praca magisterska - 0818193547

advertisement
x60Kultura
społeczeństwa stanowi istotn± podstawę jego egzystencji. Należy ona do tych pojęć
w naukach społecznych których mówi się, że maj± dług± przeszło¶ć, ale krótk±
historię. Stwierdzenie takie oznacza, iż pojęcie kultura od niedawna zostało poddane
rygorom my¶lenia naukowego. ¦wiatowa kariera łacińskiego terminu kultura zaczęła
się w czasach Cycerona. Pierwotnie termin ten wi±zano z upraw± roli cultura agriuprawa ziemi. Cyceron natomiast użył słowa kultura w wyrażeniu cultura animi co
oznacza uprawę umysłu[1]. Pocz±wszy od Cycerona, termin kultura zaczęto wi±zać
z wszelk± czynno¶ci± ludzk± maj±c± na celu pielęgnowanie, kształtowanie i
doskonalenie. W ci±gu wieków termin ten poszerzał swoj± tre¶ć, staj±c się pojęciem
wielowymiarowym i wieloznacznym. Na przykład w antropologii kulturowej ma ona
zakres bardzo szeroki i najczę¶ciej obejmuje różne przedmioty, kategorie , warto¶ci i
działania w różnych sferach życia ludzkiego. Jak zdefiniować kulturę? Według A.
Kłoskowskiej, w literaturze naukowej można spotkać około dwustu różnych definicji
kultury. W sensie naukowym oznacza ona okre¶lone klasy przedmiotów, zjawisk i
procesów albo pewne klasy zachowań. Natomiast w sensie filozoficznym przez
kulturę rozumie się wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody, lecz
powstaje dzięki pracy człowieka, co jest wytworem celowej refleksji i działalno¶ci
ludzkiej[2]. Słownik socjologiczny w najszerszym znaczeniu definiuje kulturę jako
ogół materialnych i niematerialnych wytworów człowieka i wszystko to, co nie
powstało na drodze naturalnej, ale jest rezultatem działania ludzi[3]. Z definicji tej
wyłania się podział na dwa podmioty, kulturę i to co kultur± nie jest, czyli naturę.
Zaliczenie czego¶ do kultury jest równoznaczne z uznaniem iż podlega ono naszemu
sterowaniu. Jeżeli natomiast nie mamy wpływu na pewne sytuacje i zdarzenia, co
uniemożliwia zaprowadzenie wła¶ciwego porz±dku- zaliczamy to do natury[4]. Ilekroć
mowa o kulturze, tylekroć mamy na my¶li zaprowadzenie i zachowywanie porz±dku
oraz przeciwstawianie się wszystkiemu, co z punktu widzenia zamierzonego
porz±dku okazuje się chaosem. Miejsce, w którym biegnie granica między kultur± a
natur± zależy, oczywi¶cie, od dostępnych umiejętno¶ci i wiedzy, a także od
gotowo¶ci wykorzystania jej do celów dotychczas nie wypróbowanych. Ogólnie rzecz
bior±c, rozwój nauki i techniki poszerza sferę sterowania zjawiskami, które dot±d
zaliczano do natury, przesuwa więc dalej granice obszaru kultury. Każda z definicji
kultury uwzględnia jaki¶ wycinkowy konkretny punkt widzenia na to zjawisko. Jak
zauważył wybitny antropolog kultury XX wieku R. Linton: Istot± wszelkiej definicji
kultury jest bowiem to ,że wybiera pewne aspekty całego pojęcia oznaczonego owym
terminem i kładzie nacisk na nie kosztem innych aspektów. Nacisk ten, a w
konsekwencji także warto¶ć definicji, będ± zależały od tego, jaki szczególny cel
definiuj±cy miał na uwadze. Istnieje wiele możliwo¶ci definiowania okre¶lonego
rodzaju[5]. Najpełniejsze polskie opracowanie zagadnienia definicji kultury zostało
zawarte w pracy A Kłoskowskiej. Autorka wymienia co najmniej sze¶ć sposobów
definiowania kultury[6]. ·
Definicje opisowo-wyliczaj±ce. Traktuj± on
kulturę jako okre¶lony zbiór przedmiotów, a definiowanie kultury sprowadza się do
wyliczania jej czę¶ci składowych. Kryterium tego zaliczania pewnych składników
życia społecznego do obszaru kultury nie jest tu wyraĽnie sformułowane; kryterium to
ma charakter intuicyjnego założenia. Zwolennikiem tego typu kultury był E. B. Tylor,
który podał następuj±c± jej definicję: Kultura, czyli cywilizacja (...) jest to pojęcie
obejmuj±ce wiedzę, wierzenia, sztukę, moralno¶ć, prawo, obyczaje i inne zdolno¶ci i
przyzwyczajenia zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa[7]. W taki
wła¶nie opisowo-wyliczaj±cy sposób traktowali kulturę archeolodzy i etnografowie.
