1. Cele i główne problemy ochrony litosfery

advertisement
PLAN OCHRONY
NADGOPLAŃSKIEGO PARKU TYSIĄCLECIA
ETAP 2 – OPERATY SZCZEGÓŁOWE
Praca zbiorowa pod kierunkiem M. Przewoźniaka
Roman Dysarz, Maciej Przewoźniak,
Szymon Świtajski, Andrzej Winiarski
1
OPERAT OCHRONY LITOSFERY
Gdańsk, wrzesień 1999
2
proeko
Spis treści:
1. CELE I GŁÓWNE PROBLEMY OCHRONY LITOSFERY....................................... 3
2. CHARAKTERYSTYKA GEOMORFOLOGICZNA ................................................... 5
3. ANTROPOGENICZNE PRZEKSZTAŁCENIA LITOSFERY .................................. 11
4. OCHRONA PRZYRODY NPT W ODNIESIENIU DO LITOSFERY ....................... 18
5. ZŁOŻA SUROWCÓW MINERALNYCH I ZASADY ICH WYKORZYSTANIA ....... 20
6. GLEBY .................................................................................................................. 22
6.1. Charakterystyka gleb NPT .............................................................................. 22
6.2. Ochrona gleb .................................................................................................. 26
7. WNIOSKI DO OPERATU GENERALNEGO ......................................................... 30
Literatura i materiały archiwalne ............................................................................... 32
Załącznik kartograficzny:
Nadgoplański Park Tysiąclecia. Operat ochrony litosfery 1:10.000
3
proeko
1. CELE I GŁÓWNE PROBLEMY OCHRONY LITOSFERY
Warunkiem skuteczności ochrony przyrody jest jej realizacja na podstawie
koncepcji ekosystemowej, zgodnie z którą wszelkie poczynania człowieka powinny
być wykonywane z uwzględnieniem prawidłowości funkcjonowania ekosystemów
(„Strategia ochrony ...”, 1991). U podstaw koncepcji ekosystemowej leży teza o
jedności przyrody, o jej organizacyjnej całościowości. Wynika ona z faktu istnienia
szeregu
współzależności
funkcjonalnych
między
komponentami
przyrody
realizujących się poprzez przepływ energii i obieg materii (Przewoźniak 1987). W
systemie tym litosfera odgrywa wiodącą rolę jako litogeniczna podstawa wszystkich
ekosystemów. W związku z tym ogólne cele ochrony litosfery są spójne z celami
ochrony przyrody, którymi są („Strategia ochrony ...”, 1991):
a) utrzymanie podstawowych procesów ekologicznych i systemów podtrzymujących
życie,
b) zachowanie różnorodności genetycznej organizmów,
c) zapewnienie trwałego użytkowania gatunków i ekosystemów.
Szczegółowe cele ochrony litosfery to:
a) zachowanie struktur geologicznych, a zwłaszcza ich wychodni i odkrywek
dokumentujących genezę litosfery,
b) zachowanie zespołów form ukształtowania terenu reprezentujących zestawy cech
charakterystycznych dla typów morfogenetycznych,
c) zachowanie form ukształtowania terenu o unikalnych kształtach,
d) utrzymanie na wybranych terenach dynamiki procesów geomorfologicznych,
prowadzących do ewolucji litosfery,
e) zachowanie
struktur
litogenicznych
warunkujących
istnienie
ekosystemów
istotnych przyrodniczo lub gospodarczo,
f) rekultywacja struktur litogenicznych zdegradowanych antropogenicznie.
W Nadgoplańskim Parku Tysiąclecia ze względu na specyfikę środowiska
przyrodniczego podstawowe znaczenie mają cele szczegółowe ujęte w punktach „b”,
„e” i „f”.
Główne, ogólne problemy ochrony litosfery to:
a) trwałość zmian litosfery powodowanych przez działalność człowieka,
b) konfliktogenność morfodynamiki wobec walorów użytkowych terenu, np. dla
rolnictwa, osadnictwa, rekreacji itp.,
4
proeko
c) niezbędność pozyskiwania kopalin jako podstawy rozwoju gospodarczego i związane z tym nieuniknione, a zarazem najpoważniejsze przekształcenia litosfery,
d) powszechność zmian litosfery będących efektem procesów inwestycyjnych
związanych z osadnictwem, przemysłem, komunikacją itp.,
e) na niektórych terenach zakres dotychczasowych przekształceń litosfery eliminujący możliwość ich rekultywacji,
f) wpływ wszelkich przekształceń litosfery na całość przyrody,
g) negatywne skutki krajobrazowe przekształceń litosfery.
Na obszarze Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia wymienione problemy
występują z różnym natężeniem, przy czym znaczenie zagadnień ujętych w punktach
„b”, „c” i „e” jest mało istotne.
W dalszych rozdziałach operatu przedstawiono problematykę ochrony litosfery
w NPT w zakresie obejmującym ochronę przyrody, występowanie złóż surowców
mineralnych i zasady ich wykorzystywania oraz ochronę gleb. Zagadnienie
rekultywacji silnie przekształconych fragmentów litosfery omówione jest w „Operacie
sozologicznym NPT”.
5
proeko
2. CHARAKTERYSTYKA GEOMORFOLOGICZNA
Nadgoplański Park Tysiąclecia prawie w całości położony jest w granicach
mezoregionu Pojezierza Gnieźnieńskiego w jego wschodniej części. Południowozachodnia część NPT (rynna Jezior Skulskich) zaliczona została do Pojezierza
Kujawskiego. Równolegle do wschodniej granicy parku przebiega granica kolejnego
mezoregionu - Równiny Inowrocławskiej. Wszystkie jednostki znajdują się w obrębie
makroregionu Pojezierzy Wielkopolskich (Kondracki, 1998).
Ukształtowanie terenu NPT jest typowe dla rzeźby staroglacjalnej, poza
niewielkimi fragmentami północnego odcinka rynny Jezior Skulskich. Deniwelacje w
obrębie całego parku osiągają 29,3 m (dno rynny w części północnej i nadbrzeżne
równiny - 77,0 m n.p.m., pagórki wydmowe w okolicy Mniszek - 106,4 m n.p.m.).
Poziom wód w jeziorze Gopło wynosi 76,7 (na północy) do 76,9 m n.p.m. (część
południowa). Teren łagodnie podnosi się w kierunku południowym. Na północy i w
centralnej części parku przeważają wysokości 80 m n.p.m. (strefa wschodnia) i 85 m
n.p.m. (strefa zachodnia). W części południowej strefa wschodnia cechuje się
wysokościami 87-90 m n.p.m., w strefie zachodniej, w obrębie falistej wysoczyzny
morenowej (Krzywe Kolano Stare) oraz równin piasków przewianych (Stare Mniszki
B), występują największe wysokości bezwzględne (102-106,4 m n.p.m.). W
otoczeniu parku wysokości nie przekraczają 120 m n.p.m. Na zachodzie w
Chełmcach występuje kulminacja tzw. radziejowskiej strefy czołowomorenowej
(117,9 m n.p.m.), w strefie wschodniej w okolicy Jezior Wielkich pagórki wydmowe
osiągają 113-115 m n.p.m. Wysokości względne maksymalnie osiągają 14 m w
rejonie jeziora Skulska Wieś w jego strefie zachodniej. W rejonie rynny Jezior
Skulskich, w okolicach Łuszczewa oraz w południowej części rynny Gopła wysokości
względne wynoszą 8-10 m – tylko w tych rejonach rzeźba jest bardziej zróżnicowana
i ma cechy rzeźby młodoglacjalnej. Obok wysokości względnych występują tu
znaczne nachylenia terenu (15-25%), które na pozostałym terenie parku wynoszą
przeważnie 4-7%. Rzeźba w większości ma charakter wielkopromienny. Dominacja
terenów płaskich występuje w północnej i centralnej części parku.
Struktura rzeźby terenu NPT i otoczenia ma założenia pochodzące z okresu
kredowego oraz trzeciorzędu, zmodyfikowane poprzez ruchy tektoniczne w
trzeciorzędzie (Marek i in., 1977). Strop kredy w rejonie parku zalega na
wysokościach od -20 m do +20 m n.p.m. Największe obniżenie stwierdza się w
centralnej części parku, w rejonie półwyspu Potrzymiech (-30 m n.p.m.). Osady
6
proeko
trzeciorzędowe wykazują większe zróżnicowanie, ale odwzorowują w przybliżeniu
powierzchnię starszą. Miąższość osadów trzeciorzędowych w granicach parku
wynosi od ok. 10 m w części północnej i centralnej do 80-90 m w części południowej.
Lokalnie osady trzeciorzędowe nie zachowały się (nie wystepowały?), a akumulacja
czwartorzędowa nastąpiła bezpośrednio na kredzie. Akumulacja w czwartorzędzie
pozostawiła osady o przeciętnej miąższości ok. 30-40 m Najmniejsze wartości
występują w centralnej części parku (20-30 m) oraz na ciągu Jezior Skulskich oraz
jez. Gopła w jego południowym odcinku. Maksymalne wartości stwierdzono na
południe od Kruszwicy (50-60 m), w rejonie Rusinowa i Gocanowa (40-50 m) oraz w
okolicy Byszewa (40-60 m). Miąższość osadów czwartorzędowych rośnie oddalając
się od Gopła na wschód i zachód, szczególnie w rejonie centralnym parku (na linii
Jeziora Wielkie - Rudzk) oraz na południe od rynny Jezior Skulskich (Molewski,
1999).
Osady czwartorzędowe reprezentują cztery serie osadów glacjalnych i trzy
interstadialnych lub interglacjalnych. Gliny morenowe występują z reguły w trzech
seriach. Na terenie parku (obrzeża jez. Gopło) liczba pokładów glin została znacznie
zredukowana i najczęściej występują dwie serie osadów gliniastych – ze
zlodowacenia środkowo-polskiego i bałtyckiego-vistulianu. W niektórych rejonach
spotykamy tylko jeden pokład gliny – z okresu zlodowacenia vistuliańskiego. Tylko w
północnej części NPT pokłady glin mają większą miąższość, która łącznie osiąga ok.
60 m W tym rejonie są one rozdzielone osadami interglacjalnymi niewielkiej
miąższości (w części zachodniej parku). Po wschodniej stronie Gopła pokłady glin
zostały
zniszczone
wskutek
erozji
interglacjalnej
i
egzaracji
lądolodu,
co
spowodowało, że występuje tu jeden pokład gliny (vistulian), przykrywający osady
akumulacji wodnolodowcowej o miąższości ponad 30 metrów. Podobna sytuacja
występuje nieco dalej na południe, w okolicy Gocanowa. Erozja i akumulacja
interglacjalna, szczególnie w interglacjale wielkim, miała duże natężenie. Seria tych
osadów w północnej części regionu rozciąga się na przestrzeni kilkunastu
kilometrów. Szerokość dolin interglacjalnych zmniejsza się szybko w kierunku
południowym, gdzie odległość między zboczami form kopalnych nie przekracza kilku
kilometrów (rejon półwyspu Potrzymiech i południowa część parku). Należy również
zaznaczyć, że przed transgresją ostatniego zlodowacenia na linii obecnego zbiornika
funkcjonował zbiornik „praGopła” na znacznej długości. Potwierdza to seria osadów
gytii, o miąższości kilku do kilkunastu metrów stwierdzanych we wszystkich
7
proeko
wierceniach (Molewski, 1999). Powstanie tego zbiornika poprzedziła akumulacja
piasków różnoziarnistych przez proglacjalne wody roztopowe w czasie transgresji
ostatniego lądolodu.
Taka struktura przestrzenna i stratygraficzna miała swoje konsekwencje w
czasie wszystkich zlodowaceń, ale głównie w czasie ostatniego zlodowacenia, i
zadecydowała o rysach obecnej rzeźby, w tym ukształtowania rynny jeziora Gopła i
jego bezpośredniego otoczenia. Przede wszystkim lądolód wykorzystał istniejące
obniżenie terenu, jak zaznaczono wcześniej, pochodzące prawdopodobnie jeszcze z
mezozoiku. Miało to decydujący wpływ na proces formowania się rynny jez. Gopła.
Według Molewskiego (1999) nie zachodziła tu typowa erozja subglacjalna, która
prowadzi do ukształtowania klasycznej formy rynnowej. W związku z dużą
miąższością osadów piaszczysto-żwirowych trzeciorzędowych i czwartorzędowych,
zarówno rynna Gopła jak i mniejsze formy w jej otoczeniu powstawały w warunkach
tzw. drenażu subglacjalnego – kanałowego. Rozszerzanie się misy jeziornej oraz
pojawienie się innych, mniejszych form wklęsłych mogło być spowodowane
większym ciśnieniem odpływających wód. Wpływ na obecny układ form rzeźby i
kształt rynny miało ponadto zwężanie się formacji piaszczystej ku południowi oraz
dodatkowo blokowanie odpływu wód roztopowych przez zamarznięte podłoże na
przedpolu lądolodu.
Ukształtowanie przedczwartorzędowego podłoża miało również wpływ na
powstanie w otoczeniu jeziora poziomów morenowych, w północnej i centralnej
części parku (do wysokości nasady półwyspu Potrzymiech). Niewiarowski (1978)
wyróżnił trzy poziomy terasowe. Terasa najniższa ma wysokość 77,5-78,5 m n.p.m.
(0,5-1,5 nad poziom Gopła), wyższa - 79-80 m n.p.m., a najwyższa położona jest na
wysokości bezwzględnej 81-82 m. Molewski (1999) wydzielił ponadto poziom o
wysokości 85-86 m n.p.m. Terasa najniższa wiąże się z antropogennym obniżeniem
poziomu wód jeziora o ok. 2,7 m począwszy od końca XVIII wieku (w tym okresie
zanikła południowa część jeziora Gopła zwana Jez. Warzymowskim – odwadniana
obecnie przez kanał Warta – Gopło). Zbudowana jest ona z torfów i namułów
organiczno-mineralnych o niewielkiej miąższości (do ok. 1 m). Podobny charakter ma
terasa wyższa (79-80 m), której genezę Niewiarowski (1978) wiąże z wahaniami
poziomu wód w jeziorze w okresie subatlantyckim. W obu przypadkach powstanie
teras autor przypisuje procesom abrazyjno-akumulacyjnym. Poziom o wysokości 7980 m ma również charakter abrazyjny i pochodzi z najstarszego okresu formowania
8
proeko
się jeziora, na martwym lodzie. Molewski (1999) główną przyczynę uformowania się
poziomów morenowych widzi w predyspozycji podłoża. Poziomy te zbudowane są z
bazalnej gliny morenowej o miąższości 2-10 m i najwyżej nadbudowane osadami
organogenicznymi lub niewielkiej miąższości piaskami. Dwie najniższe terasy biegną
równolegle do linii brzegowej jeziora pasem o szerokości od 50 m do ok. 600 m
Największą szerokość obserwuje się w części północnej na wschodnim brzegu
jeziora, niewielką szerokość mają one w części południowej (od okolic Popowa). Do
tego typu form należy również zaliczyć dużą powierzchnię półwyspu Potrzymiech,
która w kategoriach geomorfologicznych określana jest jako równina akumulacji
biogenicznej. Podobnie oceniana jest najniższa teresa na niektórych odcinkach
wybrzeża Gopła oraz niektóre dna rynien oraz form wytopiskowych. Należy tu przede
wszystkim wymienić północno-wschodni, środkowy i południowy odcinek rynny Jezior
Skulskich, południową część rynny orpikowskiej, rynnę kicką, łuszczewską,
południowy fragment rynny jez. Gopła (Przewóz) oraz dna wytopisk w okolicy Racic,
obniżenie jez. Łunin, nasadę półwyspu Potrzymiech, obniżenie (rynnowe?) jez.
Lubstówek
oraz
mniejsze
formy
wklęsłe.
Akumulacja
osadów
organiczno-
mineralnych jest z reguły niewielkiej miąższości, a wskutek odwadniających
melioracji, często zaorywania podlegają one stałym procesom mineralizacji. Poziomy
morenowe dominują powierzchniowo w północnej i centralnej części parku. Załomy
poziomów morenowych i wysoczyzny słabo zaznaczają się w terenie. Stosunkowo
wyraźne są one na odcinku Siemionki – Rzeszynek, Połajewek – Byszewo,
Łuszczewo – Lubstówek. Na odcinku Kicko –Złotowo granica parku biegnie u
podnóża zbocza wysoczyzny o niewielkim nachyleniu oraz jego kontaktu z jerzycką
doliną wód roztopowych.
Wysoczyzna morenowa przylega do jeziora jedynie na południe od Kruszwicy
w strefie zachodniej, a w granicach parku występuje w niewielkiej odległości od
jeziora po jego zachodniej stronie (Giżewo – Racice – Rzeszyn). Na południe od
nasady półwyspu Potrzymiech teren NPT i otoczenie jeziora stają się bardziej
urozmaicone, zarówno w aspekcie rzeźby terenu jak i genezy. Dużą powierzchnię
zajmują formy i osady akumulacji fluwioglacjalnej, wysoczyzna morenowa falista oraz
przekształcone eolicznie piaski z pagórkami eolicznymi i niewysokimi wydmami (4-7
m). Liczniej występują również obniżenia wytopiskowe, czasami układające się
liniowo oraz głębsze rynny subglacjalne z małymi zbiornikami wodnymi i obszarami
akumulacji biogenicznej. Powierzchnie sandrów są również bardziej urozmaicone,
9
proeko
głównie wskutek zagrzebania brył martwego lodu oraz płytko zalegającej gliny
morenowej (deniwelacje do ok. 5 m). Występują również krótkie i niezbyt głębokie
holoceńskie rozcięcia erozyjne w południowej części rynny jez. Gopło oraz na
zboczach rynny Jezior Skulskich.
Charakterystyczne dla NPT i jego otoczenia są niewielkie, z reguły płytkie i
krótkie rynny subglacjalne i doliny wód roztopowych. Skierowane są one w kierunku
osi formy – jeziora lub przebiegają równolegle do tej osi. Te ostatnie w sposób
pośredni również łączą się morfologicznie i hydrologicznie z rynną jeziora Gopło.
Przyczyn takiego układu ponownie należy szukać w strukturze paleogeograficznej
regionu. Kopalne formy wklęsłe decydowały o drenażu w czasie ostatniego
zlodowacenia, który przetrwał w znacznym zakresie do dnia dzisiejszego.
Poczynając od północy do form rynnowych należy zaliczyć rynny: gocanowską,
kicką, orpikowską, byszewską i łuszczewską. Szczególnie wyraźne są rynny: kicka,
byszewska i łuszczewska osiągające głębokość 7-10 m, licząc od powierzchni
wysoczyzny morenowej i szerokości do 300 m. Najlepiej wykształcona jest rynna
Jezior Skulskich z urozmaiconym przebiegiem linii brzegowej i charakterem dna na
odcinku północnym. Występują tu największe wysokości względne w obrębie NPT –
do 14m Wyraźnymi formami wklęsłymi są również doliny wód roztopowych: jerzycka i
włostowska. Pierwsza wcięta jest w otaczającą wysoczyznę na głębokość 7-12 m
(poza parkiem głębokości są nieco większe). Cechuje się ona dużą szerokością (do
ok. 1,5 km) i łagodnie nachylonymi zboczami. Dolina włostowska ma głębokość 6-11
m i szerokość 200-300 m. Dolne odcinki mniejszych dolin tej genezy występują w
południowej części parku w okolicy Przewozu.
Na terenie parku nie występują formy marginalne. Można je spotkać na jego
obrzeżu w rejonie Chełmce-Chełmiczki (tzw. faza radziejowska) oraz w rejonie
Jerzyce Łabędzin (wzniesienia po wałach lodowo-morenowych) . Moreny czołowe
(wały marginalne) występują na południe od granic parku na granicy rynny
goplańskiej (lob Gopła). W strefie dystalnej rozpoczyna się rozległa strefa akumulacji
fluwioglacjalnej – tzw. sandr górnonotecki.
Na
terenie
parku
występują
również
formy
rzeźby
pochodzenia
antropogenicznego: tarasy i nasypy (głównie w rejonie Kruszwicy – półwysep i
zachodni brzeg jeziora w okolicy stadionu i campingu), wykopy rowów melioracyjnych
i kanałów oraz historyczny nasyp grodziska w Mietlicy. Wyraźnie w krajobrazie
zaznaczają się proste odcinki kanałów, rowów melioracyjnych, przekopy pomiędzy
10
proeko
obniżeniami. Elementem korzystnie wpływającym na krajobraz jest grodzisko w
Mietlicy, również jako jeden z nielicznych punktów widokowych w NPT.
Główne rysy rzeźby i budowy geologicznej mają istotny wpływ na
funkcjonowanie parku i jego użytkowanie. Najniższe poziomy terasowe są zalesione,
zakrzewione lub użytkowane jako łąki i pastwiska. W okresach niewielkiego
obniżania się poziomu wód podziemnych (suszy) są również zaorywane. Podobne
zjawiska występują również w dnach rozległych wytopisk. Rzeźba i budowa
geologiczna decydują również o stosunkach wodnych. Pierwszy poziom wodonośny
zalega płytko pod powierzchnią (0,5 – 1,0 m) i w związku z gliniastym podłożem
wody opadowe i roztopowe względnie szybko spływają do jeziora. Rzeźba terenu
decyduje również o dosyć rozległej zlewni bezpośredniej jeziora, co w powiązaniu z
charakterem użytkowania ma wpływ na migrację zanieczyszczeń rolniczych –
obszarowych.
Rzeźba terenu ma również
duży wpływ na walory krajobrazowe i cechy
krajobrazu, jak duży zasięg wglądu w krajobraz, duża jednolitość, czasami
monotonia, ekspozycyjność form zainwestowania, szczególnie dysharmonijnych i
dysfunkcyjnych.
11
proeko
3. ANTROPOGENICZNE PRZEKSZTAŁCENIA LITOSFERY
Do podstawowych przejawów przekształceń litosfery na obszarze NPT należą:
 wyrobiska, głównie po materiale piaszczysto-żwirowym, o zróżnicowanym, zwykle
dużym stopniu przekształceń litosfery;
 przekształcenia związane z lokalizacją na terenach przyjeziornych nowego
zainwestowania rekreacyjnego oraz geomechaniczne zniszczenia tych terenów w
wyniku nadmiernej penetracji terenu przez ludzi;
 przekształcenia, głównie w Kruszwicy oraz w obrębie i w sąsiedztwie wsi,
związane z lokalizacją nowego zainwestowania mieszkaniowego, komunikacyjnego, usługowego i przemysłowego;
 zniszczenia litosfery związane z gromadzeniem odpadów, szczególne związane z
występowaniem „dzikich” składowisk odpadów;
 przekształcenia litosfery związane z formowaniem wałów w obrębie wylewiska
odpadów KZPT „Kruszwica” w rejonie Mietlicy (bezpośrednie sąsiedztwo NPT).
Spośród wyznaczonych kategorii najistotniejszymi przekształceniami litosfery
są tereny zdewastowane związane z eksploatacją surowców mineralnych. W
zależności od rodzaju surowca, wielkości i charakteru wydobycia przekształcenia
litosfery dotyczą tylko wyrobiska lub też swym zasięgiem obejmują sąsiadujące
tereny (np. zanieczyszczenie atmosfery - pyły lub zmiana stosunków wodnych).
Degradujące oddziaływanie wyrobisk na glebach mineralnych jest znacznie mniejsze
niż na glebach torfowych. Można jednak przyjąć (Siuta, 1978), że stosunek
powierzchni degradowanych do wyeksploatowanych ma się przeciętnie jak 1:1.
Na terenie parku wstępują jedynie wyrobiska związane z tzw. dziką eksploatacją
surowców na potrzeby lokalne. Są to przeważnie małe wyrobiska, ale bardzo często
eksponowane krajobrazowo, które w wyniku częściowego zaniechania eksploatacji i
związanej z tym naturalnej sukcesji roślinności w mniejszym lub większym stopniu
zostały zrekultywowane. Część tych wyrobisk nawet po kilkuletnim nieużytkowaniu w
każdej chwili może stać się źródłem surowców dla lokalnego budownictwa.
Zestawienie miejsc eksploatacji zawiera tabela 1, a ich lokalizację prezentuje
załącznik kartograficzny „Operat ochrony litosfery”.
Tabela 1 Zestawienie miejsc eksploatacji surowców mineralnych na terenie NPT (tzw. „dzika”, nielegalna eksploatacja)
Lp.
Nazwa złoża
Kopalina
Zastosowania
nadkład
[m]
Charakterystyka złoża
forma
pow. m2
głęb. m
stan
eksploatacji
Wydobycie
tys.m3
tys.ton
gm. Kruszwica
kruszywo naturalne grube, surowiec budowlany
220
0,2-0,4/ gleba
pokład
EO
b.d.
piaszczysto- żwirowe
i drogowy
4,8
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
115
2. Złotowo
0,1-0,2/ gleba
pokład
EO
b.d.
drobne, piaski średnio- i
i drogowy
2,4
drobnoziarniste
kruszywo naturalne grube, surowiec budowlany
212
3. Złotowo
0,2-0,3/ gleba
pokład
EO
b.d.
piaszczysto-żwirowe
i drogowy
2,8
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
437
4. Mietlica
0,1-0,2/ gleba
pokład
EO
b.d.
drobne, piaski
i drogowy
3,8
średnioziarniste
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
5. Mietlica
b.d.
b.d.
b.d.
E
b.d.
drobne
i drogowy
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
6. Mietlica
b.d.
b.d.
b.d.
EO
b.d.
drobne
i drogowy
gm. Jeziora Wielkie
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
114
7. Lubstówek
0,2-0,3/ gleba
pokład
EO
b.d.
drobne, piaski
i drogowy
1,9
różnoziarniste i pylaste
gm. Skulsk
kruszywo naturalne
surowiec budowlany
8. Łuszczewo
b.d.
EO
b.d.
b.d.
b.d.
drobne
i drogowy
kruszywo naturalne grube, surowiec budowlany
9. Pilch
b.d.
b.d.
b.d.
EO
b.d.
piaszczysto-żwirowe
i drogowy
źródło: Inwentaryzacja złóż kopalin miejscowych na terenie gmin ..., Wydział Ochrony Środowiska Kujawsko-Pomorskiego Urzędu
Wojewódzkiego w Bydgoszczy),
opracowanie własne na podstawie kartowania terenowego
b.d. – brak danych,
EO – eksploatowane okresowo,
Lp. w tabeli odpowiada numeracji na załączniku kartograficznym
1.
Gocanowo
13
proeko
W
bezpośrednim sąsiedztwie NPT znajduje się wyrobisko kruszywa
naturalnego na południe od Mielnicy Dużej, na granicy projektowanego powiększenia
NPT. Jest to eksponowane krajobrazowo wyrobisko, które w północnej części, w
wyniku zaprzestania eksploatacji i naturalnej sukcesji roślinności, częściowo zostało
„zamaskowane” krajobrazowo.
Wszystkie wyrobiska wymagają rekultywacji w kierunku fitomelioracyjnym1 lub
krajobrazowym2. Do czasu zaniechania eksploatacji wyrobiska w Mielnicy Dużej
korzystne byłoby stworzenie wokół tego terenu pasa zieleni o funkcji izolacyjnej i
krajobrazowej.
Istotną kategorię przekształceń litosfery na obszarze NPT stanowią tereny
realizacji
nowego
zainwestowania
mieszkaniowego
oraz
budowy
obiektów
produkcyjnych i komunikacyjnych, a także tereny zniszczone geomechanicznie w
wyniku funkcjonowania obiektów przemysłowych. Głównymi źródłami przekształceń
są w tym przypadku nowo powstające inwestycje bądź też niewłaściwie użytkowane
terenu. Zakres przekształceń jest zróżnicowany. Do największych pod względem
powierzchni i charakteru należą następujące obiekty i tereny w ich otoczeniu
(oznaczone na załączniku kartograficznym „Operat ochrony litosfery”):
a) tereny przekształceń litosfery związanych z przemysłem:
 rozległy teren fermy hodowli drobiu w Mniszkach B;
 otoczenie gorzelni w Lubstówku;
b) tereny przekształceń geomechanicznych związanych z osadnictwem
 tereny w sąsiedztwie miejsca kultu religijnego „Skulska Kalwaria”;
 tereny nowej zabudowy mieszkaniowej w Skulsku.
Niezbędna jest rekultywacja tych obszarów w kierunku infrastrukturowym 3 lub
krajobrazowym.
Kolejną kategorię stanowią tereny zniszczone geomechanicznie związane z
rekreacyjnym użytkowaniem terenu. Jest to jeden z najistotniejszych elementów
1
2
kierunek rekultywacji fitomelioracyjny - polegający na poprawie warunków środowiskowych przez
kształtowanie zieleni (np. zwarte pasy zieleni o funkcji izolacyjnej lub ochronnej,
zadrzewienia i zakrzaczenia antyerozyjne, kształtowanie lokalnego klimatu itp.)
kierunek rekultywacji krajobrazowy - polegający na poprawie walorów krajobrazowych obszaru
najczęściej przez uporządkowanie terenów zdegradowanych i wprowadzeniu zieleni
krajobrazowej w różnych jej formach
14
proeko
powodujących degradację środowiska NPT. W związku z intensywnym rozwojem w
minionych latach i obecnie indywidualnego budownictwa rekreacyjnego na terenie
parku wzrosła presja rekreacji – związanych z nią form użytkowania i zainwestowania
terenu na środowisko.
Największe przekształcenia litosfery związane z intensywnym rozwojem
indywidualnego zainwestowania rekreacyjnego oraz obiektami i terenami obsługi
rekreacji obejmują głównie tereny położone w bezpośrednim sąsiedztwie jeziora.
Zaliczyć tu należy następujące rejony (zob. zał. kartogr. „Operat ochrony litosfery”):
-
rejon rozwoju zabudowy rekreacyjnej na południe od Kruszwicy – występują tu
głównie przekształcenia związane z przystosowaniem terenu dla zabudowy oraz z
realizacją dróg dojazdowych (niwelacje terenu – nasypy, wykopy);
-
tereny chaotycznego zainwestowania związanego z przystaniami wodnymi w
południowej części Kruszwicy i w Skulsku – przekształcenia strefy brzegowej
(związane m.in. z transportem łodzi pomiędzy zapleczem a jeziorem);
-
pole campingowe i tereny nowej zabudowy indywidualnej w Nowym Połajewie;
-
brzeg Gopła na południe od Łuszczewa, gdzie w celu lokalizacji zabudowy
rekreacyjnej realizowane są nasypy gruzowe i wycinane drzewa.
Nasilenie
zniszczeń
środowiska
ma
miejsce
w
dużych
ośrodkach
wypoczynkowych. Przekształceniu ulegają w różnym stopniu wszystkie komponenty
środowiska przyrodniczego, szczególnie silnie w rejonach nie urządzonych dojść do
brzegów
jezior
oraz
w
sąsiedztwie
istniejących
już
zgrupowań
domków
rekreacyjnych. Najbardziej zagrożonymi elementami środowiska są szata roślinna i
gleby, które narażone są przez wydeptywanie na niszczenie (rośliny) i zmianę
właściwości fizycznych (gleby). Wielkość geomechanicznych zniszczeń podłoża
uzależniona jest od szeregu czynników, spośród których do najistotniejszych należą:
 charakter szaty roślinnej, a zwłaszcza jej odporność na wydeptywanie;
 charakter gleby, a przede wszystkim jej poziomu próchnicznego;
 uwilgotnienie gleby, szczególnie warstw przypowierzchniowych;
 skład mechaniczny podłoża;
 ukształtowanie terenu, a przede wszystkim wielkość jego nachylenia;
 warunki klimatyczne, w skali topo- i mikroklimatu.
3
kierunek rekultywacji infrastrukturowy - polegający na przygotowaniu terenu pod budownictwo
mieszkaniowe, przemysłowe lub infrastrukturę techniczną, tereny powinny
charakteryzować się odpowiednią nośnością gruntu, korzystnymi warunkami wodnymi
15
proeko
Przekształcenie fizycznych właściwości gleb powoduje zmniejszenie infiltracji
wód opadowych, rozwijają się procesy spłukiwania, zapoczątkowujące procesy
erozyjne. Odmienny charakter przekształceń związany jest z budową nowych
obiektów. Wszelkie procesy nabierają tu większej skali i bardzo często są
nieuniknione (posadowienie budynków, wytyczenie dojść i dojazdów).
Przekształcenia litosfery związane z rekreacyjnym użytkowaniem zachodzą w
dwóch zasadniczych etapach:
 zagospodarowywania terenu, związanego z budową i urządzaniem obiektów
rekreacyjnych;
 oraz właściwego rekreacyjnego użytkowania.
Mechanizm powstawania przekształceń środowiska przyrodniczego związanych z rekreacyjnym użytkowaniem przedstawiono w „Operacie sozologicznym i
użytkowania gruntów”. W odniesieniu do litosfery przekształcenia powstają przede
wszystkim w wyniku wydeptywania i wygniatania podłoża przez poruszanie się
użytkowników i pojazdów mechanicznych na terenach rekreacyjnych. Powstałe w ten
sposób przekształcenie można podzielić na następujące typy (Dyszarz 1993):
 wzrost zwięzłości i przemieszanie materiału;
 zmiana właściwości infiltracyjnych warstw przypowierzchniowych;
 powstanie mikroform rzeźby terenu i rozwój procesów denudacyjnych (m.in.: rynny
i bruzdy ścieżkowe, tarasy, misy i nisze wydeptywania, krawędzie degradacyjne).
Szczególnie silny wzrost zniszczeń podłoża występuje na terenach o
nachyleniu przekraczającym 100 (Kostrowicki 1981), co związane jest z odmienną
mechaniką nacisku. Występuje tam wzmożone niszczenie roślinności runa, co
prowadzi do rozwoju procesów denudacyjnych i w efekcie do zmian właściwości
fizycznych gleby. Na obszarze NPT ze względu na równinne ukształtowanie terenu
tak intensywne procesy mogą występować jedynie w południowej części parku i
projektowanego powiększenia, gdzie występują strome zbocza dolin dopływów
Gopła.
(głębokość pierwszego poziomu wód podziemnych) oraz właściwym ukształtowaniem
terenu i warunkami bioklimatycznymi
16
proeko
wydeptywanie
(wygniatanie)
przekształcenie
roślinności
wzrost stopnia
zagęszczenia gruntu
zmniejszenie szybkości
infiltracji wód opadowych
zniszczenie
roślinności
wzrost odpływu
powierzchniowego
rozwój procesów
denudacyjnych
zmiana właściwości fizycznych
i chemicznych gleby
Rys. 1 Schemat sprzężenia zwrotnego „rekreacja - środowisko przyrodnicze”
(wg Dysarza 1993)
Tereny geomechanicznych przekształceń litosfery związane z rozwojem
zainwestowania rekreacyjnego wymagają rekultywacji w kierunku infrastrukturowym,
rekreacyjnym4 lub krajobrazowym.
Kolejnym źródłem przekształceń litosfery i w konsekwencji innych składowych
środowiska są miejsca składowania odpadów. Zestawienie wysypisk znajdujących
się na terenie parku zawiera tabela 2, zaś w tekście „Operatu sozologicznego i
użytkowania terenu” zawarta została szczegółowa charakterystyka zagadnienia
składowania odpadów i związanego z tym negatywnego wpływu na środowisko
przyrodnicze. Wpływ na litosferę polega głównie na zniszczeniu gleby oraz
zanieczyszczeniu jej pyłami i gazami, zawierającymi m.in. NH3, CO2, H2S.
kierunek rekultywacji rekreacyjny – obejmujący różny zakres prac rekultywacyjnych w zależności od
przewidywanych form rekreacji
4
17
proeko
Składowiska
zgromadzonych
charakteryzują
odpadów.
się
Wpływ
na
zróżnicowanymi
środowisko
rozmiarami
przyrodnicze
i
ilością
wysypisk
uwarunkowany jest przede wszystkim rodzajem składowanych odpadów oraz ich
lokalizacją. Na terenie NPT głównymi składowanymi odpadami są odpady określane
jako stałe - komunalne, w niektórych przypadkach składowane są gruzy oraz
nieczystości płynne.
Znacznym oddziaływaniem na litosferę charakteryzuje się wylewisko odpadów
KZPT w Kruszwicy zlokalizowane na granicy parku (okolice Mietlicy). Przekształcenia
litosfery, w tym przypadku, związane są z formowaniem wałów wokół wylewiska przy
użyciu ciężkiego sprzętu.
Tabela 2 Zestawienie składowisk odpadów na terenie NPT
Lp. Miejscowość
Położenie
Forma
składowania
Charakter
odpadów
Jednostka
składująca
Racice
nad brzegiem
jeziora
napowierzchniowe
stałe - komunalne
mieszkańcy
Kruszwicy
w wyrobisku
stałe - komunalne
Mietlica
w lokalnym
wyrobisku
poeksploatacyj
nym
wykorzystywa
ne przez
letników
napowierzchniowe
stałe - komunalne
Mietlica;
w sąsiedztwie
wylewiska
KZPT w
Kruszwicy
okoliczna
ludność
w sąsiedztwie
nowej fermy
hodowlanej
napowierzchniowe
stałe - komunalne
Mniszki B
okoliczna
ludność
przy drodze
LubstówekŁuszczewo
napowierzchniowe
stałe - komunalne
Łuszczewo
okoliczna
ludność
Przewóz;
przy drodze na
północ od wsi
napowierzchniowe
stałe - komunalne
okoliczna
ludność
północny skraj w wyrobisku stałe - komunalne
wyrobiska
źródło: opracowanie własne na podstawie kartowania terenowego
okoliczna
ludność
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Mielnica Duża
18
proeko
4. OCHRONA PRZYRODY NPT W ODNIESIENIU DO LITOSFERY
Charakter litosfery określają budowa geologiczna i ukształtowanie terenu.
Tworem „przejściowym” między litosferą i biosferą jest gleba. Budowa geologiczna
NPT nie wyróżnia się skomplikowaną litologią i stratygrafią. Dominują piaski
glaciofluwialne i gliny morenowe. Przewodnie cechy ukształtowania terenu NPT to:
 małe zróżnicowanie morfometryczne;
 morfodynamika ograniczona do zboczy rynien glacjalnych i dolin rzecznych;
 dominujący w ukształtowaniu terenu układ rynien jeziornych.
Charakter litosfery wywiera decydujący, bezpośredni wpływ na przebieg
procesów fizycznogeograficznych i pośredni na przebieg procesów ekologicznych
poprzez zdeterminowanie charakteru siedlisk.
Za szczególnie cenne obiekty przyrody nieożywionej, a zwłaszcza litosfery
można uznać takie, które:
 są bardzo wyraźnie, „modelowo” wykształcone;
 są unikalne na danym obszarze lub w skali regionalnej i ponadregionalnej;
 w obrębie, których zachodzą intensywne procesy morfologiczne;
 są szczególnie ważne dla funkcjonowania przyrody;
 mają szczególne znaczenie dla zachowania bioróżnorodności.
Na obszarze NPT ochroną przez uznanie za pomniki przyrody objętych
zostało pięć głazów narzutowych. Ich zestawienie zawiera tabela 3, a lokalizację
przedstawia załącznik kartograficzny.
Tabela 3 Pomniki przyrody nieożywionej (głazy) w NPT
numer w
rejestrach WKP
lp.
gmina
w Bydgoszczy i
w Poznaniu
1.
376
Kruszwica
obwód
[cm]
położenie
2.
377
Kruszwica
300
3.
379
Kruszwica
750
na północ od wsi Lachmirowice przy polnej
drodze
półwysep Potrzymiech, wieś Ostrówek,
50 m od przeprawy promowej
wieś Ostrowo
4.
382
Kruszwica
720
w rowie przy drodze Złotowo-Brześć
5.
520
Skulsk
źródło: Rejestr pomników przyrody Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Bydgoszczy
Rejestr pomników przyrody Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Poznaniu
19
proeko
Głazy narzutowe z obszaru gminy Kruszwica zostały uznane za pomniki
przyrody Rozporządzeniem Nr 11/91 Wojewody Bydgoskiego z dnia 1 lipca 1991 r.
Z godnie z tym dokumentem, w odniesieniu do tworów przyrody nieożywionej
uznanych za pomniki przyrody zabrania się: „uszkadzania głazów przez odłupywanie,
skrobanie,
umieszczanie
napisów
oraz
ich
przemieszczania
bez
zgody
Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody”.
W obrębie NPT wyznaczone zostały obszary objęte ochroną rezerwatową, w
obrębie których obowiązują następujące zakazy dotyczące ochrony litosfery
(Zarządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 15 września 1967 r.
w sprawie uznania za rezerwat przyrody, M.P. Nr 53, poz. 263):
 zakaz niszczenia gleby oraz pozyskiwania kamienia i innych kopalin;
 zakaz wstępu na obszary o szczególnym znaczeniu (za wyjątkiem osób
uprawnionych).
Na całym obszarze parku zabronione jest niszczenie gleby i pozyskiwanie
kopalin bez uzyskania zgody właściwych organów, wydanej w porozumieniu z
wojewódzkim konserwatorem przyrody oraz wszelkie działanie mogące zniszczyć lub
zmienić w istotny sposób naturalny krajobraz lub poszczególne jego elementy (...).
Zgodnie z Ustawą o ochronie przyrody wprowadzenie ochrony indywidualnej
m.in. litosfery następuje w drodze uznania za:
 pomniki przyrody;
 stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej (np. odkrywki, klify);
 użytki ekologiczne (np. tzw. skałki, gołoborza);
 zespoły
przyrodniczo-krajobrazowe
(np.
zespoły
szczególnie
atrakcyjnych
krajobrazowo form ukształtowania terenu).
Na obszarze NPT brak obiektów przyrody nieożywionej kwalifikujących się do
objęcia ochroną jako użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne przyrody
nieożywionej i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe.
20
proeko
5. ZŁOŻA SUROWCÓW MINERALNYCH I ZASADY ICH
WYKORZYSTANIA
Na
obszarze
NPT
nie
występują
złoża
kopalin
o
zasobach
udokumentowanych i zarejestrowanych. Inwentaryzację złóż surowców mineralnych
o zasobach perspektywicznych dla obszaru NPT zawiera tabela 4. Informacja o
złożach perspektywicznych jest słabo udokumentowana i nie może stanowić
podstawy szczegółowych analiz i ocen. Na terenie parku występują głównie złoża
piasków i żwirów oraz w południowej części złoża węgla brunatnego. W sąsiedztwie
wschodnich granic NPT występują udokumentowane złoża węgla brunatnego. Złoża
te nie są eksploatowane. Ewentualne dopuszczenie do eksploatacji powinno być
uzależnione od oceny oddziaływania na środowisko, wykazującej brak ewentualnego
negatywnego wpływu eksploatacji na środowisko NPT.
Tabela 5 Zestawienie złóż surowców mineralnych perspektywicznych – nieudokumentowanych na terenie NPT
Nr
Miejscowość
Rodzaj i wiek kopalin
Rodzaj opracowania
geologicznego
Ocena zasobów
gm. Kruszwica
A
Gocanowo
kruszywo naturalne
drobne, piasek, plejstocen
-
80.000 m3
B
Złotowo
kruszywo naturalne
drobne, piasek, plejstocen
-
I 45.000 m3
II 30.000 m3
C
Mietlica
kruszywo naturalne
drobne, piasek, plejstocen
-
25.000 m3
kruszywo naturalne
drobne, piasek, plejstocen
-
40.000 m3
gm. Jeziora Wielkie
D
Lubstówek
gm. Piotrków Kujawski i Skulsk
dokumentacja
I 19.634 m3
geologiczna i wyniki
II 2.820 m3
poszukiwań
źródło: Inwentaryzacje złóż kopalin miejscowych oraz składowisk odpadów na obszarze gmin
..., Wydział Ochrony Środowiska UW w Bydgoszczy
Inwentaryzacje złóż surowców mineralnych z uwzględnieniem elementów ochrony
środowiska na terenie województwa włocławskiego, 1996
Nr w tabeli odpowiada numeracji na załączniku kartograficznym
E
PrzewózMorzyczyn
węgiel brunatny
Zasady wykorzystywania złóż:
21
proeko
Oprócz złóż surowców mineralnych na obszarze NPT występują złoża torfów o
zróżnicowanej powierzchni i zasobach, z których jedno jest udokumentowane (tabela
5).
Tabela 5 Złoża torfu na terenie NPT.
numer na
mapie
nazwa
złoża
numer
powierzchnia
dokumentacyjny
[ha]
zasoby w tys.m3
ogółem pozabilansowe
gm. Piotrków Kujawski
I
Piotrków Kujawski
U
55
568
źródło: Inwentaryzacja złóż surowców mineralnych z uwzględnieniem elementów ochrony
środowiska na terenie województwa włocławskiego, 1996
1. Na terenie NPT nie występują udokumentowane złoża surowców mineralnych.
Wszystkie przyszłe złoża udokumentowane na obszarze NPT należy objąć
zakazem eksploatacji.
2. Wszystkie miejsca eksploatacji surowców na potrzeby lokalne w granicach NPT
należy poddać rekultywacji. W obiektach takich należy wyeliminować występujące
uciążliwości oraz zaprzestać eksploatacji, a obiekty zrekultywować w kierunkach
uzależnionych przede wszystkim od charakteru otoczenia.
3. Wszystkie złoża torfów na obszarze NPT należy objąć zakazem eksploatacji ze
względu na ich wartość ekologiczną.
22
proeko
6. GLEBY
6.1. Charakterystyka gleb NPT
Na podłożu utworów moreny dennej i czołowej w rejonie Gopła wytworzyły się
urodzajne gleby. Są to głównie czarne ziemie (tzw. czarne kujawy) wytworzone z glin
zwałowych i iłów, ukształtowane w drodze przemian naturalnych oraz rolniczego
wykorzystania. Część z nich wskutek antropopresji podlega degradacji i przechodzi w
gleby szarobrunatne. Znaczne powierzchnie zajmują także gleby brunatne
wytworzone z glin zwałowych i piasków naglinowych. Wśród nich dominują gleby
brunatne właściwe, a część stanowią gleby brunatne kwaśne i wyługowane. Na
stosunkowo niewielkich powierzchniach pokrytych przez piaski sandrowe wykształciły
się gleby bielicoziemne. W dolinach oraz na niższych terenach przyległych do Gopła
występują (szczególnie na Półwyspie Potrzymiech) gleby torfowe i murszowe.
W 1996 roku Koło Naukowe Rolników Akademii Rolniczej w Poznaniu
przeprowadziło badania gleb na obszarze NPT (Badanie pokrywy glebowej
Nadgoplańskiego
Parku
Tysiąclecia,
1997).
Badaniu
poddane
zostały
charakterystyczne dla obszaru parku typy gleb, tj.):
 gleba torfowa;
 gleba murszowa;
 czarna ziemia;
 gleba bielicowa.
Ich profile przedstawiono poniżej (rys. 1a - d)
Profil 1
0 [cm]
Rys. 1a Gleba torfowa (mursz potorfowy wytworzony z
torfu niskiego) charakteryzuje się znacznym udziałem
Mtn R III
frakcji spławialnej – około 25%, płytkim występowaniem
27
OT I R II
skały macierzystej oraz bardzo wysokim poziomem wody
glebowej.
44
Skutkiem
wysokiego
poziomu
69
Profil 2
jest
wymywanie składników pokarmowych w głąb profilu
glebowego skąd przenikają do wód jeziora.
OT II R III
wody
23
proeko
0 [cm]
Rys. 1b Gleba murszowa, badana w profilu drugim,
wytworzona
Ap
została
na
lekkim
wzniesieniu.
Skała
macierzysta występuje zaledwie na głębokości 38 cm.
25
Poziom próchniczy w tym profilu zakłócony został w
38
wyniku prac agrotechnicznych. Gleba ta zasilana jest
ACCa
nawozami
fosforowymi,
które
w
okresach
suszy
akumulowane są w wierzchniej warstwie gleby i nie są
dostępne dla roślin. W wyniku działania wód opadowych w
CCagg
profilu tym obserwuje się proces odgórnego oglejenia.
100
Profil 3
0 [cm]
Rys. 1c Czarna ziemia kujawska charakteryzuje się
dobrym
Ap
uwilgotnieniem.
Poziom
próchniczy
sięga
głębokości około 60 cm. Skała macierzysta występuje na
30
głębokości ponad 130 m i nosi cech oglejenia opadowego.
Gleby tego typu charakteryzują się znacznym udziałem
frakcji pylastej i spławialnej. W warstwie próchniczej
ACCa
60
występuje znaczna ilość związków potasu i fosforu, co jest
wynikiem intensywnego nawożenia.
A/CgCa
130
CCagg
180
Profil 4
0 [cm]
Ap
24
24
proeko
Rys. 1d Gleba bielicowa, to gleba bardzo lekka z
niewielką ilością frakcji pylastej i spławialnej (poniżej 10
%). Poziom próchniczy jest tu płytki, zakwaszony (pH
poniżej 5), skała macierzysta występuje głęboko. Na
poziomie wymywania zaznacza się akumulacja żelaza.
POZIOMY, PODPOZIOMY I WARSTWY GLEBOWE
A
Ap
Bfe
C
CCa
Cg
E
M
OT
g
- poziom lub warstwa organiczna
- warstwa poziomu akumulacji próchnicy zakłócona
przez zabiegi agrotechniczne (pług)
- poziom wymywania z akumulacją żelaza
- poziom skały macierzystej
- poziom skały macierzystej węglanowej
- poziom skały macierzystej z cechami opadowoglejowymi
- poziom eluwialny (wymycia)
- poziom murszowy
- warstwa torfowa podścielająca (I – pierwsza, II – druga)
- poziom pseudoglejowy
UTWORY GLEBOWE
tn
- torf namulony
e
- utwór torfiasty
STOPIEŃ ZHUMIFIKOWANIA UTWORÓW TORFOWYCH:
R I - słabo rozłożony
R II - średnio rozłożony
R III - silnie rozłożony
Strażnica „Rysiówka”
1
gleba torfowa, podtyp
torfowo-murszowa
2
gleba murszowata
właściwa
3
czarna ziemia murszowata
25
proeko
W północnej części NPT największy powierzchniowy udział posiadają gleby 1. i 2.
kompleksu przydatności rolniczej (pszenny bardzo dobry i pszenny dobry). Gleby te
charakteryzują się bardzo wysokim potencjałem agroekologicznym i powinny zostać w
użytkowaniu rolniczym. W tej części parku duże powierzchnie zajmują także gleby
26
proeko
kompleksu 4. (żytniego bardzo dobrego), które również predysponowane są do
użytkowania rolniczego. W części południowej NPT dominują gleby kompleksów 5. (żytni
dobry) i 6. (żytni słaby), o małej przydatności rolniczej. Znaczny udział mają też w
południowej części parku gleby kompleksu 7. (żytni bardzo słaby), które wskazane są do
zmiany użytkowania na nierolnicze, ze względu na bardzo małą wartość agroekologiczną
i wynikającą z tego niewielką ekonomiczną opłacalność upraw. Nie oznacza to, że gleby
tego kompleksu mają być automatycznie zalesiane, gdyż jest to również nieopłacalne ze
względu na bardzo małe przyrosty masy drzewnej. Zalesianie jest pożądane w
przypadkach potrzeby działań fizjotaktycznych, krajobrazowych lub ochronnych (strefy
aerosanitarne, akustyczne, itp.). Płaty gleb należących do 7. kompleksu przydatności
rolniczej gleb występują przeważnie w sąsiedztwie kompleksów leśnych. Znikomy udział
mają kompleksy 3., 8. i 9. oraz 14.
Na terenie NPT użytki zielone występują głównie w obniżeniach terenu.
Spośród nich użytki zielone wykształcone na glebach mineralnych, zajmują małą
powierzchnię. Większość użytków zielonych z obszaru parku należy do kompleksu
3z, który dominuje w dolinach cieków i w obniżeniach terenu. Gleby zajęte przez
użytki zielone kompleksu 2z wykształcone są prawie w stu procentach z utworów
organogenicznych. Powinny być one chronione przed zmianą użytkowania na
nierolnicze. Chronić należy także gleby organogeniczne zalesione.
6.2. Ochrona gleb
Problem ochrony gleb obejmuje następujące, podstawowe zagadnienia:
 ochrona gleb o wysokiej wartości agroekologicznej, charakteryzujących się dużym
potencjałem produkcyjnym, przed zmianą ich użytkowania na nierolnicze;
 ochrona gleb organogenicznych;
 ochrona gleb przed niepożądanymi zmianami ich właściwości fizyko-chemicznych,
w tym ochrona przeciwerozyjna gleb;
 ochrona stanowisk z typowymi lub unikalnymi profilami gleb dla potrzeb naukowodydaktycznych.
Zgodnie z zapisami „Ustawy z dnia 3 lutego o ochronie gruntów rolnych i
leśnych”, która reguluje zasady ochrony gruntów rolnych i leśnych oraz poprawiania
wartości użytkowej gruntów ochrona gruntów rolnych polega na:
1) ograniczaniu przeznaczenia ich na cele nierolnicze lub nieleśne;
2) zapobieganiu procesom degradacji i dewastacji gruntów rolnych oraz szkodom w
produkcji rolniczej, powstającym wskutek działalności nierolniczej;
27
proeko
3) rekultywacji i zagospodarowaniu gruntów na cele rolnicze;
4) zachowaniu torfowisk i oczek wodnych jako naturalnych zbiorników wodnych.
Przekształcenia właściwości fizyko-chemicznych gleb mają niepożądany
charakter wtedy gdy pogarszają biologiczną aktywność gleb. Przekształcenia takie
mają wiele form i różnorodną genezę. Do głównych form zalicza się (Maciak 1996):
 w zakresie właściwości fizyczno-chemicznych i odżywczych gleb: wyjałowienie ze
składników pokarmowych i naruszenie równowagi jonowej, zakwaszenie i alkalizację środowiska glebowego, zanieczyszczenie składnikami o charakterze
toksycznym,
zasolenie,
nadmierny
ubytek
próchnicy,
przesuszenie
lub
zawodnienie;
 w zakresie struktury gleby i właściwości mechanicznych: erozję, zniekształcenie
struktury,
zniekształcenie
rzeźby
terenu,
mechaniczne
zniszczenie
lub
uszkodzenie poziomu próchnicznego, zanieczyszczenie mechaniczne.
Do najważniejszych źródeł przekształceń gleb na terenie NPT należą:
 eksploatacja surowców mineralnych, powodująca bezpośrednie niszczenie gleb
przez ich fizyczną likwidację oraz pośrednio poprzez odwodnienia lub zalewanie
(szczegółowe omówienie w rozdz. 3 niniejszego operatu oraz w „Operacie
sozologicznym i użytkowania gruntów NPT”);
 składowanie odpadów powodujące przekształcenia mechanicznych i fizykochemicznych właściwości gleb (szczegółowe omówienie w rozdz. 3 niniejszego
operatu oraz w „Operacie sozologicznym i użytkowania gruntów NPT”);
 zmiana użytkowania gruntów związana z przeznaczeniem gruntów ornych i
użytków zielonych pod zabudowę rekreacyjną, jest to zjawisko szczególnie
intensywne na terenach bezpośrednio przylegających do jeziora;
 rozwój przestrzenny wsi, szczególnie w zakresie budownictwa mieszkaniowego i
infrastruktury,
powodujący
nieuniknione
zniszczenia
pokrywy
glebowej
w
miejscach wykopów i przekształcenie fizyko-chemicznych właściwości gleb na
terenie placów budów;
 gospodarka rolna w zakresie upraw i hodowli, powodująca degradację właściwości
odżywczych i biologicznych gleb oraz zmieniająca jej skład i właściwości fizykochemiczne;
 komunikacja samochodowa i związane z tym zanieczyszczenie gleb wzdłuż
szlaków komunikacyjnych; silniki spalinowe emitują przede wszystkim gazowe
zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, duży udział w spalinach posiadają
28
proeko
także pyły zawierające do 30 % związków ołowiu, źródłem zapylania są także
jezdnie, które wskutek tarcia przez pojazdy ulegają zużyciu.
Gleby charakteryzują się dużą pojemnością sorpcyjną w stosunku do
pierwiastków i związków chemicznych. Zawartość metali ciężkich uzależniona jest od
wielu czynników, między innymi od składu mineralnego skały macierzystej,
czynników klimatycznych i biologicznych oraz od oddziaływania człowieka na stan
środowiska. Głównym źródłem zanieczyszczeń gleby metalami ciężkimi są
przemysłowe i motoryzacyjne emisje pyłów i gazów oraz stosowane w rolnictwie
nawozy, środki ochrony roślin.
Odrębnym
problemem
jest
erozja
gleb.
Głównymi
typami
erozji
obserwowanymi na terenie NPT parku są erozja wodna powierzchniowa i w
mniejszej skali erozja wietrzna. Lokalne znaczenie ma także erozja wodna linijna,
szczególnie w miejscach antropogenicznych zniszczeń zboczy rynien jeziornych i
rzecznych.
Intensywność procesów erozyjnych na terenach użytkowanych rolniczo
warunkują przede wszystkim następujące czynniki:
 nachylenie i długość stoku;
 charakter utworów powierzchniowych, do gleb najbardziej narażonych na erozję,
na terenie NPT należą gleby na piaskach gliniastych lekkich i mocno pylastych
oraz glinach lekkich pylastych;
 charakter upraw, w tym głównie uprawy okopowe i półtrwałe, o małym pokryciu
gruntu;
 stosowanie orki wzdłuż linii spadku;
 występowanie ulewnych deszczy w okresach odkrycia gleby.
Możliwość powstawania procesów erozyjnych w zależności od właściwości
podłoża litologicznego gleby i nachylenia terenu prezentuje tabela 6.
Tabela 6 Potencjalne zagrożenie erozją wodną poszczególnych grup gleb
Nachylenie terenu w stopniach
Grupy gleb
od 30
3 - 60
6 - 100
10 - 150 > 150
stopnie zagrożenia erozją (erozja potencjalna)
piaski gliniaste lekkie
piaski gliniaste mocne pylaste
gleby, których poziomy
powierzchniowe mają skład
lekkich glin pylastych
piaski gliniaste mocne, niepylaste
-
0-1
2
3+
4 - 5+
29
proeko
gleby gliniaste różne
gleby ilaste
-
0-1
1-2
2 - 3 (+)
3 - 5(+)
źródło: Przydatność rolnicza gleb Polski (1973)
0 - 5 - stopień zagrożenia erozją;
„(+)” - przemiana żłobin w większe formy wklęsłe mało spodziewana;
„+” - łatwość pogłębiania się żłobin i rozczłonkowywania się reliefu
Stopień zagrożenia erozją potencjalną gleb określa możliwość powstawania
szeregu negatywnych skutków pozostawienia odkrytych, nie użytkowanych gleb. I tak
w przypadku gleb o silnym (4) i bardzo silnym (5) zagrożeniu erozją potencjalną
może wystąpić niszczenie całego profilu glebowego, a niekiedy także części podłoża
prowadzące do powstawania rozczłonkowania mikrorzeźby terenu. W przypadku
umiarkowanego (2) i intensywnego (3) zagrożenia erozją potencjalną występuje
możliwość powstawania, o zróżnicowanej intensywności, zmywania poziomu ornopróchnicznego. W NPT, ze względu na równinne ukształtowanie terenu (nachylenie
terenu 4-7%), procesy erozyjne charakteryzują się umiarkowaną intensywnością.
Tereny silnie i bardzo silnie zagrożone erozją występują w rejonie rynny Jezior
Skulskich, okolicach Łuszczewa oraz w południowej części rynny Gopła (nachylenie
terenu 15-25%).
Erozja wietrzna szczególnie silnie ujawnia się gdy gleba pozbawiona jest
pokrywy roślinnej i zarazem ma małą wilgotność. Najbardziej podatne na erozję
wietrzną są grunty drobnoziarniste. W warunkach klimatycznych Polski erozji
wietrznej ulegają najsilniej piaski luźne i słabogliniaste oraz przesuszone torfowiska.
Brak jakichkolwiek danych pomiarowych nt. zagrożenia erozją wietrzną gleb na
terenie NPT.
Przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne
dokonuje się w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Wspomniana
już „Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych” wprowadza ograniczenia w
przeznaczaniu gleb na cele nierolnicze i nieleśne. I tak dla wyszczególnionych
rodzajów gruntów, konieczne jest uzyskanie pozwoleń na różnym poziomie
administracyjnym, dla:
 gruntów rolnych stanowiących użytki rolne I-III klas bonitacyjnych, jeżeli ich
zwarty obszar projektowany do takiego przeznaczenia przekracza 0,5 ha - zmiana
przeznaczenia wymaga uzyskania zgody Ministra Rolnictwa i Gospodarki
Żywnościowej;
30
proeko
 gruntów rolnych stanowiących użytki rolne IVa-IVb klas bonitacyjnych jeżeli ich
zwarty obszar do przeznaczony do takiej zmiany przekracza 1 ha oraz gruntów V
i VI klas bonitacyjnych wytworzonych z gleb pochodzenia organicznego oraz
torfowisk i oczek wodnych, zmiana przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne
wymaga uzyskania zgody wojewody.
Na
obszarze
NPT
nie
wytypowano
dotychczas
stanowisk
gleb
predysponowanych do objęcia ochroną dla potrzeb naukowo-dydaktycznych.
Wymaga to przeprowadzenia szczegółowych badań gleboznawczych.
31
proeko
7. WNIOSKI DO OPERATU GENERALNEGO
A. Działania legislacyjne
1. Wprowadzić całkowity zakaz eksploatacji torfów i innych złóż – mineralnych na
terenie NPT.
B. Działania dotyczące kształtowania przestrzeni
1. Złoże eksploatowane na granicy NPT (Mielnica Duża) pozostawić w eksploatacji
do czasu wygaśnięcia zezwolenia i docelowo zrekultywować.
2. Złoża eksploatowane nielegalnie na terenie NPT wyłączyć z użytkowania i poddać
rekultywacji.
3. Nie eksploatować torfów na obszarze NPT.
4. Zakaz eksploatacji ewentualnych złóż na terenie parku.
5. Złoża
udokumentowane
nieeksploatowane
występujące
w
bezpośrednim
otoczeniu NPT można dopuścić do ewentualnej eksploatacji w przypadku
pozytywnej oceny oddziaływania na środowisko, w szczególności wykazującej
brak negatywnego wpływu eksploatacji na środowisko parku.
6. Chronić gleby kompleksów rolniczej przydatności gleb 1. i 2. przed zmianą
użytkowania na nierolnicze.
7. Chronić gleby organogeniczne przed zmianą użytkowania na nierolnicze, zaś
wszystkie rodzaje gleb przed zmianą użytkowania na nieleśne.
8. Przeprowadzić działania przeciwerozyjne na terenach rolniczych, szczególnie
zagrożonych erozją wodną.
C. Działania organizacyjne
1. Prowadzić działalność edukacyjną w zakresie znaczenia przyrodniczego i istoty
ochrony cennych obiektów litosfery.
2. Prowadzić działalność informacyjną nt. działań zapobiegających erozji gleb oraz
zasadności ochrony gleb organogenicznych.
D. Badania naukowe
1. Przeprowadzić
szczegółowe
badania
stanowisk ochrony typowych profili gleb.
gleboznawcze
w
celu
wytypowania
32
proeko
Literatura i materiały archiwalne
Badanie pokrywy glebowej Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia, 1997, Koło Naukowe
Rolników AR Poznań (maszynopis)
Gleboznawstwo, 1981, praca zbiorowa pod red. B. Dobrzańskiego i S. Zawadzkiego,
PWRiL, Warszawa
Inwentaryzacja złóż kopalin miejscowych na terenie gminy Jeziora Wielkie, 1985,
Zespół Ośrodków Rzeczoznawstwa i Jakości, Warszawa
Inwentaryzacja złóż kopalin miejscowych na terenie gminy Kruszwica, 1985, Zespół
Ośrodków Rzeczoznawstwa i Jakości, Warszawa
Inwentaryzacja złóż surowców mineralnych z uwzględnieniem elementów ochrony
środowiska na terenie województwa włocławskiego, 1996, Zakład Usług
Geologicznych „GEO-WIERT” S.C., Kielce
Kociszewska-Musiał G., 1988, Surowce mineralne czwartorzędu, Wyd. Geolog.,
Warszawa
Maciak F., 1996, Ochrona i rekultywacja środowiska, Wyd. SGGW, Warszawa
Molewski P., 1999, Rynna Gopła. Problem jej genezy i roli w odpływie wód
roztopowych podczas zlodowacenia vistuliańskiego, Studia Soc. Scient.
Torun., sectio C (Geographia et Geologia), vol. X nr 6, UMK, Toruń.
Marek S. i in., 1977 Budowa geologiczna wschodniej części niecki mogileńskołódzkiej (strefa Gopło- Ponętów – Pabianice), Prace Inst. Geolog.,
Przydatność rolnicza gleb Polski, 1973, praca zbior., PWRiL, Warszawa
Metody szczegółowych badań geografii fizycznej,1993, praca zbiorowa pod red. A.
Rychlinga , PWN, Warszawa
Niewiarowski W., 1978, Fluctuation of water-level in the Gopło lake and their
reasons, Pol. Arch. Hydrobiol. 25, 1-2
Ochrona i rekultywacja gleb, 1978, praca zbior. pod red. J. Siuty, PWRiL, Warszawa
Strategia ochrony żywych zasobów przyrody w Polsce, 1991, opr. zbior., Zak. Bad.
Środ. Rol. i Leś. PAN, Poznań
Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych, 1995, Dz. U. z
dnia 22 lutego 1995 r., Nr 16, poz. 78 (wraz z późniejszymi zmianami)
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards