Zagadnienia na egzamin z przedmiotu "Programowanie Rozwoju

advertisement
Zagadnienia na egzamin z przedmiotu
"Programowanie Rozwoju Obszarów Wiejskich" 2017
Polityka spójności UE
Koncepcje rozwoju obszarów wiejskich
Instrumenty realizacji polityki rozwoju obszarów wiejskich
Programowanie rozwoju
Zasady opracowywania i wdrażania lokalnych i regionalnych strategii rozwoju.
Partnerstwo terytorialne jako stymulator rozwoju obszarów wiejskich
Instrumenty rozwoju terytorialnego
Metody i formy animacji lokalnych społeczności: spółdzielnie socjalne, wsie tematyczne,
partnerstwa terytorialne itp.
9. Demarginalizacja wsi
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Na tej stronie znajdziecie procedurę tworzenia dokumentów – myślę, że może być
pomocna, żeby zrozumieć zasadę programowania
http://stanin.pl/Przygotowanie%20i%20aktualizacja%20dokument%C3%B3w%20ora
z%20plan%C3%B3w%20strategicznych%20dla%20gmin.pdf
Warto również zajrzeć do publikacji Andrzeja Sztando „Wzorzec procedury budowy
strategii rozwoju jednostki samorządu lokalnego
http://sztando.pl/pdf_publikacje/46_wzorzec_procedury_budowy_strategii_rozwoju_jed
nostki_samorzadu_lokalnego.pdf
Polityka spójności ma na celu wspieranie działań prowadzących do wyrównania warunków
ekonomicznych i społecznych we wszystkich regionach Unii Europejskiej. W szczególności
Unia Europejska zmierza do zmniejszenia różnic w poziomie rozwoju regionów oraz
likwidacji zacofania najmniej uprzywilejowanych regionów i wysp, w tym obszarów
wiejskich. Podstawowymi instrumentami realizacji polityki spójności są programy
operacyjne.
Polityka strukturalna jest to tradycyjne pojęcie dotyczące interwencji Wspólnot
Europejskich (a od 1993 roku – Unii Europejskiej) używane już od 1957 roku. Polityka
regionalna jest zorientowana na zwiększenie spójności ekonomicznej i społecznej w Unii
Europejskiej, co oznacza, że jej podstawowym zadaniem jest pomoc finansowa dla regionów.
Polityka spójności zaś wskazuje na podstawowy cel interwencji, jakim jest zmniejszenie
zróżnicowań w Unii. Praktycznie jednak pojęcia te są często używane zamiennie, w związku
z czym można przyjąć, że polityka regionalna, polityka strukturalna i polityka spójności
Unii Europejskiej ma ten sam cel – wyrównanie różnic gospodarczych między regionami
Unii Europejskiej i w efekcie – ich mieszkańcami. Jest to taki sposób rozdzielania środków
finansowych Unii Europejskiej, aby większość z nich trafiła do regionów znajdujących się w
gorszej sytuacji społecznej i gospodarczej. Należy pamiętać, że kryterium podziału środków
finansowych Unii Europejskiej jest PKB (Produkt Krajowy Brutto) regionu – poziom
zamożności obywateli jest tylko jednym z elementów, które decydują o tym, czy dany region
objęty zostanie interwencją środkami Unii Europejskiej. Nie chodzi tutaj o spowolnienie
rozwoju bogatych regionów i krajów, ale o przyspieszenie rozwoju regionów opóźnionych.
Dzięki temu wzrośnie konkurencyjność całej Unii Europejskiej.
Polityka regionalna/spójności Unii Europejskiej to przede wszystkim pomoc w formie dotacji
dla regionów w Unii Europejskiej. Polityka regionalna/spójności polega na realizacji trzech
najważniejszych celów:



konwergencji – czyli spójności – Unia Europejska wspiera rozwój infrastruktury oraz
potencjału gospodarczego i ludzkiego najbiedniejszych regionów (prawie
82% wszystkich wydatków w ramach funduszy strukturalnych),
podniesienia konkurencyjności regionów i zatrudnienia – czyli Unia Europejska
wpiera innowacje i badania naukowe, zrównoważony rozwój oraz szkolenia
zawodowego w mniej rozwiniętych regionach (prawie 16% wszystkich wydatków w
ramach funduszy strukturalnych),
europejskiej współpracy terytorialnej – czyli wspieranie, promocja i realizacja
wspólnych projektów o charakterze międzynarodowym na terytorium całej Unii
Europejskiej
Polityka spójności polega zatem na wspieraniu wzrostu gospodarczego, społecznego (np.
walka z bezrobociem) i przestrzennego (m.in. poprawa komunikacji szynowej, drogowej i
lotniczej).
Unia Europejska określa, który region powinien uzyskać unijne fundusze, na podstawie jego
poziomu PKB. Jeśli PKB na jednego mieszkańca w danym regionie jest mniejsze niż
75% średniej w Unii Europejskiej, wówczas taki region może liczyć na wsparcie z dotacji
unijnych. Jeśli więc wszystkie regiony danego kraju mają niskie PKB, wówczas cały kraj
może liczyć na wsparcie finansowe (tak jest w przypadku Polski). Są jednak takie kraje, w
których tylko niektóre regiony są objęte pomocą unijną (np. część wschodnia Niemiec).
Obszar Unii Europejskiej podzielony jest na tzw. NUTS-y, czyli obszary, których
wytypowanie i nazwanie ułatwia wybór regionów, które potrzebują wsparcia. NUTS, czyli
Nomenclature of Units for Territorial Statistics, to po polsku Nomenklatura Jednostek
Statystyki Terytorialnej. W Unii Europejskiej istnieje pięć poziomów tej klasyfikacji i
obejmują one całe terytorium Unii Europejskiej. Jednostki typu NUTS były także wyznaczane
w krajach starających się o wejście do Unii Europejskiej.
Poniżej możesz zapoznać się ze znaczeniami poszczególnych jednostek NUTS na przykładzie
Polski (w nawiasach podana jest liczba poszczególnych jednostek każdego z wyżej
wymienionych rodzajów w Polsce):
NUTS 1 - regiony - grupujące województwa (6),
NUTS 2 - województwa (16), (makroregiony)
NUTS 3 - podregiony - zgrupowanie kilku powiatów (45),
NUTS 4 - powiaty i miasta na prawach powiatu (379),
NUTS 5 - gminy (2489)
Ten podział jest bardzo ważny, gdyż dzięki niemu możliwe jest porównywanie różnych
danych statystycznych w różnych krajach (np. bezrobocia, poziomu życia, itp.). Poza tym, to
właśnie NUTS wykorzystywane są do określenia obszarów problemowych, czyli tych, które
mogą otrzymać wsparcie finansowe Unii. Podstawowym celem klasyfikacji NUTS jest
rozwiązanie problemu różnorodności podziałów administracyjnych krajów członkowskich UE
i nieuniknionych zmian tych podziałów co zagraża dostępności i porównywalności danych
statystycznych w przestrzeni i czasie. Podział NUTS nie zawsze odpowiada więc podziałowi
administracyjnemu kraju. Na poziomie NUTS 2 wspierane są obszary problemowe o niskim
poziomie rozwoju, a na poziomie NUTS 3 – obszary wymagające restrukturyzacji oraz
regiony przygraniczne. Jednostkami administracyjnymi są np. w Niemczech jednostki NUTS
1 (kraje związkowe), w Polsce jednostki NUTS 2 (województwa), we Francji jednostki NUTS
3 (departamenty). Jednostkami nieadministracyjnymi są np. w Polsce NUTS 1 (regiony
powstałe z łączenia ze sobą województw) i NUTS 3 (podregiony powstałe z łączenia ze sobą
powiatów), czy w Czechach NUTS 2 (powstałe z łączenia ze sobą krajów)[
W Polsce posługujemy się trzema podstawowymi skalami, w których jako podstawowy
wskaźnik wyróżniania obszarów wiejskich wykorzystuje się gęstość zaludnienia:
 baza TERYT, w której obszary wiejskie identyfikuje się w granicach
administracyjnych gmin wiejskich i miejsko-wiejskich;
 kryterium OECD – gdzie za obszary wiejskie uznaje się tereny o gęstości zaludnienia
do 150 osób na 1 km2;
 kryterium Eurostat – gęstość zaludnienia obszarów do 100 osób na 1 km2;
Wybrane instrumenty finansowe polityki regionalnej.
Rodzaje funduszy:
 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego - EFRR,
 Europejski Fundusz Społeczny - EFS,
 Fundusz Spójności - FS
Polityka spójności na lata 2007-2013 ma na celu zwiększenie wzrostu gospodarczego i
zatrudnienia we wszystkich regionach i miastach Unii Europejskiej. Realizowana jest przede
wszystkim dzięki dwóm funduszom strukturalnym, tj.: Europejskiemu Funduszowi Rozwoju
Regionalnego (EFRR), Europejskiemu Funduszowi Społecznemu (EFS) oraz Funduszowi
Spójności (FS).
Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego to największy fundusz. Jego celem jest
wspieranie regionów, a dokładniej wyrównywanie różnic w stosunku do regionów
bogatszych, lepiej rozwiniętych. EFRR finansuje wszystkie programy unijne, które mają na
celu pomoc opóźnionym w rozwoju regionom. Poniżej przedstawiamy dziedziny, które mogą
być finansowane z tego Funduszu:
 inicjatywy na rzecz rozwoju lokalnego oraz zatrudnienia, jak też działalności małych i
średnich przedsiębiorstw
 rentowne inwestycje produkcyjne umożliwiające tworzenie lub utrzymywanie
trwałego zatrudnienia,
 infrastruktura,
 rozwój turystyki oraz inwestycji w dziedzinie kultury,
 ochrona i poprawa stanu środowiska,
 rozwój społeczeństwa informacyjnego.
Dzięki inwestycjom w wyżej wymienionych dziedzinach finansowanych z EFRR, Unia
Europejska wspiera rozwój i tworzenie nowych miejsc pracy, a także wpływa pozytywnie na
rozwój gospodarki.
Europejski Fundusz Społeczny najczęściej kojarzy się z możliwością finansowania szkoleń,
warsztatów, wspieraniem zatrudnienia itp. W istocie EFS został stworzony po to, aby
poprawić jakość i dostępność miejsc pracy i możliwości zatrudnienia w Unii Europejskiej.
EFS zajmuje się następującymi dziedzinami:
 promocją aktywnej polityki rynku pracy mającą na celu przeciwdziałanie
i zapobieganie bezrobociu,
 przeciwdziałaniem zjawisku wykluczenia społecznego,




kształceniem ustawicznym,
doskonaleniem kadr gospodarki,
rozwojem przedsiębiorczości,
zwiększeniem dostępu i uczestnictwa kobiet na rynku pracy.
Fundusz Spójności wspiera dwa sektory: środowisko i transport. Co ciekawe, od momentu
przystąpienia do Unii Europejskiej w 2004 roku Polska otrzymała najwięcej środków z tego
funduszu wśród wszystkich członków Unii! Z Funduszu Spójności można otrzymać
dofinansowanie na duże projekty inwestycyjne z zakresu ochrony środowiska. Głównymi
odbiorcami pomocy w ramach Funduszu Spójności są jednostki samorządu terytorialnego,
tworzone przez nie związki gmin lub inne podmioty publiczne, np. przedsiębiorstwa
komunalne będące własnością gminy. Fundusz ten wspiera następujące dziedziny:
 poprawa jakości wód powierzchniowych,
 polepszenie jakości i dystrybucji wody przeznaczonej do picia,
 racjonalizacja gospodarki odpadami i ochrona powierzchni ziemi,
 poprawa jakości powietrza,
 zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego,
 zapewnienie spójności sieci komunikacyjnej kraju i poszczególnych regionów
z innymi krajami Europy,
 rozwój bezpiecznej infrastruktury drogowej.
Fundusz Spójności jest instrumentem polityki strukturalnej Unii Europejskiej, lecz nie zalicza
się do funduszy strukturalnych. Pomoc z Funduszu Spójności otrzymują kraje, a nie regiony,
tak jak to jest w przypadku EFS i EFRR. Środki Funduszu Spójności są kierowane do państw
członkowskich, w których produkt narodowy brutto (PNB) na jednego mieszkańca jest niższy
niż 90 proc. średniej w państwach Unii Europejskiej.
Zupełnie innym rodzajem funduszy są Europejski Fundusz Rolny Rozwoju Obszarów
Wiejskich (EFRROW) i Europejski Fundusz Rybacki. Pomoc finansowa, którą można
uzyskać z tych źródeł, związana jest z prowadzeniem Wspólnej Polityki Rolnej Unii
Europejskiej, nie zaś polityki regionalnej.
Inicjatywy Wspólnoty (Jaspers, Jessica, Jeremie)
Oprócz funduszy, które zostały omówione powyżej, istnieją inicjatywy wspólnotowe.
JASPERS – jest to wsparcie udzielane potencjalnym beneficjentom projektów
indywidualnych o charakterze infrastrukturalnym, które zostaną zgłoszone przez instytucje
zarządzającą programem operacyjnym. Do wsparcia kwalifikują sie projekty duże, czyli takie
których całkowita szacunkowa wartość wynosi co najmniej 25 mln euro w sektorze
środowiska oraz 50 mln w pozostałych sektorach. Przedmiotem wsparcia jest pomoc doradcza
mająca na celu przygotowanie ww. projektów do realizacji, w tym m.in. weryfikacja
przygotowanej dokumentacji oraz analiza wybranych problemów. Szczegółowe określenie
zakresu pomocy doradczej następuje w toku negocjacji beneficjenta projektu z ekspertami
JASPERS.
JESSICA – celem tego wspólnego przedsięwzięcia Komisji Europejskiej, Europejskiego
Banku Inwestycyjnego oraz Banku Rozwoju Rady Europy jest wspieranie inwestycji
służących zapewnieniu zrównoważonego rozwoju w miastach. Inicjatywa JESSICA
przewiduje stworzenie specjalnych funduszy rozwoju miast lub funduszy powierniczych,
zasilonych środkami strukturalnymi, których zadaniem będzie wspieranie, przy pomocy
instrumentów finansowych, projektów realizowanych w ramach zintegrowanych planów
rozwoju miejskiego. Inicjatywa JESSICA odpowiada na potrzeby rozwojowe obszarów
miejskich, mających znaczenie kluczowe dla pobudzania wzrostu w skali lokalnej,
regionalnej oraz krajowej. Beneficjenci, dzięki tej inicjatywie będą mieli dostęp do
dogodnych instrumentów finansowych, takich jak korzystne kredyty, środki kapitałowe lub
gwarancje często konieczne do realizacji projektów, ale nie będą mieli możliwości
pozyskania dotacji.
JEREMIE – Inicjatywa ta ma na celu poprawę wykorzystania oraz zwiększenie
efektywności środków przeznaczanych na wsparcie sektora małych i średnich przedsiębiorstw
w ramach funduszy strukturalnych. Pozwala ona na skorzystanie z wiedzy i doświadczenia
Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego przy opracowywaniu programów operacyjnych w
zakresie wsparcia MSP za pomocą odnawialnych instrumentów inżynierii finansowej, a
następnie wdrażanie uzgodnionych instrumentów w ramach inicjatywy. JEREMIE to zatem
wsparcie dla instrumentów finansowych, np. funduszy kapitałowych, na rzecz poprawy
dostępu do funduszy wparcia rozwoju małych średnich firm, a także mikroprzedsiębiorstw w
regionach.
Zasady europejskiej polityki regionalnej
Europejska polityka regionalna funkcjonuje w oparciu o zbiór zasad sformułowanych
w regulaminach Rady Wspólnot.
Podstawowe znaczenie ma 10 następujących zasad:
1. Zasada koncentracji środków
- wzrost udziału Funduszy Strukturalnych w budżecie UE (do poziomu 1/3 ogółu
wydatków unijnych)
- przeznaczenie funduszy na niewielką liczbę precyzyjnie określonych celów
- geograficznej koncentracji pomocy na regionach najmniej zamożnych krajów
członkowskich.
2. Zasada programowania rozwoju
Oznacza odejście od dofinansowywania pojedynczych projektów inwestycyjnych na
rzecz kompleksowych, zintegrowanych programów rozwoju regionalnego.
3. Zasada partnerstwa
Odnosi się do dwojakiego rodzaju relacji:
a) między władzami publicznymi różnych szczebli
b) miedzy władzami publicznymi, organizacjami społecznymi i podmiotami
prywatnymi
4. Zasada dodawalności środków
Oznacza ona, że Fundusze Strukturalne nie zastępują, lecz powiększają krajowe środki
publiczne przeznaczone na politykę regionalną. Przepisy stanowią, że państwo członkowskie
zobowiązane jest do utrzymania w danym okresie planistycznym nakładów na krajową
politykę regionalną przynajmniej na poziomie wydatków z okresu poprzedniego we
wszystkich regionach objętych celem priorytetowym.
5. Zasada komplementarności działań
Konsekwencją tej zasady jest określenie udziału finansowego Wspólnot w relacji
do wydatków publicznych państwa członkowskiego. Drugi punkt odniesienia dotyczy udziału
finansowego Wspólnot w koszcie współfinansowanych przedsięwzięć.
6. Zasada subsydiarności (pomocniczości)
Oznacza, że problemy rozwoju regionalnego pozostają sprawą państwa, a organy
wspólnotowe ingerują w te dziedziny pomocniczo.
7. Zasada koordynacji
Oznacza dwa rodzaje zagadnień:
- skoordynowane wykorzystanie wszystkich Funduszy Strukturalnych
- koordynacja polityk regionalnych krajów członkowskich
8. Zasada kompatybilności
Dotyczy zgodności polityki regionalnej z innymi politykami wspólnotowymi, a przede
wszystkim z ustawodawstwem dotyczącym polityki ochrony konkurencji, przejrzystości
zamówień publicznych, ochrony środowiska, równości szans między kobietami
i mężczyznami.
9. Zasada spójności
Dotyczy spójności polityki regionalnej z polityką makroekonomiczną państwa, jak
również koordynacji polityk gospodarczych przez państwa członkowskie.
10. Zasada monitorowania oraz ewaluacji
Czyni się tutaj zróżnicowanie miedzy trzema terminami, związanymi z etapem, na
którym znajduje się odnośna procedura. Ocena – dokonywana jest przed (ex ante),
monitorowanie – w trakcie programu, ewaluacja – po (ex post)
Cele i zadania funduszy strukturalnych
Fundusze strukturalne mają kilka priorytetowych celów, z których część ma charakter
regionalny, a pozostałe – funkcjonalne – dotyczą obszaru Wspólnoty Europejskiej.
Cel 1 – promocja rozwoju i dostosowania strukturalnego regionów zapóźnionych
Cel 2 – konwersja całych regionów, obszarów przygranicznych i części regionów
oraz subregionów i miast dotkniętych upadkiem przemysłu
Cel 3 – zwalczanie bezrobocia długoterminowego, ochrona ludzi młodych, zagrożonych
wypadnięciem z rynku pracy oraz ułatwienie powrotu na rynek osób zagrożonych
chronicznym bezrobociem. Realizacją tego celu jest objęty cały obszar Unii Europejskiej
Cel 4 – ułatwienie adaptacji zatrudnionych do zmian zachodzących w przemyśle
do przemian w systemach produkcji. Również ten cel obejmuje swym zasięgiem cały obszar
Unii Europejskiej
Cel 5 – pobudzenie rozwoju wsi
Cel 6 – rozwój regionów cechujących się bardzo małą gęstością zaludnienia
Fundusze strukturalne są podstawowym instrumentem realizacji polityki regionalnej
w Unii Europejskiej. Środki finansowe przeznaczane na realizację polityki regionalnej
świadczą o znaczeniu, jakie Unia Europejska przykłada obecnie do problemów związanych ze
zróżnicowaniem regionalnym. Polityka regionalna, realizując cele społeczne, pełni ważną
funkcje ekonomiczną. Poprzez rozwój regionów słabych tworzone są nowe rynki, co
przyczynia się do umocnienia całej gospodarki europejskiej. Inwestycje regionalne,
finansowane z funduszu regionalnego i funduszu spójności, są stabilizatorami popytu dla
przemysłu dóbr inwestycyjnych, zapewniając miejsca pracy także w krajach umożliwiających
ich finansowanie. Jest to tzw. efekt zwrotny wspólnotowej polityki regionalnej w postaci
korzyści uzyskanych przez regiony zamożne, dzięki inwestycjom zrealizowanym w regionach
wspomaganych.
Regiony problemowe można podzielić na trzy grupy:



Tradycyjnie zacofane
Regiony schyłkowych gałęzi przemysłu
Tereny wiejskie
W kontekście integracji europejskiej wprowadzenie silnego województwa
samorządowego, w ramach trójstopniowego podziału terytorialnego kraju było warunkiem
formalnym członkostwa Polski w Unii Europejskiej. W praktyce był to jednak warunek
konieczny do przyjęcia środków z europejskich funduszy strukturalnych – zarówno
w procesie przedakcesyjnym, jak i po uzyskaniu członkostwa.
Powołanie województw ma co najmniej dwa wymiary. Sprawa podstawowa jest
potencjał fiskalny i ekonomiczny jakim dysponują nowe województwa. Absorpcja środków
funduszy europejskich wymaga, przede wszystkim, spełnienia zasady dodatkowości, poprzez
współfinansowanie projektowanych przedsięwzięć. Mając na względzie pozostałe zasady
rządzące Funduszami Strukturalnymi, ich spełnienie wymaga pilnego sformułowania
finansowych i planistycznych uwarunkowań polityki regionalnej oraz ukształtowania
sprawnej struktury instytucjonalnej – zarówno na poziomie centrum jak i we wszystkich
województwach.
Należy pamiętać, że celem polityki regionalnej jest trwałe rozwiązywanie problemów
danego regionu, a nie realizacja pojedynczych krótkotrwałych programów. Zasada
koordynacji reguluje działanie funduszy strukturalnych. Jej celem jest dążenie do skupiania
działań i środków polityki regionalnej na priorytetach, które mają podstawowe znaczenie dla
spójności społeczno-gospodarczej Unii Europejskiej. Przejawem tej zasady są działania
Komisji zmierzające do przeznaczenia środków z funduszy strukturalnych na ograniczoną
liczbę, wyselekcjonowania regionów dotkniętych najpoważniejszymi problemami na
podstawie odpowiednio dobranych kryteriów.
Polityka spójności ma na celu wspieranie działań prowadzących do wyrównania warunków
ekonomicznych i społecznych we wszystkich regionach Unii Europejskiej. W szczególności
Unia Europejska zmierza do zmniejszenia różnic w poziomie rozwoju regionów oraz
likwidacji zacofania najmniej uprzywilejowanych regionów i wysp, w tym obszarów
wiejskich. Podstawowymi instrumentami realizacji polityki spójności są programy
operacyjne.
Rozwój lokalny
Długotrwały proces zmian, które mają charakter celowy, czyli są ukierunkowane na
zamierzoną poprawę stanu istniejącego. Pojęcie rozwoju lokalnego odnosi się zatem do
dwóch podstawowych pojęć: „terytorium” (np. gminy, sołectwa) oraz „zmiany”. Należy
podkreślić, że przez terytorium rozumie się łącznie:
 przestrzeń, wyznaczoną granicami administracyjnymi,
 wspólnotę mieszkańców, żyjącą w wymienionej przestrzeni – tzw. kapitał ludzki,
 wszelkiego typu związki o charakterze społeczno-gospodarczym i technologicznym,
 stosowane systemy wymiany informacji i zarządzania JST.
Rozwój lokalny obejmuje zmiany w obrębie każdego z wymienionych wyżej i powiązanych
ze sobą elementów.
Instrumenty Rozwoju
Działania polityczne, związane z przywództwem politycznym / instrumenty społecznokulturowe, wynikające z konieczności wypracowania wspólnych wizji, w zgodzie z
wyznawanymi wartościami Instrumenty zarządzania rozwojem związane z etapami procesu
zarządzania organizacją terytorialną
Instrumenty zarządzania rozwojem
 instrumenty planowania – programowania rozwoju, określane jako instrumenty
planistyczne,
 instrumenty dotyczące organizowania procesu rozwoju, których kluczowym
elementem jest stworzenie odpowiedniej infrastruktury instytucjonalnej dla wdrażania
tego, co założono w instrumentach planistycznych (instrumenty organizacyjne); w
praktyce łączy się to z działaniami o charakterze prawno-regulacyjnym (instrumenty
regulacyjne) oraz możliwością mobilizacji posiadanych zasobów, odpowiadających
podsystemom systemu terytorialnego: przestrzeń (tereny, materiały, surowce), ludzie
(pracownicy, interesariusze), potencjał organizacyjny (kapitał – finanse, wiedza,
powiązania).
 instrumenty bieżącego sterowania rozwojem, w odniesieniu do każdego z –
wymienionych wyżej – podsystemów organizacji terytorialnej,
 instrumenty monitoringu i kontroli zastosowanych metod i technik wdrażania celów –
zasad – ustaleń, założonych w instrumentach planistycznych.
Programy rozwoju
kompleksowe, wewnętrznie skoordynowane zespoły zadań niezbędnych do osiągnięcia
przyszłych celów społeczno-gospodarczych wraz z przyporządkowaniem mechanizmów
realizacyjnych, w sposób dynamiczny wiążących cele i zadania ze zmiennymi
uwarunkowaniami rozwoju
Programowanie rozwoju
 programowanie na poziomie kraju stanowi formę optymalizowania – rozmieszczania
określonego zespołu zjawisk w układzie wyodrębnionych jednostek terytorialnych
(np. przemysłu, usług
 programowanie w ramach poszczególnych regionów jest elementem, a jednocześnie
narzędziem polityki regionalnej państwa (polityki interregionalnej) (zespół zasad i
czynności związanych z przygotowaniem i wdrażaniem programów rozwoju w
jednostkach terytorialnych, definiowanych jako regiony (administracyjne,
ekonomiczne, planistyczne …).
Rozwój lokalny
zharmonizowane i systematyczne działanie społeczności lokalnej, władzy lokalnej oraz
pozostałych podmiotów funkcjonujących w gminie, zmierzające do kreowania nowych
i poprawy istniejących walorów użytkowych gminy, tworzenia korzystnych warunków dla
lokalnej gospodarki oraz zapewnienia ładu przestrzennego i ekologicznego [Brol 1998]
Funkcje programowania regionalnego
efektywnościowe:
 porządkująca bieżąco podejmowane decyzje (program jako element sterowania
rozwojem regionalnym jest podstawą nadawania podsystemowi realnego kierunku
rozwoju spełniającego kryteria efektywnościowe;
 pobudzająca/aktywizująca układ podmiotowy regionu (programowanie jest procesem
wymuszającym na podmiotach władzy aktywność w kierunku poszukiwania
możliwości optymalnego rozwoju regionu)
 integrująca (program jako płaszczyzna integracji regionalnego układu podmiotowego)
instrumentalne:
 regulacyjna (dokument zobowiązujący konkretne podmioty do realizacji ustalonych
celów)
 kontrolna (program będący podstawą oceny skuteczności działania organów)
 informacyjna (program będący zbiorem informacji o spodziewanych kierunkach
rozwoju sytuacji i zamierzonych decyzjach władz regionalnych (centralnych)
 koordynacyjna (program z założenia ma oddziaływać na podmioty funkcjonujące w
regionie w kierunku koordynowania ich zachowania zgodnie ze strategicznymi celami
rozwoju regionu (kraju)
 promocyjna (program eksponuje te cele rozwoju, które są atrakcyjne i możliwe do
osiągnięcia pod warunkiem zasilania zewnętrznego)
Instrumenty rozwoju terytorialnego
Regulacje i sformalizowane działania wspierające rozwój regionalny. Na ogół wyróżnia się
następujące instrumenty:
1. Instrumenty planistyczne: koncepcje rozwoju, strategie rozwoju
2. Instrumenty finansowe: a) bezpośrednie: dotacje, „miękkie” kredyty (o obniżonym lub
subsydiowanym oprocentowaniu), koncesje podatkowe i parapodatkowe, subsydia dla
przedsiębiorstw, b) pośrednie: gwarancje bankowe, poręczenia, udziały kapitałowe;
3. Rozwój infrastruktury technicznej;
4. Rozwój „miękkiej” infrastruktury (otoczenia instytucjonalnego biznesu), wsparcie
głównie na rzecz: a) dostępu do informacji i doradztwa; b) szkoleń; c) B+R (Badań i
Rozwoju), transferu technologii i innowacji;
5. Instrumenty informacyjno-promocyjne
W grupie instrumentów, za pomocą których gmina może oddziaływać na rozwój
gospodarczy na swoim terenie, szczególna rola przypada tym, które mieszczą się w ramach jej
finansów. Zastosowanie instrumentów ekonomiczno-finansowych ma na celu stworzenie
sprzyjających warunków prowadzenia działalności gospodarczej na terenie danej gminy,
głównie przez różnicowanie wysokości podatków i opłat lokalnych, ustalanie cen za
udostępnienie mienia i świadczone usługi użyteczności publicznej. W grupie narzędzi
ekonomiczno-finansowych wyróżnia się instrumenty dochodowe oraz wydatkowe. Wśród
instrumentów dochodowych wykorzystuje się m.in.: – ulgi, zwolnienia, rozłożenie na raty,
odroczenia terminów płatności podatkowych stanowiących dochody własne samorządów, w
tym przede wszystkim podatku od nieruchomości, który ma dla gmin największe znaczenie
fiskalne, – ulgi i zwolnienia czynszowe w gminnych lokalach użytkowych. Organy gminy,
wykorzystując przyznane im ustawowo możliwości oddziaływania na rozwój gospodarki
gminy poprzez ustalanie wysokości stawek podatków lokalnych, powinny prowadzić
długofalową politykę podatkową. Ustalając atrakcyjne stawki podatków lokalnych oraz
stosując ulgi i zwolnienia podatkowe, gminy mogą przyciągać przedsiębiorstwa na swój teren
i zapobiegać odpływowi kapitału. Polityka podatkowa gminy może mieć też na celu
zwiększenie bieżących dochodów własnych poprzez stosowanie wyższych stawek
podatkowych. Do instrumentów finansowych wydatkowych należy zaliczyć przede
wszystkim wydatki inwestycyjne przyczyniające się do poprawy atrakcyjności inwestycyjnej
danej jednostki samorządowej, dotyczące głównie inwestycji z zakresu infrastruktury
technicznej i społecznej. Inwestycje komunalne stanowią jeden z najważniejszych czynników
rozwoju lokalnego. Tworzą one warunki do wzrostu konkurencyjności jednostki terytorialnej
poprzez poprawę ilości i jakości realizowanych usług komunalnych i społecznych, tworzenie
warunków do lokalizacji nowych podmiotów gospodarczych oraz zamieszkania nowych
mieszkańców. Działalność inwestycyjna jednostek samorządu terytorialnego znacznie
odbiega od inwestycji podmiotów gospodarczych, jest bowiem prowadzona w celu poprawy
bytu społeczności lokalnej i zaspokajania jej potrzeb, powinna gwarantować długotrwały
rozwój jednostki przez aktywizację gospodarczą regionu. Systematyzując wydatki
inwestycyjne gmin, wyodrębnić wśród nich można nakłady: – ponoszone w związku z
rozwojem i utrzymaniem infrastruktury technicznej (m.in. drogi gminne, wodociągi,
kanalizacja, komunikacja zbiorowa), – ponoszone na rozwój i utrzymanie infrastruktury
społecznej (m.in. szkoły, ochrona zdrowia, opieka społeczna, budownictwo mieszkaniowe), –
związane z ochroną i bezpieczeństwem publicznym (m.in. ochrona przeciwpożarowa i
bezpieczeństwo sanitarne), – dokonywane w sferze gospodarki przestrzennej i ochrony
środowiska. Infrastruktura zajmuje bardzo ważną pozycję wśród czynników wpływających na
poziom rozwoju gospodarczego oraz postęp społeczny. Głównym celem rozwoju
infrastruktury jest dostarczanie usług dla zaspokojenia potrzeb ludności i gospodarki.
Niedorozwój infrastruktury stanowi dużą barierę rozwojową szczególnie dla gmin wiejskich,
z czym wiąże się mniejszy potencjał dochodowy w przyszłości, głównie z powodu niższych
korzyści podatkowych. Odpowiednio wysoki poziom rozwoju infrastruktury technicznej
warunkuje prawidłowe funkcjonowanie i rozwój gospodarczy danego terenu. Uzbrojenie
terenu w sieci transportowe, wodociągowe, elektroenergetyczne, kanalizacyjne oraz gazowe
jest jednym z mierników jego atrakcyjności inwestycyjnej, determinuje także stosowane w
gospodarce rozwiązania technologiczne i organizacyjne. Infrastruktura społeczna leży
natomiast u podstaw kształtowania zasobów ludzkich i ich struktury. W zapewnieniu
wysokiego poziomu gminnej infrastruktury upatruje się jednego z głównych czynników
aktywizacji gospodarczej środowisk biznesu. Inwestowanie w infrastrukturę techniczną i
społeczną wzmacnia pozycję gminy w zakresie możliwości pozyskiwania potencjalnych
inwestorów. Należy jednak uwzględniać, że odpowiednie przygotowanie infrastrukturalne
stanowi warunek konieczny, ale nie wystarczający rozwoju. Inwestycje w zakresie
infrastruktury należą do przedsięwzięć kapitałochłonnych, wymagających zapewnienia źródeł
finansowania w długim horyzoncie czasowym. Aktywność inwestycyjna gmin
determinowana jest w dużej mierze uwarunkowaniami finansowymi. Jednym z
najważniejszych kryteriów decydujących o realizacji inwestycji jest zapewnienie możliwości
finansowania etapów inwestycji w wymaganych terminach. Zdolność inwestycyjną w
wymiarze ekonomicznym wyraża się wielkością środków finansowych, jakie może ona
przeznaczyć na finansowanie zadań inwestycyjnych. Wielkość tych środków związana jest z
poziomem dochodów budżetowych samorządu oraz rozmiarami wydatków na zadania
bieżące. O możliwościach finansowania lokalnych projektów inwestycyjnych oraz wyborze
konkretnego źródła finansowania decyduje wiele czynników, wśród nich można wymienić:
wysokość środków niezbędnych do realizacji inwestycji, sytuację finansową gminy,
dostępność obcych źródeł finansowania czy koszt pozyskania kapitału. Z możliwością
finansowania projektów inwestycyjnych wiąże się także problem samodzielności finansowej
gmin. Oprócz płaszczyzny dochodowej i wydatkowej istotny jest zakres samodzielności
jednostek samorządowych w zaciąganiu długu. Możliwość ustalania poziomu i struktury
finansowania deficytu budżetowego, zwiększając zakres samodzielności finansowej
samorządu gminnego, wpływa na możliwość i elastyczność finansowania zadań gminy.
Szczególna rola przychodów zwrotnych związana jest z finansowaniem inwestycji, gdyż
finansowanie tego rodzaju zadań z dochodów własnych czy transferowych z budżetu państwa
jest utrudnione ze względu na to, że większość tych dochodów jest przeznaczona na pokrycie
wydatków związanych z bieżącą działalnością samorządów. W dłuższym okresie o
możliwościach inwestycyjnych samorządów gminnych przesądza jednak ich potencjał
własny.
Podstawowe zasady opracowywania strategii rozwoju:
 strategia musi być zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju;
 strategia musi powstawać i być weryfikowana w procesie społecznym przy aktywnym
uczestnictwie lokalnych środowisk;
 strategia musi być spójna ze strategiami nadrzędnymi (w przypadku strategii lokalnej
ze strategią regionalną i krajową), a także uwzględniać normy obowiązujące w UE;




strategia musi być dokumentem pragmatycznym, tj. określać jak przekładać „cele” na
konkretne działania;
strategia powinna być zgodna w warstwie realizacyjnej ze schematem SMART tj.
zadania są: konkretne (specific), mierzalne (measurable), uzgodnione (agreed),
wykonalne (real) oraz określone w czasie (timed);
strategia musi być dokumentem dynamicznym (długookresowa, ale z możliwością
aktualzacji);
wszystkie zadania wyznaczone do realizacji muszą być podporządkowane i zgodne ze
strategią:
Modelowy wzorzec procedury budowy strategii rozwoju jednostki samorządu
terytorialnego
1. Decyzja o przystąpieniu do planowania strategicznego
2. Wybór podmiotu przygotowującego projekt strategii – samodzielne przygotowanie
przez samorząd, zlecenie ekspertom zewnętrznym, rozwiązania pośrednie
3. Powołanie zespołów liderów – komitet sterujący (przedstawiciele instytucji na
zasadach oddelegowania, pozostali na zasadzie zaproszenia)
4. Diagnoza prospektywna sytuacji społeczno-gospodarczej
 Charakterystyka obszaru
- położenie, powierzchnia, ludność,
- środowisko przyrodnicze,
- turystyka,
- zagospodarowanie
przestrzenne
(uwarunkowania
ochrony
środowiska,
infrastruktura techn., własność nieruchomości, stan obiektów dziedzictwa
kulturowego, identyfikacja problemów.
 Stan gospodarki
- struktura podstawowych branż i zatrudnienie (trendy),
 Sfera społeczna
- sytuacja demograficzna i społeczna,
- warunki i jakość życia mieszkańców,
- rynek pracy,
- grupy społeczne wymagające wsparcia,
- identyfikacja problemów.
5. Diagnoza opinii publicznej
Na przykład badania ankietowe prowadzone wśród osób fizycznych, przedsiębiorców
itd. w celu identyfikacji aspiracji, oczekiwań i poglądów respondentów.
Jeśli zespół opracowujący strategię jest w szerokim stopniu uspołeczniony diagnoza
może też obejmować przedstawicieli wszystkich środowisk (lokalnych liderów,
przedsiębiorców i osoby aktywne społecznie
6. Konsultacje społeczne - warsztaty strategiczne z udziałem zespołów liderów. Celem
warsztatów jest identyfikacja i wymiana poglądów ich uczestników na temat mocnych
stron, słabych szans i zagrożeń jednostki terytorialnej.
7. Analiza strategiczna - obróbka informacji zgromadzonych w etapach poprzednich
8. Wiązanie zadań ze źródłami finansowania
9. Konstrukcja systemu wdrażania (opracowanie konkretnych programów)
10. Opiniowanie strategii (uwzględnianie uwag, korekta)
11. Przyjęcie strategii do realizacji
Partnerstwo terytorialne – dobrowolne otwarte porozumienie co najmniej trzech,
zachowujących autonomię, partnerów, reprezentujących co najmniej dwa sektory (z
trzech: publicznego, prywatnego i
pozarządowego),
którzy
wspólnie
realizują
długoterminowe działania na rzecz określonego terytorium (zwykle wyznaczonego granicami
zaangażowanych samorządów lokalnych), doskonaląc je i monitorując oraz zachowując
zasadę równości w dzieleniu zasobów, odpowiedzialności, ryzyka i korzyści.
Są to zatem lokalne koalicje (grupy) podmiotów i osób, współpracujących na rzecz rozwoju
społeczno-gospodarczego określonych subregionów (obejmujących obszar co najmniej 1
gminy, ale najczęściej od kilku do kilkunastu gmin). Ich tworzenie związane jest z ideą
propagowania partnerstwa publiczno-prywatnego w zarządzaniu zasobami lokalnymi. W
literaturze anglojęzycznej określane są czasem jako partnerstwa „oparte na obszarze” (areabased partnerships). W literaturze polskiej określa się je także jako "grupy partnerskie".
We Wspólnocie Europejskiej w trzech kolejnych Inicjatywach Wspólnotowych LEADER
(1991-2006), których celem było wspieranie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich i
aktywizacja społeczności lokalnych, nazywane były Lokalnymi Grupami Działania (Local
Action Groups). W Unii Europejskiej w tzw. okresie programowania 2007–2013 uzyskują
one znaczne wsparcie finansowe z tzw. Osi 4 Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich.
W Polsce w 2007 r. na obszarach wiejskich istniało około 200 partnerstw terytorialnych. Z
tego 149 (jako "Lokalne Grupy Działania" – "LGD") skorzystało w latach 2007–2008 w
ramach Programu Pilotażowego LEADER+ ze wsparcia finansowego Unii Europejskiej w
realizacji działań lokalnych. W 2009 roku w raporcie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi
wymieniono już 338 Lokalnych Grup Działania obejmujących swym zasięgiem ponad 90%
gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w Polsce.
LEADER w okresie 2007 – 2013 był częścią Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na te
lata i realizował cele osi 4 tego programu. Leader jest podejściem :
 partnerskim – podejście jest wdrażane przez lokalną grupę działania – lokalne
partnerstwo sektorów publicznego, społecznego i gospodarczego.
 terytorialnym – obszar, na którym wdrażany jest Leader musi charakteryzować się
spójnością geograficzną , gospodarczą, kulturową , przyrodniczą lub historyczną. Daje
to szansę rozwoju i bardziej efektywnego wykorzystania lokalnych zasobów.
 zintegrowanym – reprezentacja różnych grup interesów służy całej społeczności
wiejskiej danego regionu. Lokalna grupa działania opracowuje strategię rozwoju
obszaru z różnych dziedzin gospodarki.
 oddolnym – Leader opiera się na szerokim udziale społeczności lokalnej w tworzeniu
i realizacji lokalnej strategii rozwoju, decyzje podejmowane są przy współudziale
podmiotów działających na danym terenie.
 innowacyjnym – Leader daje szansę do tworzenia i testowania nowatorskich metod
działania na rzecz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich.
 zakładającym lokalny sposób finansowania i zarządzania – LGD ma możliwość
samodzielnego dysponowania i zarządzania środkami finansowymi.
 wspierającym budowanie sieci między LGD – co pozwala na wymianę doświadczeń
i rozpowszechnianie dobrych praktyk.
Celem osi 4 Leader jest przede wszystkim budowanie kapitału społecznego poprzez
aktywizację mieszkańców oraz przyczynianie się do powstawania nowych miejsc pracy
na obszarach wiejskich, a także polepszenie zarządzania lokalnymi zasobami i ich
waloryzacja, w skutek pośredniego włączenia lokalnych grup działania w system zarządzania
danym obszarem. W dłuższej perspektywie czasowej realizacja osi 4 przyczyni się
do osiągnięcia celów osi 3. Realizacja podejścia Leader ma przyczynić się do aktywizacji
społeczności wiejskich poprzez włączenie partnerów społecznych i gospodarczych
do planowania i wdrażania lokalnych inicjatyw.
Leader jest oddolnym partnerskim podejściem do rozwoju obszarów wiejskich, realizowanym
przez lokalne grupy działania (LGD), polegającym na opracowaniu przez lokalną społeczność
wiejską lokalnej strategii rozwoju (LSR) oraz realizacji wynikających z niej innowacyjnych
projektów łączących zasoby ludzkie, naturalne, kulturowe, historyczne, itp., wiedzę
i umiejętności przedstawicieli trzech sektorów: publicznego, gospodarczego i społecznego.
Przedstawiciele tych sektorów tworzą partnerstwo zwane lokalną grupą działania, które jest
reprezentatywne dla obszaru objętego LSR. Aby lokalna społeczność mogła skorzystać
z dobrodziejstw podejścia Leader, na danym obszarze musi funkcjonować LGD wybrana
przez Samorząd Województwa do realizacji opracowanej przez nią LSR. Na poziomie
decyzyjnym LGD co najmniej 50% stanowią partnerzy gospodarczy i społeczni. Lokalna
grupa działania wybiera projekty, których realizacja przyczyni się do osiągnięcia celów
wspólnie opracowanej lokalnej strategii rozwoju.
Pojęcie partycypacji można zdefiniować jako mniej lub bardziej bezpośrednie uczestnictwo
obywateli w życiu społecznym, publicznym i politycznym.
Termin partycypacja, stosowany na ogół z dodatkowym określeniem, np. społeczna,
obywatelska, publiczna, indywidualna, wspólnotowa, wertykalna, horyzontalna.
Partycypacja społeczna
(horyzontalna, wspólnotowa) to udział jednostek w działaniach zbiorowych, podejmowanych
w społeczności/ach, do których one przynależą lub w których żyją na co dzień. W
szczególności chodzi tu o ich aktywną obecność w procesie powstawania i funkcjonowania
(lokalnych) grup obywatelskich i organizacji pozarządowych, stałe lub okazjonalne
podejmowanie roli wolontariusza itp.
KORZYŚCI Z PARTYCYPACJI
1. Mieszkańcy znają i rozumieją intencje władz lokalnych – legitymizacja
2. Następuje lepsze zdiagnozowanie potrzeb lokalnych
3. Żywe reagowanie na pojawiające się problemy i sprawna komunikacja
4. Mieszkańcy angażują się zarówno w proces wymyślania rozwiązania/strategii jak również
są też częścią rozwiązania
5. Zwiększa się zaufanie do władz lokalnych – efektywna komunikacja
6. Wykorzystuje się realne i potencjalne zasoby lokalne do rozwiązywania problemów szerokie korzystanie z różnorodnych kompetencji, umiejętności ludzi i instytucji
7. Mieszkańcy nie są biernym odbiorcą usług, a aktywnym podmiotem zmiany
8. Tworzy się kultura dialogu i kreatywności
9. Zapobiega się potencjalnym konfliktom w przyszłości w szczególności w sprawach
drażliwych
Unia Europejska wniosła na polską wieś realną szansę zmian. Ich początkiem winno być
wyjście mieszkańców wsi z ślepego zaułka marginalizacji i stygmatyzacji wiejską
przestrzenią i rolniczymi problemami. Obecność programów i funduszy unijnych okaże się
tym bardziej skuteczną i efektywną, im mniej będzie polityczną i propagandową.
Rozwój obszarów wiejskich, czy demarginalizacja wsi
Dzisiaj rolnicy występują w roli głównych beneficjentów integracji Polski z UE, a rolnictwo
opisywane jest językiem sukcesu i nie do końca usprawiedliwionego entuzjazmu. Wszystkie
wymienione powyżej problemy wsi sprawiają, że uzasadnione wydaje się wobec jej
mieszkańców użycie popularnego w socjologii terminu marginalizacji społecznej. Zmiany po
akcesji można tym samym uznać za pierwsze przejawy "demarginalizacji wsi", jakkolwiek
znacznie częściej literatura przedmiotu odwołuje się do takich terminów jak "rozwój",
modernizacja", czy "restrukturyzacja wsi i rolnictwa". Zauważmy, że termin "marginalizacja"
oznacza położenie akcentu na zewnętrzne uwarunkowania obecnej sytuacji polskiej wsi. Z.
Seręga pisze o bliskoznaczności pojęć deprywacji, marginalizacji, czy wykluczenia,
oznaczających zwykle podobne zjawisko zablokowania możliwości zaspokojenia ważnych
potrzeb, ograniczenie uczestnictwa w życiu społecznym i gospodarczym prowadzące do
usytuowanie danej grupy na wyraźnie gorszych pozycjach. Pisze: „Koncepcja poznawcza
wiążąca marginalizację ze statusem uczestnictwa w marginalizowanej całości społecznej
została oparta o rzadko wypowiadane założenie „stygmatyzacji”, naznaczenia miejscem
zajmowanym w przestrzeni społecznej, a także, jak w przypadku wsi – geograficznie
określonej przestrzeni fizycznej...” Marginalizacja jest bowiem procesem, w którym
okoliczności niezależne od członków danej zbiorowości stają się decydującym, a
przynajmniej znaczącym źródłem biedy, deprywacji potrzeb, czy zablokowania dróg
awansu społecznego. Inna, często stosowana interpretacja, wyjaśniająca źródła "zacofania
wsi" odwołuje się zwykle do rozważań nad mentalnością mieszkańców wsi, a dokładniej nad
"tradycyjną świadomością" przeciwną zmianom i potęgującą stagnację. Raport Instytutu
Spraw Publicznych, nie koncentruje się na "mentalności rolników", lecz na swoistym
zderzeniu programów i instrumentów związanych z wstąpieniem Polski do UE z
możliwościami i umiejętnościami mieszkańców wsi, a więc z jej ludzkim i społecznym
kapitałem. Odwołujemy się do terminu demarginalizacji, bowiem dotychczasową sytuację
polskiego rolnictwa i polskiej wsi wiążemy w większym stopniu z nieudolną polityką rolną
PRL i III RP oraz brakiem systemowych rozwiązań wsparcia dla mieszkańców wsi, niż z ich
postawami, tradycyjnym systemem wartości i pasywnym stosunkiem do rzeczywistości. Czy
mamy rację, okaże czas. To, co zmieniło się na polskiej wsi począwszy od 1 maja 2004 roku,
to liczba programów, instrumentów i środków finansowych, które w ramach wspólnej polityki
rolnej i polityki wspierania obszarów wiejskich docierają po akcesji, na polską wieś. Zmienił
się także ton artykułów prasowych, bowiem polscy rolnicy sprawnie zarejestrowali swoje
gospodarstwa w systemie IACS, licznie wystąpili o dopłaty bezpośrednie i o środki na
wszystkie ważniejsze działania proponowane w Planie Rozwoju Obszarów Wiejskich i w
Sektorowym Programie Operacyjnym „Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora
Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich". Najbardziej zaskoczył komentatorów
prasowych bilans handlowy z Unią, w którym eksport produktów rolnych do krajów UE zajął
znaczącą pozycję dzięki taniej i dobrej jakościowo polskiej żywności.
Termin „wykluczenie społeczne” po raz pierwszy został użyty przez francuskiego ministra
dobrobytu społecznego René Lenoira (1974) w stosunku do osób uznanych za
nieprzystosowane do życia w społeczeństwie industrialnym, żyjących na marginesie
społeczeństwa oraz osób, które nie są objęte żadnym systemem ubezpieczeń. „Wykluczenie
społeczne” po raz pierwszy wystąpiło w oficjalnym dokumencie Komisji Europejskiej
dotyczącym programu walki z ubóstwem w 1990 r.
Zjawisko wykluczenia społecznego jest trudno definiowalne. Mamy bowiem do czynienia z
kilkoma nakładającymi się wymiarami marginalizacji. Wykluczenie społeczne, które –
najprościej ujmując – polega na niepodejmowaniu zwyczajowej i społecznie akceptowanej
drogi życiowej lub wypadaniu z niej, dotyczy osób, rodzin lub grup ludności, które:
• żyją w niekorzystnych warunkach ekonomicznych (bieda, ubóstwo materialne);
• zostają dotknięte niekorzystnymi procesami społecznymi, wynikającymi z masowych i
dynamicznych zmian rozwojowych, np. dezindustrializacji, kryzysów, gwałtownego upadku
branż czy regionów;
• nie zostały wyposażone w kapitał życiowy umożliwiający im zdobycie normalnej pozycji
społecznej, odpowiedniego poziomu kwalifikacji, wejście na rynek pracy lub założenie
rodziny, co dodatkowo utrudnia dostosowywanie się do zmieniających się warunków
społecznych i ekonomicznych;
• nie mają dostępu do odpowiednich instytucji pozwalających na wyposażenie w kapitał
życiowy, jego rozwój i pomnażanie, co wynika z niedorozwoju tych instytucji
spowodowanego brakiem priorytetów, brakiem środków publicznych, niską efektywnością
funkcjonowania;
• doświadczają przejawów dyskryminacji, zarówno wskutek niedorozwoju właściwego
ustawodawstwa, jak i kulturowych uprzedzeń oraz stereotypów;
• mają cechy utrudniające im korzystanie z powszechnych zasobów społecznych ze względu
na zaistnienie niesprawności, uzależnienia, długotrwałej choroby albo innych cech
indywidualnych;
• są przedmiotem niszczącego działania innych osób, np. przemocy, szantażu, indoktrynacji.
W większości definicji wykluczenie społeczne jest określane w kategoriach niemożności
uczestniczenia w istotnych aspektach życia społecznego, gospodarczego, politycznego i
kulturalnego danego społeczeństwa. Ponadto nieuczestniczenie to nie jest wynikiem wyboru
jednostki lecz przeszkód, jakie ona napotyka. Poszczególne wymiary ubóstwa często
nakładają się na siebie, pogłębiając tym samym marginalizację jednostek. Ubóstwo odnosi się
do osób, rodzin lub grup osób, których zasoby (materialne, kulturowe i społeczne) są
ograniczone w takim stopniu, że poziom ich życia obniża się poza akceptowane minimum w
kraju zamieszkania. Komisja Unii Europejskiej określa ją jako proces, w skutek którego
pewne jednostki zostaną wypchnięte na margines społeczeństwa i niedopuszczone do pełnego
uczestnictwa w jego życiu ze względu na brak podstawowych kwalifikacji i możliwości
kształcenia ustawicznego czy też dyskryminację. Czynniki te powodują odsunięcie ich od
pracy, dochodów, możliwości kształcenia oraz społecznych i lokalnych więzi i aktywności.
Natomiast wymiar czasowy ubóstwa określa, że za osoby ubogie możemy uznać (rodziny,
gospodarstwa domowe), które w sferze ubóstwa znalazły się chwilowo oraz jednostki, dla
których ubóstwo ma charakter trwały. W Narodowej Strategii Integracji Społecznej dla Polski
definicja wykluczenia społecznego została przyjęta w dokumencie powołującym Zespół
Zadaniowy ds. Reintegracji Społecznej następującej treści: „Wykluczenie społeczne to brak
lub ograniczenie możliwości uczestnictwa, wpływania i korzystania z podstawowych
instytucji publicznych i rynków, które powinny być dostępne dla wszystkich, a w
szczególności dla osób ubogich” Wykluczenie społeczne jest powiązane w sposób istotny z
występowaniem ubóstwa. Jednak nie da się postawić znaku równości między zjawiskiem
ubóstwa a wykluczeniem społecznym. Osoby ubogie nie muszą być wykluczone i odwrotnie
– osoby wykluczone niekoniecznie są ubogie.
Grupy podatne na wykluczenie społeczne to:
• dzieci i młodzież ze środowisk zaniedbanych,
• dzieci wychowujące się poza rodziną, •
kobiety samotnie wychowujące dzieci,
• kobiety pozostające poza rynkiem pracy,
• ofiary patologii życia rodzinnego,
• osoby o niskich kwalifikacjach,
• osoby bezrobotne,
• żyjący w bardzo trudnych warunkach mieszkaniowych,
• niepełnosprawni i chronicznie chorzy,
• osoby chorujące psychicznie,
• starsze osoby samotne,
• opuszczający zakłady karne,
• imigranci,
• osoby należące do romskiej mniejszości etnicznej.
Grupy poważnie zagrożone wykluczeniem społecznym w Polsce to:
• dzieci i młodzież wypadająca z systemu szkolnego, •
osoby długookresowo bezrobotne,
• opuszczający wiezienia,
• niektóre kategorie ludności wiejskiej: pracownicy byłych Państwowych Gospodarstw
Rolnych, chłopi nieprodukujący na rynek,
• osoby zagrożone eksmisją z zamieszkiwanych lokali,
• imigranci zarobkowi wchodzący do szarej strefy zatrudnienia,
• osoby uzależnione od alkoholu i narkotyków,
• bezdomni,
• imigranci utrzymujący się z pracy nielegalnej,
• osoby należące do romskiej mniejszości etnicznej.
Dla każdej kwestii społecznej charakterystyczna jest obecność pewnych elementów: skrajnie
trudnych sytuacji w życiu jednostek, długotrwałej marginalizacji określonych grup
społecznych, zaostrzających się konfliktów społecznych, w które uwikłani są zazwyczaj
przedstawiciele warstw izolowanych (marginalizowanych). Najczęściej omawianym w
związku z tym problemem staje się brak warunków materialnych, chociaż niektórzy
socjologowie wskazują, iż poza tą sferą ludzkiego życia istotna jest również płaszczyzna
kulturowa. Dostrzegają zatem bezpośredni związek z brakami o charakterze kulturowym. Ze
sferą deficytu materialno-duchowego wiąże się specyficzny system wartości wyznawany
przez ludzi nim dotkniętych oraz charakterystyczne – pesymistyczno-fatalistyczne podejście
do otaczającej rzeczywistości, do przyszłości i życia. Człowiek doświadczający ubóstwa nie
jest zdolny do racjonalnej oceny rzeczywistości, własnych uwarunkowań, możliwości i
ograniczeń, odczuwa bezradność ujmowaną w kategoriach nieświadomej decyzji. Takie
rozumienie problemu sprzyja negatywnej ocenie osób potrzebujących pomocy, co najwyżej
powalając uznać ubogich za niezaradnych życiowo, często zbędnych, marginalizowanych
członków społeczeństwa
ZINTEGROWANA ANIMACJA SPOŁECZNA
Animacja społeczna
Istnieje kilka określeń pojęcia animacja:
 jest to metoda edukacji, która polega na tym, że w jej trakcie nabywa się umiejętności
i postawy społeczne i obywatelskie, które powodują pogłębienie uczestnictwa
obywateli w życiu publicznym, co z kolei przekłada się na ich aktywność na rzecz
rozwoju lokalnego. Jej istota w tym znaczeniu sprowadza się do tego, że
społeczeństwo poprzez aktywny udział w życiu społeczności sprawia, że w danym
otoczeniu podnosi się jakość życia, wyższy jest poziom sprawności rozwiązywania
problemów lokalnych oraz realizacji celów rozwojowych w porównaniu ze
społecznościami lokalnymi, gdzie społeczeństwo nie jest ,, partycypujące”. W
związku z powyższym podejmowanie animacji jest szczególnie preferowane w
społecznościach biernych, zacofanych oraz zaniedbanych.
 animacja to również obszar praktyki, który polega albo na wspieraniu i pomocy dla
istniejących już grup w społeczności lokalnej lub też na pomocy w tworzeniu
nowych, które będą aktywnie współuczestniczyć w życiu społeczności.
 jest to metoda budowania kapitału społecznego oparta na rozbudowanej sieci
społecznej i dobrej wewnętrznej komunikacji, prowadząca w konsekwencji do
kształtowania się demokracji uczestniczącej, będącą podstawą zrównoważonego
rozwoju. Cele animacji osiągane są poprzez realizację określonych przedsięwzięć,
które zachęcają członków społeczności do działania a przy tym pozwalają na
osiągnięcie postawionych celów i realizację zadań powierzonych przez instytucję
zewnętrzną animatorowi – są to tzw. projekty animacyjne.
Najważniejsze podmioty procesu animacji to oczywiście społeczności lokalne i animator,
czyli osoba zewnętrzna dla społeczności, która przebywa w niej przez określony czas,
podczas którego oddziałuje na nią swą osobą, ale działa z polecenia podmiotu
zewnętrznego. Pobudza on, motywuje i mobilizuje ludzi oraz całe środowisko. Jego
zadaniem jest wdrażanie programów dotyczących pomocy społecznej, a ponadto zajmuje
się animacją określonej dziedziny życia (np. kultury, przedsiębiorczości) , jest doradcą
oraz ekspertem. Animator to praktyk, który poprzez umiejętne wykorzystanie dostępnych
technik i narzędzi oraz motywację i edukację inicjuje organizowanie się członków
społeczności w celu samodzielnego zaspokojenia ich potrzeb oraz rozwiązania
problemów, z którymi się borykają. Nie opiera się on tylko na poziomie obecnych
aspiracji i potrzeb mieszkańców, ale przede wszystkim poprzez proces tworzenia ma
,,ożywić duszę” społeczności lokalne.
Animator bowiem ma do wykonania szereg zadań i w związku z tym pełni wiele funkcji
w społeczności, należą do nich przede wszystkim:
 zaangażowanie;
 ułatwianie;
 edukowanie;
 zachęcanie;
 wzmacnianie;
 wyrównywanie szans;
 ocenianie.
Zaś gama podstawowych zadań w pracy animatora obejmuje w głównej mierze:
 rozwój partnerskich relacji w środowisku lokalnym poprzez budowanie
porozumień;
 komunikację pomiędzy potencjalnymi partnerami społecznymi poprzez
wypracowywanie sieci kontaktów i relacji;
 nakreślenie profilu społeczności – poznawanie lokalnych mieszkańców,
udogodnień, historii, problemów;
 procesy podejmowania wspólnych decyzji poprzez dochodzenie do consensusu i
określanie wspólnego celu;
 pracowanie w oparciu o dynamikę grup, podtrzymywanie zaangażowania i
motywowanie innych;
 tworzenie sieci – praca ponad granicami, pielęgnowanie kontaktów, zarządzanie
informacją i zasobami.
W związku z pełnieniem tak wielu funkcji w społeczności i realizowaniem tak szerokiej
gamy zadań praca animatora nie należy do najprostszych. Napotyka ona na swej drodze
wiele przeszkód i trudności, wśród których literatura wymienia następujące:
 długi okres pomiędzy działaniem a pojawieniem się efektu tegoż działania;
 trudno mierzalne bądź też niemierzalne efekty pracy;
 potrzeba przygotowania społeczności i siebie na ,, odejście” po zakończeniu projektu
animacyjnego;
 konieczność pozostawania w grupie i nie wypychanie się ku pozycji lidera, mimo
nacisków społeczności lokalnej – by dać jej szansę na pobudzenie własnej, wewnętrznej
aktywności i chęci do działania;
 zaakceptowanie takiego stanu rzeczy, że o wartości pracy animatora decydują nie jego
osiągnięcia a dokonania społeczności w której działa;
 potrzeba ciągłego radzenia sobie z lokalnymi konfliktami, uprzedzeniami i
stereotypami;
 problemy rozgraniczenia dwóch sfer – prywatnej i zawodowej;
 trudności z pokonaniem obaw i oporów członków społeczności przed zmianą;
 konieczność poradzenia sobie ze sprzecznością poglądów i celów własnych a ludzi w
animowanej społeczności.
Jak widzimy animator spotyka się z wieloma trudnościami, zarówno w sferze zawodowej
jak i prywatnej (emocjonalnej, psychicznej). Jednak musi on sobie z nimi radzić i w
pewien sposób zachować dystans do tego wszystkiego, by móc spełniać powierzoną mu
funkcję. Jednak nie można zapominać, że animator to nie maszyna to tylko człowiek,
który ma również prawo do chwil słabości. Warto zwrócić uwagę na fakt iż w życiu
codziennym spotykamy się z dwoma rodzajami animatorów – tzn. są profesjonalnie
przeszkoleni i wykształceni ludzie, którzy za bycie animatorem w danej społeczności
otrzymują wynagrodzenie, lecz również są jednostki wybitne, które ,,naturalnie” z
własnej i niczym nie przymuszonej woli pełnią w swojej społeczności rolę właśnie
takiego animatora, który motywuje do działania i inicjuje pewne zdarzenia. Oczywiście
najbardziej pożądana jest taka ,,naturalna”, samoistna animacja, lecz w przypadku, gdy jej
nie ma to nawet ta zewnętrzna profesjonalna jest jak najbardziej wskazana i pożądana.
Model animacji lokalnej określany jest jako jeden z instrumentów polityki społecznej,
którego zadaniem jest inicjowanie procesów wewnętrznego rozwoju lokalnego, a do jego
zasadniczych cech zaliczymy to, że:
 animacja wspiera rozwój przedsiębiorczości społecznej, w szczególności poprzez
tworzenie lokalnych przedsiębiorstw społecznych zakorzenionych w danej społeczności
lokalnej;
 animacja adresowana jest do zaniedbanych politycznie i społecznie społeczności
lokalnych i stanowi dla nich szansę na ograniczenie negatywnych skutków tego stanu
rzeczy lub nawet pokonanie tejże sytuacji;
 animacja jest ,, mostem”, który łączy dwa światy – społeczność lokalną i świat
zewnętrzny a animator jest ,, dobrym duszkiem” przynoszącym nadzieje na lepsze jutro;
 animacja jest procesem długotrwałym, a animator musi być ciągle doszkalany i
wspierany przez podmioty zewnętrzne we swym działaniu;
Animator w swej pracy musi pracować z wieloma podmiotami zarówno prywatnymi, jaki
i publicznymi, a praca ta obejmuje cztery poziomy:
 praca z indywidualnymi członkami społeczności;
 praca z lokalnymi grupami lub organizacjami;
 praca z sieciami grup i organizacji;
 praca z władzami publicznymi, zawodowymi agencjami i biznesem.
Działanie animatora na danym terenie, w danej społeczności lokalnej i z wyżej
wymienionymi podmiotami niesie ze sobą szereg wymiernych korzyści:
 zachęca członków społeczności lokalnej do samorozwoju, uczenia się i aktywności;
 pobudza stosunki międzyludzkie, poczucie przynależności i zainteresowanie się
sprawami wspólnoty;
 podnosi efektywność działań lokalnych grup, które są uzupełnieniem działalności
podmiotów publicznych;
 pozwala na lepsze zrozumienie potrzeb społeczności przez lokalne władze i partnerów.
Spółdzielnie socjalne
Spółdzielnia socjalna jest specyficzną formą przedsiębiorstwa społecznego. Tworzą ją w
większości osoby zagrożone marginalizacją ze względu na bezrobocie,
niepełnosprawność czy chorobę psychiczną, które mają trudności w znalezieniu pracy.
Praca w spółdzielniach socjalnych daje im szansę na aktywizację społeczną i zawodową,
integrację, podniesienie swoich kwalifikacji.
W odróżnieniu od innych podmiotów ekonomii społecznej spółdzielnia socjalna wymaga
dużej samodzielności i odpowiedzialności jej członków. Obowiązuje tu kolektywny sposób
podejmowania decyzji, a każdy członek, niezależnie od wielkości udziału w spółdzielni,
dysponuje w tym procesie jednym głosem. To sprawia, że członkowie spółdzielni są w pełni
odpowiedzialni za sprawy przedsiębiorstwa, uczą się samodzielności i długofalowego
planowania. Sami dbają o finanse, zarządzają własną działalnością, wyznaczają kierunki
rozwoju.
Osoby fizyczne zakładające spółdzielnię socjalną muszą mieć całkowitą zdolność do
czynności prawnych i należeć do jednej z poniższych grup:
- osoby bezrobotne (w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia)
- osoby niepełnosprawne (w rozumieniu ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz
zatrudnianiu osób niepełnosprawnych)
- osoby, o których mowa w ustawie o zatrudnieniu socjalnym:
• bezdomne, realizujące indywidualny program wychodzenia z bezdomności (w rozumieniu
przepisów o pomocy społecznej)
• uzależnione od alkoholu po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa
odwykowego
• uzależnione od narkotyków lub innych środków odurzających po zakończeniu programu
terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej
• chore psychicznie w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego
• zwalniane z zakładów karnych, mające trudności w integracji ze środowiskiem w
rozumieniu przepisów o pomocy społecznej
• uchodźcy realizujący indywidualny program integracji w rozumieniu przepisów o pomocy
społecznej
Ponadto członkami spółdzielni socjalnej mogą zostać również inne osoby, nie należące do
grup zagrożonych wykluczeniem, o ile ich liczba nie stanowi więcej niż 50% ogólnej liczby
założycieli.
Do działającej spółdzielni mogą przystąpić osoby z grup wykluczonych, wymienionych
powyżej, w tym osoby posiadające ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a także
inne osoby, jeżeli ich praca na rzecz spółdzielni wymaga szczególnych kwalifikacji, których
nie posiadają pozostali członkowie spółdzielni. Należy jednak pamiętać o proporcjach. Cały
czas liczba osób niewywodzących się z grup wykluczonych nie może przekroczyć 50% .
Wioski tematyczne
W Polsce rozkwita moda na wioski tematyczne. To wynik zmian zachodzących na
terenach wiejskich – przechodzenia z sektora rolniczego i przemysłowego, do sektora
usług. Jak się okazuje, wieś z niespotykanym motywem przewodnim to doskonały
sposób na integrację mieszkańców, ale także na biznes.
W Polsce przybywa wsi z motywem przewodnim. Na początku były one związane najczęściej
z występującymi na danych terenach produktami lokalnymi. Tak powstały m.in.
Ziemniakowo (Nowosiółki – woj. lubelskie), wioska grzybowa (Krzywogoniec), miodowa
(Wielki Mędromierz) czy chlebowa (Jania Góra – woj. kujawsko-pomorskie). Teraz oferty
wsi stają się coraz bardziej wymyślne. Bazują na motywach irracjonalnych, często niczym
niezwiązanych z danym miejscem, ale z fantazją powiązanymi ze wsią przez jej
mieszkańców. Na terenach wiejskich turyści mogą się przenieść w świat krasnali (wieś
Szpikołosy – woj. lubelskie), na koniec świata (Iwięcino – woj. zachodniopomorskie) czy do
krainy fantazji (Karwno – woj. pomorskie). Wioski tematyczne powstają najczęściej tam,
gdzie upada przemysł, ludzie szukają innych perspektyw i możliwości rozwoju. Co ważne,
można je tworzyć we wsiach, gdzie rozwój tradycyjnych form turystyki potencjalnie nie ma
zbytnich szans.
Wioska tematyczna daje mieszkańcom możliwość zapewnienia turystom kompleksowej
oferty. Mieszkańcy starają się, by ich wsie były jedyne w swoim rodzaju i wyróżniały się na
tle innych. Tworzą marki produktów i miejscowości, ciągle udoskonalają ofertę. Rozwija się
lokalny biznes, gospodarstwa zaczynają działać wspólnie. A to istotne, bo jak się okazuje,
tylko 40 proc. gospodarstw agroturystycznych jest członkami stowarzyszeń. To stanowczo za
mało. Nieumiejętność lub brak chęci nawiązywania współpracy sąsiedzkiej w celu tworzenia
wspólnej, poszerzonej oferty powoduje, że dochody pozyskiwane z turystyki są nadal zbyt
niskie w stosunku do możliwości. Razem łatwiej tworzyć oferty turystyki aktywnej i
agroturystyki na wsi.
Wsie tematyczne w Polsce przeżywają rozkwit, ale w niektórych krajach dawno przeżyły już
swój renesans. Mieszkańcy wiosek w USA do zakładania wiosek wykorzystują główne
produkty lokalne – polowy potencjał, są tam stolice kukurydzy czy czosnku. Zarabiają na
organizowaniu imprez cyklicznych. Najbardziej znaną wioską tematyczną w Austrii jest
Armschlag – wioska makowa. Rocznie odwiedza ją 40 tys. turystów. Sukcesy odnoszą także
wsie tematyczne w Korei Południowej. Niewielką wioskę licząca około 50 gospodarstw
realizującą projekt tarasowych upraw odwiedziło w ciągu roku ponad 190 tys. turystów.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards