustannie
rośnie, co dowodzi jego znaczenia w finansowaniu zadań Wspólnot .
Fundusze pożyczkowe Banku są gromadzone w drodze emisji na rynku kapitałowych
własnych obligacji długoterminowych, oprocentowanych według stopy rynkowej oraz w
wyniku sprzedaży na tych rynkach obligacji wypuszczonych przez dłużników Banku i
stanowiących pokrycie udzielonych przez Bank pożyczek długoterminowych. Lokowanie
obligacji Banku na rynku kapitałowym jest uwarunkowane charakterem podaży funduszów
pieniężnych na tym rynku. Obligacje Banku mogą być lokowane na trzech rodzajach rynków
kapitałowych: krajowych Wspólnoty, w krajach nieczłonkowskich oraz międzynarodowym
rynku, tzw. rynku euroemisji. Obligacje lokowane na rynkach krajowych Wspólnoty są
wyrażane w europejskiej walucie kraju wierzycielskiego. Podaż funduszów pieniężnych na
tym rynku jest wyznaczana przez oszczędności osób fizycznych, rezerwy instytucji prawa
publicznego i towarzystw ubezpieczeniowych, przez fundusze specjalnych instytucji
lokacyjnych. Obligacje lokowane na pojedynczych rynkach zagranicznych są emitowane
zgodnie z panującymi na tych rynkach metodami emisji i przepisami dotyczącymi pożyczek
zagranicznych. Odmienny charakter mają międzynarodowe obligacje lokowane na rynku
euroemisji. W zakresie działalności emisyjnej EBI występują dwie alternatywy gwarancji
walutowych. Alternatywa pierwsza - bank udziela pożyczek wyrażonych w różnych walutach,
z wyjątkiem waluty kraju dłużnika, alternatywa druga - bank udziela pożyczek w różnych
walutach a także w walucie narodowej dłużnika .
EBI może udzielać nisko oprocentowanych pożyczek, przeznaczonych na priorytetowe cele
UE. Duża część kredytów jest udzielanie mniej rozwiniętym regionom Wspólnoty. EBI ma
również swój udział w rozszerzaniu programów pomocy Wspólnoty Europejskiej
stymulujących rozwój, w szczególności w oparciu o porozumienia o współpracy i umowy
stowarzyszeniowe, które Wspólnota zawarła z 12 krajami basenu Morza Śródziemnego oraz z
70 krajami Afryki, Karaibów i Pacyfiku. Bank pożycza również poważne sumy w oparciu o
programy Wspólnot Europejskich - PHARE i TACIE, państwom Europy Środkowej i
Wschodniej, byłemu ZSRR, a także na mniejszą skalę, pewnej liczbie państw Azji i Ameryki
Łacińskiej, a od 1995 r. również Afryce Południowej .
Przy udzielaniu pożyczek Bank kieruje się następującymi wytycznymi :
- pożyczki udzielane są podarunkiem, że inne środki również są zaangażowane,
- finansowane są projekty, które przyczyniają się do wzrostu ogólnej efektywności,
- inwestycje produkcyjne powinny być rentowne i zyskowne,
- pożyczka musi być poręczona poprzez inne państwo, lub instytucje prawa publicznego,
- łączna kwota pożyczek i gwarancji udzielonych przez Bank nie może przekraczać 250%
jego kapitału subskrybowanego,
- pożyczki udzielane są z reguły na 7-12 lat,
- stopa procentowa od pożyczek udzielonych przez Bank oraz prowizja od gwarancji jest
kształtowana na warunkach panujących na rynku kapitałowym i powinna być kształtowana w
taki sposób, aby przychody z nich były w stanie sprostać zobowiązaniom Banku i pokryć
wszelkie wydatki i utrzymać środki rezerwowe,
- na pokrycie kosztów administracyjnych Bank pobiera tylko 0,15% marży.
Wnioski o udzielenie pożyczki lub gwarancji mogą być składane do Banku za pośrednictwem
Komisji bądź organów kraju członkowskiego, na którego terytorium projekt ma być
realizowany. Wnioski mogą być również składane bezpośrednio do Banku. Wnioski te są
przedkładane w pierwszym przypadku do zaopiniowania przez kraj członkowski, w drugiej
sytuacji Komisji. Kraj członkowski i Komisja powinny udzielić opinii w ciągu dwóch
miesięcy od ich otrzymania. Rada Dyrektorów rozpatruje przedstawione jej wnioski o
udzielenie pożyczki lub gwarancji po rekomendacji Komitetu Kierowniczego. Komitet
Kierowniczy bada, czy złożone wnioski odpowiadają postanowieniom Statutu. Gdy Komitet
Kierowniczy poprze udzielenie pożyczki bądź też gwarancji, powinien przestawić projekt
kontraktu Radzie Dyrektorów, może również wydać własną popierającą opinię, która w tym
przypadku może być uznana za istotną .
Bank udziela kredytów i poręczeń, jeśli przedłożone projekty w całości lub części
przyczyniają się do realizacji poniższych celów:
- rozwoju regionów zacofanych strukturalnie,
- zwiększenia konkurencyjności przemysłu europejskiego, np. przez rozwój nowych
technologii lub wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP),
- poprawy infrastruktury europejskiej,
- ochrony środowiska naturalnego,
- zaopatrzenia w energię.
Na wielkie projekty są przyznawane pożyczki indywidualne, na mniejsze - środki są
udzielane w postaci pożyczek ramowych (pożyczek globalnych). Są one instrumentem
wspierania MŚP. Pożyczki ramowe są przyznawane bankom lub innym instytucjom
finansowym, które wykorzystują pozostawione im do dyspozycji środki na finansowanie
poszczególnych projektów, stosowanie do przedstawionych wyżej kryteriów kredytowania
EBI. Kredyty udzielane przez EBI są klasyfikowane z trzech punków widzenia: według gałęzi
gospodarczego przeznaczenia, według gałęzi gospodarczych, według miejsca inwestycji .
4.4. Współpraca Polski z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym
Współpraca Polski z EBI datuje się od końca listopada 1989 r., gdy Rada Gubernatorów EBI
przyznała Polsce i Węgrom fundusz kredytowy w wysokości 1 mld ecu na lata 1990-1993,
przeznaczony na pomoc w restrukturyzacji gospodarki. Oficjalne stosunki Polska nawiązała z
EBI, podpisując 3 lipca 1990 r. Porozumienie Ramowe o Współpracy Finansowej .
Od 1990 r. EBI w porozumieniu z władzami polskimi wspierał między innymi następujące
sektory: komunikacyjny i telekomunikacyjny, energetyczny i przemysłowy. W latach 19901999 Bank Inwestycyjny udzielił Polsce pożyczek na ogólną sumę około 2,797 mln euro.
Polska znalazła się w gronie państw, które w największym stopniu dotychczas korzystały z
pomocy finansowej Banku. Od 2001 r. kredyty EBI dla Europy Środkowej i Wschodniej
sięgają 3,5-4,0 mld euro rocznie, z tego dla Polski około 1 mld euro. Oznacza to, że Polska
może stać się największym kredytobiorcą w EBI .
Do najważniejszych pożyczek udzielonych Polsce przez w latach dziewięćdziesiątych można
zakwalifikować :
- kredyt w wysokości 200 mln ecu przeznaczony na modernizację linii kolejowej WarszawaBerlin,
- pożyczkę w wysokości 225 mln ecu na budowę odcinka autostrady A4 (Wrocław-Gliwice),
- kredyt na sumę 50 mln ecu, który prawie w całości został wykorzystany przez stronę polską
na przebudowę lotniska w Warszawie,
- EBI wraz z EBOR oraz funduszem PHARE opracował projekty inwestycyjne, których
celem będzie odbudowa infrastruktury w Polsce na obszarach zniszczonych przez powódź w
lipcu 1997 r., na ten cel Bank uruchomił linię kredytową w wysokości 300 mln ecu,
- pożyczkę w wysokości 150 mln euro przeznaczoną na budowę 25 km odcinka autostrady A4
na południu od Katowic,
- kredyt w wysokości 150 mln euro na rozwój mobilnych sieci telefonii,
- kredyt w wysokości 200 mln euro przeznaczony na modernizację linii kolejowej na odcinku
Warszawa-Terespol.
Bank angażuje się również w prace w dziedzinie szeroko pojętej ekologii. W tym celu, w
Sztokholmie podpisano umowę o otwarciu nowej linii kredytowej w wysokości 35 mln ecu na
sfinansowanie inwestycji prowadzonych przez małe firmy w Polsce.
Po zaproszeniu Polski do negocjacji akcesyjnych z Unią Europejską EBI zdecydował, że
będzie wspierał, wraz z Bankiem Światowym i EBOR, proces dostosowań polskiej
gospodarki do wymogów unijnych.
Współpraca Polski z EBI, podobnie jak z pozostałymi międzynarodowymi instytucjami
finansowymi, ogranicza się, przyjemniej na razie, do czerpania pomocy finansowe. Podjęcie
przez Polskę procesu całościowych reform gospodarczych sprawiło, że pomoc finansowa,
jaką uzyskała Polska ze strony międzynarodowych organizacji finansowych, okazała się
bardzo pożądanym elementem zasilającym proces reform. Pomoc instytucji finansowych w
latach dziewięćdziesiątych sięgnęła ponad 7 mld USD .
Zakończenie
Współcześnie nie ma kraju, który rozwijałby się samodzielnie, poza rynkiem światowym.
Wszystkie kraje, a w szczególności te biedniejsze, odczuwają potrzebę utrzymywania
kontaktów w dziedzinie wymiany towarów, usług, kapitału, ludzi, informacji, itd.
Ze wzrostu ryzyka na międzynarodowych rynkach kredytowych wynika konieczność
stosowania nadzoru nad tym rynkiem, i szerzej pojętym rynkiem finansowym, co w
konsekwencji prowadzi do nasilania się tendencji do konsolidacji tego nadzoru. W tym
zakresie niezbędna jest współpraca między bankami centralnymi a międzynarodowymi
organizacjami finansowymi. Niezbędna jest pomoc najbardziej zadłużonym krajom oraz
kontynuacja przedsięwzięć służących, likwidacji ubóstwa. Należy nadal szkolić dla krajów
rozwijających się urzędników średniego i wyższego szczebla, zajmujących się zarządzaniem
gospodarką narodową, programami rozwoju gospodarek oraz finansowaniem projektów w
dziedzinie irygacji i urbanizacji. Nadal niezbędna jest fachowa pomoc w zakresie
opracowywania metod i środków rozwiązywania aktualnych problemów gospodarczych tych
państw oraz poszczególnych dziedzin gospodarki. Konieczne jest również prowadzenie badań
w dziedzinie spraw gospodarczych i społecznych, których wyniki służyłyby pomocą krajom
rozwijającym się w formułowaniu i realizacji ich polityki gospodarczej i społecznej.
W przypadku Polski międzynarodowe instytucje finansowe odegrały istotną rolę w procesie
transformacji systemowej. Przejście do gospodarki rynkowej wymagało wdrożenia w życie
szeregu reform. Nie byłoby to możliwie bez finansowego wsparcia zagranicy. Służyć temu
miała współpraca z MFW, Bankiem Światowym, EBOR oraz EBI. Pomoc kredytowa i
doradcza ze strony tychże organizacji ułatwiła Polsce przetrwanie w latach 90-tych, ciężkiego
okresu transformacji gospodarczo-ustrojowej.
Pomoc tychże organizacji przyczyniła się również do przyspieszenia procesu dostosowań,
mających w swej końcowym efekcie doprowadzić do akcesji Polski do Unii Europejskiej.
Wsparcie finansowe, jakie otrzymała Polska, w tym zakresie wspomogło szybsze osiągnięcie
sztandarów Unii. Przyczyniło się do szybszego rozpoczęcia negocjacji członkowskich. W
konsekwencji doprowadzając do podpisania traktatu akcesyjnego w grudniu 2003 roku. Od 1
maja 2004 Polska jest prawowitym członkiem Unii Europejskiej. Nadal będzie korzystać z
funduszy pomocowych z organizacji światowych, gdyż proces dostosowań do norm unijnych
nadal trwa.
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards