Osobowość osoby z niepełnosprawnością umysłową jako predyktor

advertisement
Iwona Zając
Szkoła Podstawowa nr 12
z Oddziałami Integracyjnymi
w Chorzowie
Osobowość
osoby
z
niepełnosprawnością
umysłową jako predyktor jakości jej życia
Kiedy na ulicy , w parku, w sklepie widzimy osobę niepełnosprawną umysłowo sprawia do
nieco zamieszania. Zmusza nas do oderwania się od siebie, oczy wszystkich kierują się na
dziecko. Rodzice nie decydują się na pokazanie dziecka światu. Dzieci często są chowane
przed światem, gdyż często nie rozumiemy dziecka ani rodziców. Dziecko izolowane od
społeczeństwa, ludzi żyje w swoim własnym mikroświecie. Jego życie przebiega według
ściśle określonego porządku podyktowanego następstwem uszkodzeń układu nerwowego.
To czego oni sami nie mogą zmienić i z powodu czego niepełnosprawność jest stałym
bolesnym problemem, to postawa otoczenia. Od otoczenia zależy, czy będą uczestniczyć w
normalnym życiu społecznym, czy będą z niego wyeliminowani. W naszym społeczeństwie
obserwuje się skrajne postawy wobec tego co nie jest przeciętne: niechęć wobec wszystkiego
co odbiega od normy. Dlatego tez zmiana mentalności ludzi jest niełatwym zadaniem.
Jednak jest to niezwykle ważne, aby widzieć w upośledzonym człowieka - jego zalety, wady
- wszystko to co świadczy o jego prawdziwej wartości .
Pamiętajmy , że największą wartością jest sam człowiek zaś najwyższym dobrem w ziemskiej
egzystencji człowieka jest jego szczęście i rozwój. Rozwój społeczny, fizyczny i rozwój
osobowości. Dlatego każdy, kot ma do czynienia z takimi osobami musi zrobić wszystko co
tylko jest możliwe, żeby doprowadzać do pełnego i wszechstronnego rozwoju osoby
upośledzonej umysłowo. Należy uruchomić cała machinę działań , która spowoduje, że
dziecko będzie czuło się potrzebne i kochane.
Zainteresowania psychologów upośledzeniem umysłowym dotyczą przede wszystkim
wycinkowo ujmowanych procesów poznawczych. Zajmują się więc oni specyfiką myślenia,
inteligencją, zdolnościami specjalnymi, uczeniem się , psychomotoryką, osobowością, itd.
Taki stan rzeczy jest prawdopodobnie wynikiem zapotrzebowania na wiedzę dotyczącą
upośledzenia. Wzrosło zatem zapotrzebowanie na koncepcję
osobowości upośledzonych
bowiem „problemy osobowości dzieci upośledzonych umysłowo i jej zaburzeń stanowiły
przez długi czas dziedzinę zupełnie nie zbadaną.”(Kowalik S, 1984)
Każda osoba upośledzoną umysłowo posiada „własną osobowość, swoje własne dążenia i
przyzwyczajenia, swoje sympatie i antypatie, lecz niewiele z tego, co posiadają, świadczy i
tym, że są oni zazwyczaj bardzo podatni na sugestię i łatwo można na nich wpływać. O ile
przebywają pod nadzorem i są kierowani przez kogoś w domu lub w instytucji, zachowują się
poprawnie, lecz jeśli trafią w nieodpowiednie otoczenie i pozwoli im się na obcowanie z
niewłaściwym towarzystwem, mogą się szybko stać złymi, niemoralnymi, o nawykach
przestępczych...Lecz szczególnie charakterystyczny dla upośledzonych jest słaby charakter i
sugestyjna natura, co wiąże się z posiadaniem silnej i zróżnicowanej osobowości, a także
uniemożliwia wytworzenie wyraźnych skłonności i pragnień. Ten stan wywołany silnymi
emocjami, niedostatecznie kontrolowanymi przez słabo rozwinięty intelekt, a które
przejawiają się przede wszystkim na poziomie instynktów i chceń.”(Kowalik S, 1984)
Pełniejsze
koncepcje
osobowości
upośledzonych
umysłowo
powstały
w
latach
pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Istnieje jeden wyjątek w tym względzie, twórca teorii pola
Kurt Lewin już w latach trzydziestych sformułował koncepcje upośledzonych umysłowo.
Osobowość jednostek upośledzonych umysłowo w świetle psychologii
postaci.