Opisuj±c grupy społeczne czy narodowe badali ich wytwory kulturowe, takie jak:
język, wierzenia, obrzędy, teksty literackie, przedmioty codziennego użytku itd. Tego
rodzaju elementy traktowali jako wyznaczniki kultury danej zbiorowo¶ci, a sam±
kulturę rozumieli i opisywali jako zbiór oryginalnych elementów. ·
Definicje historyczne. Kład± one nacisk na czynnik tradycji jako mechanizm
przekazywania dziedzictwa kulturowego; dla okre¶lenia kultury używaj± takich
okre¶leń jak: dziedzictwo, tradycja, dorobek. Kulturę definiuje się tutaj jako
charakterystyczny dla człowieka rodzaj przekazu minionego do¶wiadczenia
przyszłym pokoleniom. Minione do¶wiadczenia człowieka wyraża się w ¶wiecie
przedmiotowym, a przekazywane jest kolejnym pokoleniom w drodze wychowania i
nauczania. ·
Definicje normatywne akcentuj± podporz±dkowanie się
zachowań ludzkich normom, warto¶ciom i modelom. Wzory, modele i zasady
warto¶ciowania s± traktowane jako elementy konstytutywne kultury, a
podporz±dkowanie się tymże normom jako wła¶ciwo¶ć zachowań kulturowych.
Kultura jest tu pojmowana jako zespół norm obowi±zuj±cych członków danej
społeczno¶ci i warunkuj±cych jej trwanie. ·
Definicje psychologiczne
skupiaj± uwagę na psychicznych mechanizmach kształtowania się kultury; analizuj±
mechanizmy uczenia się, formowania nawyków kulturowych, internalizacji norm
obowi±zuj±cych w danej zbiorowo¶ci i warto¶ci przez tę zbiorowo¶ć uznawanych za
oraz wpływ kultury na kształtowanie osobowo¶ci jednostek. Szczególny nacisk jest
położony w tych definicjach na uczenie się i na¶ladownictwo jako procesy
przyswajania kultury. ·
Definicje strukturalne interesuj± się przede
wszystkim struktur± danej kultury, tzn. zasadniczymi elementami tej kultury oraz ich
wewnętrznymi powi±zaniami. Zazwyczaj wymienia się cztery kategorie elementów
kultury: materialno - techniczne, społeczne, ideologiczne i psychiczne. Definicje tego
typu badaj± specyficzn± strukturę konkretnych kultur - nie dotycz± kultury w ogóle.
·
Definicje genetyczne skupiaj± się na genezie kultury. W tym typie
definicji można wyróżnić dwie odmiany: Pierwsza dotyczy wewnętrznego rozwoju
kultury, wyłaniania się jednych (wyższych) jej form z form innych (niższych,
wcze¶niejszych). Druga dotyczy wyłaniania się kultury z natury . Kulturę traktuje się
tu jako sumę wytworów zachowań ludzkich powstałych w wyniku aktywno¶ci
człowieka, przy czym jedni autorzy akcentuj± bardziej aktywno¶ć intelektualn±, a inni
aktywno¶ć fizyczn±. Wymienione wyżej rodzaje definicji kultury należy traktować
jedynie jako typy idealne pozwalaj±ce uporz±dkować ogromn± ilo¶ć literatury
po¶więconej kulturze tylko ze względu na pewne teoretyczne aspekty stanowiska
poszczególnych autorów. Uwzględniaj±c różne aspekty życia społecznego,
najbardziej uniwersalna wydaje się definicja zaproponowana przez S.
Czarnowskiego. Definicja ta jest ponadto precyzyjna i odnosi się zarówno do dawnej,
jak i współczesnej kultury. Zdaniem tego my¶liciela, kultura to całokształt
zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z
racji swej obiektywno¶ci ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie[8]. Z
definicji tej wynika, że na kulturę w sensie socjologicznym i etnograficznym składaj±
się następuj±ce trzy grupy elementów[9]: ·
materialne i duchowe wytwory
ludzkiej działalno¶ci- wszystko to, co człowiek stworzył w efekcie pracy fizycznej
b±dĽ umysłowej i pozostawił w postaci pomników kultury. Do wytworów materialnych
zliczmy ogół działań i wytworów człowieka zwi±zanych przede wszystkim z
zaspokajaniem biologicznych potrzeb, zapewnieniem bezpieczeństwa i przetrwania
gatunku ludzkiego[10]. Natomiast do wytworów duchowych (niematerialnych)
zaliczamy ogół zobiektywizowanych wytworów ¶wiadomo¶ci ludzkiej, takich jak
język, wierzenia, zwyczaje, wiedza, obyczaje czy idee, pełni±cych funkcje użytkowe i
wyrażaj±cych bezinteresowne d±żenia do poznania i urzeczywistniania ideałów
piękna, dobra i prawdy[11]. ·
warto¶ci- w kulturze oznaczaj± one to
wszystko, co członkowie danej zbiorowo¶ci uznaj± za ważne i dlatego d±ż± do jego
osi±gnięcia. W życiu społecznym konkretyzuj± się one w postaci różnych ideologii,
ideałów, ale także i konkretnych przedmiotów. Dla członków społeczeństwa warto¶ci
sprowadzaj± się do podstawowych celów, jakie stawiaj± sobie ludzie, a także
głównych kryteriów, które wskazuj± co jest dobre, a co jest złe; ·
wzory
zachowań- s± to grupy i sposoby okre¶laj±ce jak jednostki czy całe grupy powinny
się zachować, aby nie popa¶ć w konflikt z innymi. Inaczej mówi±c s± to schematy
postępowania w okre¶lonych sytuacjach społecznych. Dlatego też cech± każdego
wzoru zachowania jest to, że znacz±c± czę¶ć jakiej¶ zbiorowo¶ci uważa go za
normalny sposób postępowania w różnych okoliczno¶ciach życiowych. Czym jest
kultura masowa? Jest to termin okre¶laj±cy zjawisko przekazywania wielkim masom
odbiorców identycznych lub standardowych tre¶ci - najczę¶ciej rozrywkowych - oraz
jednolite formy zabawowe dużych mas ludzkich, wg definicji G. Friedmanna: ...ogół
kulturalnych dóbr konsumpcyjnych oddanych do dyspozycji publiczno¶ci w
najszerszym rozumieniu tego słowa... za pomoc± masowego komunikowania w
ramach cywilizacji technicznej; rozwój m.k. wi±że się z postępem techniki
komunikacji (masowego przekazu ¶rodki) ograniczaj±cej, a najczę¶ciej wykluczaj±cej
bezpo¶redni kontakt twórcy i odbiorców proces wytwarzania, organizacji i
przekazywania tre¶ci k.m. okre¶la się mianem produkcji - niezależnie od
zróżnicowanych stopni jej skomercjalizowania (k.m. powstała i jest form± dominuj±c±
w krajach zurbanizowanych i wysoko uprzemysłowionych, ale występuje również w
społeczeństwach państw słabo rozwiniętych ekonomicznie); k.m. krytykowana jest za
degradację warto¶ci intelektualnych i moralnych, niszczenie więzi społecznych,
homogenizację (ujednolicanie i upraszczanie) przekazywanych tre¶ci, mechanizację
odbioru, przystosowanego do najniższych zdolno¶ci percepcyjnych.Według Antoniny
Kłoskowskiej homogenizacja kultury w wymiarze globalnym dokonuje się przede
wszystkim na poziomie kultury popularnej. Kultura elitarna zachowuje swoj±
heterogeniczno¶ć. Według takich badaczy jak Jan Nedveen Pieterse procesom
hybrydyzacji podlega cała kultura współczesna. Wydaje się, że ogólny kierunek
zmian zachodz±cych w społeczeństwie polskim bardziej adekwatnie opisuj± ci, którzy
jak Antonina Kłoskowska skłonni s± dostrzegać odmienno¶ć procesów dokonuj±cych
się na poziomie kultury wysokiej i kultury popularnej, a w konsekwencji dopatrywać
się także rosn±cego zróżnicowania kulturowego społeczeństwa polskiego. Telewizja
publiczna, zrzekaj±c się pełnienia misji edukacyjnej, (w sytuacji, gdy szkoły szczególnie rozwijaj±ce się dynamicznie wyższe szkoły niepubliczne - kształc±
przede wszystkim umiejętno¶ci praktyczne, nie przywi±zuj±c większej wagi do
duchowego rozwoju) ma w tym olbrzymi udział. Proces ten, niezależnie od tego, czy
okre¶limy go neutralnym terminem hybrydyzacji, czy też warto¶ciuj±cym deprecjacji
kultury w dużym stopniu ma charakter spontaniczny i jest nieodwracalny.
Rozwarstwienie kulturowe społeczeństwa, zwrot ku kulturze hybrydycznej, która dla
znacznych warstw, ze względu na zasoby kompetencyjne, pozostaje jedynie
dostępn± kultura to zjawiska, których pocz±tki sięgaj± co najmniej lat
osiemdziesi±tych. Ze względu na sytuację polityczn± (konflikt społeczeństwo władza) i w niewielkim stopniu zliberalizowany rynek dóbr kultury, zjawisko
zróżnicowania kulturowego społeczeństwa polskiego nie w pełni mogło się ujawnić w
okresie stanu wojennego i latach bezpo¶rednio po nim następuj±cych.Warunki do
tego powstały dopiero po roku 1989 wraz ze zmianami w funkcjonowaniu rynku
kultury, zmianami w mediach, a także zmian± sytuacji politycznej, która stymulowała
my¶lenie raczej wedle interesów (tego, co korzystne) niż wedle warto¶ci(tego, co
słuszne). Hybrydyzacja kulturowa znacznej czę¶ci społeczeństwa to tylko jedna z
konsekwencji całego kompleksu zmian w kulturze, w których telewizja ma swój
ogromny udział. Innym ważnym zjawiskiem w sferze kultury, które prokurowane jest,
choć znowu nie wył±cznie to przy ogromnym udziale telewizji, jest zmiana stosunku
do kultury narodowej, a w konsekwencji także zmiana form identyfikacji ze wspólnot±
narodow±. Otwarcie na ¶wiat sprawiło, ze w procesie edukacji kulturowej
społeczeństwa pojawiły się nowe usytuowane poza krajem instytucje, przede
wszystkim telewizje, których programy staj± się coraz bardziej powszechnie
dostępne. Niektóre z dostępnych stacji (Planet, programy Discovery, Travel, BBCworld, Sat-3 itp.) nastawione s± na prowadzenie akcji edukacyjnej, co przy niemal
całkowitym zrzeczeniu się tych funkcji przez polsk± telewizję publiczn± czyni je
monopolistami na polskim rynku popularyzacji wiedzy i kultury.
Kultur±
popularna jest kultur± dominuj±ca, nabywanie kompetencji niezbędnych do
uczestnictwa w tej kulturze jest spraw± pierwszorzędn±. Kompetencje niezbędne do
uczestnictwa w tym, co potocznie okre¶la się kultur± wyższ± uznaje się za sprawę
marginaln± i całkowicie prywatn±. Wybór tej opcji wi±że się najczę¶ciej z mniej lub
bardziej otwarcie deklarowanym przekonaniem, iż kulturę współczesn±
charakteryzuje zmiana paradygmatu: przej¶cie od kultury literackiej (kultury słowa)
do kultury obrazu, od kultury operuj±cej kategori± długiego trwania i warto¶ci
kanonicznych, do kultury czasu teraĽniejszego - prezentyzmu w jego skrajnej wersji,
a więc kultury niezdolnej do wyłonienia warto¶ci ważnych w długiej perspektywie lub
obywaj±cej się bez takich warto¶ci, wreszcie przej¶cie od kultury, w której istnieje
wyraĽne rozróżnienia na kulturę wysok± warto¶ciow± i kulturę popularn±, do kultury,
w którym te dwa porz±dki ulegaj± zmieszaniu.
Bibliografia
1. Jerzy Suprewicz ., Wiedza o społeczeństwie Repetytorium od A do Z, Warszawa
1998 2. Zygmunt Bauman., Socjologia, wyd. Zysk i S-KA, Poznań 1996 3. K.
Olechnicki, P. Załęcki., Słownik socjologiczny, wydanie II poprawione, wyd. Graffiti
BC, Toruń 1999 4. Kłoskowska Antonina., Socjologia kultury, PWN, Warszawa 1983
5. Jerzy J. Wiater., Społeczeństwo wstęp do socjologii systematycznej, PWN,
Warszawa 1971 6. Marcin Czerwiński., Profile kultury, Wiedza Powszechna,
Warszawa 1980 --------------------------------------------------------------------------------[1]
Jerzy Suprewicz , Wiedza o społeczeństwie od A do Z, Warszawa 1998 [2] j. w.,
s.122 [3] Krzysztof Olechnicki, Paweł Załecki, Słownik socjologiczny, Wydanie II
poprawione, wyd. Greffiti BC, Toruń 1999 [4]Zygmunt Bauman, Socjologia, wyd.
Zysk i S-KA, Poznań 1996 r 8, s 148 [5] Jerzy Suprewicz , Wiedza o społeczeństwie
od A do Z, Warszawa 1998 [6]Kłoskowska Antonina , Socjologia kultury, Państwowe
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983 [7] Jerzy Suprewicz , Wiedza o
społeczeństwie od A do Z, Warszawa 1998 [8]Jerzy J. Wiater, Społeczeństwo Wstęp
do socjologii systematycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971
[9] Jerzy Suprewicz , Wiedza o społeczeństwie od A do Z, Warszawa 1998 [10]
Krzysztof Olechnicki, Paweł Załecki, Słownik socjologiczny, Wydanie II poprawione,
wyd. Greffiti BC, Toruń 1999 [11]j w., s.107
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Create flashcards