Podstawa, która umożliwiła K. Lewinowi stworzenie teorii osobowości jednostek
upośledzonych umysłowo, była koncepcja osobowości człowieka nie odbiegającego od
normy. Stąd jednostka upośledzona umysłowo w jego ujęciu jest często przedstawiana jako
wypadkowa dziecka i człowieka dorosłego, bądź bywa im przeciwstawna. K. Lewin
przyjmuje,
że
rozwój
osobowości
dziecka
rozwiniętego
prawidłowo
polega
na
komplikowaniu się jego struktury i stopniowym sztywnieniu granic między poszczególnymi
obszarami osobowości. Jednostka upośledzona umysłowo różni się pod tymi względami
zasadniczo.
Dziecko upośledzone umysłowo jest mniej zróżnicowane od dziecka rozwiniętego
prawidłowo. Dorosły upośledzony umysłowo jest bardziej zróżnicowany od dorosłego nie
odbiegającego od normy. Podobnie przedstawia się sprawa granic dzielących poszczególne
1
obszary struktury osobowości. Upośledzone umysłowo dziecko jak i upośledzony dorosły
przewyższa swoich normalnych rówieśników pod względem sztywności całej struktury.
Sztywność granic powoduje, że człowiek upośledzony w większości sytuacji życiowych jest
bezradny. Często napotyka niepowodzenia, gdyż trudno jest mu zrozumieć otaczająca
rzeczywistość, widzieć ją całościowo, a tym samym adekwatnie. Powoduje to odczucie braku
panowania nad otaczającym światem i pobudza występowanie zachowań pedantycznych, tj.
precyzyjnego wykonywania tych działań, które upośledzony w pełni przyswoił, a które nie
maja zwykle związku z istniejącą sytuacją. „Upośledzona umysłowo jednostka przenosi
niejako swoją osobowość na sytuację, która tym samym staje się mało zróżnicowana i
sztywna. Sytuacja dla tej jednostki ma charakter silnej całości. Wszystkie elementy sytuacji są
tak ściśle ze sobą związane, że upośledzony nie może utworzyć związku między danymi
elementami jednej sytuacji a tym samym elementem istniejącym w sytuacji innej. Sprawia to
że jednostki upośledzonej umysłowo nie możemy określić jako konkretne. Brakuje im
natomiast zdolności do abstrakcji, tzn. odnajdywania związków między miedzy
indywidualnymi elementami różnych całości. Następną istotną cechą upośledzenia zbadana
przez K. Lewina jest infantylizm czyli brak emocjonalnej stabilności. Jest ona wynikiem
podstawowych właściwości upośledzenia.
Podsumowując koncepcję k. Lewina, musimy zaakcentować fakt, że:
•
podstawowym czynnikiem wyznaczającym charakter osobowości upośledzonych
umysłowo są braki intelektualne,
•
osobowość człowieka upośledzonego przypomina w dużym stopniu osobowość
prawidłowo rozwiniętego dziecka,
•
trudności rozwoju osobowości jednostek upośledzonych upatruje autor koncepcji w
czynnikach wrodzonych..
Osobowość jednostek upośledzonych umysłowo w świetle psychoanalizy.
Na uwagę zasługują koncepcje upośledzenia umysłowego konstruowane
w duchu
psychoanalizy, z których jedną z ciekawszych w tym nurcie przedstawili M. L. Hutt i R. G.
Gibby. Za punkt wyjścia przyjęto tutaj ogólna teorię psychoanalizy, na bazie której
rozpatrywano
problem
osobowości
jednostek
upośledzonych
umysłowo.
Jednostki
upośledzone, podobnie jak ludzie normalni, funkcjonują w sensie psychologicznym na trzech
poziomach: świadomości, podświadomości i nieświadomości. Proporcje korzystania z tych
poziomów są jednak inne niż u ludzi normalnych. Zachowanie upośledzonych umysłowo w
2
dużo mniejszym stopniu jest kontrolowane przez świadomość, która jest u nich mniejsza.
Natomiast nieświadomość i podświadomość
nie różnią się u osób upośledzonych i
normalnych. Autorzy koncepcji rozpatrują osobowość upośledzonych również w aspekcie
rozwojowym. Upośledzone umysłowo dziecko po urodzeniu posiada takie same potrzeby „id”
jak dziecko normalne. Jedyna różnica może dotyczyć tzw. „energii psychicznej”, która u
dziecka upośledzonego umysłowo może być mniejsza. Rozwój struktury „ego” u
upośledzonych przebiega na tej samej zasadzie jak u normalnych, z tym, że zaburzenia
procesów poznawczych powodują, że znajduje się ona na niższym poziomie dojrzałości w
stosunku do struktury „ego” u odpowiednich pod względem wieku osób normalnych.
Występuje tez różnica jakościowa - „ego” jednostek upośledzonych lepiej funkcjonuje w
konkretnych sytuacjach, zaś gorzej w rozwiązywaniu problemów abstrakcyjnych.
Upośledzeni pod wpływem nie kontrolowanych potrzeb, jak również nacisków aktualnych
sytuacji nie potrafią kierować własnym postępowaniem. Nie umieją oni przewidywać,
antycypować ewentualnych gratyfikacji, nie potrafią kontrolować sytuacji, ,w jakiej się
znajdują. Generalizując: mają trudności w adekwatnym opanowaniu rzeczywistości..
Uszkodzone procesy poznawcze przyczyniają się również do tego, że upośledzeni umysłowo
maja trudności w jasnym wyodrębnianiu siebie z otoczenia i zróżnicowaniu tego otoczenia ze
względu na możliwość zaspokojenia swoich potrzeb. „Superego” także rozwija się u nich
wolniej niż u osób prawidłowo rozwiniętych, wskutek tego jest ono mniej dojrzałe. Jednostka
upośledzona na tendencje do absolutyzowania. Wszystko jest dobre albo złe, zdrowe lub
chore itd. Brakuje im zdolności do rozróżnienia wszystkich subtelności istniejących w
zakresie życia społecznego, co sprawia, że nie rozumieją oni w pełni otoczenia.- „jednostka
ze zmniejszonymi zdolnościami intelektualnymi jest na łasce walczącego „id”, które jest
nieadekwatnie kontrolowane przez siły „ego” i „superego”. Częściej ta kontrola wynika z sił
zewnętrznych. Powoduje to częste problemy emocjonalne i nieprzystosowanie.”(Kowalik S,
1984)
Osobowość jednostek upośledzonych umysłowo w świetle
neobehawioryzmu.
Niezwykle interesujące rezultaty dało rozpatrywanie zagadnienia upośledzenia umysłowego z
punktu widzenia teorii społecznego uczenia się, którą stworzył w latach pięćdziesiątych J. B.
Rotter. Do problematyki upośledzonych umysłowo zaadoptował ją R. L. Cromwell.
3
Podstawowe założenia przyjęte prze R. L. Cromwella z teorii społecznego uczenia się, można
przedstawić w formie równania.
Szczególną rolę w tej koncepcji odgrywają dwa konstrukty teoretyczne – oczekiwanie i
wartość wzmocnienia. Dzięki nim bowiem możliwe jest przewidywanie zachowania w
danych sytuacjach.
Oczekiwanie można definiować jako prawdopodobieństwo subiektywne, przypisywane przez
jednostkę wystąpieniu poszczególnych wzmocnień. Wartość wzmocnienia można definiować
jako indywidualny stopień preferencji dla jakiegoś wzmocnienia, jeżeli prawdopodobieństwo
wystąpienia wszystkich możliwych wzmocnień jest różne. Opierając się na tych założeniach
przystępuje R. L. Cromwell do stworzenia koncepcji osobowości jednostek upośledzonych
umysłowo. Ograniczenie intelektualne ludzi tej kategorii sprawiają, że w życiu codziennym
doświadczają oni dużo częściej niepowodzeń niż sukcesów. Jednostka upośledzona,
posiadając zgeneralizowany niski poziom oczekiwań, w sytuacji nowej wykaże tendencję do
zaniżenia swoich aspiracji tzn. będzie sobie stawiała niższe cele od tych, które rzeczywiście
mogłaby zrealizować. Posiadając i tak małe zdolności, będzie dążyła do niekorzystania z nich
a całej pełni.
Koncepcja R. L. Cromwella została rozbudowana i eksperymentalnie zweryfikowana przez
jego uczniów i współpracowników: I. Bialera, W. I. Gardnera i R. F. Hebera.
I. Bialer zajął się problematyką pojęć sukcesu i niepowodzenia u dzieci. Wyróżnił on dwa
systemy kształtujące motywację u dzieci. System bardziej pierwotny, oparty na biologicznych
potrzebach, charakteryzuję się dążeniem do zdobywania rzeczy przyjemnych, natomiast
unikania rzeczy przykrych. W wyniku społecznego uczenia się na fundamencie tego systemu
kształtuje się drugi system, charakteryzujący się dążeniem do osiągania sukcesu, a unikania
porażek, a więc wartości, które wcześniej dla dziecka nie istniały. Dziecko upośledzone
dłużej korzysta z systemu pierwszego, natomiast później i rzadziej niż dziecko normalne
przyswaja system drugi.
Z kolei W. I. Gardner zajął się bliżej oczekiwaniem szczegółowym i wpływem bezpośrednio
doznawanych niepowodzeń i sukcesów
na podejmowanie dalszych działań. Ustalił, że
jednostki normalne po doznanych niepowodzeniach wkładają więcej wysiłku w dalszą
działalność niż upośledzeni. Powodem tego jest uogólniony poziom oczekiwania sukcesu,
który jest wyższy u normalnych ludzi niż u jednostek upośledzonych.
R. Heber stwierdził, że w wypadku, gdy upośledzeni uzyskują sukcesy, poziom wykonania
przez nich prostych zadań podnosi się i nie odbiega od poziomu wykonania zadań przez
4
jednostki normalne. Natomiast w rezultacie doświadczenia niepowodzeń upośledzeni
wykonują zadania coraz gorzej.
W teorii szczególna role w wyznaczaniu sposobu funkcjonowania jednostek upośledzonych
umysłowo przypisano środowisku, a konkretnie doświadczeniom, jakie upośledzeni nabywają
w swych kontaktach ze społecznym otoczeniem. Za podstawowe zaburzenie w upośledzeniu
przyjmuje się upośledzenie intelektu. Równie istotne są częste doświadczenia niepowodzeń,
które powodują, że jednostka funkcjonuje nieadekwatnie, tzn. gorzej, niż na to mogłyby
wskazywać jej możliwości.
W teorii szczególną rolę w wyznaczaniu sposobu funkcjonowania jednostek upośledzonych
przypisano środowisku, a konkretnie doświadczeniom, jakie upośledzeni nabywają w swych
kontaktach ze społecznym otoczeniem. (por. Kowalik S., 1984)
Osobowość jednostek upośledzonych umysłowo w ujęciu psychologii
funkcjonalnej.
Hanna Olechnowicz tworząc własną koncepcję osobowości jednostek upośledzonych
umysłowo, wykorzystała popularne w psychologii pojecie potrzeby. Uważa ona, że potrzeby
są z natury swojej sensowne i celowe z punktu widzenia mechanizmu samoregulacji, któremu
podlega człowiek. Człowiek upośledzony umysłowo posiada swój własny system potrzeb
odmienny od tego, jakim dysponują ludzie normalni, jednak równie sensowny i celowy z
punktu widzenia właściwości, jakimi charakteryzują się upośledzeni. Zaspokojenie tych
potrzeb jest niezbędne dla właściwego funkcjonowania tych ludzi.
Podstawową grupę potrzeb w całym ich systemie stanowią potrzeby dotyczące potrzeby
poczucia bezpieczeństwa. Zaspokojenie tej potrzeby umożliwia zaspokojenie pozostałych
potrzeb.
Następną grupą potrzeb wyodrębnionych przez H. Olechnowicz są potrzeby związane z
dojrzewaniem osobowości społecznej. W skład tej grupy wchodzą: potrzeba doznawania
opieki, potrzeba kontaktu i wzajemnego porozumiewania się, potrzeba bycia zauważanym,
potrzeba kontaktu z rówieśnikami i potrzeba doznawania poczucia własnej wartości i
pełnienia określonej roli społecznej.
Trzecia grupa potrzeb to potrzeby popędowe wiążące się z zachowaniem przy życiu danej
jednostki i gatunku. Zdaniem autorki koncepcji są one podstawą zachowań, które można
określić odruchami bezwarunkowymi. Zaliczamy do nich: potrzeby pokarmowe, płciowe,
rodzicielskie oraz nastawienie do zachowań zaczepno – obronnych.
5
Dalsze dwie grupy potrzeb tworzą dość ważną całość. Są to bowiem potrzeby czynnościowe i
potrzeby poznawcze. Do potrzeb czynnościowych, które można inaczej określić jako potrzeby
używania narządów, zaliczamy: potrzebę użytkowania aparatu ruchowego i potrzebę
doznawania urozmaiconych wrażeń zmysłowych. Potrzeby poznawcze są związane z
„kojarzeniem danych z różnych analizatorów, jak np. wzrokowo – dotykowe badanie
przedmiotu, albo kojarzenie zdarzenia obecnego z przeszłym, albo tez kojarzenie i
zestawienie przedmiotu spostrzeganego z zapamiętanym wzorem.
Ostatnią grupę potrzeb tworzą potrzeby snu i wypoczynku. Osoba upośledzona nie może
wykształcić w pełni niektórych z poprzednio wymienionych potrzeb lub zaspokajać je w
sposób nieadekwatny.
„Wychowanie potrzeb stanowi jeden z najważniejszych celów wychowania tak jednostek jak i
społeczeństwa. Upośledzeni umysłowo nie stanowią tu wyjątku.” (Olechnowicz H., 1979)
Koncepcja H. Olechnowicz znamionuje duży humanitaryzm.
Osobowość jednostki upośledzonej umysłowo w świetle psychologii
marksistowskiej.
Na fundamencie marksistowskiej teorii psychiki powstała jedna z koncepcji utworzona przez
A. N. Leontiewa. A. N. Leontiew buduje swoja teorie, stawiając niejako w opozycji rozwój
psychiczny upośledzonego umysłowo w stosunku do rozwoju jednostki nie odbiegającej od
normy. Uważa on, że tylko rozwojowe rozpatrywanie tego zaburzenia pozwala na
uchwycenie całej jego specyfiki. Przede wszystkim pozwala na poznanie przyczyn
zaburzenia, których znajomość jest niezbędna do prowadzenia jakiejkolwiek sensownej
działalności wychowawczej. Rozwój psychiczny człowieka można rozpatrywać w aspekcie
nabywania przez niego doświadczeń. A. N. Leontiew wyróżnia trzy rodzaje tych
doświadczeń: filogenetyczne, indywidualne i społeczno – historyczne. Z doświadczeniem
filogenetycznym człowiek przychodzi na świat. Podobny typ doświadczenia posiadają także
zwierzęta. O ile jednak u zwierząt odgrywa ono rolę zasadniczą, to dla człowieka nie ma
specjalnego znaczenia. Doświadczenie indywidualne w małym stopniu posiadają także
zwierzęta, jednak człowiek posiada dużo większy jego zasób, co wiąże się z możliwością
szybszego jego nabywania. Funkcja tego doświadczenia polega na dostosowaniu zachowania
do zmieniających się warunków otoczenia. Doświadczenia społeczno – historyczne natomiast
występują tylko u ludzi. Jest to kumulacja doświadczeń ludzi, które przekazywane są z
pokolenia na pokolenia przede wszystkim poprzez wytwory pracy. Dziecko nie rodzi się z
6
rozwiniętym mózgiem w takim stopniu, że może wykonywać funkcje, które są potrzebne do
posługiwania się wytworami człowieka. Dopiero w procesie działania, czyli posługiwania się
tymi wytworami tworzą się potrzebne funkcje, jak również ich mózgowe odpowiedniki –
funkcjonalne systemy mózgowe.
Wymieniowe systemy charakteryzują się różnym poziomem złożoności. Stosunkowo proste
są systemy: motoryczne, sensoryczne i mowy. Najbardziej złożony jest system intelektu. Ze
względu na jego złożoność upośledzeni umysłowo mają
szczególne trudności w
przyswojeniu go. A jest on szczególnie ważny, gdyż znaczna część doświadczenia społeczno
– historycznego zawarta jest w pojęciach, które stanowią podstawę funkcjonowania tego
systemu. .( por Kowalik S, 1984);’
Koncepcje te pokazują obraz osoby upośledzonej umysłowo. Wskazują cechy jej osobowości,
intelektu, procesów zachodzących w ich rozwoju.
Modele teoretyczne zostały przez wielu psychologów zbadane. Takie badania osobowości
jednostki upośledzonej umysłowo prowadziła M Kościelska. W swoich badaniach pokazała,
że upośledzenie jest ograniczeniem możliwości życiowych jednostki upośledzonej umysłowo.
Jest niejako przeszkodą w posiadaniu tego, co dla innych ludzi jest osiągalne. Z powodu
upośledzenia jest się ciężarem dla bliskich, kimś tak niewartościowym, że nie wartym uwagi,
poświęcenia i kochania. Poczucie bycia gorszym , które u osób z upośledzeniem umysłowym
jest bardzo widoczne powoduje określone skutki psychologiczne mające odbicie w
osobowości człowieka. Uruchamia ona mechanizmy obronne poczucia własnej wartości.
Obrona taka wymaga deformacji poznawczej, obejmującej przede wszystkim obraz swego
upośledzenia - zakres zmniejszonej sprawności oraz ich przyczyny. Dominujące poczucie
udaremnienia dążeń i pragnień życiowych rodzi stan napięcia, którego objawami są
zaburzenia wegetatywne i choroby psychosomatyczne. Lokowanie w sobie w sobie źródła
niepowodzeń sprawia, iż do innych „złych uczuć’ dołącza jeszcze bardzo silne poczucie winy.
Innym znamiennym rysem przeżywania upośledzenia jest poczucie samotności, brak bliskich
więzów z ludźmi, a najbardziej dramatycznych przypadkach poczucie braku miejsca z życiu.
W każdym przypadku badanej osoby upośledzonej umysłowo występowało
spiętrzenie
różnych czynników szkodliwych dla rozwoju. Bilans pozytywnych doświadczeń korzystnych
nie równoważył w dostatecznym stopniu skutków doświadczeń negatywnych.
Doświadczenia ważne dla formułowania osobowości badanych obejmowały: poczucie
niesprawności, zależności poczucia bycia gorszym, braku miłości i występowały one w
okresie dzieciństwa. Charakterystyczne dla badanych jest to, że strategią radzenia sobie z
7
tymi doświadczeniami i obrony psychologicznej przed nimi jest podporządkowanie się
otoczeniu, wytworzenie postawy posłuszeństwa wobec opiekunów, korzystanie z pomocy
innych. Te strategie świadczą o słabym „Ja” , ale równocześnie zatrzymują go w rozwoju.
Najbardziej uderzającym defektem w organizacji osobowej badanych było „słabe Ja”.
Wypracowane strategie obronne, przy równoczesnej słabości Ja, nie stymulowały aktywności
poznawczej. Badani rozwijali się jako osoby zależne od innych. Brak tej aktywności
ograniczał działanie upośledzonych umysłowo w świecie i czynił ich również upośledzonymi
społecznie. Doświadczenia te doprowadziły do uformowania w badanych wyobrażenia o
sobie samych jako o niepełnosprawnych, zależnych od innych i blokowały rozwój autonomii
Ja. Mamy więc tutaj do czynienia z potrójnym upośledzeniem: JA, UMYSŁU I ŻYCIA.
Istnieje ścisła zależność między stereotypowym wyobrażeniem o osobach upośledzonych jako
odmiennych psychicznie od ogółu ludzi, mających specyficzne potrzeby i bardzo ograniczone
możliwości adaptacyjne, a funkcjonującym w rzeczywistości społecznej system segregacji
szkolnej, izolacją osób upośledzonych w zakładach pomocy i pracy chronionej,
ubezwłasnowolnieniem prawnym, pozbawieniem możliwości uzyskania godziwych zarobków
i atrakcyjnej pracy. Te wszystkie realia życia społecznego odbijały się w obrazie swojej
sytuacji, wytwarzanej w umysłach badanych i wtórnie wpływały na sposób funkcjonowania,
zgodny ze społecznym wyobrażeniem. Można więc sądzić,że zmiana społecznych wyobrażeń
o upośledzeniu i w ślad za nim idące inne rozwiązania praktyczne miałaby w szerszej
perspektywie czasowej poważne skutki dla zmiany życiowej sytuacji osób z upośledzeniem, a
także ich psychologicznej sylwetki.
W ostatnim dziesięcioleciu, które charakteryzują się próbą przełamywania różnych
stereotypów dotyczących funkcjonowania osób z upośledzeniem umysłowym, nagromadzono
wiele danych wskazujących na istnienie obszarów normalności w funkcjonowaniu tych ludzi.
Dane pochodzą z rożnych źródeł są przesłanką tendencji integracyjnych w odniesieniu do
osób z upośledzeniem.
W osobach tych widać bogactwo przeżyć uczuciowych oraz normalność ich potrzeb w
zakresie życia emocjonalnego
i kontaktów społecznych. Osoby te mają możliwość,
korzystnego pobierania nauki razem ze zdrowymi rówieśnikami.
Badania te są dość dawne, jednak ważne z punktu widzenia podobieństwa osób
upośledzonych do ogółu ludzi.
Decentracja poznawcza jest przeciwieństwem poznawczego egocentryzmu. Egocentryzm w
poznaniu
polega
na
„spostrzeganiu
świata
8
wyłącznie
z
własnej
perspektywy i
nieuwzględnianiu innych punktów widzenia. Stanowi przez to czynnik ograniczający
poznanie, a także utrudniający porozumiewanie się z innymi ludźmi.” (M. Kościelska, 2000 )
Zgodnie z poglądami J. Piageta ,egocentryzm jest pierwotną właściwością umysłu.
Wyzwalanie się z egocentryzmu w kierunku umiejętności decentracji stanowi funkcję
rozwoju inteligencji. Iwona Olechowska badała uczniów szkol specjalnych w środowisku
Warszawskim. Ilorazy inteligencji tych dzieci zawierały się w granicach od upośledzenia
umiarkowanego po tzw. Pogranicze upośledzenia i normy. Badania wykazały ze dzieci dobrze
radżą sobie z przedstawionymi zadaniami. Przedstawione badania świadczą o znacznie
wyższym poziomie możliwości decentracji u dzieci z upośledzeniem umysłowym niż by tego
oczekiwać na podstawie poglądów Piageta. Badane dzieci znajdowały się w wieku 7 – 10 lat,
czyli w wieku odpowiadającym stadium operacji konkretnych u dzieci o normalnym rozwoju
umysłowym. Wykryty u nich deficyt wyrażający się obniżonym ilorazem inteligencji
umiejscawia wiek ich rozwoju umysłowego w granicach 4 – 7 lat. Jest to wiek umysłowy, w
którym według Piageta decentracja wyobrażeniowa nie powinna występować. Jak zatem
wytłumaczyć
ten fenomen? Nasuwają się dwie interpretacje jedna związana jest z
charakterem użytego materiału badawczego zainscenizowane sytuacje miały charakter
zabawowy i odwoływały się do doświadczeń emocjonalnych dzieci. Zabawa w chowanego
pełni szczególna role, a chowanie się przed dorosłymi ma bardzo żywa treść emocionalna .
interpretacja droga odwołuje się do koncepcji „obszarów normalności ”u dzieci z
upośledzeniem umysłowym. W badaniu dzieci wypadły w sposób porównywalny z normalnie
rozwijającymi się rówieśnikami. Można przypuszczać, że te rożne typy zadań angażują
zupełnie inne funkcje psychiczne, których rozwój przebiega nierównomiernie.
Badania powadzono również nad aspektem rozwoju Ja u dzieci z upośledzeniem umysłowym.
Badania Moniki Dybowskiej dotyczącej reprezentacji Ja polegały na rozpoznawaniu siebie na
zdjęciu. Jest to sytuacja angażującą z jednej strony procesy poznawcze, z drugiej zaś procesy
emocjonalne. W badaniach wzięło udział 12 dzieci, u których stwierdzono lekkie, bądź
umiarkowane upośledzenie umysłowe. Badania wykazały, że prawie wszystkie dzieci
rozpoznają siebie na zdjęciu. Większość z nich wykazało się pozytywną reakcję emocjonalna
na własny obraz. Skala reagowania emocjonalnego była bardzo duża: od wyraźnych
przejawów radości, piszczenia, podskakiwania, przytulania zdjęć, głaskania i usiłowania
zatrzymania ich dla siebie, poprzez rezerwę, obojętność, brak zainteresowania, po plucie,
darcie, i ucieczkę z pokoju.
W badanej grupie dzieci autorka miała do czynienia z rożnymi nieprawidłowościami w
rozwoju struktury i funkcji Ja. Występowały:
9
•
niewykształcenie Ja podmiotowego,
•
niewykształcenie Ja przedmiotowego,
•
niewyodrebnienie Ja indywidualnego,
•
Ja „wewnętrznie puste”,
•
Ja o zatartych granicach, dążące do symbiozy,
•
Ja zdepersonalizowane ,
•
Ja nie zaakceptowane,
•
Ja dążące do samo unicestwienia.,
Te rożne postacie nieprawidłowości Ja wyrażały się w: nierozpoznawaniu siebie na zdjęciach,
w pomijaniu swojej osoby negatywnym ustosunkowaniu się do własnego wizerunku, w
pomyłkach w rozpoznawaniu osób, w koncentrowaniu się na rzeczach a nie na osobach.
Widoczny jest więc związek zachodzący miedzy patologia rozwoju Ja, a funkcjonowaniem
procesów poznawczych oraz związek pomiędzy nieprawidłowym rozwojem Ja a
zaburzeniami stosunków uczuciowych z otoczeniem. W tworzeniu się upośledzenia istotną
rolę odegrały czynniki traumatyczne uczuciowe blokujące równocześnie rozwój Ja i
funkcjonowanie poznawcze. (M.Koscielska,2000).
Poczucie własności, którego zbadaniem zajęła się Teresa Kaczmarek wyraża zdolność i
gotowość jednostki do ujmowania swych relacji z otoczeniem w płaszczyźnie „moje – nie
moje.” Z analiz przeprowadzonych przez Teresę Kaczmarek wynika, że istnieją co najmniej
trzy sposoby przejawiania się poczucia własności:
•
subiektywne przeświadczenie osoby o jej wyłącznym prawie do korzystania z
własnego obiektu i do dysponowania jej,
•
świadome identyfikowanie się a obiektem i spostrzeganie go jako dla siebie
charakterystycznego
•
spostrzeganie siebie jako autora, twórcę obiektu, sprawcy jego istnienia.
Te typy odpowiadają trzem rodzajom relacji własności określanym przez autorkę jako: relacja
posiadania, przynależności i pochodzenia.
Kształtowaniu się i wyrażaniu wymienionych typów poczucia własności odpowiadają
określone aspekty funkcji Ja. Wyrażanie „posiadania” służy ustaleniu granic Ja (poczuciu
autonomii), akcentowanie (przynależności) służy samo identyfikacji (poczuciu tożsamości) a
ujawnianie „pochodzenia” ma znaczenie dla kształtowania się podmiotowości (poczucia
sprawczości).
10
Reasumując, można powiedzieć, że dziecięce Ja wyraża się poprzez demonstrowanie
poczucia własności wobec przedmiotów w rożnego rodzaju relacjach. Badania Iwony
Olechowskiej skazują na umiejętność dzieci z upośledzeniem umysłowym przyjmowania tzw.
pozaosobistej perspektywy w spostrzeganiu społecznym. Dzieci o obniżonym ilorazie
inteligencji potrafią uwzględniać sytuacje partnera, liczyć się z jego właściwościami i
dostosowywać do niego swoje zachowanie. Dzieci te przejawiają właściwość zwaną
wrażliwością na ludzi czyli wrażliwość interpersonalna. Stwarza ona szansę uczenia się od
ludzi wszystkiego, co w życiu potrzebne. Jeśli tych umiejętności dzieciom brakuje, można
domniemywać, że ich kontakty z ludźmi były mało wartościowe lub wręcz szkodliwe dla
rozwoju.
Maria
Kościelska
nieprawidłowego
postawiła
tezę,
że
upośledzenie
umysłowe
stanowi
funkcję
kształtowania się osobowości. Można wskazać szczegółowe związki
między typem patologii osobowości a typem negatywnych doświadczeń społecznych w
ontogenezie dzieci z upośledzeniem umysłowym. Szczegółową rolę w tym procesie odegrały:
duża wrażliwość na bodźce społeczne, szczególną adaptabilność do złych warunków życia,
wykształcenie mechanizmów obronnych blokujących aktywność eksploracyjną oraz
przyswajanie i przetwarzanie w większości negatywnych informacji o świecie i o Ja.
W osobowości jednostki upośledzonej umysłowo, można znaleźć mocne, jak i słabsze strony.
Wśród tych pierwszych można wymienić bogactwo przeżyć uczuciowych i specyficzne
potrzeby,. Jednostka upośledzona potrafi utrzymywać prawidłowe kontakty społeczne i
posiada pozaosobistą perspektywę w spostrzeganiu społecznym. Cechuje ja niezwykła
wrażliwość interpersonalna oraz zdolność do wytwarzania mechanizmów obronnych.
Słabsze cechy jej osobowości to przede wszystkim upośledzenie umysłowe, które powoduje
w tych osobach zaniżenie własnej wartości - poczucie bycia gorszym, niewartościowym i
niekochanym oraz słabe „Ja”. Charakterystyczne jest również napięcie emocjonalne, poczucie
winy i osamotnienia, udaremnienia dążeń. Mocne i słabe strony niejako wzajemnie się
uzupełniają i tworzą niepowtarzalny, wyjątkowy
obraz jednostki funkcjonującej a
społeczeństwie, bo „najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”.
Pamiętajmy, że osobowość i wnętrze człowieka jest najważniejszym wyznacznikiem życia –
jego jakości i wielkości. Jest to przede wszystkim osoba, która jest w stanie „oswoić –
„stworzyć więzi” z innymi ludźmi. Wtedy czuje się potrzebna, szczęśliwa i niezbędna.
11
Literatura:
1. Antoine De Saint-Exupery: “Mały Książe”, wyd. Pax, Warszawa 1992 r,
2. ”Dziecko niepełnosprawne w rodzinie”, red.: I. Obuchowska, WsiP,
Warszawa 1999 r,
3. Kościelak R.: „Funkcjonowanie psychospołeczne osób niepełnosprawnych
umysłowo”, WSiP, Warszawa 1996 r,
4. Kościelak R.: „Psychologiczne podstawy rewalidacji upośledzonych
umysłowo”, WsiP, Warszawa 1994 r,
5. Kościelska M.: „Oblicza upośledzenia” , PWN, Warszawa 2000 r,
6. Kowalik S.: „ Psychospołeczne podstawy rehabilitacji osób
niepełnosprawnych”, PWN, Warszawa 1986 r,
7. Kowalik S.: Rehabilitacja upośledzonych umysłowo”, PWN, Warszawa
1984 r,
12
Download