Ekspertyza „Ocena ex ante ryzyka dla gwarancji w ramach

advertisement
Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
Ekspertyza „Ocena ex ante ryzyka dla gwarancji w ramach
finansowania ze środków UE na lata 2014-2020 przedsięwzięć
w zakresie realizacji celów tematycznych: wzrost konkurencyjności
sektora MŚP oraz wzmacnianie badań naukowych,
rozwoju technologicznego i innowacji w przedsiębiorstwach”.
Policy & Action Group Uniconsult Sp. z o.o.
00-728 Warszawa, ul. Kierbedzia 4
www.pag-uniconsult.pl
e-mail: [email protected]
Autorzy: Jan Szczucki, Maciej Gajewski, Julian Zawistowski
Warszawa, sierpień 2014 r.
2
Spis treści
1.
Streszczenie ............................................................................................................... 4
2.
Cele badania ............................................................................................................... 6
3.
Działalność poręczycielska w Polsce i w Europie ............................................................. 8
3.1. Działalność poręczycielska w Polsce .............................................................................. 8
3.2. Działalność poręczycielska w Europie ........................................................................... 12
4.
Regulacje prawne Unii Europejskiej w zakresie „ryzyka gwarancji” ................................. 14
5.
Ryzyko związane z działalnością poręczycielską – doświadczenia polskie ........................ 18
5.1. Działalność poręczeniowa i gwarancyjna prowadzona z poziomu krajowego ................... 18
5.1.1.
Oferta KFPK BGK i FPU ........................................................................................ 18
5.1.2.
Gwarancje de minimis .......................................................................................... 21
5.2. Działalność lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych w Polsce – wypłaty
poręczeń .......................................................................................................................... 21
5.3. Działalność poręczycielska w kontekście efektywności finansowania ze środków
publicznych ...................................................................................................................... 27
5.4. Działalność lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych w Polsce – kształtowanie
rezerw i oszacowania dotyczące ryzyka poręczeniowego na podstawie badania ..................... 28
6.
Działalność poręczeniowa i gwarancyjna prowadzona z poziomu europejskiego .............. 35
7.
Finansowanie przedsiębiorstw innowacyjnych .............................................................. 37
8.
Ryzyko w działalności kredytowej sektora bankowego .................................................. 42
8.1. Ryzyko w sektorze bankowym .................................................................................... 42
8.2. Ryzyko w sektorze bankowym – zróżnicowanie regionalne ............................................ 47
8.3. Ryzyko w sektorze bankowym – wyniki badania ...........................................................49
9.
Zjawisko luki kapitałowej w Polsce .............................................................................. 51
9.1. Definicja i miary luki finansowej ................................................................................... 51
9.2. Luka finansowa – szacunki ogółem i luka w aspekcie innowacyjności .............................. 52
9.3. Luka finansowa w działalności innowacyjnej ................................................................. 54
9.4. Luka finansowa w ujęciu regionalnym .......................................................................... 58
9.5. Znaczenie działalności poręczeniowej w redukcji luki finansowania ................................ 59
10. Instrumenty finansowe, w tym poręczeniowe w ramach Programu Operacyjnego
Inteligentny Rozwój oraz regionalnych programów operacyjnych. ........................................ 61
10.1.
Instrumenty finansowe, w tym poręczeniowe w ramach Programu Operacyjnego
Inteligentny Rozwój .......................................................................................................... 61
10.2.
Instrumenty finansowe w ramach regionalnych programów operacyjnych ............... 63
11. Aktualizacja oceny ryzyka .......................................................................................... 66
12. Podsumowanie .......................................................................................................... 67
3
SŁOWNICZEK SKRÓTÓW
AECM
Europejskie Stowarzyszenie Gwarancji Wzajemnych
BGK
Bank Gospodarstwa Krajowego
CATI
wspomagany komputerowo wywiad telefoniczny
CT
cel tematyczny
EDB
ekwiwalent dotacji brutto
EFI
Europejski Fundusz Inwestycyjny
FPK
fundusz poręczeń kredytowych
FPU
Fundusz Poręczeń Unijnych
IF
instrumenty finansowe
JEREMIE
Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises - wspólne
europejskie zasoby dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw
KFPK
Krajowy Fundusz Poręczeń Kredytowych
KSFP
Krajowe Stowarzyszenie Funduszy Poręczeniowych
MIR
Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju
MŚP
małe i średnie przedsiębiorstwa
PARP
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości
PI
priorytet inwestycyjny
PO IG
Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka
PO IR
Program Operacyjny Inteligentny Rozwój
PO RPW
Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej
RPO
Regionalny Program Operacyjny
4
1. Streszczenie
Celem głównym niniejszej ekspertyzy było wykonanie uzupełniającej, ostrożnej oceny ex-ante,
odnoszącej się do instrumentów finansowych oferujących gwarancje, które poprzez udostępniane
zabezpieczenie (a więc gwarantowanie zobowiązań, powstających w związku z pozyskaniem
środków w ramach innego instrumentu finansowania – np. zaciągniętej pożyczki / kredytu) wspierać
będą realizację przedsięwzięć w ramach dwóch celów tematycznych ESFI tj.: (i) celu tematycznego
1. „Wzmocnienie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji w przedsiębiorstwach”
oraz (ii) celu tematycznego 3. „Wzrost konkurencyjności sektora małych i średnich przedsiębiorstw
(MŚP).
Działalność poręczeniowa w Polsce była dotąd prowadzona głównie przez Bank Gospodarstwa
Krajowego (ostatnio realizujący cieszący się dużym powodzeniem program gwarancji de minimis)
oraz lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe. Od dłuższego jednak już czasu dostrzegany jest
brak skoordynowanej wizji działania centralnej i regionalnej oferty poręczeniowej, co uwidacznia się
na przykład w braku stale obecnego mechanizmu reporęczeniowego. Aktywność poręczeniowa
w Polsce do czasu uruchomienia rządowego programu gwarancji de minimis była, w porównaniu do
innych krajów europejskich, na dość niskim poziomie. Wyniki badań wśród przedsiębiorców
wskazują jednocześnie na to, że istnieje określona grupa przedsiębiorstw, dla których poręczenia
stanowić mogą istotną pomoc w pozyskaniu finansowania zewnętrznego. Oczywiście grupę tę
tworzy tylko mniejsza część firm.
Wysokość środków UE jakie mogą zostać zaangażowane w działalność poręczeniową/gwarancyjną
w okresie 2014-2020, zgodnie z odpowiednimi regulacjami europejskimi, jest określana
na podstawie analiz ryzyka wypłaty poręczeń, takich jak niniejsza ekspertyza. Oznacza to, że
instytucja udzielająca poręczeń lub gwarancji otrzyma tylko kwotę równą określonej wartości
portfela poręczeniowego, pomnożonego przez szacowane ryzyko wypłaty poręczeń. Takie
rozwiązanie może być jednak trudne do wdrożenia przez te fundusze, które udzielają poręczeń
indywidualnych, a nie portfelowych; potencjał do uruchamiania poręczeń portfelowych na poziomie
regionalnym jest zaś dość ograniczony. W przypadku dalszego utrzymania tej właśnie formy
udzielania poręczeń będą one zobowiązane do przejęcia pozostałego ryzyka, powyżej określonego
poziomu wypłat (czyli tzw. cap), w oparciu o kapitał własny. Zaznaczyć jednak należy,
iż dotychczasowe kapitały własne funduszy są zbyt niskie, by możliwe było samodzielne
wygenerowanie znacznie wyższego współczynnika mnożnikowego, niż ten osiągany obecnie,
bez uruchomienia krajowego programu reporęczeniowego. Innym rozwiązaniem – bardziej
zasadnym z punktu widzenia możliwości wygenerowania wyższego współczynnika mnożnikowego,
może być uruchomienie na poziomie regionu programów reporęczeniowych, z definicji mających
charakter portfelowy.
Poziom szkodowości dla poręczeń i wybranych instrumentów finansowania dłużnego był dotąd
w Polsce dość zróżnicowany, w przypadku wielu programów finansowanych ze środków publicznych
jest jeszcze zbyt wcześnie, aby dokonywać ostatecznej oceny, gdyż wiele udzielonych/poręczonych
kredytów jest jeszcze ciągle spłacanych. Przykładowo, udział wypłacanych poręczeń dla obu dużych
funduszy zarządzanych niegdyś przez Bank Gospodarstwa Krajowego, czyli KFPK i FPU BGK wynosi
4,34%, a przy założeniu, że wypłata poręczeń będzie dotyczyć wszystkich zagrożonych kredytów
może maksymalnie wzrosnąć do 6,2%. Z kolei dla lokalnych i regionalnych funduszy
5
poręczeniowych wartość wypłaconych i odzyskiwanych poręczeń wynosi 8,1% wartości portfela
poręczeniowego, powiększonego o odzyskiwane poręczenia. Zawiązane przez fundusze
poręczeniowe rezerwy celowe i ogólne wynoszą zaś ok. 6,5% portfela poręczeń. Ryzyko wypłat
poręczeń dla zróżnicowanych kredytów jest przez fundusze szacowane na poziomie 10-13%. Z kolei
szkodowość poręczeń portfelowych i reporęczeń udzielanych w ramach Inicjatywy JEREMIE
i Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej jest bardzo niska i wynosi 1,2%, są to jednak
jeszcze (w przeciwieństwie do KFPK i FPU) nadal czynne programy. Z kolei udział wypowiedzianych
i przeterminowanych pożyczek i kredytów udzielanych w ramach JEREMIE i PO RPW jest znacznie
wyższy i wynosi 7,2%. W sektorze bankowym udział kredytów ze stwierdzoną utratą wartości
wynosi dla kredytów dla sektora MSP 11,3%. Brak jest niestety wiarygodnych danych
o zróżnicowaniach regionalnych, nie wydają się one jednak być bardzo znaczące.
O ile w przypadku projektu PO IR jest dość jasno określone, jakie są planowane w jego ramach
produkty poręczeniowo-gwarancyjne (będą to gwarancje indywidualne PO IR, jednak o pewnych
cechach gwarancji portfelowych oraz Portfelowa Linia Gwarancyjna PO IR), to we wszystkich RPO
(z wyjątkiem województwa mazowieckiego) instrumenty finansowe, w tym poręczenia, planowane
są w ramach priorytetu inwestycyjnego 3.3 . W większości priorytetów inwestycyjnych nie jest jasno
określone, czy będą w nich stosowane poręczenia, czy też inne instrumenty finansowe. Wydaje się,
że pewne pole do ich stosowania mogłoby istnieć także w przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.1,
4.2 i zapewne także 8.7.
Badani przedstawiciele banków wskazywali, że dotychczas realizowany w ramach Działania 4.3 PO
IG instrument kredytu technologicznego został trafnie zaprojektowany i prowadził do udzielania
kredytów firmom, które miałyby bardzo niewielkie szanse na pozyskanie finansowania
komercyjnego. Przedstawiciele banków pozytywnie wypowiadali się o planowanym instrumencie
gwarancji w ramach PO IR.
Aktualizacja oceny ryzyka powinna być przeprowadzona za ok. 3-4 lata, chyba, że wcześniej
nastąpią znaczące zmiany w tempie rozwoju gospodarczego, bądź też zasadniczej zmianie ulegnie
kształt proponowanych instrumentów poręczeniowych i gwarancyjnych w ramach RPO i PO IR.
W wyniku badania zaleca się przyjęcie następujących poziomów ryzyka dla poszczególnych
rodzajów poręczeń:



Dla gwarancji mających być udzielanych w ramach PO IR proponujemy 3 warianty, spośród
których najbardziej uzasadnione jest przyjęcie ryzyka na poziomie 30%.
Dla poręczeń, mających być udzielanych w ramach RPO zalecamy przyjęcie ryzyka
na poziomie 25%, a w przypadku firm rozpoczynających działalność gospodarczą 35%.
Dla produktów reporęczeniowych, oferowanych w drodze portfelowej zalecamy,
aby wartość „cap” początkowo wynosiła także 25%, jednak w razie udanego wdrażania
i utrzymania akceptowalnej szkodowości mogłaby zostać stopniowo obniżona do 20%.
Przy wyżej szacowanych poziomach ryzyka, mnożnik na poziomie instrumentu poręczeniowego
będzie wynosić 4 dla instrumentów poręczeniowych w ramach RPO, 2,86 dla instrumentów
poręczeniowych dla start-upów, 3,33 dla instrumentów w ramach PO IR. Określenie mnożnika
w rozumieniu wygenerowanego finansowania jest dość trudne, ze względu na brak znajomości
ostatecznych parametrów produktów poręczeniowych i gwarancyjnych. Przy założeniu jednak,
że efektywna stopa gwarancji/poręczenia wynosiłaby 65% (udział poręczenia/gwarancji
6
w pożyczce/kredycie) powyżej wskazane mnożniki wzrosłyby odpowiednio do 6,15 (RPO), 4,4 (RPOstart-upy), 5,12 (PO IR). Jeżeli średni udział poręczeń w wartości kredytów będzie poniżej 65%,
to odpowiednie mnożniki oczywiście wzrosną, dlatego prawdopodobnie można je oszacować
na poziomie 7 (RPO), 4,5 (RPO, start-upy) i 5,5 (PO IR).
2. Cele badania
Niniejsza ekspertyza „Ocena ex ante ryzyka dla gwarancji w ramach finansowania ze środków UE
na lata 2014-2020 przedsięwzięć w zakresie realizacji celów tematycznych: wzrost konkurencyjności
sektora MŚP oraz wzmacnianie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji
w przedsiębiorstwach”, została opracowana przez firmę PAG Uniconsult na zlecenie Ministerstwa
Infrastruktury i Rozwoju, zgodnie z umową z dnia 26 czerwca 2014.
W nowej perspektywie programowania wsparcia z europejskich funduszy strukturalnych
i inwestycyjnych (EFSI)1, przypadającej na lata 2014-2020, planowane jest szersze niż dotychczas
wykorzystanie instrumentów finansowych – dłużnych, kapitałowych i quasi kapitałowych
(np. mezzaninowych). Ich uwzględnienie jako form transferu środków wsparcia wymaga wykonania
analiz ex-ante instrumentów finansowych, wykazujących (m.in.) na występowanie zjawisk
zawodności rynku i nieoptymalnego poziomu inwestycji oraz określających typy i zakres
niezbędnego wsparcia dla określonych instrumentów finansowych. Ma to prowadzić
do optymalizacji dostępności źródeł finansowania. Odpowiednia dostępność źródeł finansowania
i wykorzystanie instrumentów finansowych ma ostatecznie ułatwić realizację priorytetów publicznej
polityki rozwoju społeczno-gospodarczego regionów, krajów i całej Unii Europejskiej, zgodnie
z ustalonymi celami i priorytetami.
Jednym z typów instrumentów finansowych, które mogą być wykorzystywane do realizacji celów
programów operacyjnych są gwarancje2 (instrumenty finansowe oferujące gwarancje). Z uwagi
na fakt, iż instrumenty te mają charakter pośredni (służą aktywizowaniu procesów pozyskiwania
finansowania z innych źródeł), a także w celu bardziej efektywnego wykorzystywania środków
publicznych, zgodnie z regulacjami unijnymi wymagane jest przeprowadzenie dodatkowej
(ostrożnej / roztropnej – ang. prudent) oceny ex-ante, służącej oszacowaniu ryzyka działalności
gwarancyjnej oraz uzyskiwanych dzięki niej efektów mnożnikowych.
1
EFSI obejmują: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejski Fundusz Społeczny (EFS),
Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), Europejski Fundusz Morski
i Rybacki (EFMR) oraz Fundusz Spójności – regulacja art. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady
(UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego
Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego
Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego
oraz ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego
Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz
uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006, Dz. Urz. UE L 347/320 z dnia 20.12.2013 r. (tzw.
Rozporządzenie Ogólne).
2
W Polsce przeważnie stosowanym instrumentem zabezpieczającym są poręczenia, udzielane na zasadach
kodeksu cywilnego, choć niekiedy – znacznie rzadziej - stosowane są też gwarancje. Dlatego też pisząc o ofercie
gwarancyjnej i o gwarancjach będziemy wymiennie używać pojęcia oferty poręczeniowej i poręczeń; natomiast
dla regionalnych i lokalnych instytucji oferujących zabezpieczenie kredytów i pożyczek będziemy stosować
powszechnie przyjętą nazwę funduszy poręczeniowych.
7
Analizy ex-ante instrumentów finansowych są obecnie prowadzone w ramach programów
operacyjnych (tworzonych zarówno na szczeblu regionalnym, jak i krajowym) przez właściwe
Instytucje Zarządzające3. Natomiast celem głównym niniejszej ekspertyzy jest wykonanie
uzupełniającej, ostrożnej oceny ex-ante ryzyka, odnoszącej się do instrumentów finansowych
oferujących gwarancje, które poprzez udostępniane zabezpieczenie (a więc gwarantowanie
zobowiązań, powstających w związku z pozyskaniem środków w ramach innego instrumentu
finansowania – np. zaciągniętej pożyczki / kredytu) wspierać mogą realizację przedsięwzięć
w ramach dwóch celów tematycznych ESFI tj.: (i) celu tematycznego 1. „Wzmocnienie badań
naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji w przedsiębiorstwach” oraz (ii) celu
tematycznego 3. „Wzrost konkurencyjności sektora małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP)”4.
Uzupełniająca, ostrożna ocena ex-ante, odnosząca się do ryzyka i efektów mnożnikowych
związanych ze stosowaniem instrumentów gwarancyjnych jest głównym celem niniejszej
ekspertyzy, przy czym cel ten uzupełniają trzy następujące cele szczegółowe, dookreślające zakres
ekspertyzy5.
Cele szczegółowe stanowią:



3
Oszacowanie, w oparciu o ostrożne podejście, poziomu ryzyka dla proponowanych
w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój (PO IR) oraz Regionalnych
Programów Operacyjnych (RPO) instrumentów finansowych, oferujących gwarancje
(w przypadku RPO – dla tych programów, w których przewiduje się ich wspieranie),
z uwzględnieniem specyfiki warunków rynkowych w planowanych obszarach interwencji
oraz przewidywanej polityki inwestycyjnej, zgodnej z celami programu operacyjnego,
zasadami ekonomiki i efektywności,
Na podstawie ww. oceny poziomu ryzyka, oszacowanie współczynników mnożnikowych,
które powinny być osiągane przez wspierane instrumenty, oferujące gwarancje w ramach
PO IR i RPO,
Ustalenie, czy rozwój gospodarczy oraz potencjał poszczególnych województw, albo też
inne czynniki gospodarcze, uzasadniają zastosowanie różnych poziomów ryzyka
dla instrumentów gwarancyjnych, oferowanych w ramach poszczególnych RPO, a jeśli tak,
to oszacowanie ich zindywidualizowanych poziomów dla województw lub ich grup.
Oceny ex-ante wykonane zostały dla: RPO województwa warmińsko-mazurskiego i województwa
małopolskiego; są też realizowane w przypadku: województwa zachodniopomorskiego, pomorskiego,
kujawsko-pomorskiego, opolskiego, łódzkiego i podkarpackiego; na poziomie krajowym dla: Programu
Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój i (w realizacji) dla Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój.
4
Cele tematyczne ESFI – zob. art. 9 rozporządzenia ogólnego.
5
Cele te formułujemy w oparciu o wskazania SOZ, str. 4.
8
3. Działalność poręczycielska w Polsce i w Europie
3.1. Działalność poręczycielska w Polsce
Aktualny stan i wnioski wynikające z mocnych i słabych stron oferty poręczeniowej i gwarancyjnej
w Polsce były wielokrotnie opisywane w szeregu opracowań6, stąd też w niniejszej ekspertyzie
pozwolimy sobie tylko na przypomnienie najważniejszych wynikających z nich wniosków
i rekomendacji.
Zasadniczym problemem, wspieranej ze środków publicznych działalności poręczycielskiej w Polsce,
jest niemal całkowity brak docelowej wizji systemu poręczeniowego, jego celów działania, sposobu
organizacji i zasad współpracy z sektorem bankowym. O ile w pierwszej dekadzie XXI wieku
(szczególnie w jej pierwszej części) można mówić o położeniu znacznego nacisku na rozwój
działalności poręczycielskiej, dzięki czemu sektor instytucji poręczeniowych otrzymał znaczne
wsparcie kapitałowe, tak z publicznych środków krajowych (dotacje z budżetu państwa i wejścia
kapitałowe BGK), to już od około 2008 roku działania wobec rozwoju sektora poręczeniowego mają
charakter mało skoordynowany, niekiedy wręcz chaotyczny i realizowany w sposób nie pozwalający
na maksymalnie efektywne wykorzystania środków publicznych i wysoką dostępność poręczeń
dla przedsiębiorców. Dowodem może być likwidacja KFPK i FPU BGK, nieudane próby stworzenia
niesłychanie potrzebnej oferty reporęczeniowej (projekt stworzenia Krajowej Agencji
Poręczeniowej), następnie zaś uruchomienie korzystnego z punktu widzenia przedsiębiorców,
ale będącego realną konkurencją dla lokalnych i regionalnych funduszy poręczeń kredytowych
programu gwarancji de minimis, dodatkowo mającego ograniczony czasowo charakter i brak
uzgodnionej wizji systemu po roku 2015. Znaczącym, wielokrotnie opisywanym problemem jest też
brak jasności jaki organ administracji publicznej odpowiada za rozwój systemu poręczeniowego –
taką rolę w różnych okresach i z różnym nasileniem pełniły Ministerstwo Gospodarki, Ministerstwo
Finansów, Bank Gospodarstwa Krajowego, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości oraz samorządy regionalne.
W rezultacie poziom wykorzystania kapitałów przez lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe
jest bardzo niski i wynosi zaledwie 104%7. Zasadniczym powodem takiej sytuacji jest słaba
dostępność programów reporęczeniowych i brak mechanizmów skłaniających fundusze
poręczeniowe do ekspansywnej akcji poręczycielskiej. To jak wiele mogą zmienić reporęczenia,
znakomicie wykazują wyniki funduszy z nich korzystających, w przypadku 5 polskich funduszy,
w przypadku których poziom wykorzystania kapitału przekracza 200%, tylko jeden nieduży fundusz
nie korzysta z reporęczeń w ramach Inicjatywy JEREMIE.
Z punktu widzenia instytucji bankowych najbardziej atrakcyjne są programy o zasięgu
ogólnopolskim, takie jak program gwarancji de minimis. W takiej sytuacji dominujące w skali kraju
banki sieciowe są w takiej sytuacji w stanie oferować jednolity produkt kredytowy (kredyt
z poręczeniem lub gwarancją) na terenie całego kraju, o takich samych parametrach. Z kolei
6
Zob. w szczególności „Analiza stanu rynku funduszy poręczeń kredytowych w Polsce. Ocena i perspektywy
rozwoju”, PAG Uniconsult na zlecenie Związku Banków Polskich, Warszawa 2014 oraz „Ocena realizacji
instrumentów inżynierii finansowej w ramach NSRO 2007-2013”, Jan Szczucki, Maciej Gajewski, Piotr Tamowicz
Michał Przybyłowski, Robert Kubajek i Paweł Penszko, badanie na zlecenie Ministerstwa Rozwoju
Regionalnego, Warszawa 2013.
7
Dane na koniec 2013 roku, Krajowe Stowarzyszenie Funduszy Poręczeniowych, częściowo na podstawie
danych Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.
9
w przypadku współpracy z funduszami lokalnymi i regionalnymi warunki współpracy
są każdorazowo nieco inne, podobnie jak ewentualne warunki wypłaty poręczenia, co dla dużych
korporacji bankowych jest rozwiązaniem nader niekorzystnym i utrudniającym współpracę
ze znaczną liczbą funduszy. Banki kładą też bardzo duży nacisk na prostotę schematów
poręczeniowo-gwarancyjnych i minimalizację obciążeń biurokratycznych. Z drugiej jednak strony
lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe dysponują znaczącym i nie do końca wykorzystywanym
potencjałem, polegającym na przeważnie dobrych kontaktach z lokalnymi oddziałami banków oraz
przedsiębiorcami, a także w wielu przypadkach kompetentnym i doświadczonym personelem,
dobrze znającym specyfikę prowadzenia działalności gospodarczej w regionie. Sensowne
wykorzystanie tego potencjału jest bardzo poważnym wyzwaniem dla polityki publicznej.
Jak wskazujemy w rozdziale 9.5, dla znaczącej grupy przedsiębiorców nadal brak zabezpieczeń jest
jedną z poważnych barier w dostępie do finansowania dłużnego, choć poszczególne badania
wskazują na zróżnicowany poziom znaczenia takiej bariery. Można co prawda przypuszczać,
że w miarę upływu czasu znaczenie tego problemu będzie stopniowo spadać, dzięki doskonaleniu
systemów oceny przez banki , z całą jednak pewnością problem ten będzie – w mniejszej
lub większej skali – zawsze występować.
Niestety, jak dotąd w przypadku polskich programów poręczeniowych praktycznie nie mieliśmy
do czynienia z inicjatywami, w ramach których możliwość zabezpieczenia części kredytu ze środków
publicznych miała prowadzić do wyraźnej poprawy warunków kredytowania8. Naturalnie, nie można
wykluczyć, że tego typu sytuacje miały miejsce wybranych przypadkach, jednak bywały one raczej
rzadkością. Stąd też wzorem dla polskich programów poręczeniowych (jednak zapewne raczej tych
wdrażanych w skali ogólnokrajowej) powinny być rozwiązania stosowane przez Europejski Fundusz
Inwestycyjny, w przypadku którego warunkiem otrzymania gwarancji portfelowej przez bank jest
wykazanie, że uzyskanie tej gwarancji będzie miało wartość dodaną z punktu widzenia
korzystających z gwarantowanych kredytów przedsiębiorców. Najczęściej wartość dodana polega
na zwiększeniu skali kredytowania przez dany bank przedsiębiorców z określonej grupy (np. firm
mikro lub start-upów), stworzeniu nowej oferty dla przedsiębiorców, którzy dotąd w ogóle nie mogli
korzystać z oferty kredytowej danego banku (najczęściej dotyczy to również start-upów), bądź też
oferowaniu klientom korzystniejszych warunków niż typowa oferta kredytowa (np. obniżenie
marży, mniej restrykcyjne zasady oceny wniosków kredytowych). Najbardziej znanymi przykładami
banków, które wyraźnie zmieniły swoją politykę kredytową i uruchomiły nowe produkty są
Bank Pekao SA oraz od niedawna Alior Bank, oba oferujące kredyty dla start-upów
z wykorzystaniem gwarancji EFI. Takie przykłady niestety trudno znaleźć w przypadku gwarancji lub
poręczeń oferowanych na poziomie krajowym, jedyne znane nam sytuacje dotyczą zmiany oferty
niektórych banków spółdzielczych, które korzystały z oferty poręczeń portfelowych w ramach
Inicjatywy JEREMIE.
Nadal niestety nie wiadomo w jaki sposób będzie zorganizowana oferta poręczeniowo-gwarancyjna
z wykorzystaniem środków europejskich okresu 2014-2020. Bank Gospodarstwa Krajowego
8
Warunek przeniesienia korzyści na poziom odbiorcy ostatecznego został wprawdzie postawiony bankom,
korzystającym z gwarancji de minimis, brak jest jednak powszechnie dostępnych danych, dotyczących
faktycznej różnicy pomiędzy standardową ofertą kredytową banków, a ofertą w ramach gwarancji de minimis.
Wydaje się raczej, że ten warunek jest spełniony (banki żądają od klientów odpowiednio mniejszych
zabezpieczeń), natomiast nie wydaje się, aby zmianom ulegały inne warunki kredytowania.
10
przygotował, w oparciu o środki RPO z okresu programowania 2014-2020, swoją propozycję
stworzenia ogólnokrajowego programu poręczeniowego9, którego głównymi składnikami mają być:



Działające w skali poszczególnych regionów lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe,
dokapitalizowane ze środków perspektywy 2007-2013, na co teoretycznie pozwala przyjęta
niedawno tzw. ustawa wdrożeniowa. Nie wiadomo jednak do końca, w jakim trybie miałoby
być realizowane dokapitalizowanie, a także na ile poszczególne zarządy województw będą
wyrażały taką chęć.
Tzw. agent konsorcjum, który będzie pośredniczyć w kontaktach pomiędzy bankami
i funduszami poręczeniowymi w ramach danego województwa. Taką rolę miałaby zapewne
pełnić Krajowa Grupa Poręczeniowa.
Bank Gospodarstwa Krajowego, zapewniający reporęczenia udzielanych poręczeń, a także
udzielający poręczeń o większej wartości.
Przedstawiona koncepcja zawiera wiele trafnych spostrzeżeń, jak na przykład położenie dużego
nacisku na rolę reporęczeń (jak wskazywaliśmy, co zresztą wydaje się być poza wszelką dyskusją,
stworzenie efektywnie funkcjonującego ogólnokrajowego programu reporęczeniowego
jest kluczowym warunkiem znacznego wzrostu aktywności poręczycielskiej), czy położenie nacisku
na rolę standaryzacji warunków współpracy funduszy poręczeniowych z bankami. Wydaje się być
ona jednak trudna do wprowadzenia, ze względu na niski poziom zaufania pomiędzy kluczowymi
partnerami (BGK, samorządy regionalne i fundusze poręczeniowe), a także dość wysoki poziom
komplikacji od strony formalnej – przekazanie środków z różnych RPO do jednego funduszu,
oczywiście podzielonego na „koperty” regionalne. Pewne wątpliwości budzi też brak
uszczegółowienia i wyjaśnienia wybranych założeń finansowych w ramach symulacji kosztów
i przychodów przykładowego funduszu poręczeniowego, a także wykonalność uruchamiania
poręczeń portfelowych na poziomie regionalnym (niskie kapitały i brak doświadczeń w prowadzeniu
takiej działalności przez fundusze lokalne i regionalne). Poważnym problemem jest też to,
że poszczególne samorządy regionalne mogą mieć różne preferencje, jeżeli chodzi o uczestnictwo
w tego typu programie.
Z punktu widzenia efektywności wykorzysta środków publicznych idealne byłoby, gdyby
tę inicjatywę przekształcić w czysty schemat reporęczeniowy, bez potencjalnie konfliktogennych
elementów standaryzacyjnych (choć niewątpliwie pożądanych, głównie przez banki)
i wprowadzania dodatkowej instytucji agenta konsorcjum. Reporęczenia bardzo dobrze sprawdziły
się w ramach Inicjatywy JEREMIE i kontynuacja oferty reporęczeniowej jest ze wszech miar
pożądana. Tego typu program można by zresztą znacznie łatwiej (co nie znaczy, że łatwo)
uruchomić, niż złożoną propozycję BGK.
Tego typu schemat (przy założeniu tworzenia instrumentów reporęczeniowych ze środków
perspektywy 2014-2020) oznaczałby jednak brak możliwości łączenia takich reporęczeń
z poręczeniami udzielanymi ze środków tej samej perspektywy. Ta kwestia wymaga odważnych
decyzji politycznych, trudnych jednak do wprowadzenia, także ze względu na dużą autonomię
samorządów regionalnych. Jeżeli jednak nie uda się doprowadzić do sytuacji, w której słabsze
9
„Koncepcja nowego modelu poręczeniowo – gwarancyjnego w ramach RPO 2014 – 2020”,
Bank Gospodarstwa Krajowego, Warszawa, maj 2014 r. Nie wiadomo jednak na ile ta propozycja jest jeszcze
aktualna w obecnej chwili.
11
kapitałowo fundusze działające w rozwiniętych gospodarczo regionach będą miały szanse
na zwiększenie swojej kapitalizacji, a jednocześnie uda się wreszcie uruchomić ogólnokrajowy,
potencjalnie dostępny dla wszystkich zainteresowanych program reporęczeniowy, to poziom
wykorzystania kapitałów funduszy pozostanie nadal na obecnym relatywnie bardzo niskim
poziomie.
Naturalnie, zgadzamy się z tezą, że docelowo lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe powinny
dysponować bardziej zestandaryzowaną ofertą, niż ma to miejsce obecnie i że wzmacnianie
elementów standaryzacyjnych jest zapewne jedyną możliwością utrzymania, czy raczej
zasadniczego wzmocnienia sensownego poziomu ich aktywności. Warto przy tym pamiętać,
że szereg elementów ich działalności ma już obecnie charakter silnie zestandaryzowany, dzięki
wymogom stawianym przez BGK i PARP (olbrzymia większość funduszy współpracuje z PARP
i przestrzega wymaganych przez nią standardów działalności poręczycielskiej).
Z punktu widzenia sektora bankowego i przedsiębiorcy ubiegającego się o poręczenie, bardzo
ważne jest natomiast, aby dany bank oferował – we współpracy z lokalnymi i regionalnymi
funduszami - poręczenia na zbliżonych warunkach w całej Polsce; z taką sytuacją obecnie niestety
nie mamy do czynienia i jest to poważną słabością obecnej sieci funduszy. Kluczowe do osiągnięcia
takiego stanu rzeczy są jednolite umowy zawierane przez fundusze z danym bankiem (kształt umów
pomiędzy poszczególnymi bankami może się istotnie różnić, nie wydaje się to być istotnymi
problemem). Niestety, problem ten jest bardzo trudny do rozwiązania, choć rzeczywiście
bez zasadniczych zmian w tej sferze trudno będzie osiągnąć wyższą efektywność działalności
poręczycielskiej. Rolę porządkującą mógłby odegrać krajowy fundusz reporęczeniowy, który
(w formie proponowanej przez BGK lub dowolnie innej) mógłby stopniowo zacząć wymagać
określonych formatów umów (czy – raczej - zawarcia w nich kluczowych, niezbędnych
postanowień). Proces ujednolicania umów powinien być jednak rozłożony w czasie, także biorąc
pod uwagę to, że banki też mają swoje określone preferencje (dowodem na to jest zresztą to,
że wdrożenie rekomendacji Związku Banków Polskich w sprawie zasad współpracy pomiędzy
funduszami poręczeniowymi i bankami napotykało opory zarówno po stronie niektórych banków,
jak i części funduszy poręczeniowych: dlatego też zasięg jej stosowania jest dość ograniczony).
W naszej opinii proces standaryzacji zasad współpracy powinien być stymulowany i monitorowany
przez administrację centralną10, które powinna koordynować i godzić niekiedy rozbieżne interesy
sektora bankowego, samorządów regionalnych, BGK i lokalnych i regionalnych funduszy
poręczeniowych, starając się początkowo uzgadniać docelowe rozwiązania, w razie zaś braku
porozumienia stopniowo wymuszać, za pomocą określonych instrumentów, dostosowywanie się
do wymogów systemu. Proces ten powinien jednak mieć, przynajmniej w pierwej swej fazie
charakter partnerski , w którym brałyby udział wszystkie zainteresowane instytucje, a także – co jest
kluczowe – przedstawiciele organizacji przedsiębiorców. Dopiero w sytuacji braku porozumienia
administracja publiczna powinna stopniowo wymuszać preferowane rozwiązania, mając
10
Nadal nierozwiązany pozostaje w tym kontekście kluczowy problem, jaki konkretnie organ administracji
centralnej odpowiada za rozwój i monitorowanie efektów działalności sektora poręczeniowo-gwarancyjnego.
Administracja centralna powinna odgrywać rolę arbitra, starając się pogodzić niekiedy odmienne interesy BGK,
lokalnych i regionalnych FPK oraz samorządów regionalnych, mając przy tym świadomość, że jest to bardzo
trudne zadanie.
12
na względzie przede wszystkim korzyści dla przedsiębiorców i efektywność wykorzystywania
środków publicznych.
3.2. Działalność poręczycielska w Europie
Działalność poręczycielską w Polsce bardzo trudno jest porównywać do działalności gwarancyjnej
w innych krajach Unii Europejskiej. Jest to związane przede wszystkim z następującymi kwestiami:



Zróżnicowanie rozwiązań organizacyjnych i prawnych, jeżeli chodzi o działalność
gwarancyjną w poszczególnych krajach UE jest bardzo znaczne. W większości krajów mamy
do czynienia z całkowitym poddaniem działalności gwarancyjnej nadzorowi finansowemu
(skrajnym przykładem są Niemcy, w których działalność tego typu jest prowadzona przez
wyspecjalizowane banki gwarancyjne) lub też nadzór i szczególne wymogi są uzależnione od
wielkości danej instytucji gwarancyjnej i skali prowadzonej działalności poręczycielskiej
(takie rozwiązanie istnieje na przykład w Włoszech). W tym kontekście, system polski
jest też dość złożony, gdyż współistnieje w nim nie podlegająca żadnym specyficznym
regulacjom działalność lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych z podlegającą
licznym regulacjom (prawo bankowe, ustawa o BGK, ustawa o poręczeniach i gwarancjach
udzielanych przez Skarb Państwa i inne osoby prawne) działalnością Banku Gospodarstwa
Krajowego.
Zupełnie odmienne są też rozwiązania w krajach Europy Południowej (np. Włochy
i Hiszpania) w których dominują fundusze poręczeń wzajemnych, tworzone z dużym
udziałem środków prywatnych, inne są zaś rozwiązania np. w Europie Środkowej, w której
kluczową rolę odgrywają środki publiczne.
Skala i kształt działalności poręczeniowej i gwarancyjnej w Polsce podlega częstym i dość
radykalnym zmianom, inaczej wyglądała ona w okresie istnienie KFPK i FPU BGK, inaczej
po ich likwidacji, gdy skala działalności poręczeniowej BGK uległa znacznemu ograniczeniu,
zupełnie inaczej po uruchomieniu programu gwarancji de minimis.
W przypadku wielu krajów nieporównywalna jest też skala działalności poręczycielskiej, co obrazuje
poniższa tabela.
Tabela 1 - Udział portfela aktywnych poręczeń (gwarancji) w produkcie krajowym brutto
w wybranych krajach; dane za 2012 rok11.
Kraj
Włochy
Portugalia
Węgry
Rumunia
Francja
Estonia
Turcja
11
Udział portfela aktywnych
poręczeń w PKB
2,28%
1,78%
1,40%
1,35%
0,76%
0,66%
0,57%
Kraj
Słowenia
Hiszpania
Holandia
Grecja
Niemcy
Belgia
Polska
Udział portfela aktywnych
poręczeń w PKB
0,52%
0,52%
0,40%
0,30%
0,22%
0,20%
0,17%
Pełne dane za 2013 rok nie są jeszcze dostępne, można natomiast przyjąć, że dzięki uruchomieniu gwarancji
de minimis miejsce Polski byłoby znacznie wyższe. Szacunki wskazują, że udział aktywnych poręczeń w PKB
wzrósłby do 0,44%.
13
Czechy
Litwa
0,56%
0,53%
Bułgaria
Austria
0,14%
0,13%
Źródło: Europejskie Stowarzyszenie Gwarancji Wzajemnych (AECM), 2012, dla Polski obliczenia szacunkowe na
podstawie danych PARP, KSFP i BGK.
W większości krajów Unii Europejskiej znacznie wyższe jest też wykorzystanie kapitałów funduszy
poręczeniowych, co jest związane przede wszystkim z powszechnym zastosowaniem mechanizmów
reporęczeniowych, co obrazujemy w poniższej tabeli. Warto jednak pamiętać, że w niektórych
krajach są prowadzone zmiany formuły organizacyjnej funduszy gwarancyjnych, wskutek czego
dane zawarte w poniższej tabeli dają tylko przybliżony obraz faktycznej aktywności
(przykładem mogą tu być Francja i Portugalia).
Tabela 2 – Kapitały i aktualna wartość mnożnika kapitałowego dla wybranych funduszy
gwarancyjnych w Europie; dane za 2013 rok.
Fundusz/bank
Kapitał poręczeniowy (mln. euro)
Mnożnik kapitałowy
SGF – Ismea (Włochy)
488
26,1
Invega (Litwa)
10,0
11,2
SPGM (Portugalia)
239,9
10,37
Assoconfidi (Włochy)
2313
8,71
SGR/CESGAR (Hiszpania)
620
7,5
Teskomb (Turcja)
454
7,28
Kredex (Estonia)
28,2
3,64
NCGF SME (Rumunia)
248,4
3,35
Českomoravská záruční a rozvojová
banka (Czechy)
257,1
2,57
MVA (Węgry)
28,1
1,64
Bpifrance (Francja)
9 721
1,39
Lokalne i regionalne FPK (Polska)
291,9
1,04
MCAC (Luksemburg)
1,75
0,89
NGF (Bułgaria)
40,9
0,73
RRA-GIZ (Słowenia)*
10,6
0,72
Etean (Grecja)*
949
0,62
Źródło: Europejskie Stowarzyszenie Gwarancji Wzajemnych (AECM), 2012, dla Polski obliczenia własne
na podstawie danych KSFP i PARP.
* - dane za 2012 rok
14
4. Regulacje prawne Unii Europejskiej w zakresie „ryzyka gwarancji”
W okresie programowania 2014-2020 duży nacisk – znacznie większy, niż w ramach poprzednich
okresów – zostanie położony na instrumenty finansowe, w tym na instrumenty gwarancyjne
(w warunkach polskich zwane przeważnie instrumentami poręczeniowymi), także ze względu
na możliwy duży efekt mnożnikowy tego typu instrumentów, a także wpływ takich instrumentów
na mobilizowanie środków prywatnych.
Instrumenty finansowe (w poprzednim okresie programowania zwane instrumentami inżynierii
finansowej) są zdefiniowane w Rozporządzeniu, dotyczącym zasad finansowych12. Zgodnie
z art. 2 lit. p tego rozporządzenia „Instrumenty finansowe oznaczają unijne środki wsparcia
finansowego przekazywane z budżetu na zasadzie komplementarności w celu osiągnięcia
określonego celu lub określonych celów polityki Unii. Instrumenty takie mogą przybierać formę
inwestycji kapitałowych lub quasi-kapitałowych, pożyczek lub gwarancji lub innych instrumentów
opartych na podziale ryzyka, a w stosownych przypadkach mogą być łączone z dotacjami”.
Z kolei art. 140 ust. 2 tego rozporządzenia kładzie nacisk na stosowanie instrumentów finansowych
w sytuacjach niedostatecznego poziomu inwestycji lub luki finansowej. Przepis zwraca uwagę
na konieczność dodatkowości finansowania europejskiego w stosunku do środków krajowych,
niezakłócanie przez nie wolnej konkurencji, a także na konieczność generowania efektu
mnożnikowego (można tu podkreślić, że to ten ostatni wymiar jest absolutnie właściwy z punktu
widzenia szacowania efektywności instrumentów poręczeniowych, które powinny właśnie być
oceniane przede wszystkim pod tym kątem).
Kolejnym istotnym dokumentem jest tzw. akt delegowany, dotyczący między innymi wdrażania
instrumentów finansowych13. Kluczowe postanowienia tego aktu prawnego, mające istotny wpływ
na zasady wdrażania instrumentów finansowych, w tym związane z udzielaniem poręczeń, dotyczą
między innymi kwestii oszacowania wielkości wsparcia na rzecz ostatecznych odbiorców jakie może
zostać osiągnięte poprzez wdrażanie instrumentów gwarancyjnych (poręczeniowych). Obecnie dla
tego rodzaju instrumentów wymagane jest oszacowanie, w drodze oddzielnej oceny ex ante,
uzupełniającej ocenę ex ante instrumentów finansowych, realizowaną na podstawie z art. 37 ust. 2
rozporządzenia ogólnego, spodziewanego i niespodziewanego poziomu ryzyka, czyli wysokości
środków finansowych wystarczających do zagwarantowania określonej wartości kredytów/pożyczek
i pokrycia związanych z nimi wypłat. Na podstawie oceny ex ante ryzyka ustanawiany jest
odpowiedni współczynnik mnożnikowy, który rozumiany jest jako wielokrotność kwoty wkładu
z programu, przeznaczonej na pokrycie spodziewanych i niespodziewanych strat z nowych pożyczek
lub innych instrumentów podziału ryzyka, które mają być pokryte z gwarancji w stosunku
do wartości odpowiednich wypłaconych nowych pożyczek lub innych instrumentów podziału ryzyka
12
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE), Nr 966/2012 z dnia 25 października 2012 r. w sprawie
zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii oraz uchylające rozporządzenie Rady
(WE, Euratom) Nr 1605/2002.
13
Rozporządzenie Delegowane Komisji (UE) nr 480/2014 z dnia 3 marca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego
Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego
Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego
oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego
Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego.
15
(art. 8). Realizacja niniejszej ekspertyzy jest wypełnieniem postanowień tego właśnie przepisu.
Przepis ten ma daleko idące konsekwencje dla zasad wsparcia funduszy poręczeniowych ze środków
strukturalnych. O ile nie zostanie to inaczej zinterpretowane, oznacza on bowiem, że wkład środków
strukturalnych jest w zasadzie przeznaczony tylko na pokrycie wypłat poręczeń. W związku z tym
fundusz poręczeniowy powinien ustalić maksymalny poziom wypłat (czyli tzw. cap) na poziomie
odpowiadającym proporcjonalnie wielkości wkładu programu operacyjnego.
Proponowane przepisy mają niestety jedno poważne ograniczenie, są one mianowicie dostosowane
przede wszystkim do tzw. poręczeń portfelowych, w ramach których instytucja poręczeniowa/
gwarancyjna nie dokonuje indywidualnej oceny wniosku o poręczenie, ale poszczególne transakcje
są kwalifikowane do objęcia poręczeniem przez instytucję udzielającą finansowania (najczęściej
jest to bank). W przypadku poręczeń indywidualnych nie można bowiem ograniczyć limitu wypłat,
gdyż nie istnieje wielkość („portfel”), do której można by zastosować pojęcie limitu wypłat.
Jednocześnie nie wydaje się, aby w większości regionalne i lokalne fundusze poręczeniowe
i w szczególności współpracujące z nimi banki były przygotowane do udzielania poręczeń
portfelowych (choć oczywiście być może model taki byłby dostępny dla największych i najbardziej
doświadczonych funduszy). Dlatego też w takiej sytuacji możliwe wydają się 2, poniżej opisane,
rozwiązania.
Pierwszy wariant polega na przerzuceniu na fundusz poręczeniowy lub inną instytucję udzielającą
poręczeń lub gwarancji całego ryzyka przekroczenia maksymalnego szacowanego udziału wypłat.
Jeżeli, przykładowo fundusz otrzymuje 10 milionów złotych i w ramach projektu ma udzielić
co najmniej 50 milionów złotych poręczeń (szacowane ryzyko wynosiłoby zatem 20%14),
to w sytuacji, gdyby wypłacone poręczenia przekroczyły kwotę 10 milionów, nadwyżkę musiałby
pokrywać fundusz z własnych środków. Takie rozwiązanie wydaje się być możliwe, choć dość
ryzykowne, jest też znacznie bardziej bezpieczne dla dużych wartościowo projektów, zakładających
udzielanie znacznej liczby poręczeń, dzięki dywersyfikacji ryzyka poręczeniowego.
W przypadku tego typu rozwiązania bardzo poważnym ograniczeniem może natomiast być
ograniczona skłonność banków do akceptacji wysokich mnożników kapitałowych. Można przyjąć,
że banki do swoich analiz przyjmą wyłącznie wielkość kapitału w dyspozycji funduszu, czyli iloczyn
założonej wielkości poręczeń oraz środków finansowych w dyspozycji funduszu i od tej kwoty
wyliczać będą maksymalne dopuszczalne zaangażowanie funduszu. Sytuację może niestety
pogarszać przekazywanie środków finansowych w transzach. W tej sytuacji szczególnie mniejsze
fundusze poręczeniowe mogą po prostu fizycznie nie być stanie udzielać poręczeń indywidualnych
przy założonym mnożniku – na przykład na poziomie 4-5, gdyż banki lub inne instytucje udzielające
finansowania dłużnego nie będą skłonne do akceptowania udzielanych przez nie poręczeń.
Ta sytuacja jest bardzo poważnym wyzwaniem, głównie w przypadku instrumentów
poręczeniowych projektowanych w ramach regionalnych programów operacyjnych. Z tego punktu
widzenia znacznie bardziej uzasadniony wydaje się opisany poniżej wariant postępowania,
polegający na zaprojektowanie programów reporęczeniowych, mających z definicji charakter
portfelowy.
14
W podanym przykładzie: wielkość wsparcia w wysokości 10 mln zł, pozyskanego na pokrycie ryzyka
związanego z portfelem poręczeń o wartości 50 mln zł (10/50=0,20).
16
Ten drugi, poniżej opisany wariant, pozostaje jednak stosunkowo niekorzystny dla dysponujących
ograniczonymi kapitałami niektórych funduszy, głównie działających w regionach w których była
realizowana Inicjatywa JEREMIE, oferująca reporęczenia, w przeciwieństwie do regionów w których
wsparcie odbywało się bez wykorzystania mechanizmu funduszu powierniczego i środki finansowe
trafiały bezpośrednio do poszczególnych funduszy poręczeniowych. W obecnej chwili bowiem
kapitalizacja funduszy poręczeniowych jest słabo powiązana z popytem na poręczenia i poziomem
rozwoju gospodarczego danego regionu. Najlepszym przykładem jest bardzo aktywne gospodarczo
i cechujące się dużym popytem na poręczenia województwo wielkopolskie, w którym łączna wartość
kapitału poręczeniowego jest dopiero na 7 miejscu w Polsce, w porównaniu do innych regionów,
zaś wyższy poziom kapitalizacji mają fundusze działające w nieporównywalnie słabszych
gospodarczo regionach, takich jak podlaskie, czy lubelskie.
Drugi możliwy wariant to zaprojektowanie programów reporęczeniowych (na wzór rozwiązań
stosowanych w ramach Inicjatywy JEREMIE), oferujących reporęczenia z określonym limitem wypłat
(tzw. „capem”, równym wielkości szacowanego ryzyka). Tego typu rozwiązanie również wydaje się
całkowicie dopuszczalne, choć z powyżej opisanymi ograniczeniami. Jego zaletą jest nawiązanie
do sprawdzonych wzorców, wadą natomiast ograniczenia w użyteczności tego instrumentu
w regionach o ograniczonej kapitalizacji sektora poręczeniowego. Pojawia się tu także pytanie
o możliwość (sposób) powiązania takiego rozwiązania z wykorzystaniem środków finansowych
z perspektywy 2007-2013.
Naturalnie teoretycznie można też rozważyć rozpoczęcie oferowania przez lokalne i regionalne
fundusz poręczeniowe poręczeń portfelowych, szczególnie, że w przeszłości były już podejmowane
tego typu próby. Tego typu rozwiązanie uznajemy jednak za stosunkowo mało realistyczne,
z poniższych następujących powodów:


Oferowanie poręczeń portfelowych jest dostępne tylko dla funduszy poręczeniowych,
dysponujących znacznym kapitałem. Nawet bowiem mniejsze banki spółdzielcze nie będą
naszym zdaniem skłonne do podejmowania negocjacji o uruchamianiu poręczeń
portfelowych, jeżeli docelowa wartość portfela nie wyniesie co najmniej 15-20 milionów
złotych. Jednocześnie wątpliwe, aby fundusze decydowały się realizować całą swoją akcję
poręczeniową w ramach takiego, bardziej dla nich ryzykownego, instrumentu.
Dlatego fundusze poręczeniowe co najmniej 2-3 razy większe środki chciałyby przeznaczać
na udzielanie poręczeń w dotychczasowym trybie indywidualnym. Tymczasem w Polsce
istnieje tylko 6 funduszy o kapitale powyżej 50 milionów złotych, w przypadku których
byłoby realnie możliwe dokonanie tego typu podziału.
Udzielanie poręczeń w trybie portfelowym może być znacznie bardziej ryzykowne z punktu
widzenia funduszu poręczeniowego, po podpisaniu umowy z bankiem praktycznie traci on
kontrolę nad tym jacy klienci otrzymują poręczenia portfelowe. Wprawdzie interesy
funduszu chroni wspomniany limit wypłat „cap”, jednak realnie rzecz biorąc osiągniecie
poziomu wypłat równego „cap” byłoby bardzo poważnym zagrożeniem dla zarządu
funduszu, prawdopodobnie (mimo, że z formalnego punktu widzenia tego typu sytuacja jest
całkowicie dopuszczalna) w takiej sytuacji nacisk udziałowców spowodowałby, że zarząd
musiałby pożegnać się ze swoja posadą.
17
Ważną zmianą w stosunku do poprzedniego okresu programowania, o której również trzeba
wspomnieć, jest zmiana wielkości opłat za zarządzanie w związku z realizacją przez fundusze
poręczeniowe projektów finansowanych ze środków europejskich. O ile w okresie 2007-2013
fundusze poręczeniowe mogły korzystać z opłaty za zarządzanie w wysokości 2% rocznie kwoty
przekazanych środków, to obecnie, na mocy stosownego aktu prawnego15, wielkość ta wynosi
zaledwie 0,5% corocznie od kwoty faktycznie przekazanego wkładu z programu operacyjnego oraz
dodatkowo corocznie 1,5% wartości udzielanych poręczeń16, przy czym łączna kwota opłat
za zarządzanie nie powinna przekroczyć 10% wkładu z programu operacyjnego. Tego typu
rozwiązanie jest znacznie mniej korzystne, niż poprzednio i silnie premiuje bardzo aktywne fundusze
o wysokiej otwartości na ryzyko. W związku z tym warto mieć świadomość tego, że połączenie
rozwiązań polegających wyłącznie na przekazywaniu środków finansowych w wysokości
oczekiwanego i nieoczekiwanego ryzyka (a w przypadku oferowania poręczeń indywidualnych
połączonego dodatkowo z ponoszeniem ponadprzeciętnego ryzyka) ze znacznie mniej korzystnymi
rozwiązaniami, dotyczącymi wyliczania kosztów zarządzania, może prowadzić do braku
zainteresowania jednostek prowadzących działalność poręczycielską oferowanym wsparciem.
15
Rozporządzenie Delegowane Komisji (UE) nr 480/2014 z dnia 3 marca 2014 r..
Od strony operacyjnej zasady wyliczania tej części wynagrodzenia powinny jeszcze zostać doprecyzowane
przez Komisję Europejską; nie są one niestety do końca jasne.
16
18
5. Ryzyko związane z działalnością poręczycielską – doświadczenia polskie
5.1.
Działalność poręczeniowa i gwarancyjna prowadzona z poziomu krajowego
5.1.1. Oferta KFPK BGK i FPU
Działalność poręczeniowa prowadzona z poziomu krajowego jest oferowana od 1996 roku, kiedy to
działalność poręczeniową rozpoczął Krajowy Fundusz Poręczeń Kredytowych Banku Gospodarstwa
Krajowego (KFPK BGK), zaś od 2004 roku także zarządzany przez BGK Fundusz Poręczeń Unijnych
(FPU). Oba fundusze zostały zlikwidowane z dniem 31 maja 2009 roku, zaś ich środki zasiliły fundusz
statutowy BGK.
W okresie działalności KFPK BGK (jego oferta ulegała okresowym zmianom) maksymalna wartość
poręczenia wynosiła równowartość w złotych 5 milionów euro, a w tzw. trybie portfelowym (szybsza
procedura, bez indywidualnej oceny wniosku) 100 tysięcy euro. Maksymalny udział wielkości
poręczenia w poręczanym kredycie nie mógł przekraczać 80%, a beneficjentami mogły być wszelkie
przedsiębiorstwa. Poręczenia mogły być udzielane wyłącznie na kredyty mające na celu
finansowanie inwestycji, tworzenie nowych miejsc pracy, realizowanie kontraktów eksportowych,
wdrażanie nowych rozwiązań technicznych lub technologicznych będących wynikiem badań
naukowych lub prac rozwojowych, finansowanie działalności gospodarczej mikroprzedsiębiorców,
małych i średnich przedsiębiorców17.
Z kolei w ramach Funduszu Poręczeń Unijnych można było pozyskać poręczenia na kredyty,
związane z realizacją przedsięwzięć finansowanych ze środków europejskich. Zasady ich udzielania
były częściowo zbliżone do obowiązujących w ramach KFPK BGK, przy czym poręczenia mogły
uzyskać osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej.
W ramach obu funduszy można było pozyskać poręczenie w tzw. trybie portfelowym
(BGK nie oceniał indywidualnie poszczególnych wniosków o poręczenie) lub trybie indywidualnym
(była dokonywana ocena wniosku o poręczenie). Tryb indywidualny był stosowany dla poręczeń
większej wartości i był on oczywiście znacznie bardziej czasochłonny. Do końca 2009 roku BGK
udzielił w ramach KFPK co najmniej 2 346 poręczeń o wartości ok. 2,0 mld zł, zaś w ramach FPU –
423 poręczeń o wartości 419 mln zł18. Ponadto, po zakończeniu tych programów, przed
rozpoczęciem programu gwarancji de minimis, w latach 2009-2012 BGK udzielił 368 poręczeń
na kwotę 153 mln zł (relatywnie niewielka wartość poręczeń udzielonych w tym okresie
jest związana przede wszystkim z faktem, że prowizje za udzielane poręczania miały charakter
„rynkowy” i stąd były niezbyt atrakcyjne finansowo dla potencjalnych poręczeniobiorców).
Według danych na koniec 2013 r. zobowiązania z tytułu udzielonych poręczeń ze środków dawnego
KFPK wynoszą 161,9 mln zł, zaś dawnego FPU - 21,4 mln zł19.
17
Cele te były opisywane w ustawie z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb
Państwa oraz niektóre osoby prawne (tekst pierwotny: Dz. U. 1997 r. Nr 79 poz. 484, tekst jednolity:
Dz. U. 2003 r. Nr 174 poz. 1689 z późn. zm.), która jednak podlegała częstym zmianom, także w tej sferze.
Opisywany zakres poręczeń obowiązywał w okresie przed likwidacją KFPK i FPU (lata 2005-2009).
18
Dane szacunkowe, na podstawie raportów rocznych i sprawozdań z działalności BGK (szczegółowe wyniki
działalności KFPK nie były dostępne w każdym raporcie).
19
Wszystkie te i poniżej cytowane wartość opierają się na danych udostępnionych przez BGK.
19
Portfele poręczeń udzielonych ze środków obu funduszy mają charakter wygasający, jednak ich
rozmiar jest jednak nadal znaczący. Analiza wielkości poręczeń wypłaconych ze środków obu
funduszy ma jednak następujące ograniczenia:
20

Fundusz Poręczeń Unijnych był dość specyficznym instrumentem, ułatwiającym dostęp
do kredytów na współ/prefinansowanie projektów finansowanych ze środków europejskich.
Ponieważ został on utworzony ze środków krajowych (środki pochodzące z oprocentowania
rezerwy obowiązkowej, utrzymywanej przez banki w Narodowym Banku Polskim)
nie dotyczyły go ograniczenia związane z tzw. podwójnym finansowaniem. Ponieważ tego
typu instrument z definicji nie może zostać utworzony ze środków europejskich, zaś nie są
nam znane plany tworzenia go ze środków krajowych, doświadczenia FPU mają dość
ograniczoną wartość z punktu widzenia niniejszej ekspertyzy.

Znacznie bardziej użyteczne mogą być doświadczenia KFPK BGK, którego oferta miała
szeroki charakter, znacznie bardziej zbliżony do założeń programów poręczeniowych
i gwarancyjnych na okres programowania 2014-2020. Pewnym ograniczeniem (ale i zaletą)
pozostaje natomiast fakt, że KFPK prowadził działalność przez wiele lat (1996-2009),
w tym w dwóch okresach spowolnienia gospodarczego (lata 2002 i 2009).

Zakres udzielanych poręczeń przez KFPK BGK był też – co do zasady – szerszy, niż tych,
które będą mogły być udzielane ze środków europejskich. Początkowo poręczane były
wyłącznie kredyty inwestycyjne oraz kredyty przeznaczone na zakup materiałów
lub surowców do produkcji, następnie od 2001 roku zakres ten rozszerzono między innymi
o zakup towarów dokonywany przez małych i średnich przedsiębiorców oraz tworzenie
nowych miejsc pracy, zaś od początku 2003 roku dokonano kolejnych rozszerzeń,
umożliwiając między innymi poręczanie finansowania działalności gospodarczej małych
i średnich przedsiębiorców. Tymczasem ze środków europejskich – tak jak dotąd – będzie
możliwe wyłącznie finansowanie kredytów przeznaczonych na cele rozwojowe
(niezależnie od bardzo poważnych problemów z operacjonalizacją tego pojęcia).
Rozporządzenie dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego20 jasno kładzie
nacisk na finansowanie inwestycji produkcyjnych, przyczyniających się do tworzenia
i ochrony trwałych miejsc pracy poprzez bezpośrednie wspieranie inwestycji w MŚP
(art. 3 pkt. 1 lit. a), zaś w ramach priorytetu inwestycyjnego 3.3 (w którego zakresie będzie
zapewne finansowana większość programów poręczeniowych) „wspieranie tworzenia
i poszerzania zaawansowanych zdolności w zakresie rozwoju produktów i usług”
(art.5 pkt. 3 lit. c). Także Rozporządzenie Ogólne wskazuje, że wsparcie dla MŚP powinno
być ukierunkowane na „tworzenie nowych przedsiębiorstw, dostarczanie kapitału
początkowego, tj. kapitału zalążkowego i kapitału na rozruch, kapitału na rozszerzenie
działalności, kapitału na wzmocnienie podstawowej działalności przedsiębiorstwa
lub realizację nowych projektów, przechodzenie przez przedsiębiorstwa na nowe rynki,
lub na nowe rozwiązania/…/”.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1301/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie
Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i przepisów szczególnych dotyczących celu „Inwestycje na rzecz
wzrostu i zatrudnienia” oraz w sprawie uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1080/2006.
20
Łączna wartość poręczeń wypłaconych do końca maja 2014 w ramach KFPK i FPU wyniosła 4,34%
kwoty poręczeń udzielonych. Wartość ta wymaga jednak dwóch komentarzy:

Przede wszystkim wartość ta nie ma charakteru ostatecznego, gdyż w ramach obu funduszy
portfel aktywnych poręczeń wynosi jeszcze ok. 160 mln złotych.

Powyższe dane uwzględniają wyłącznie poręczenia wypłacone bankom kredytującym,
nie zawierają zaś wniosków o wypłatę, które nie zostały przez BGK zaakceptowane
z przyczyn formalnych (np. przekroczenie odpowiednich terminów lub inne uchybienia
formalne) Tymczasem to właśnie wartość wniosków o wypłatę jest precyzyjnym
wskaźnikiem ryzyka. Niestety, dane uwzględniające powyższe wartości nie są dostępne.
Tabela 3 – Jakość portfela poręczeniowego Krajowego Funduszu Poręczeń Kredytowych
oraz Funduszu Poręczeń Unijnych na dzień 31 maja 2014.
KFPK – poręczenia
udzielone w trybie
normalnym
i portfelowym
FPU – poręczenia
udzielone w trybie
normalnym
i portfelowym
Udział poręczeń
ekspozycji
poręczeniowych
klasyfikowanych
jako normalne
Udział poręczeń
ekspozycji
poręczeniowych
klasyfikowanych
jako pod obserwacją
Udział poręczeń
ekspozycji
poręczeniowych
klasyfikowanych
jako zagrożone21
72,28%
7,64%
19,59%
77,03%
15,44%
7,53%
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego.
Powyższa tabela wskazuje wyraźnie, że jakość obecnego portfela poręczeniowego jest daleka
od ideału, warto jednak pamiętać o tym, że w portfelu pozostały tylko poręczenia kredytów
długoterminowych, udzielonych zapewne w ostatnim okresie działalności obu funduszy,
gdyż pozostałe zostały już dawno spłacone.
Biorąc pod uwagę powyższe kwestie, gdyby okazało się, że w przypadku wszystkich poręczeń
ocenianych jako zagrożone, dochodzi ostatecznie do wypłaty poręczeń, to udział wypłat
z obu funduszy (KFPK i FPU) wyniósłby 6,2% kwoty poręczeń udzielonych.
Warto też zauważyć, że wyraźnie gorsza jest jakość portfela poręczeń udzielanych w trybie
portfelowym – różnice (na niekorzyść poręczeń portfelowych) sięgają 10 punktów procentowych
(KFPK) lub nawet ponad 50 punktów procentowych (FPU – w tym przypadku może jednak na to
wpływać bardzo niewielka wartość aktywnych poręczeń udzielonych w ramach FPU w trybie
portfelowym). Z drugiej jednak strony, różnice w udziale wypłaconych poręczeń ze środków
obu funduszy, pomiędzy poręczeniami udzielanymi w trybie portfelowym i indywidualnym,
są pomijalne, gdyż wynoszą zaledwie 1 punkt bazowy (sic!)
21
Łącznie należności poniżej standardu, wątpliwe oraz stracone.
21
5.1.2. Gwarancje de minimis
Od 2013 roku BGK realizuje atrakcyjny dla banków oraz kredytobiorców program gwarancji
portfelowych (tzw. gwarancja de minimis), który początkowo obejmował tylko kredyty obrotowe,
zaś od listopada 2013 r. został rozszerzony także na kredyty inwestycyjne.
Poniżej prezentujemy podstawowe wyniki aktywności poręczeniowej, w ramach gwarancji
de minimis.
Tabela 4 – Wyniki realizacji programu gwarancji de minimis na 30 czerwca 2014 r.
Wartość udzielonych gwarancji kredytów
obrotowych i inwestycyjnych (mld zł)
Wartość objętych gwarancjami kredytów
obrotowych i inwestycyjnych (mld zł)
11,86
21,01
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego
Ze względu na skalę programu i jego wyniki, poziomy wypłaconych poręczeń mogłyby teoretycznie
być stosunkowo niezłym prognostykiem dla poziomu wypłat szczególnie w ramach RPO. Niestety
tego typu wykorzystanie wyników programu jest nieadekwatne do proponowanych instrumentów
poręczeniowych w ramach polityki spójności okresu 2014-2020 z co najmniej 3 powodów:

Gwarancje de minimis mogą obejmować wszelkie kredyty obrotowe, a nie tylko te
udzielane na cele rozwojowe. Stąd też prawdopodobnie większość (a przynajmniej znaczna
część) gwarantowanych kredytów obrotowych nie kwalifikowałaby się do wsparcia
poręczeniowego ze środków europejskich.

Udział wypłat odnotowanych dotąd w ramach programu jest, zgodnie z pozyskanymi z BGK
informacjami, bardzo niski.

Gwarancje kredytów inwestycyjnych (zbliżonych do produktów planowanych w ramach
RPO i – w mniejszym stopniu – PO IR) są udzielane na tyle krótko (od końca 2013 roku),
że na w miarę wiarygodny poziom wypłaconych poręczeń przyjdzie jeszcze poczekać
co najmniej rok lub dwa.
W momencie projektowania programu gwarancji de minimis dokonano oceny poziomu możliwych
wypłat w ramach programu. Oczekiwane wypłaty oszacowano na 6,21% kwoty udzielonych
poręczeń. Podkreślenia wymaga jednak to, że szacunki te dotyczyły wyłącznie gwarancji kredytów
obrotowych, jakie mogły być gwarantowane w pierwszej fazie realizacji programu. W momencie
uzupełnienia oferty gwarancji o kredyty inwestycyjne ponowna ocena ryzyka nie była już
realizowana.
5.2. Działalność lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych w Polsce –
wypłaty poręczeń
Obok szczebla krajowego (i oferty BGK) poręczenia są oferowane także przez sieć lokalnych
i regionalnych funduszy poręczeń kredytowych. Są to jednostki o różnym zasięgu działania
i wyposażeniu kapitałowym. W roku 2013 w Polsce zaobserwowano zjawisko jednoczesnego
wyhamowania wzrostu liczby i wartości poręczeń, udzielanych przez fundusze poręczeniowe.
Zjawisku temu towarzyszył wzrost poziomu wypłat poręczeń. W 2013 r. wypłacono 356 poręczeń
na łączną kwotę 33,7 mln zł.
22
Od początku działalności do końca 2013 r., lokalne i regionalne fundusze poręczeniowe łącznie
wypłaciły 1 509 poręczeń na kwotę 124 mln zł. Z kwoty tej odzyskano w wyniku prowadzonych
postępowań windykacyjnych 17 mln zł. Do końca 2013 roku fundusze nie odzyskały około 107 mln zł.
Tabela 5 - Wybrane dane dotyczące lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych
Wyszczególnienie
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Kapitał poręczeniowy (tys. zł)
606 616
701 262
992 173
1 074 172
1 104 674
1 232 756
Wartość poręczeń udzielonych
w danym roku (tys. zł)
745 495
793 428
869 175
968 741
1 190 035
863 946
Wartość aktywnych poręczeń
(tys. zł)
863 893
953 744
1 042 661
1 002 719
1 145 819
1 217 336
Liczba wypłaconych poręczeń
w danym roku
69
120
194
330
285*
356
4 902
10 433
17 937
23 253
28 802*
33 723
71
87
92
70
101*
95
Wartość wypłaconych poręczeń
w danym roku (tys. zł)
Średnia wartość wypłaconego
poręczenia (tys. zł)
* Dane niepełne, pochodzące od 42 spośród około 46 aktywnie działających funduszy.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Krajowego Stowarzyszenia Funduszy Poręczeniowych
i Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Powyższe dane wskazują na wyraźny rozwój sektora poręczeniowego w Polsce, gdyż na przestrzeni
ostatnich kilku lat stałą tendencję wzrostową wykazuje kapitał poręczeniowy (na koniec 2013 r.
wyniósł ok. 1,2 mld zł) oraz wartość poręczeń aktywnych (na koniec ubiegłego roku –
również ok. 1,2 mld zł). Aż do 2012 r. systematycznie rosła także roczna wartość zawieranych
transakcji poręczeniowych, jednak w tym obszarze w minionym roku odnotowany został
dość wyraźny spadek. Spadek ten w znacznym stopniu związany był z uruchomieniem przez Bank
Gospodarstwa Krajowego programu gwarancji de minimis, wspomnianego wcześniej.
Wzrostowi aktywności poręczeniowej towarzyszy zjawisko szybkiego wzrostu wartości wypłat
poręczeń – o ile jeszcze w 2008 r. wypłaty wynosiły zaledwie 5 mln zł, to w roku ubiegłym kwota ta
wzrosła do blisko 34 mln zł. Choć należy mówić o wzroście bardzo silnym, to nadal wypłaty
nie stanowią (na poziomie całego sektora, w przypadku poszczególnych funduszy sytuacja może
wyglądać odmiennie) zagrożenia dla stabilności finansowej sektora poręczeniowego, gdyż stanowią
one niespełna 4% wartości kapitału poręczeniowego (podobnie jak i wartości poręczeń aktywnych).
Z kolei aktualna wartość wypłaconych i odzyskiwanych poręczeń wynosi 8,1% wartości portfela
poręczeniowego, powiększonego o odzyskiwane poręczenia. Dynamikę tych wskaźników
przedstawia poniższy wykres.
23
Wykres 1 - Wypłacone poręczenia - w relacji do kapitału poręczeniowego oraz aktywnych poręczeń
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Krajowego Stowarzyszenia Funduszy Poręczeniowych
i Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Największe dysproporcje w dynamice zmian wystąpiły pod względem wartości poręczeń
udzielanych oraz wypłacanych (w skali roku). O ile te pierwsze do 2012 r. rosły bardzo powoli,
a w 2013 r. wyraźnie się zmniejszyły, to kwoty wypłacone, w analizowanym okresie lat 2008-2013,
wykazują stałą tendencję wzrostową – do 2011 r. bardzo silną, zaś w latach 2012-2013 wyraźnie
wolniejszą.
Wykres 2 - Zmiany roczne wartości poręczeń wypłacanych oraz udzielanych – w latach 2009-2013
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Krajowego Stowarzyszenia Funduszy Poręczeniowych
i Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
W siedmiu regionach Polski wdrażana jest Inicjatywa JEREMIE, w ramach której z funduszami
poręczeniowymi zawierane są umowy reporęczenia, zmniejszające ryzyko działalności
poręczeniowej tych podmiotów. Największe (pod względem liczby i wartości umów) wsparcie
zostało udzielone w województwach wielkopolskim i zachodniopomorskim, w którym umowy
reporęczenia są zawierane od 2010 r. Tym samym porównanie danych na temat wypłacanych
24
poręczeń w funduszach z terenu tych 2 regionów z danymi z regionów pozostałych pozwala
na ocenę, czy zawierane umowy reporęczenia miały wpływ na „stratowość” w działalności FPK.
Tabela 6 - Liczba i wartość umów reporęczenia zawartych w ramach Inicjatywy JEREMIE
Liczba umów reporęczenia
Wartość umów reporęczenia (mln
zł)
Dolnośląskie
8
106,0
Kujawsko-pomorskie
3
38,0
Łódzkie
1
10,0
Mazowieckie
1
8,0
Pomorskie
9
129,0
Wielkopolskie
14
381,0
Zachodniopomorskie
12
170,0
48
842,0
Region
Suma końcowa
Źródło: Opracowanie własne na podstawie komunikatów menedżerów funduszy powierniczych JEREMIE
Dwa regiony, w których fundusze poręczeniowe realizują największe wartościowo umowy
reporęczenia (tj. województwa wielkopolskie i zachodniopomorskie), w 2013 r. bardzo wyraźnie
zwiększyły wartość udzielanych poręczeń względem pozostałych 14 regionów Polski. Od 2012 r.
wartość udzielonych w tych dwóch regionach poręczeń wzrosła z 302 mln zł do 404 mln zł, podczas
gdy w pozostałych województwach w analogicznym okresie wystąpił spadek – z 888 mln zł
do 460 mln zł. Jednocześnie w wyróżnionych regionach nastąpił także, w latach 2010-2011,
wzrost wartości wypłacanych poręczeń (w latach 2012-2013 ma z kolei miejsce wyraźny spadek).
Niestety analizy w tej sferze są bardzo utrudnione, wskutek tego, że dwa najbardziej aktywne
fundusze w województwie wielkopolskim wypłaty udzielonych poręczeń dokonują (zgodnie
z postanowieniami odpowiednich umów z bankami) nie w określonym czasie po wypowiedzeniu
przez bank umowy kredytowej (jak większość innych funduszy), ale dopiero po zakończeniu przez
bank działań egzekucyjnych. Stąd też w przypadku tych dwóch funduszy wypłaty reporęczonych
poręczeń będą zapewne miały miejsce w ciągu wielu lat od momentu podpisania umowy
reporęczenia, a dane o wartości wypłacanych poręczeń są trudne do porównania z danymi
pozostałych funduszy.
Niestety, brak jest powszechnie dostępnych danych, dotyczących szczegółowych charakterystyk
wypłacanych poręczeń i korzystających z tych poręczeń firm-poręczeniobiorców. Dla całego sektora
funduszy poręczeniowych (choć oczywiście informacje takie są dostępne dla poszczególnych
funduszy) brak jest bowiem informacji o tym, w jakim stopniu poziom wypłacanych poręczeń
jest odmienny dla poręczeń kredytów bankowych i pożyczek udzielanych przez fundusze
pożyczkowe; można wprawdzie założyć, że dla funduszy będzie on znacząco wyższy, niestety, brak
jest dostępnych danych potwierdzających taką tezę.
Dane o udziale wypłacanych poręczeń są dostępne w podziale na poszczególne fundusze
poręczeniowe, można by zatem teoretycznie próbować pokusić się o geograficzną analizę ryzyka
poręczeniowego. Niestety, tego typu analiza, w oparciu o dostępne dane byłaby obarczona bardzo
poważnymi, właściwie dyskwalifikującymi ją wadami:
25

Chociaż zasady działalności poręczycielskiej prowadzonej przez poszczególne fundusze
są stosunkowo podobne, to jednak charakterystyki portfela poręczeniowego bywają silnie
zróżnicowane.

Bardzo zróżnicowana (i raczej niezależna od regionu, ale uzależniona od polityki zarządu
i właścicieli funduszu) jest skłonność poszczególnych funduszy do podejmowania ryzyka
i prowadzenia ekspansywnej akcji poręczeniowej.

Nieznany jest udział w poszczególnych portfelach funduszy poręczeniowych poręczeń dla
firm rozpoczynających działalność gospodarczą, w przypadku których można założyć,
że udział wypłacanych poręczeń jest ponadprzeciętny.
Warte prezentacji są także dane, dotyczące jakości portfela poręczeniowego i pożyczkowego
w ramach Inicjatywy JEREMIE (w ramach którego BGK w 7 regionach pełni rolę menedżera funduszu
powierniczego) oraz wdrażanego również przez BGK Działania I.2 Programu Operacyjnego Rozwój
Polski Wschodniej, w oparciu o schemat zbliżony do Inicjatywy JEREMIE.
W przypadku instrumentów poręczeniowych (reporęczenia i poręczenia portfelowe) wielkość
szkodowości mierzona za pomocą wniosków o wypłatę poręczenia portfelowego/reporęczenia22
utrzymuje się dotąd na dość niskim poziomie, przy czym warto pamiętać, że szereg projektów jest
jeszcze w trakcie realizacji, a ponadto re/poręczone kredyty i pożyczki będą spłacane jeszcze przez
okres kilku lat.
Tabela 7- Szkodowość poręczeń portfelowych i reporęczeń w ramach Inicjatywy JEREMIEi PO RPW
Województwo
Produkt
Dolnośląskie
Reporęczenie
1,08%
Poręczenie portfelowe
4,55%
Reporęczenie
0,00%
Poręczenie portfelowe
0,87%
Reporęczenie
2,27%
Poręczenie portfelowe
8,07%
Reporęczenie23
0,00%
Poręczenie portfelowe
5,02%
Reporęczenie
0,91%
Poręczenie portfelowe
3,54%
Reporęczenie
4,87%
Łódzkie
Pomorskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
Polska Wschodnia
RAZEM:
Stosunek
wartości
wniosków
o wypłatę poręczenia/reporęczenia
do wartości zawartych umów
1,20%
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego
22
Z punktu widzenia niniejszej ekspertyzy jest już mniej ważna jaka część wniosków została zaakceptowana
i doszło do wypłaty, gdyż zapewne w większości decydowały o tym powody formalne.
23
Jest to zapewne związane z tym, że w przypadku 2 bardzo aktywnych wielkopolskich funduszy
poręczeniowych wypłata poręczenia jest bardzo odsunięta w czasie i dokonuje się po zakończeniu windykacji
prowadzonej przez bank,
26
Interesujące są też dane, dotyczące szkodowości w ramach realizowanych w ramach Inicjatywy
JEREMIE umów pożyczek globalnych, ze środków których banki i fundusze pożyczkowe udzielały
odpowiednio kredytów i pożyczek.
Tabela 8 - Udział wartości wypowiedzianych i opóźnionych w spłacie kredytów i pożyczek
finansowanych w ramach pożyczek globalnych w Inicjatywie JEREMIE i PO RPW.
Województwo
Udział kwoty pożyczek i kredytów
wypowiedzianych i przeterminowanych
Dolnośląskie
3,90%
Łódzkie
5,43%
Mazowieckie
2,11%
Pomorskie
8,68%
Wielkopolskie
9,47%
Zachodniopomorskie
11,38%
Polska Wschodnia
2,27%
RAZEM:
7,17%
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego
Patrząc na dane zawarte w powyższej tabeli trzeba pamiętać, że rozpoczęcie udzielania
finansowania
w
niektórych
regionach
zaczęło
się
stosunkowo
niedawno
(województwo mazowieckie i Polska Wschodnia), stąd też w tych regionach poziom szkodowości
jest najniższy. Ciekawe jest też zróżnicowanie poziomu szkodowości w zależności od czasu
prowadzenia działalności gospodarczej, dla firm typu start-up wynosi ono aż 11,01%,
dla pozostałych 6,07%.
Jak można się było spodziewać, jakość portfela spada, wraz ze spadkiem wielkości finansowanych
firm, co obrazuje poniższa tabela.
Tabela 9 - Udział wypowiedzianych i opóźnionych w spłacie kredytów i pożyczek finansowanych
w ramach pożyczek globalnych w Inicjatywie JEREMIE i PO RPW, w podziale na wielkość firmy.
Wielkość firmy
Udział kwoty pożyczek i kredytów
wypowiedzianych i przeterminowanych
Firmy mikro
8,35%
Firmy małe
4,89%
Firmy średnie
1,60%
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego
Ze względu na to, że można zakładać, że w okresie 2014-2020 preferowane będzie finansowanie
firm mających bardziej utrudniony dostęp do finansowania, a więc firm małych i mikro, zatem
i szkodowość może być nieco wyższa niż dotąd.
27
5.3. Działalność poręczycielska
ze środków publicznych
w
kontekście
efektywności
finansowania
Jednym z bardzo ważnych elementów służących do oceny efektów instrumentów poręczeniowych
jest relacja pomiędzy środkami publicznymi przeznaczonymi na udzielanie poręczeń, a (w wersji
bardziej ograniczonej) łącznym finansowaniem dłużnym udzielonym dzięki zabezpieczającym je
poręczeniom. Ze względu na fakt, że instrumenty poręczeniowe mają charakter quasi
ubezpieczeniowy – ryzyko bardzo dużej części poręczeń praktycznie nie istnieje – stosowanych jest
szereg instrumentów mających służyć podziałowi ryzyka i jednocześnie ograniczeniu wartości
środków publicznych mających służyć zabezpieczeniu udzielanych poręczeń przy zachowaniu
określonego poziomu akcji poręczeniowej kredytowej. Zasadniczo maksymalizacji efektywności
wykorzystania środków publicznych w kontekście działalności poręczeniowej służą 2 instrumenty:

Ograniczenie limitu wypłat, czyli tzw. „cap”. Instrument ten znajduje zastosowanie
w przypadku poręczeń portfelowych i reporęczeń, jest natomiast praktycznie niemożliwy
do zastosowania w przypadku typowych poręczeń indywidualnych24. Instrument ten jest
korzystny z punktu widzenia donatora środków (z góry wiadomo, jaką maksymalną kwotę
można stracić wskutek wypłaconych poręczeń), zaś niezbyt korzystny z punktu widzenia
banków (w przypadku poręczeń) i funduszy poręczeniowych (w przypadku reporęczeń),
które ponoszą pewne ryzyko, jeżeli wartość „cap” jest ustalona na dość niskim poziomie,
dodatkowo pojawia się znaczący problem w okresach załamania lub spowolnienia
gospodarczego. Poręczenia z określonym cap oznaczają też na ogół to, że- niezależnie
od ewentualnego ich udzielania przez podmiot o wysokim poziomie zaufania jak na przykład
bank państwowy – banki kredytujące muszą od poręczonej części tworzyć rezerwy.
W Polsce mechanizm „cap” był dotąd stosowany tylko w przypadku Inicjatywy JEREMIE
oraz w przypadku realizowanego przez Europejski Fundusz Inwestycyjny programu
ramowego na rzecz konkurencyjności i innowacji. W przypadku Inicjatywy JEREMIE
mechanizm „cap” był wprowadzany stopniowo i obecnie w niektórych regionach jest już
stosowany „cap” na poziomie 25%.

Instrumenty dzielenia ryzyka w postacie programów reporęczeniowych, w ramach których
określona część portfela poręczeniowego jest reporęczana przez inną instytucję, dzięki
czemu instytucja poręczeniowa jest skłonna do podejmowania wyższego ryzyka i bardziej
efektywnego wykorzystywania środków. Zaletą programów reporęczeniowych jest też
mniejsze ryzyko po stronie instytucji udzielającej finansowania, gdyż przeważnie samo
reporęczane poręczenie nie jest ograniczone „cap’em”.
Niestety, ze względu na brak stosowania „cap” i reporęczeń poza Inicjatywą JEREMIE
oraz Działaniem I.2 Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej efektywność wykorzystania
instrumentów poręczeniowych w ramach regionalnych programów operacyjnych jest jak dotąd dość
ograniczona, do czego przyczyniły się niestety także słabo przygotowane i nieprzemyślane
wytyczne dotyczące wdrażania instrumentów inżynierii finansowej w ramach regionalnych
programów operacyjnych.
24
Można go natomiast zastosować dla poręczeń portfelowych z zachowaniem indywidualnej oceny wniosków,
tak jak planuje to BGK dla większych wartościowo poręczeń w ramach PO IR.
28
Tabela 10 – Wielkości poręczonych kredytów i pożyczek w ramach regionalnych programów
operacyjnych poza Inicjatywą JEREMIE25
Wartość środków
przekazanych
do funduszy
poręczeniowych
(mln zł)
Wartość poręczonych
kredytów i pożyczek
(mln zł)
Wartość poręczonych
kredytów i pożyczek
do wartości
przekazanych
środków
Kujawsko-pomorskie
77,6
325,7
420%
Lubelskie
52,0
152,9
294%
Lubuskie
12,0
32,9
274%
Małopolskie
63,3
56,2
89%
Mazowieckie
36,5
31,1
85%
Opolskie
10,0
25,7
257%
Podkarpackie
30,0
38,9
130%
Podlaskie
80,7
137,9
171%
Pomorskie
3,75
13,0
348%
Śląskie
19,9
48,1
240%
Świętokrzyskie
25,2
59,5
236%
Warmińskomazurskie
46,4
70,8
153%
RAZEM
457,35
992,7
217%
Źródło: Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, dane na 31 marca 2014.
Jak widać średnio jednostka kapitału przeznaczonego na poręczenia generowała 2,17 jednostki
udzielonych kredytów lub pożyczek.
5.4.
Działalność lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych w Polsce –
kształtowanie rezerw i oszacowania dotyczące ryzyka poręczeniowego
na podstawie badania
Dla celów niniejszej ekspertyzy przeprowadzone zostało badanie ilościowe, obrazujące wybrane
zagadnienia związane z kształtowaniem się ryzyka działalności poręczeniowej oraz tworzenia
rezerw przez fundusze poręczeniowe. Badanie wykonane zostało w sierpniu bieżącego roku przy
zastosowaniu techniki komputerowego wywiadu internetowego CAWI26, wspomaganego
telefonicznie27. Respondentami w badaniu byli przedstawiciele kadry zarządzającej polskich
lokalnych i regionalnych funduszy poręczeniowych.
25
W przypadku Inicjatywy JEREMIE trudno jest przedstawić tego typu wyliczenia, ze względu na to, że środki
funduszu powierniczego były używane do uruchamiania zróżnicowanego zestawu instrumentów.
26
Ang. Computer-Assisted Web Interview.
27
W toku badania, osobom wypełniającym ankietę badawczą zapewniono możliwość kontaktu telefonicznego
z ekspertami (autorami badania) w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości oraz interpretacji pytań
29
W toku badania CAWI, internetowy kwestionariusz badawczy skierowany został do wszystkich
funduszy (46 jednostek), standardowo uwzględnianych w dorocznych raportach Krajowego
Stowarzyszenia Funduszy Poręczeniowych o stanie rynku poręczeniowego w Polsce. Zatem,
co do zasady, badaniem objęte zostały wszystkie istotne jednostki realizujące profesjonalną
działalność poręczeniową w Polsce (zabezpieczające poręczeniami transakcje kredytowe banków
i funduszy pożyczkowych – przeznaczone na finansowanie celów związanych z prowadzeniem
działalności gospodarczej).
Na dzień 22 sierpnia br. udało się uzyskać wypełnione ankiety od większości jednostek, do których
skierowano prośbę o wypełnienie ankiety, tj. od 29 funduszy (ok. 63%). Na fundusze te przypadało
ok. 65% wartości portfela aktywnych poręczeń wszystkich lokalnych i regionalnych funduszy
poręczeniowych (według danych na koniec 2013 r.28). Ankiety wypełniły zarówno fundusze
działające w skali regionalnej (w tym ponadregionalnej) (10 jednostek), jak i fundusze lokalne (19).
Jeśli chodzi o fundusze regionalne (i działające szerzej), to w badanej grupie reprezentowane były
największe i najbardziej aktywne jednostki. Taki rozkład źródeł odpowiedzi pozwala traktować
badanie za wysoce miarodajne.
Wyniki komentowanego tu badania stanowią istotne i interesujące uzupełnienie przedstawionych
wcześniej analiz, dotyczących wielkości wypłacanych poręczeń w sektorze lokalnych i regionalnych
funduszy poręczeniowych, opartych na źródłach zastanych – w szczególności zaś, w zakresie
szacowanego przez menadżerów funduszy ryzyka towarzyszącego przyszłej działalności
poręczycielskiej. Ponadto, przedmiot badania obejmował również zagadnienia, dotyczące
tworzenia przez fundusze rezerw na ryzyko poręczeniowe. Jest to dodatkowy element badania,
dotąd szerzej nie uwzględniany w analizach polskiego sektora lokalnych i regionalnych funduszy
poręczeniowych.
Wśród badanej populacji funduszy większość jednostek tworzy rezerwy od udzielanych poręczeń.
Są to zarówno rezerwy ogólne (na ogólne ryzyko poręczeniowe – tworzone dla każdej transakcji
poręczeniowej), jak i celowe (związane z oceną jakości określonego zobowiązana poręczeniowego).
Sytuacja taka występuje u 62% spośród badanych, a więc w 18 funduszach. Występują również
rzadsze przypadki, gdy polityka tworzenia rezerw ogranicza się do kształtowania wyłącznie rezerw
ogólnych (10%) albo tylko rezerw celowych (14%).
Zasady tworzenia rezerw kształtowane są w regulaminach wewnętrznych oraz na podstawie
wewnętrznych aktów zarządczych funduszy i są one różne w poszczególnych z nich (zróżnicowanie
to wynika z braku bardziej jednolitych wskazań / polityk tworzenia rezerw, uwzględniających
specyfikę działalności poręczeniowej).
Jak wynika z badania, w przypadku 4 funduszy poręczeniowych brak jest sformalizowanej polityki
tworzenia rezerw – w konsekwencji nie są one tworzone.
badawczych, jeśli po stronie respondenta występowały jakiekolwiek wątpliwości utrudniające wypełnienie
ankiety.
28
Por. dane z tabeli 3 w poprzednim podrozdziale oraz informacje o wartości portfela aktywnych poręczeń
uwzględnione w niniejszym badaniu (przypis 16).
30
Wykres 3 - Tworzenie rezerw w działalności funduszy poręczeniowych
Źródło: CAWI (N=29).
Kształtowanie się wartości utworzonych rezerw na ryzyko ogólne i celowe w funduszach
(tworzących rezerwy) na koniec badanych okresów prezentuje kolejny wykres.
Jak wynika z informacji płynących od funduszy, na przestrzeni badanego okresu widoczny jest
przyrost wartości rezerw (+30% w połowie 2014 r. w stosunku do stanu na koniec 2010 r.). Zmiana ta
spowodowana jest głównie szybszym przyrostem rezerw celowych (+37%) w stosunku do zmiany
wartości rezerw ogólnych (+17%). Sytuacja ta znamionuje rosnące ryzyko działalności
poręczeniowej.
Zmiany wielkości tworzonych rezerw trzeba jednak rozpatrywać w kontekście kształtowania się
wielkości portfela poręczeniowego funduszy. W związku z tym, badane fundusze poproszone
zostały o podanie wartości portfeli aktywnych poręczeń dla analogicznych punktów czasowych29.
29
Wielkości te wyglądają następująco (dla wszystkich badanych funduszy, N=29): na dzień 31.12.2010 r. –
630,9 mln zł., 31.12.2011 r. – 680,5 mln zł, 31.12.2012 r. – 765,5 mln zł, 31.12.2013 – 790,2 mln zł, 30.06.2014
r. – 789,2 zł.
31
Wykres 4 - Kształtowanie się wartości rezerw tworzonych przez fundusze poręczeniowe (w mln zł.)
60
38
38
40
49
47
44
33
31
27
24
20
23
13
15
31.12.2010
31.12.2011
18
16
16
31.12.2012
31.12.2013
30.06.2014
00
Rezerwy ogólne
Rezerwy celowe
Rezerwy ogółem
Źródło: CAWI (N=25).
Pozwoliło to na ustalenie wskaźników relacji wartości rezerw do portfela aktywnych poręczeń.
Wyniki obliczeń tych wskaźników prezentuje poniższy wykres.
Wykres 5 - Wartość rezerw w relacji do wartości portfela aktywnych poręczeń
Źródło: CAWI (N=22 – w mianowniku wskaźnika: aktywny portfel poręczeniowy funduszy tworzących rezerwy
ogólne, N=21 – w mianowniku: aktywny portfel poręczeniowy funduszy tworzących rezerwy celowe, N=18 –
w mianowniku: aktywny portfel poręczeń funduszy tworzących rezerwy ogólne i celowe jednocześnie).
Wyliczenia ww. wskaźników uwidaczniają rosnące ryzyko prowadzenia działalności poręczeniowej,
odzwierciedlone kształtowaniem się poziomów tworzonych przez fundusze rezerw w relacji
do wielkości portfela aktywnych poręczeń. Szczególne znaczenie ma tutaj obserwowany wzrost
udziału wartości rezerw celowych, tworzonych w związku z sytuacją poszczególnych poręczeń
(sytuacją kredytobiorcy / zabezpieczonego przez fundusz kredytu) lub (zapewne) co najmniej ogólną
obserwacją zmian zachodzących w portfelu poręczeń (poręczeniobiorców i konkretnych
32
transakcji)30. W analizowanym okresie, przyrost tego wskaźnika obserwowany jest od końca 2011 r.;
na koniec kolejnego roku (2012) był on niewielki, ale w kolejnym roku (2013) odnotował znaczący
wzrost – trend ten utrzymuje się także w roku bieżącym31.
Relacje wartości rezerw do wielkości portfela poręczeń aktywnych w podziale na regionalne i lokalne
fundusze poręczeniowe pokazują większy udział rezerw w przypadku funduszy regionalnych.
Dotyczy to zarówno rezerw ogólnych, jak i celowych.
Wykres 6 - Wartość rezerw w relacji do wartości portfela aktywnych poręczeń
Źródło: CAWI (N=10 F-REG – w mianowniku wskaźnika: aktywny portfel poręczeniowy funduszy tworzących
rezerwy ogólne, N=9 F-REG – w mianowniku: aktywny portfel poręczeniowy funduszy tworzących rezerwy
celowe, N=11 F-LOK – w mianowniku: aktywny portfel poręczeń funduszy tworzących rezerwy ogólne, N=13 –
w mianowniku: aktywny portfel poręczeń funduszy tworzących rezerwy celowe).
Opierając się na zmianach wielkości i udziału rezerw celowych w funduszach regionalnych,
stwierdzić można, że działalności poręczeniowej tych funduszy towarzyszy generalnie wyższe
ryzyko (czego jedną z przesłanek może być większy obszar terytorialny działania). Jednocześnie
jednak widoczny jest szybszy wzrost relacji wielkości rezerw celowych do portfela poręczeń
aktywnych w grupie funduszy lokalnych (bardzo wyraźny w ostatnim z analizowanych okresów).
30
Wniosek ten wynika z pozyskanych odpowiedzi na inne pytanie badawcze, a mianowicie dotyczące zasad
tworzenia rezerw celowych. Mianowicie, funduszom zadano pytanie „Czy wielkość tworzonych rezerw
celowych jest uzależniona od szczegółowych charakterystyk przedsiębiorcy korzystającego z poręczenia
i poręczanego zobowiązania?”. Odpowiedzi na to pytanie prowadzą do ustalenia, że charakterystyki takie brane
są pod uwagę tylko w przypadku zdecydowanej mniejszości funduszy tj. około jednej czwartej (5 jednostek)
(na pytanie to odpowiedziało 22 respondentów, w tym 3 z nich udzieliło odpowiedzi „nie wiem / trudno
powiedzieć”). Należy w tym miejscu dodać, że wartość poznawcza wskaźników odwołujących się do wielkości
rezerw ogólnych jest niewielka. Decydują o tym zróżnicowane zasady tworzenia tych rezerw przez fundusze.
Nieco inaczej jest w przypadku rezerw celowych, choć – jak widać – w wielu funduszach rezerwy te tworzone są
nie w oparciu o szczegółowe charakterystyki sytuacji poręczeniobiorcy / poręczanego zobowiązania.
W tej jednak sytuacji wiadomo, że rezerwy te tworzone są w związku ze zmianą standingu poręczeniobiorcy /
poręczanego zobowiązania (zatem, wzrost tego rodzaju rezerw odzwierciedla pogarszanie się jakości portfela
poręczeniowego).
31
W nawiązaniu do wcześniejszych ustaleń (poprzedni podrozdział) należy zauważyć, że w okresie tym
(w latach 2011-2013) rejestrowane są znaczące przyrosty wypłat z tytułu udzielonych poręczeń.
33
Ponadto, w przypadku funduszy lokalnych daje się zaobserwować trend dość stabilnie rosnącego
wskaźnika udziału rezerw celowych w portfelu poręczeniowym od początku analizowanego okresu.
To z kolei zaświadcza o rosnącym ryzyku działania tej kategorii funduszy.
Przedstawiciele funduszy poręczeniowych poproszeni zostali o oszacowanie ryzyka wypłaty
udzielonych poręczeń (w skali do 100% – pewność wypłaty poręczenia) dla rozmaitych rodzajów
kredytów i różnych charakterystyk przedsiębiorców korzystających z tych instrumentów. Pytanie to
skonkretyzowano określając kilka podstawowych parametrów poręczanego instrumentu
finansowego, wskazując, że chodzi o hipotetyczny kredyt udzielony w wysokości 100 tys. zł, objęty
70% poręczeniem kapitału, spłacany stopniowo. Założono jednocześnie, że portfel poręczeniowy
jest jednorodny i składa się wyłącznie z takich kredytów. Określono również trzy profile
poręczeniobiorców korzystających z poręczonych kredytów (były to: [1] osoba fizyczna
uruchamiająca indywidualną działalność gospodarczą, legitymująca się bardzo krótkim stażem
rynkowym, [2] mikrofirma (kilkuosobowe przedsiębiorstwo) o średnim stażu rynkowym oraz
[3] mała firma, posiadająca osobowość prawną, o długiej historii rynkowej).
Wykres 7 - Uśrednione szacunki poziomu ryzyka wypłaty poręczenia dla określonych rodzajów
kredytów i charakterystyk poręczeniobiorców
11,9%
10,6%
%
10,0%
13,1%
Źródło: CAWI (N=16 – uzyskane odpowiedzi od przedstawicieli funduszy nie tworzących rezerw oraz funduszy,
32
w przypadku których wielkość rezerw celowych jest niezależna od charakterystyk transakcji i poręczeniobiorcy)
Jak wynika z przeprowadzonych oszacowań ryzyka wypłaty poręczeń dla hipotetycznych portfeli
poręczeniowych i charakterystyk poręczeniobiorców, największe poziomy ryzyka przypisywane są
32
Analogiczne pytanie zadano także przedstawicielom funduszy, które tworzą rezerwy w oparciu
o zdefiniowane charakterystyki poręczeniobiorców / jakości poręczanych przedsięwzięć. Pośród funduszy, które
wzięły udział w badaniu jednostek takich było 5 (odpowiedzi uzyskano od 4 z nich). Oszacowania rezerw
celowych pomiędzy poszczególnymi funduszami były zróżnicowane, co jest wynikiem bardzo zróżnicowanych
zasad tworzenia takich rezerw (poziomy oszacowań oscylowały od kilku do nawet kilkudziesięciu procent
wartości kapitału zabezpieczanego kredytu). W znacznej mierze podobnie, jak w przypadku oszacowań ryzyka
wypłaty poręczenia, największe poziomy rezerw dotyczyły kredytów dla osób rozpoczynających działalność
gospodarczą, następnie dwóch pozostałych charakterystyk beneficjentów (w tym przypadku na podobnym
poziomie).
34
poręczeniom udzielanym osobom fizycznym (przedsiębiorcom) podejmującym działalność
gospodarczą, o bardzo krótkim stażu rynkowym. Konkluzja ta jest oczywiście wielce naturalna –
wynika z niepewności utrzymania się na rynku nowego przedsiębiorstwa, działającego
na konkurencyjnym rynku.
Poziomy oszacowań ryzyka maleją wraz z przyrostem stażu rynkowego poręczeniobiorcy, któremu
towarzyszy większa wielkość podmiotu korzystającego z zabezpieczanego instrumentu
finansowego. Tym samym ryzyko niepowodzenia rynkowego przedsięwzięcia gospodarczego tego
rodzaju poręczeniobiorcy jest istotnie mniejsze.
Biorąc pod uwagę rodzaje kredytów, to za najbardziej ryzykowne przedstawiciele funduszy uznają
instrumenty służące finansowaniu długookresowemu (kredyty inwestycyjne udzielone na 8 lat) –
decydujące znaczenie ma tu horyzont czasowy kredytowania i związana z tym nieprzewidywalność
przyszłej sytuacji rynkowej poręczeniobiorcy.
W przypadku kredytów obrotowych, związane z nimi ryzyko wypłaty szacuje się generalnie
na podobnym poziomie.
35
6. Działalność poręczeniowa
europejskiego
i
gwarancyjna
prowadzona
z
poziomu
W minionym okresie programowania ze szczebla europejskiego były dostępne 3 programy
gwarancyjne, realizowane w imieniu Komisji Europejskiej przez Europejski Fundusz Inwestycyjny,
czyli: program CIP (Program ramowy na rzecz konkurencyjności i innowacji), Inicjatywa
Mikrofinansowa Progress i program RSI (Risk Sharing Instrument). Z programów tych korzystało
szereg polskich pośredników finansowych.
Tabela 11 - Polscy pośrednicy finansowi w ramach programów CIP, Progress i RSI.
CIP
EIM Progress
RSI
Pekao SA
Polski Fundusz
Gwarancyjny
Inicjatywa Mikro
Pekao SA
BPH SA
Polfund SA
FM Bank
Deutsche Bank
EFL SA
Alior Bank
BNP Paribas SA
Raiffeisen Leasing
Raiffeisen Leasing
Źródło: materiały EFI i Krajowego Punktu Kontaktowego CIP
Poniżej przedstawiamy krótki opis tych programów, wraz z podaniem podstawowych
charakterystyk produktów finansowych, w tym rodzajów i maksymalnej wielkości poręczanych
zobowiązań oraz stosowanych limitów wypłat tzw. „cap”.
36
Tabela 12 - Charakterystyka programów gwarancyjnych oferowanych ze szczebla europejskiego
Programy z okresu 2007-2013
Program
Programy z okresu 2014-2020
CIP
EIM Progress
RSI
COSME
InnovFin SME Guarantee
Facility
Kwalifikowalność
firm
MŚP
Firmy zakładane przez
osoby wykluczone oraz
mikroprzedsiębiorstwa
MSP i tzw. małe mid-caps,
czyli firmy o zatrudnieniu do
499 osób + dodatkowe
szczegółowe, ale
stosunkowo liberalne
kryteria dotyczące
innowacyjności, opisane
wcześniej
MŚP
MŚP i tzw. małe mid-caps,
czyli firmy o zatrudnieniu do
499 osób + dodatkowe
szczegółowe, ale stosunkowo
liberalne kryteria dotyczące
innowacyjności, opisane
wcześniej
Gwarantowane
zobowiązania
Kredyty bankowe
Mikropożyczki o wartości
do 25 000 euro
Kredyty, transakcje
leasingowe
Kredyty bankowe, transakcje
leasingowe i emisja obligacji
Maksymalna kwota
gwarancji,
regwarancji
Brak
Zgodne z udziałem
gwarancji i wartością
gwarantowanego
zobowiązania
25 000-7 500 000 euro
Wszelkie finansowanie
dłużne, włączając pożyczki
podporządkowane, pożyczki
konwertowalne na udziały,
transakcje leasingowe i
gwarancje bankowe.
0-150 000 euro, a dla firm nie
kwalifikujących się do
InnovFin SME, 150 0001 500 000 euro
Maksymalna
zapadalność
poręczanych
zobowiązań
Brak. Minimalna
zapadalność 6-12
miesięcy.
Powyżej 3 miesięcy
2-7 lat
Brak
1 – 10 lat
Maksymalny udział
gwarancji w
gwarantowanym
zobowiązaniu
50% dla kredytów
75% dla
mikrokredytów
75%
50%
50%
50%
Maksymalny udział
wypłat („cap”)
10-20%
Ustalany indywidualnie
Nieograniczony
Ustalany indywidualnie, nie
większy, niż 20%.
Nieograniczony
Cechy oferty
Źródło: materiały informacyjne Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego
25 000-7 500 000 euro
37
7. Finansowanie przedsiębiorstw innowacyjnych
Kwestia finansowania firm innowacyjnych i związanego z tym ryzyka jest bardzo złożona.
Przede wszystkim liczba definicji innowacyjności jest bardzo duża i tylko w sytuacji przyjęcia
konkretnej definicji nieco łatwiej jest prognozować ryzyko. Poniżej przytaczamy – bardzo liberalną
i pojemną – definicję obowiązującą w ramach wspomnianego wyżej programu Risk Sharing
Instrument.
Tabela 13 - Definicje firm innowacyjnych, mogących ubiegać się o finansowanie w ramach
programów RSI, InnovFin SME Guarantee i w ramach rozporządzenia o wyłączeniach grupowych
RSI:
Finansowanie mogą uzyskać firmy, które









potrzebują kredytu na wdrożenie innowacyjnych produktów, procesów i/lub usług
albo na działania innowacyjne lub badania i rozwój (B+R), lub
są firmami szybko rosnącymi (w okresie 3 ostatnich lat średniomiesięczny wzrost
zatrudnienia lub przychodów był większy niż 20%) i zorientowanymi na innowacje i badania
i rozwój (B+R), lub
wdrażają innowacje albo realizują działania badawczo-rozwojowe (B+R), lub
posiadają zarejestrowany patent (w ciągu ostatnich 2 lat), lub
otrzymały nagrodę za innowacyjność (w ciągu ostatnich 2 lat), lub
otrzymały wsparcie na innowacje B+R (w ciągu ostatnich 2 lat), lub
działają na terenie parku naukowego, technologicznego i/lub innowacyjnego, lub
korzystają z ulg podatkowych na wdrażanie innowacji lub działania badawczo-rozwojowe
(B+R), lub
korzystały ze wsparcia z funduszu venture capital na innowacje.
InnovFin SME Guarantee
Finansowanie mogą uzyskać firmy, które spełniają następujące alternatywne kryteria:




Należą do kategorii MSP i zamierzają przeznaczyć gwarantowany kredyt na rozwój
produktów, procesów lub usług o innowacyjnym charakterze i w przypadku których istnieje
ryzyko niepowodzenia z powodów technologicznych, potwierdzone przez niezależnego
eksperta, lub
Firma jest szybko rosnącą firmą (MSP lub Small Mid-cap) działającą krócej, niż 12 lat,
notującą 20% wzrost zatrudnienia lub obrotów w ciągu wybranych 3 lat i która zatrudnia co
najmniej 10 pracowników, lub
Firma jest firmą z segmentu MSP lub Small Mid-cap i miała udział wydatków na prace B+R
na poziomie co najmniej 10% jej całkowitych kosztów operacyjnych w co najmniej jednym
roku spośród ostatnich 3 lat, a w przypadku firmy rozpoczynającej działalność udział ten
dotyczy ostatniego roku i jest potwierdzony przez biegłego księgowego, lub
Firma należy do kategorii firmy o dużych wydatkach B+R tzn:
 Wydatki na B+R wynoszą co najmniej 20% i przewidywany jest ich wzrost, lub
 W ramach gwarantowanego kredytu co najmniej 80% wydatków będzie
przeznaczonych na działalność B+R, lub
 W ciągu ostatnich 3 lat otrzymała wsparcie bezzwrotne lub zwrotne na programy
38






wspierające działalność B+R ze środków europejskich lub krajowych środków
publicznych, lub
Otrzymała nagrodę od instytucji europejskiej za działalność innowacyjną lub w sferze
B+R w ciągu ostatnich 2 lat, lub
Zarejestrowała co najmniej jedno prawo własności przemysłowej w ciągu ostatnich 2 lat
i gwarantowany kredyt jest powiązany z wykorzystaniem lub rozwijanie tego prawa, lub
Firma jest firmą z kategorii MŚP, we wczesnej fazie rozwoju i w ciągu ostatnich 2 lat
zainwestował w nią anioł biznesu lub fundusz kapitałowy, lub
Firma potrzebuje kapitału ryzyka, w związku z wprowadzaniem na rynek nowego
produktu lub wchodzeniem na nowe rynki i planowana inwestycja jest o co najmniej
50% wyższa niż średni roczny obrót w ciągu ostatnich 5 lat, lub
Firma z kategorii MŚP miała udział wydatków na prace B+R na poziomie co najmniej
10% jej całkowitych kosztów operacyjnych w co najmniej jednym roku spośród
ostatnich 3 lat, a w przypadku firmy rozpoczynającej działalność udział ten dotyczy
ostatniego roku i jest potwierdzony przez biegłego księgowego, lub
Firma należy do tzw. kategorii mid-caps i jej wydatki na cele B+R wynoszą co najmniej
15% wysokości kosztów operacyjnych co najmniej w jednym z 3 ostatnich lat lub
co najmniej 10% rocznie w ciągu 3 ostatnich lat.
Wyłączenia grupowe:
„Przedsiębiorstwo innowacyjne” oznacza przedsiębiorstwo:


które za pomocą oceny dokonanej przez zewnętrznego eksperta, może wykazać, że w
przewidywalnej przyszłości opracuje produkty, usługi lub procesy, które są nowe lub
znacząco ulepszone w porównaniu z aktualną sytuacją w jego branży i które niosą ze sobą
ryzyko niepowodzenia technologicznego lub przemysłowego; lub
którego wydatki na działalność badawczo-rozwojową stanowią co najmniej 10 % jego
całkowitych kosztów operacyjnych w co najmniej jednym roku z trzech lat poprzedzających
przyznanie pomocy lub, w przypadku przedsiębiorstwa rozpoczynającego działalność bez
historii finansowej, w bieżącym okresie podatkowym objętym zewnętrznym audytem
Źródło: informacje ze stron internetowych pośredników finansowych oferujących wsparcie w ramach RSI, Annex
II to the Open Call for Expression of Interest to select Financial Intermediaries under InnovFin SME Guarantee
facility INNOVFIN oraz Rozporządzenie Komisji (UE) No 651/2014 z 17 czerwca 2014, uznające niektóre rodzaje
pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu
W przypadku instrumentów gwarancyjnych mających być oferowanych w ramach PO IR (gwarancje
portfelowe i indywidualne mające być oferowane przez BGK) kryterium kwalifikowalności
odbiorców ostatecznych jest stosunkowo proste – zgodnie z projektami odpowiednich fiszek
projektowych „Beneficjent ma zamiar wykorzystać kredyt do zainwestowania w produkcję, rozwój
produktów, procesów lub usług, które są kierowane na rynek krajowy i na eksport i które są
wynikiem prac badawczo – rozwojowych”. Jak rozumiemy kryteria kwalifikowalności będą jeszcze
doprecyzowywane w wyniku analizy ex ante instrumentów finansowych PO IR, a także negocjacji
z Komisją Europejską. Do kwestii tej jeszcze powrócimy w kolejnym rozdziale, w związku
z problemem demarkacji pomiędzy ofertą gwarancyjną w ramach PO IR i oferty poręczeniowej
39
w ramach regionalnych programów operacyjnych. Już jednak na obecnym etapie można wskazać
na pewne ważne kwestie, związane z zakresem udzielanych gwarancji:

Z całą pewnością kryteria uprawniające do ubiegania się o możliwość korzystania
z gwarancji powinny dopuszczać możliwość finansowania rozmaitych przedsięwzięć,
o potencjalnie znacznej innowacyjności/wykorzystaniu wyników prac B+R lub finansowaniu
tego typu prac, tak, aby pozwalały na ubieganie się o gwarancje przez różnego rodzaju firmy
innowacyjne, na różnych etapach wdrażania innowacji, mające problemy z pozyskaniem
finansowania zwrotnego i/lub jego zabezpieczeniem.

Jako dość trafne i przemyślane oceniamy kryteria stosowane w ramach programu InnovFin
SME Guarantee, być może warto byłoby je przeanalizować i odpowiednio dostosować
do planowanej oferty w ramach PO IR.

Obecnie proponowane kryterium kwalifikowalności, choć stosunkowo trafne, mogłoby
teoretycznie zostać poszerzone, tak, aby z gwarancji w ramach PO IR mogły także korzystać
wysoce innowacyjne firmy, które prowadzą inne działania rozwojowe, niż rozwój
produktów, będących wynikiem prac B+R, ale wskutek swojej wysokiej innowacyjności
są z punktu widzenia banków obciążone wysokim ryzykiem. Niestety, o ile kryteria
kwalifikowalności w ramach InnovFin SME Guarantee odnoszą się do kwalifikowalności
podmiotu a nie kwalifikowalności projektu, to opis celów tematycznych w Umowie
Partnerstwa, szczególnie dla Celu Tematycznego 1 wyraźnie odnosi się do charakterystyk
realizowanych projektów. Wymusza to posługiwanie się kryteriami dostępności
odnoszącymi się do rodzaju realizowanego projektu i tego typu zmiana zapewne nie będzie
możliwa.
Program InnovFin SME Guarantee znajduje się w bardzo wstępnej fazie (jego realizacja została
rozpoczęta w połowie czerwca 2014), z kolei projekty w ramach RSI są jeszcze realizowane zbyt
krótko, aby móc na ich podstawie wiarygodnie prognozować poziom wypłat. Ponadto
przedstawiona powyżej analiza kryteriów kwalifikowalności/definicji firm innowacyjnych jasno
wskazuje na to, że mimo tego, że mają one szereg wspólnych elementów, to jednocześnie
w szeregu istotnych szczegółów poważnie się między sobą różnią. Z tego punktu widzenia, nawet
gdyby były dostępne dane o jakości portfela w jakimś „dojrzałym” programie, to prognozowanie,
na podstawie tych danych, poziomu szkodowości dla nowego programu o odmiennych kryteriach,
musiałoby być obciążone znaczącym ryzykiem błędu.
Pewnych użytecznych danych dostarczają natomiast informacje na temat realizacji programu
kredytu technologicznego, finansowanego w ramach Działania 4.3 Programu Operacyjnego
Innowacyjna Gospodarka.
W tym przypadku szacowanie ryzyka jest nieco utrudnione, ze względu na pomocowy charakter
tego instrumentu (mechanizm tzw. premii technologicznej, udzielanej w ramach kredytu
technologicznego, powoduje – trudne do zmierzenia – ograniczenie ryzyka po stronie podmiotu
finansującego – premia technologiczna służy bowiem częściowej spłacie kapitału kredytu
technologicznego, w ten sposób obniżając obciążenia finansowe po stronie kredytobiorcy,
co ostatecznie podnosi zdolność do spłaty kredytu, niezależnie od stopnia powodzenia
40
finansowanego kredytem przedsięwzięcia gospodarczego). Pomimo tych ograniczeń dane na temat
jakości przedsięwzięć finansowanych kredytem technologicznym mogą być bardzo użyteczne.
W przypadku kredytów technologicznych udzielanych od momentu, gdy BGK zaczął być
odpowiedzialny wyłącznie za przyjmowanie wniosków, podpisywanie umów i wypłatę premii
technologicznej, zaś kredyty były udzielane przez banki komercyjne, nie wystąpiła jeszcze żadna
(sic!) sytuacja pojawienia się problemów ze spłatą kredytu technologicznego, przynajmniej taka,
która byłaby znana BGK. Warto jednak pamiętać, większość kredytów technologicznych została
udzielona stosunkowo niedawno – z 689 umów zawartych do dnia 12 sierpnia 2014 aż 577 zostało
zawartych w latach 2012-201433.
Nieco inaczej wygląda sytuacja ze „starymi” kredytami technologicznymi, udzielanymi przez
Bank Gospodarstwa Krajowego, w ich przypadku zagrożonych jest 14 kredytów technologicznych
spośród ogólnej liczby 72 udzielonych, zaś potencjalna zagrożona kwota to 15 milionów złotych
(początkowa wartość tych kredytów wynosiła 30 milionów złotych), spośród ogólnej kwoty
195 milionów złotych udzielanych przez BGK kredytów. Oznacza to, że nieregularnościami w spłacie
było dotkniętych prawie 20% udzielonych kredytów, o wartości równej 15% całego portfela.
Gdyby wszystkie zagrożone kredyty okazały się stracone, to stanowiłoby to 7,6% wartości
udzielonych kredytów. Wartość tę należy uznać za znaczącą, choć biorąc pod uwagę rodzaj
finansowanych przedsięwzięć uzasadnioną.
Interesujących informacji, dotyczących finansowania przedsięwzięć innowacyjnych dostarczyły też
prowadzone wywiady z przedstawicielami wybranych banków. Główne wnioski, jakie z nich
wynikają są następujące:
33

Generalnie banki są dość ostrożne, jeżeli chodzi o kredytowanie przedsięwzięć
innowacyjnych, ze względu na problemy w ocenie związanego z tym ryzyka. Stąd też nawet
firmy, które pozyskują na bardzo innowacyjną działalność (lub na prowadzenie prac B+R)
kredyty komercyjne, najczęściej pozyskują je dzięki temu, że prowadzą zyskowną
działalność gospodarczą (niezależną od finansowanego przedsięwzięcia innowacyjnego
lub też prac B+R). Z oczywistych powodów ogranicza to krąg potencjalnych odbiorców
do ustabilizowanych na rynku, działających od dłuższego czasu firm o raczej większych
rozmiarach. Nieco łatwiej, choć nadal trudno, jest pozyskać finansowanie na wdrażanie
opracowanych innowacyjnych rozwiązań.

Instrumenty gwarancyjne mogą ograniczać ryzyko, związane z finansowaniem wysoce
innowacyjnych przedsięwzięć, jednakże w wielu przypadkach aplikujące o finansowanie
firmy nie dysponują wystarczającą zdolnością kredytową. W tego typu sytuacjach
instrumenty poręczeniowe nie są niestety w stanie pomóc. Na zwiększenie zdolności
kredytowej może natomiast wpływać (w zależności od stosowanych metodologii jej oceny)
łączące się z finansowaniem zwrotnym wsparcie bezzwrotne, w postaci dotacji na spłatę
części kredytu (na wzór kredytu technologicznego) lub subsydiowania kosztów odsetek.
Tego typu rozwiązanie można teoretycznie rozważyć w ramach PO IR, gdzie instrument
gwarancyjny (przy założeniu gwarantowania wyłącznie kapitału kredytu) mógłby być
łączony z instrumentem subsydiowania odsetek dla wybranych kategorii
Dane za sprawozdaniami miesięcznymi i rocznymi z realizacji PO IG, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju.
41
przedsięwzięć/projektów. Takie rozwiązanie pozwala ominąć problem tzw. podwójnego
finansowania, który występuje w przypadku łączenia poręczeń z dotacjami na spłatę kredytu
(brak oddzielnych kosztów kwalifikowanych części dotacyjnej i poręczeniowej).

Przedstawiciele banków oceniali, że z grona firm korzystających z kredytu technologicznego
znacząca większość nie byłaby w stanie pozyskać kredytu komercyjnego, ze względu
na zbyt niską zdolność kredytową i znaczące ryzyko, wiążące się z finansowaniem tego typu
projektów. Premia technologiczna redukowała ryzyko finansowania i często prowadziła
do zwiększenia zdolności kredytowej. Ostatecznie, oznacza to wysoką wartość dodatkową
zapewniania tego typu finansowania, choć naturalnie te oceny mają bardzo przybliżony
charakter.
42
8. Ryzyko w działalności kredytowej sektora bankowego
8.1. Ryzyko w sektorze bankowym
Oszacowania, dotyczące ryzyka instrumentów gwarancyjnych muszą odwoływać się do ryzyka
wynikającego z działalności kredytowej sektora bankowego. Jest tak dlatego, gdyż gwarantowanie
zobowiązań z tytułu zaciąganych przez przedsiębiorców kredytów gospodarczych stanowi główny
przedmiot działalności wszystkich funkcjonujących w Polsce regionalnych i lokalnych funduszy
poręczeniowych (obok nieznacznego udziału poręczeń, dotyczących akcji pożyczkowej
pozabankowych funduszy pożyczkowych oraz poręczeń zabezpieczających inne rodzaje zobowiązań
np. transakcje leasingowe). Ponadto, cała działalność realizowana w ramach programu gwarancji
de minimis Banku Gospodarstwa Krajowego (Portfelowa Linia De Minimis – PLD) dotyczy
gwarantowania zobowiązań z tytułu udzielanych przez banki kredytów na cele gospodarcze.
Należy zatem przyjąć, że odnotowywane obecnie (i historyczne) ukierunkowanie działalności
gwarancyjnej zostanie utrzymane – udzielane przez banki kredyty na cele gospodarcze pozostaną
głównym przedmiotem działalności gwarancyjnej. W związku z tą konkluzją za szczególnie istotne
uznajemy informacje obrazujące kształtowanie się ryzyka w działalności kredytowej banków.
Aby wstępnie przybliżyć sytuację na rynku kredytu gospodarczego, można odwołać się do danych
sprawozdawczych Narodowego Banku Polskiego, obrazujących kształtowanie się należności
od sektora niefinansowego (przedsiębiorstw), z uwzględnieniem jakości tych należności.
Kształtowanie się wielkości bilansowej całego portfela należności od sektora niefinansowego
(przedsiębiorstw) w okresie 31.12.2010-31.06.2014 przedstawia poniższy wykres.
Wykres 8 -
Całkowity portfel należności od sektora niefinansowego (w mld zł)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Dane z wykresu 8 uwidaczniają stabilny przyrost wartości zobowiązań w całym okresie. W stosunku
do pozostałych grup przedsiębiorstw (dużych i sektora MŚP) najszybciej przyrastają zobowiązania
przedsiębiorstw indywidualnych (NBP definiuje je jako mikrofirmy, a więc podmioty zatrudniające
do 9 osób, jednocześnie nie posiadające osobowości prawnej).
43
Przedstawione powyżej dane o kształtowaniu się portfela zobowiązań obejmują różne ich rodzaje.
Pośród nich (z punktu widzenia celów niniejszego opracowania) kluczowe znaczenie należy
przypisywać zobowiązaniom pochodzącym z tytułu dwóch rodzajów kredytów: operacyjnych oraz
inwestycyjnych (łącznie stanowią one ok. 70% całkowitego portfela zobowiązań).
Wykres 9 -
Portfel kredytów operacyjnych i inwestycyjnych (w mld zł)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Wykres 10 - Zmiany portfela kredytów operacyjnych i inwestycyjnych (na wskazany dzień
w stosunku do stanu na koniec 2010 r.)
Oś „y” – wartość wskaźnika, portfel na 31.12.2010 = 1,00
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Jak zobrazowano to na wykresach 9 i 10, także w przypadku kredytów operacyjnych
i inwestycyjnych widoczne są przyrosty wartości w poszczególnych grupach przedsiębiorstw,
przy czym, najszybsze zmiany następują w kategorii przedsiębiorstw indywidualnych.
44
Zmianom wielkości portfela kredytów operacyjnych i inwestycyjnych towarzyszą zmiany ich jakości.
Odzwierciedla je łączna wielkość kredytów, w przypadku których rozpoznano utratę wartości
(skutkiem tego stanu jest zagrożenie spłacalności). Wielkość portfela kredytów operacyjnych
i inwestycyjnych z rozpoznaną utratą wartości oraz zmiany wielkości portfela (wskaźnikowo)
obrazują dwa kolejne wykresy (11 i 12).
Wykres 11 (w mld zł)
Portfel kredytów operacyjnych i inwestycyjnych ze stwierdzoną utratą wartości
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Wykres 12 - Zmiany portfela kredytów operacyjnych i inwestycyjnych ze stwierdzoną utratą
wartości (na wskazany dzień w stosunku do stanu na koniec 2010 r.)
Oś „y” – wartość wskaźnika, portfel na 31.12.2010 = 1,00
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Dane uwidaczniają znaczący przyrost wielkości kredytów operacyjnych i inwestycyjnych
ze stwierdzoną utratą wartości w kategorii przedsiębiorstw indywidualnych (na przestrzeni
45
analizowanego okresu nastąpił ponad dwukrotny wzrost wartości takich kredytów). Jest to wyraźny
sygnał, wskazujący na koncentrację ryzyka inwestycyjnego w tej właśnie grupie beneficjentów
kredytów. W przypadku sektora MŚP oraz dużych przedsiębiorstw w ostatnich latach tempo
przyrostu maleje i stabilizuje się, a wzrosty są bardziej umiarkowane (najmniejsze w sektorze dużych
przedsiębiorstw). Na skutek opisanych zmian rośnie udział kredytów zagrożonych, których
odbiorcami są przedsiębiorcy indywidualni, osiągając na koniec 2013 r., jak i w połowie 2014 r.
poziom ok. 15%. Z malejącym udziałem mamy natomiast do czynienia w sektorze MŚP i w dużych
przedsiębiorstwach, przy czym, udział kredytów zagrożonych MŚP jest wciąż stosunkowo wysoki
(w ostatnim czasie oscyluje w granicach 10,0% - 11,5%).
Wykres 13 - Udział kredytów operacyjnych i inwestycyjnych ze stwierdzoną utratą wartości
w całym portfelu kredytów operacyjnych i inwestycyjnych poszczególnych kategorii wielkościowych
przedsiębiorstw34
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Przedstawione powyżej dane można dalej doprecyzować, koncentrując się tylko na portfelu
kredytowym sektora MŚP oraz przedsiębiorstw indywidualnych (docelowi odbiorcy działalności
poręczeniowej). Widać, że najszybsze przyrosty wartości kredytów z rozpoznaną utratą wartości,
dotyczą kredytów operacyjnych przedsiębiorstw indywidualnych (szybki wzrost, aczkolwiek
ostatnio spowolniony, wykazują również kredyty inwestycyjne z rozpoznaną utratą wartości
tej grupy podmiotów) – tendencje te zobrazowano na wykresie 14.
W efekcie zmiany te powodują wzrost udziału w portfelu kredytów operacyjnych ze stwierdzoną
utratą wartości przedsiębiorstw indywidualnych (wykres 15). Konkludując, to w tego typu
kredytowaniu i w tej grupy kredytobiorców należałoby upatrywać największego ryzyka
34
Na wykresach nr 13 i 15 zaznaczamy tylko niektórych, wybrane zmienne, aby skoncentrować uwagę
na najważniejszych wynikach dla niniejszej analizy (w tabelach poniżej wykresów podano wszystkie wartości).
46
(i – analogicznie – ryzyka udzielanych tej grupie przedsiębiorców poręczeń). Pamiętając jednak
o większym znaczeniu w tym portfelu kredytów udzielanych przedsiębiorcom MŚP, a więc również
kredytów z rozpoznaną utratą wartości.
Wykres 14 – Zmiany portfela kredytów operacyjnych i kredytów inwestycyjnych ze stwierdzoną
utratą wartości w sektorze MŚP i przedsiębiorstwach indywidualnych (na wskazany dzień
w stosunku do stanu na koniec 2010 r.)
Oś „y” – wartość wskaźnika, portfel na 31.12.2010 = 1,00
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
Wykres 15 – Udział kredytów z rozpoznaną utratą wartości (w portfelu kredytów operacyjnych
i kredytów inwestycyjnych sektora MŚP oraz przedsiębiorców indywidualnych)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NBP
47
Inne dane ze sprawozdań NBP pokazują kształtowanie się wartości kredytów przeterminowanych
(w tym miejscu uwzględniamy kredyty i inne należności o okresie przeterminowania powyżej 30 dni)
– dane te uwidaczniają trudniejszą sytuację w przypadku przedsiębiorstw indywidualnych. W grupie
tych podmiotów, w połowie 2014 r. należności przeterminowane stanowiły 14,75% wartości
należności kredytowych i innych, przy czym nastąpił nieznaczny spadek tego udziału w stosunku
do stanu odnotowanego na koniec 2013 r. (14,91%) i 2012 r. (14,86%) (w grupie pozostałych
przedsiębiorstw analogiczny wskaźnik był znacznie niższy, wynosił, odpowiednio, 8,61% - w połowie
2014 r. oraz 8,46% na koniec 2013 r. i 8,08% na koniec 2012 r.).
W uzupełnieniu ww. rozważań, interesujących informacji dostarcza również analiza stopniowego
postępowania pogorszenia jakości portfela kredytowego, w miarę spłaty danego kredytu. Analiza ta
dobrze pokazuje zjawisko „psucia się portfela”, wskazując, że poziom szkodowości w pierwszych
okresach spłacania kredytu jest dość ograniczony i dopiero później nasila się.
Wykres 16 - Udział kredytów dla przedsiębiorców, opóźnionych powyżej 90 dni w kredytach
udzielonych w latach 2012 i 2013, w kolejnych miesiącach po udzieleniu (analiza vintage).
Źródło: Kredyt Trendy, grudzień 2013, Biuro Informacji Kredytowej
8.2. Ryzyko w sektorze bankowym – zróżnicowanie regionalne
Z punktu widzenia niniejszej analizy, interesująca jest też kwestia na ile dla poszczególnych
regionalnych programów operacyjnych należy założyć odmienne współczynniki ryzyka, ze względu
na zróżnicowane ryzyko prowadzenia i finansowania działalności gospodarczej w poszczególnych
regionach. Niestety, tego typu analizy są bardzo trudne do przeprowadzenia z poniższych
powodów:

W przypadku pozabankowych instytucji finansowych (głównie funduszy poręczeniowych,
dane dla sektora funduszy pożyczkowych dotyczą znacznie mniejszej grupy funduszy,
ze względu na to, że tylko około połowa takich jednostek ma podpisane umowy z Polską
Agencją Rozwoju Przedsiębiorczości, okresowo zbierającą takie dane), jak już
wspominaliśmy, porównywanie danych dla funduszy działających w poszczególnych
48



regionach byłoby obarczone bardzo wysokim błędem, ze względu na odmienną polityką
zarządów funduszy oraz zróżnicowane charakterystyki odbiorców ostatecznych.
Przykładowo, całkowicie inne jest ryzyko ponoszone przez fundusz poręczeniowy,
działających w regionie A, który poręcza przede wszystkim kredyty małym firmom,
działającym co najmniej od 2 lat, a zupełnie inne przez fundusz, który koncentruje
swą działalność na sektorze mikroprzedsiębiorców, zaś 25% jego portfela poręczeniowego
stanowią firmy rozpoczynające działalność gospodarczą. Porównywać można by zatem
jakość portfela identycznych funduszy, takie zaś niestety nie istnieją; z kolei fundusze
prowadzące działalność w skali ponadregionalnej nie publikują danych w podziale
na poszczególne regiony.
Struktury organizacyjne sektora bankowego nie są tożsame z podziałem administracyjnym
Polski. Często jest tak, że dany oddział regionalny obejmuje placówki banku ulokowane
na obszarze całych 2 województw i części kolejnego województwa. W związku z tym, nawet
jeżeli banki prowadzą analizy ryzyka ze względu na region, to dla różnych instytucji
bankowych mogą one być realizowane dla różnych obszarów. Dodatkowo, w zasadzie
nie ma szansy, aby tego typu dane pozyskać z banków.
Ponadto, nawet, gdyby tego typu dane były dostępne, to zasadniczą trudnością pozostaje
fakt, że przedsiębiorca operujący w danym regionie wcale nie musi zaciągać kredytu
w placówce bankowej położonej w tym regionie (choć zapewne, szczególnie w przypadku
mikroprzedsiębiorców, w większości przypadków właśnie tak się dzieje), może korzystać
z usług banku położonego w pobliskim województwie, jeżeli na przykład warunki dostępu
do finansowania i związane z tym koszty są dla niego bardziej korzystne.
Bardzo użytecznym źródłem informacji byłyby dane dotyczące wartości wypłat, w podziale
na poszczególne regiony, w ramach instrumentów poręczeniowych i gwarancyjnych
dostępnych na poziomie ogólnokrajowym. Niestety, w ramach KFPK i FPU BGK nie zbierano
takich danych, prawdopodobnie identycznie wygląda sytuacja w ramach programu
gwarancji de minimis; w tym ostatnim przypadku zresztą krótki czas działania programu
i niewielkie poziomy wypłat powodują, że tego typu dane, nawet gdyby były dostępne,
nie byłyby zbyt użyteczne.
Poziom dostępności do finansowania zwrotnego i oceny perspektyw danej firmy wydaje się też być
niezbyt zróżnicowany w poszczególnych regionach, o czym najlepiej świadczą wyniki badania
sytuacji mikro i małych firm, realizowane corocznie przez Bank Pekao SA.
49
Wykres 17 - Zróżnicowania międzyregionalne – dostęp do finansowania dłużnego i perspektywy
rozwoju mikro i małych firm
Udział firm finansujących się ze środków
Ocena sytuacji firmy w ciągu najbliższych
własnych z powodu braku możliwości
12 miesięcy – poziom 100 ma charakter neutralny
pozyskania finansowania dłużnego
Źródło: „Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013”, Bank Pekao SA, Warszawa, styczeń 2014.
Jak widać, różnice w dostępie do finansowania dłużnego w poszczególnych regionach są
dość ograniczone i wynoszą zaledwie 6 punktów procentowych pomiędzy najbardziej korzystnie
ocenionymi województwami opolskim i podlaskim, a relatywnie najsłabszym województwem
zachodniopomorskim. Analogicznie, jak wynika z badania Banku Pekao, prognozy, co do sytuacji
firmy także nie wskazują na bardzo znaczące zróżnicowanie międzyregionalne.
Naturalnie, nie można wykluczyć sytuacji, że faktycznie istnieją bardziej znaczące, niż opisane
wyżej, zróżnicowania w ryzyku działalności poręczeniowej ze względu na region, w którym prowadzi
działalność korzystająca z poręczenia firma. Na podstawie dostępnych danych nie jesteśmy tego
jednak w stanie stwierdzić.
8.3. Ryzyko w sektorze bankowym – wyniki badania
W ramach niniejszej ekspertyzy z pomocą Związku Banku Polskich, za którą bardzo dziękujemy,
udało się przeprowadzić badanie wśród wybranych banków, sieciowych (komercyjnych)
i spółdzielczych. Na wysłaną do banków ankietę ostatecznie odpowiedziało 8 banków sieciowych
i 4 banki spółdzielcze (w tym jeden z tzw. banków zrzeszających). Wobec tego, że w Polsce
prowadzi działalność 41 banków sieciowych i 574 banki spółdzielcze, wyniki ankiety mają charakter
raczej opisujący pewne trendy i tendencje, trudno je natomiast uznać za reprezentatywne.
Wyniki badania wskazują, że z punktu widzenia banków nie ma większego znaczenia miejsce
(region) prowadzenia działalności gospodarczej. 75% badanych banków sieciowych wskazało,
że miejsce prowadzenia działalności gospodarczej nie ma żadnego znaczenia przy ocenie
kredytowej, a dla 25% ma ono ograniczone znaczenie. Inaczej oceniają sytuacje banki spółdzielcze,
z ich punktu widzenia dla połowy badanych region ma ograniczone znaczenie, a dla połowy duże
znaczenie. Warto jednak zauważyć, że na podejście banków do tej kwestii wpływ może mieć
50
charakterystyka dotychczasowego portfela, w tym na przykład nadreprezentacja firm z pewnych
województw; w takiej sytuacji bank stara się budować większy portfel w niedoreprezentowanych
regionach, w celu odpowiedniej dywersyfikacji ryzyka.
Banki, które wskazały, że region ma duże znaczenie przy ocenie kredytowej, pytaliśmy też o to,
które regiony uznają za obciążone większym, a które mniejszym ryzykiem. Udzielone odpowiedzi
nie wskazują jednak na żadne jasne prawidłowości, te same regiony były przez jedne banki oceniane
jako wysoce ryzykowne, a przez inne, jako obciążone niskim ryzykiem.
Co interesujące, nie można też zauważyć jasnej tendencji, jeżeli chodzi o ryzyko odmownego
rozpatrzenia wniosku o kredyt, ze względu na wielkość wnioskującej firmy. Wielkości te pozostają
średnio na podobnym poziomie dla wszystkich firm (choć pojawiają się istotne różnice w ramach
poszczególnych banków). Ryzyko to jest szacowane na poziomie od 13 do 23%, najmniejsze jest
w przypadku małych firm -13%, największe zaś w przypadku dużych przedsiębiorstw – 23%.
Wniosek ten jest dość nieoczywisty, może się ona wiązać z jakością portfela danego banku, a także
jego polityką kredytową.
Badane banki pytaliśmy też, czy udzielają kredytów na cele związane z działalnością badawczo rozwojową. Odpowiedzi rozłożyły się po równo- 33% badanych w ogóle nie udziela takich kredytów,
33% udziela ich, ale tylko swoim najlepszym klientom, 33% zaś udziela takich kredytów,
bez wskazanego zastrzeżenia.
Spośród banków, które udzielały takich kredytów większość (62%) wskazywała, że ryzyko związane
z udzielaniem takich kredytów jest znacznie wyższe, niż typowych kredytów gospodarczych, 13%
wskazywało, że ryzyko jest nieco wyższe, a 25% uznawało, że jest ono zbliżone do typowego ryzyka
kredytowego. Taki wniosek jasno sugeruje konieczność założenia relatywnie wysokiego poziomu
ryzyka dla poręczeń lub gwarancji tego typu kredytów.
Badane banki pytaliśmy też o tendencje w kształtowaniu się ryzyka kredytowego w najbliższych
latach. 67% badanych wskazało, ze pozostanie ono na obecnym poziomie, 25% było zdania,
że może ono wzrosnąć, wskazując przede wszystkim na sytuację geopolityczną, 8% zaś uważało,
że powinno ono spaść.
Niestety, tylko część badanych banków podała informacje, dotyczące jakości portfela kredytowego,
wskutek czego nie prezentujemy tych informacji, ze względu na ich nikłą reprezentatywność.
51
9. Zjawisko luki kapitałowej w Polsce
9.1. Definicja i miary luki finansowej
Luka finansowa definiowana jest na różne sposoby, przy czym najbardziej pojemna i najogólniejsza
definicja określa ją jako wartość niezaspokojonego popytu przedsiębiorstw na finansowanie
zewnętrzne, zarówno o charakterze dłużnym (debt), jak i udziałowym (equity), uzasadnionych
ekonomicznie projektów35.
W praktyce stosuje się wiele metod pomiaru luki finansowej, opartych na różnego rodzaju
uszczegółowieniach powyższej definicji oraz odmiennych założeniach badawczych. Pomimo tego
zróżnicowania, elementem wspólnym pozostaje zwykle postrzeganie luki jako zawodności rynku
finansowego, wynikającej z asymetrii informacyjnej pomiędzy przedsiębiorstwem a dostarczycielem
kapitału zewnętrznego, skutkującym zjawiskiem racjonowania dostępu do kapitału przez jego
dostarczycieli (głównie sektor bankowy).
W przeprowadzonym w Polsce w 2013 roku szacunku luki finansowania36 (jak dotąd najbardziej
kompleksowym) wykorzystywano trzy różne jej miary:
 luka finansowa według deklaracji, opierająca się na deklaracjach respondentów, dotyczących
poziomu inwestycji niezrealizowanych (w ciągu roku) na skutek braku dostępu
do finansowania zewnętrznego;
 luka finansowa nieprzyznanego finansowania, opierająca się na deklaracjach respondentów,
dotyczących poziomu finansowania zewnętrznego, o które (w ciągu roku) ubiegali się, jednak
bezskutecznie;
 luka finansowa szacowna z kapitału, oparta na szacunkach kapitału posiadanego przez
przedsiębiorstwa i kapitału optymalnego (dla stopy procentowej, po której pożyczany jest
kapitał w badanej grupie)37.
Warto zauważyć, że dokonując pomiaru luki finansowej nieprzyznanego finansowania w wyżej
powołanym badaniu wykorzystano podejście podobne do stosowanego we wcześniejszych
badaniach,38 chociaż oparto je na nieco innych danych.
35
OECD. The SME financing Gap, Theory and Evidence, Volume 1, 2006 oraz Financing and Rising Capital.
Q-Finance Financial Dictionary, 2011.
36
IBS. Ocena luki finansowej w zakresie dostępu polskich przedsiębiorstw do finansowania zewnętrznego.
Wnioski i rekomendacje dla procesu programowania polityki spójności w okresie 2014-2020, Warszawa 2013.
37
Sposoby szacowania luki mogą być rozmaite. Warto tu przywołać podejście, swego czasu stosowane
na szeroką skalę przez Europejski Fundusz Inwestycyjny (dla celów związanych z uruchamianiem w Europie
Inicjatywy JEREMIE), w którym skupiono się na analizie źródeł podaży kapitału finansowego oraz stanie
otoczenia rynkowego, w tym regulacyjnego działalności gospodarczej. Wykonane analizy skupiały się na ocenie
słabości / siły systemu finansowego gospodarki (państwa, regionu), co umożliwiło identyfikację określonych
przedziałów dostępnych wielkości finansowania (strona podażowa). Następnie wyniki takich analiz
porównywano z potrzebami kapitałowymi sektora przedsiębiorstw (strona popytowa). Zob. „Executive
Summaries of Evaluation Studies on SME Access to Finance in EU Member States / Regions carried out by EIF
in the Context of the JEREMIE Initiative from 2006 to 2008”, EIF, 2009 (opracowanie to prezentuje wyniki
53 analiz gospodarek krajowych i regionalnych).
38
Np. PAG Uniconsult, Ekspertyza dotycząca uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz system prawnoinstytucjonalnego wdrażania instrumentów inżynierii finansowej w Polsce Wschodniej, Warszawa 2010,
PAG Uniconsult, Rola instrumentów inżynierii finansowej w zaspokajaniu potrzeb finansowych przedsiębiorstw
w województwie podkarpackim, Warszawa 2011, P. Tamowicz, Analiza luki finansowej w województwie
pomorskim w zakresie dostępu przedsiębiorców do zwrotnych instrumentów finansowych w kontekście
realizacji Działania 1.3 Poza-dotacyjne instrumenty wsparcia MŚP w ramach regionalnego programu
52
Poważnych problemów w analizie luki finansowej nastręcza to, że trudno odnieść jej oszacowaną
wartość do konkretnych ram czasowych, tzn. stwierdzić, na ile dane oszacowanie można traktować
jako kategorię przepływową (niewystarczające poziom inwestycji w danym okresie), czy zasobową
(niezaspokojone potrzeby inwestycyjne w danym momencie). O ile luka finansowa szacowana
z kapitału jest wyjściowo oszacowaniem zasobu, którego wynik można następnie (przy określonych,
częściowo arbitralnych założeniach) przełożyć na kategorię przepływową, to luka finansowa oparta
na deklaracjach na temat niewykonanych inwestycji lub nieprzyznanego finansowania dotyczy
wprawdzie pewnego okresu, jednak ma również cechy miary zasobu, ponieważ niektóre
przedsiębiorstwa pozostające w luce mogą zgłaszać stałe zapotrzebowanie na finansowanie
projektu – niezależnie od przedziału czasowego badania. Dodatkowo, nieprzyznane finansowanie,
czy niewykonane inwestycje są wprawdzie w badaniach agregowane, jednak pewne wątpliwości
może budzić to, że dodanie do siebie projektów ekonomicznie zasadnych z punktu widzenia
pojedynczych przedsiębiorców nie musi prowadzić do sumy projektów ekonomicznie zasadnych
z punktów widzenia całego rynku (mowa jest tu o sytuacji, gdy wykonanie wszystkich inwestycji
mogłoby prowadzić do przeinwestowania39).
Z wyżej przedstawionych względów, nie negując użyteczności oszacowań luki finansowej
dla planowania polityki społeczno-gospodarczej, należy jednak zaznaczyć, że do uzyskiwanych
wielkości należy podchodzić z dużą dozą ostrożności, traktując je raczej jako typowe szacunki,
a nie „twarde”, rozstrzygające ustalenia.
9.2.
Luka finansowa – szacunki ogółem i luka w aspekcie innowacyjności
We wzmiankowanym wyżej badaniu IBS luka finansowa dla polskich przedsiębiorstw w warunkach
2012 r. została oszacowana w wysokości 10,312 mld zł rocznie w sektorze mikroprzedsiębiorstw
i 786 mln zł w sektorze małych firm. Jest to miara wyprowadzona z luki finansowej szacowanej
z kapitału i w związku ze specyfiką tej metody nie ma możliwości odniesienia jej wprost
do działalności innowacyjnej, czy też działalności związanej z finansowaniem prac badawczorozwojowych w przedsiębiorstwach.
Jednocześnie w ww. badaniu, w części zawierającej oszacowania dotyczące luki nieprzyznanego
finansowania, podjęto wątek zakresu tematycznego projektów, dla których firmy poszukiwały
operacyjnego dla województwa pomorskiego na lata 2007-2013 w drodze inicjatywy JEREMIE, Gdańsk 2008, P.
Tamowicz P., Wpływ wdrożenia Inicjatywy JEREMIE na terenie województwa zachodniopomorskiego na
sytuację gospodarczą regionu ze szczególnym uwzględnieniem sektora MSP oraz funkcjonujących instytucji
poręczeniowych i pożyczkowych, Szczecin/Gdańsk 2008, P. Tamowicz, M. Przybyłowski, Wpływ wdrożenia
Inicjatywy JEREMIE (z Holding Fund i bez Holding Fund jako bezpośrednie dokapitalizowanie funduszy
pożyczkowych i poręczeniowych w regionie kujawsko-pomorskim) na sytuację gospodarczą regionu ze
szczególnym uwzględnieniem luki finansowej w zakresie dostępu MSP do zwrotnych instrumentów finansowych,
Toruń 2012.
39
Sytuacja taka może prowadzić do limitowania dostępnego finansowania dla określonych celów
inwestycyjnych, co skutkować będzie wzrostem wielkości luki. Przykładowo, w sytuacji masowego kierowania
wniosków o finansowanie do instytucji finansowej, dotyczących podobnych przedsięwzięć inwestycyjnych,
z czasem dojdzie do uzasadnionego ograniczania dostępności finansowania, choćby ze względu na dostrzegane
narastanie konkurencji na określonych rynkach, co powodować będzie przypisywanie wyższego ryzyka
wykonalności tych przedsięwzięć. W konsekwencji pewna liczba wnioskodawców spotka się z odmową
finansowania lub też zaostrzone zostaną warunki jego przyznania (np. co do wielkości finansowania, kosztu,
wymaganego udziału własnego, itp.).
53
środków finansowych ze źródeł zewnętrznych. Wykorzystując zbiór danych uzyskany w ramach tego
badania, można to zagadnienie pogłębić, poddając analizie dane na temat przyznawania kredytów
inwestycyjnych firmom i ich przeznaczenia.
W dalszej analizie przyjmujemy, że spośród standardowego katalogu zakresu projektu
inwestycyjnego do działalności innowacyjnej można zaliczyć projekty obejmujące: (1) wprowadzenie
nowych (lub istotnie ulepszonych) produktów i usług, (2) zmianę technologii produkcji, (3) nabycie
oprogramowania, patentów i licencji oraz (4) prowadzenie prac badawczo-rozwojowych.
Kolejny wykres ilustruje, jaki procent ogółu kwot we wnioskach kredytowych firm za 2012 r.
stanowiły projekty, które obejmowały różnego rodzaju działania, w tym te wyżej wymienione
(innowacyjne). Jak widać, najwyższy udział dotyczy wprowadzania nowych / znacząco ulepszonych
produktów i usług, przy niższej roli zmiany technologii wytwarzania. Najniższy udział (na poziomie
nieco powyżej 4%) w kwotach finansowania, o jakie ubiegali się przedsiębiorcy w ramach kredytów
inwestycyjnych, reprezentowały projekty, których elementem było prowadzenie prac badawczorozwojowych, w tym wypracowanie własnej technologii. Niemniej, uwzględniając szeroką,
zaproponowaną wcześniej definicję projektu innowacyjnego, wszystkie te przedsięwzięcia,
wskazywane we wnioskach o finansowanie, stanowiły nieco ponad połowę (52%) ogółu wniosków
o kredyty inwestycyjne. Oznacza to, że znaczna część identyfikowanej w badaniach luki musi
dotyczyć przedsięwzięć uznawanych za innowacyjne.
Wykres 18 - Udział projektów ze wskazaniem danego zakresu projektu w wartości wniosków
o kredyty inwestycyjne
nowe produkty /usługi
maszyny/ urządzenia
inne
narzędzia i materiały
zmiana technologii wytwarzania
nieruchomości
oprogram./ patenty/ licencje
remonty
samochód /pojazd
prace B+R
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Źródło: Baza danych wyników CATI badania IBS (2013). Każdy projekt mógł dotyczyć wielu obszarów, stąd suma
jest większa niż 100%.
54
9.3.
Luka finansowa w działalności innowacyjnej
Bardziej szczegółowa analiza danych wskazuje, że problem z pozyskaniem finansowania w formie
kredytu inwestycyjnego dotyczy w szczególności projektów noszących cechy bardziej
innowacyjnych, przy czym zależność ta występuje przede wszystkim dla mikroprzedsiębiorstw,
dla których głównie utrudnione jest finansowanie, zarówno wytworzenia nowej technologii
we własnym zakresie, jak i nabycie jej na rynku w formie patentu / licencji40.
Wykres 19 - Zakres tematyczny projektu a udział wniosków o kredyt / pożyczkę inwestycyjną, które
nie otrzymały finansowania
samochód /pojazd
remonty
nieruchomości
maszyny/ urządzenia
średnie 50-249
małe 10-49
inne
mikro 1-9
narzędzia i materiały
nowe produkty /usługi
zmiana technologii wytwarzania
oprogram./ patenty/ licencje
prace B+R
0%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Źródło: Baza danych wyników CATI badania IBS (2013). N=997, w tym projektów zawierających prace B+R N=83.
40
Wniosek ten jest zbieżny z ustaleniami, dotyczącymi luki finansowania, wynikającymi z innych badań. Wynika
z nich mianowicie, że zjawisko luki finansowania daje o sobie znać z różnym nasileniem w odniesieniu do
rozmaitych segmentów sfery gospodarczej. Jest ono jednak szczególnie silne w przypadku dwóch grup
przedsiębiorstw. Po pierwsze, są to firmy znajdujące się na wczesnych etapach cyklu rozwojowego, niezależnie
od branży / sektora, w których prowadzą działalność. Znaczenie luki nasila się, przyjmując niemal wymiar
powszechny w odniesieniu do tzw. start-up’ów, a więc przedsiębiorstw znajdujących się w fazie zalążkowej lub
„startujących”, zazwyczaj o bardzo niewielkich rozmiarach. Po drugie, trudności w dostępie do finansowania
potęgują się w przypadku przedsiębiorstw o profilu technologicznym, próbujących opierać swój rozwój o
innowacyjne rozwiązania i nowe modele biznesowe, w szczególności, gdy działalność taką podejmują podmioty
nowo powstałe. Gajewski M., Szczucki J. Ekspertyza nt. dobrych praktyk w zakresie rozwiązywania problemów
w dostępie do finansowania zwrotnego w wybranych krajach Europy, w tym państwach regionu Europy
Środkowo-Wschodniej, PARP, Warszawa 2013, s. 17-18.
55
Wykorzystując zaproponowany wcześniej podział projektów na innowacyjne i nieinnowacyjne warto
spojrzeć, jaka jest skłonność do finansowania kredytem działalności innowacyjnej w zależności
od wielkości przedsiębiorstwa.
Na kolejnych dwóch wykresach przedstawiamy porównanie wniosków kredytowych firm o kredyty
inwestycyjne i pozyskanych kredytów inwestycyjnych ze względu na wielkość firmy i innowacyjność
projektu. Co ciekawe, widać wyraźną korelację wielkości firmy i udziału projektów innowacyjnych
w ogóle projektów – dla mniejszych firm waga finansowania innowacji w ogóle pozyskiwanych
zwrotnie środków okazuje się być większa. Niestety, na podstawie dość ogólnych danych bardzo
trudno jest jednoznacznie wnioskować o przyczynach takiego stanu rzeczy, jednak do pewnego
stopnia wynika on ze względnie częstszego (w porównaniu z innymi kategoriami) ubiegania się
o finansowanie projektów zakładających wprowadzanie nowych (lub znacząco ulepszonych)
produktów i usług.
Wykres 20 - Kredyty inwestycyjne firm w 2012 r. w mld zł w podziale na projekty innowacyjne
i nieinnowacyjne
finansowanie wnioskowane
60
50
finansowanie pozyskane
nieinnowacyjne
70%
60
innowacyjne
60%
50
udział innowacyjnych
40
50%
nieinnowacyjne
70%
innowacyjne
60%
udział innowacyjnych
40
40%
30
30%
20
20%
10
0
mikro
małe
40%
30
30%
20
10%
10
0%
0
średnie
50%
20%
10%
0%
mikro
małe
średnie
Źródło: Baza danych wyników CATI badania IBS (2013).
Jak widać na powyższych wykresach, waga projektów innowacyjnych jest wyższa we wnioskach
niż finansowaniu przyznanym (w przypadku każdej kategorii wielkościowej przedsiębiorstwa) –
co musi oznaczać, że projekty obarczone są większymi trudnościami pozyskania finansowania na ich
realizację; cechują się wyższą luką finansową. Zostało to dokładniej zilustrowane na wykresie
poniżej, gdzie porównujemy lukę finansową nieotrzymanego finansowania dla projektów
nieinnowacyjnych i innowacyjnych. Również w tym podziale utrzymują się duże różnice pomiędzy
firmami w zależności od wielkości, ale jak widać, co do zasady, projekty innowacyjne mają mniejszą
szansę na uzyskanie środków finansowych.
56
Wykres 21 - Luka finansowa w 2012 według innowacyjności projektu i wielkości firmy
(procent kredytów inwestycyjnych nieprzyznanych we wnioskach kredytowych)
80%
nieinnowacyjne
70%
innowacyjne
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
liczba
wartość
mikro
liczba
wartość
małe
liczba
wartość
średnie
Źródło: Baza danych wyników CATI badania IBS (2013). Liczba – proc. wniosków, które nie uzyskały
finansowania, wartość – procent kwot, które nie uzyskały finansowania
Otwartą pozostaje kwestia tego, z czego wynikają zarysowane powyżej różnice. Analiza wskazań,
dotyczących przyczyn nieudzielenia kredytu nie daje podstaw do formułowania rozstrzygających
wniosków – firmy, które nie uzyskały finansowania projektów innowacyjnych nieco częściej
wskazują na brak zdolności kredytowej i reprezentowaną branżę działalności, z drugiej strony,
nieco rzadziej podkreślają, że problemem w pozyskiwaniu finansowania jest brak odpowiedniego
zabezpieczenia. Różnice te jednak nie są zasadnicze, przy czym przypuszczalnie to właśnie za takimi
przyczynami, jak zdolność kredytowa i branża, kryje się asymetria informacji stanowiąca podstawę
do odmowy udzielenia finansowania – większa dla projektów innowacyjnych.
Przytaczane dane umożliwiają także oszacowanie luki nieuzyskanego finansowania projektów
innowacyjnych. Dla MŚP wynosi ona w warunkach 2012 r. 28,7 mld zł, co stanowi 67 proc.
luki finansowej ogółem w tej grupie.
57
Wykres 22 - Luka nieotrzymanego finansowania według wielkości i innowacyjności wnioskodawcy
(w mld zł i w %)
Źródło: Baza danych wyników CATI badania IBS (2013).
Jednocześnie, w ślad za zastrzeżeniem poczynionym w części definicyjnej, mowa tu o deklarowanej
w badaniach luce nieuzyskanego finansowania, której oszacowanie nie jest bezpośrednio użyteczne
w planowaniu polityki. W związku z tym, bardziej rozsądne wydaje się odniesienie udziału luki
finansowej nieprzyznanego finansowania projektów innowacyjnych w projektach ogółem do luki
finansowej wyliczonej z kapitału. W podejściu tym luka finansowa projektów innowacyjnych
mikroprzedsiębiorstw wynosi ok. 7,3 mld zł, a w małych przedsiębiorstwach – 418 mln zł w ujęciu
rocznym w warunkach 2012 r.
Tak oszacowana luka stanowi istotną część luki ogółem z badania IBS (2013) – co jest oczywiście
wprost konsekwencją zastosowanej metody i szerokiej definicji projektu innowacyjnego. Jest też
wysoka w porównaniu z luką oszacowaną w badaniu „Ocena ex-ante instrumentów finansowych
w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój”41, gdzie jej szacunek dla mikrofirm wyniósł
303 mln zł i 1,7 mld w całym sektorze MŚP. Co zastanawiające, w ocenie tej luka jest więc znacznie
wyższa w wartościach bezwzględnych dla firm większych, co jest sprzeczne z danymi empirycznymi
z badania IBS (2013) dla luki ogółem. Jednak należy podkreślić, że wspomniana ocena ex-ante
(PSDB) opierała się na zupełnie innych założeniach i metodzie, trudno więc oczekiwać
porównywalności uzyskanych w niej wyników z prezentowanymi w niniejszym opracowaniu.
41
WYG PSDB. Ocena ex-ante instrumentów finansowych w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny
Rozwój, na zlecenie MIR, wersja wstępna raportu końcowego, lipiec 2014.
58
9.5.
Luka finansowa w ujęciu regionalnym
Jeśli chodzi o zjawisko luki finansowej, to w ostatnim czasie (2013-2014) podejmowano próby
ustalenia wielkości luki w wymiarze regionalnym42. Przykładowo, odpowiednie oszacowania
uwzględnione zostały w powołanym wcześniej badaniu IBS z 2013 r. W badaniu tym luka w ujęciu
regionalnym (wojewódzkim) wyliczona została przy wykorzystaniu współczynników określających
skalę zjawisk sprzyjających występowaniu luki finansowej (w danym regionie) i wielkości
oszacowania luki dla całego kraju (wykorzystano lukę szacowaną z kapitału). Skonkludowano,
że z uwagi na fakt, iż poziom luki w województwie jest wypadkową aktywności gospodarczej
i dostępności finansowania, to w ujęciu bezwzględnym luka jest większa w województwach
o większej liczbie przedsiębiorstw. W badaniu ustalono relację wielkości tak wyliczonej luki do PKB
wojewódzkiego. Obliczenia te odzwierciedliły względne problemy w dostępności finansowania,
które najsilniej dają o sobie znać w województwach: małopolskim (luka w wysokości 1,17 mld zł,
ok. 1% PKB), zachodniopomorskim (0,6 mld zł, ok. 1% PKB) i lubuskim (0,35 mld zł, ok. 1% PKB),
a są najmniejsze w województwie w mazowieckim (2,19 mld zł, ok. 0,6% PKB), dolnośląskim
(0,94 mld zł, ok. 0,7% PKB) i śląskim (1,46 mld zł, ok. 0,7 PKB).
Oszacowania dotyczące poziomu luki finansowej dokonywane są także obecnie (2014).
Ma to miejsce w ramach przeprowadzanych analiz ex-ante instrumentów finansowych,
opracowywanych w związku z przygotowywaniem regionalnych programów operacyjnych,
w których przewiduje się stosowanie instrumentów finansowych w procesach dystrybucji wsparcia
publicznego z udziałem finansowania unijnego. Jednak w opracowaniach tych stosowane są bardzo
różne podejścia metodologiczne do szacowania luki – w rezultacie utrudnia to (czasem wręcz
uniemożliwia) dokonywanie porównań międzywojewódzkich.
W analizie ex-ante dla województwa pomorskiego43, luka finansowa szacowana z kapitału określona
została wstępnie w wysokości ok. 0,95 mld zł. (w głównej mierze dotyczy mikroprzedsiębiorstw,
a następnie małych firm; w badaniu tym stwierdzono, że luka nie dotyczy średnich firm), a w analizie
dla województwa zachodniopomorskiego lukę określono na poziomie ok. 0,4 mld zł 44. Natomiast
w badaniu dotyczącym województwa łódzkiego45 lukę określono na podstawie dwóch wymiarów –
deklarowanych niezrealizowanych inwestycji i deklarowanego nieuzyskanego finansowania.
42
Pośród badań wcześniejszych warto wspomnieć o Ekspertyzie dotyczącej uwarunkowań społecznogospodarczych
oraz systemu prawno-instytucjonalnego wdrażania instrumentów inżynierii finansowej w Polsce Wschodniej
z 2010 r. (PAG Uniconsult), badaniu pt. Rola instrumentów inżynierii finansowej w zaspokajaniu potrzeb
finansowych przedsiębiorstw w województwie podkarpackim, 2011 (PAG Uniconsult) oraz Analizie luki
finansowej w województwie pomorskim w zakresie dostępu przedsiębiorców do zwrotnych instrumentów
finansowych w kontekście realizacji przez Bank Gospodarstwa Krajowego Inicjatywy JEREMIE, 2012 r. (PAG
Uniconsult).
43
IMAPP i PAG Uniconsult. Analiza możliwości zastosowania instrumentów finansowych w ramach
regionalnego programu operacyjnego dla województwa pomorskiego 2014-2020. Badanie w toku
(szacunki przy zastosowaniu podejścia IBS).
44
IMAPP i PAG Uniconsult. Ewaluacja ex-ante instrumentów finansowych wdrażanych w województwie
zachodniopomorskim w latach 2014-2020, 2014. Badanie w toku (szacunki przy zastosowaniu podejścia IBS).
45
IBS, REYTECH, COFFEY, PAG Uniconsult. Ewaluacja ex-ante dla projektu Regionalnego Programu
Operacyjnego Województwa Łódzkiego 2014-2020 z uwzględnieniem możliwości wdrożenia instrumentów
finansowych dla realizacji celów rozwojowych województwa (Wstępna analiza poświęcona instrumentom
finansowym), 2014.
59
Ostatecznie, określono ją w wymiarze rocznym dla sześcioletniej perspektywy czasowej
w przedziale 300-400 mln zł. Z kolei w badaniu ex-ante instrumentów finansowych w województwie
małopolskim wielkość luki oszacowano w wysokości ok. 0,55 mld zł46. Natomiast w innym badaniu,
dotyczącym województwa warmińsko-mazurskiego47 nie dokonano wyliczenia luki wprost
(jak w innych badaniach) – można natomiast wnioskować o jej wysokości na podstawie
zaproponowanych wielkości wsparcia dla planowanych w RPO Warmia i Mazury 2014-2020
instrumentów finansowych. Oszacowanie takie prowadzi do kwoty w wysokości ok. 0,58 mld zł.
Pomijając ograniczenia porównywalności wyników ww. analiz regionalnych, wszystkie z nich
pokazują, że luka finansowania dotyczy w głównej mierze kategorii mikroprzedsiębiorstw,
w tym starterów (osób uruchamiających nową działalność gospodarczą), w tym większości
przedsięwzięć startowych o charakterze innowacyjnym. Następnie, jednak już w wyraźnie
mniejszym stopniu, luka dotyczy kategorii małych firm. Natomiast jej oddziaływanie jest najbardziej
dyskusyjne jeśli chodzi o firmy średnie. Jak zaznaczyliśmy powyżej, w niektórych badania stwierdza
się wprost, że w przypadku tej kategorii podmiotów gospodarczych luka nie występuje (np. badanie
IBS w zakresie szacowania luki z kapitału, badanie IMAPP i PAG Uniconsult dla województwa
pomorskiego). Konkluzji takich nie zawierają jednak wszystkie badania. Tym niemniej, z dużą dozą
prawdopodobieństwa przyjąć można, że segment średnich firm w zdecydowanie najmniejszym
stopniu odczuwa to zjawisko.
9.6.
Znaczenie działalności poręczeniowej w redukcji luki finansowania
Poręczenie stanowi instrument przydatny w redukowaniu luki finansowej. Do ograniczenia luki
dochodzi w sytuacji, gdy dzięki udzielonemu poręczeniu przedsiębiorca pozyskuje finansowanie,
które w innym razie nie zostałoby mu przyznane. W tym sensie działalność poręczeniowa eliminuje
jeden z czynników decydujących o kształtowaniu się luki – jest nim brak wystarczających
zabezpieczeń (co do ilości, jak i jakości) po stronie ubiegającego się o finansowanie ze źródła
zewnętrznego (najczęściej w formie kredytu, stanowiącego główne źródło finansowania działalności
gospodarczej; udzielenie kredytu – co do zasady – obarczone jest koniecznością jego
zabezpieczenia). Niestety, brak jest w Polsce rozwiniętych analiz, które umożliwiałyby jednoznaczną
odpowiedź na pytanie, czy (i w jakim stopniu) poręczenia udzielane w systemie lokalnych
i regionalnych funduszy poręczeniowych oraz w ramach programów zarządzanych przez
Bank Gospodarstwa Krajowego rzeczywiście kierunkowane są do przedsiębiorców znajdujących się
w obszarze oddziaływania luki finansowania. Zapewne jest tak w określonej mierze, trudno jednak
stwierdzić w jakiej. Można natomiast odwołać się do innych analiz i badań, poszukując w nich
informacji o potrzebach związanych z pozyskiwaniem zabezpieczeń (poręczeń) w związku
z poszukiwaniem dostępu do zewnętrznych źródeł finansowania (np. kredytów). Wskazania na ten
temat obrazować będą potencjalną potrzebę oferowania poręczeń, jako instrumentów przydatnych
do redukowania niektórych czynników, leżących u podłoża zjawiska luki finansowania.
46
ECORYS. (Raport wstępny) Analiza w zakresie możliwości zastosowania zwrotnych instrumentów finansowych
w województwie małopolskim w okresie programowania 2014-2020, marzec 2014. W szacunkach luki
zastosowano model bazujący na zakładanej populacji docelowej wspieranych w RPO instrumentów
finansowych, stopie skłonności firm do zadłużania się i średniej jednostkowej wartości zapotrzebowania
na dług.
47
PSDB. Raport końcowy. Analiza ex-ante instrumentów finansowych w perspektywie finansowej 2014-2020
w województwie warmińsko-mazurskim, Warszawa 2013.
60
Dostępne badania potwierdzają istnienie pewnej, w sumie dość znacznej grupy przedsiębiorstw,
napotykających barierę w pozyskaniu finansowania, która wynika z nie posiadania przez nich
wymaganych przez instytucję finansową zabezpieczeń. Przykładowo, jak pokazują to wyniki
zakrojonego na szeroką (ogólnoeuropejską) skalę badania Komisji Europejskiej i Europejskiego
Banku Centralnego48, w grupie najważniejszych barier w dostępnie do źródeł finasowania
zewnętrznego, przedstawiciele europejskiego sektora MŚP, na wysokiej (drugiej) pozycji lokują
niską zdolność własną do zabezpieczenia transakcji finansowania zewnętrznego oraz niską
dostępność zabezpieczeń (21,7% wskazań dla UE oraz 26,9% dla Polski). Podobne oceny
co do znaczenia poręczeń wnioskować można opierając się na wynikach badania przeprowadzonego
w Polsce49, w którym ankietowano różne grupy beneficjentów, korzystających z instrumentów
finansowych wspieranych w ramach ubiegłej perspektywy finansowania unijnego (2007-2013);
byli to przedsiębiorcy korzystający z pozabankowych pożyczek, poręczeń, kredytu
technologicznego oraz instrumentów kapitałowych. W odpowiedzi na pytanie o rodzaje przeszkód
w dostępie do finansowania zewnętrznego stosunkowo często uwypuklano „trudności w zdobyciu
zabezpieczeń” (najczęściej wskazywali na nie beneficjenci wejść kapitałowych ze strony funduszy
kapitału zalążkowego, a w następnej kolejności beneficjenci pożyczek pozabankowych i poręczeń).
Bariera ta była najmniej uciążliwa dla przedsiębiorców korzystających z kredytu technologicznego
(jest to zrozumiałe z uwagi na fakt, że instrument ten wykorzystywany był głównie przez małe
i średnie przedsiębiorstwa – zdecydowanie rzadziej przez mikrofirmy).
Stosunkowo istotne znaczenie braku zabezpieczeń jako bariery w pozyskiwaniu finansowania
ujawniają również badania regionalne, przy czym w ramach poszczególnych badań bariera ta
występuje z różnym nasileniem. W badaniu dotyczącym luki finansowej w województwie
pomorskim, wykonanym w związku z wdrażaną w województwie Inicjatywą JEREMIE50,
respondenci (reprezentujący mikro i małe przedsiębiorstwa) wskazywali brak zabezpieczeń jako
jedną z głównych przyczyn nieotrzymania kredytu bankowego. W gronie mikrofirm brak
zabezpieczeń wskazywany był nawet częściej niż „strata lub zbyt niskie zyski z prowadzonej
działalności gospodarczej”. Z kolei wśród firm małych częściej niż „brak zdolności kredytowej /
pożyczkowej”. W badaniu, dotyczącym województwa podkarpackiego, połowa ankietowanych
(mikro i małe firmy) wskazała na brak zabezpieczeń wymaganych przez instytucję finansową
(np. bank), jako istotną przeszkodę w pozyskiwaniu finansowania zwrotnego.
Subiektywne oceny i wynikające z nich przekonanie o braku odpowiednich zabezpieczeń mogą
prowadzić do nie ubiegania się o finansowanie ze źródeł zewnętrznych, co pokazują wyniki badań
48
KE i EBC. Access to Finance – Survey 2011. Analytical Report, 2011. Badaniem objęto (efektywnie) 15 216
przedsiębiorstw (32% stanowiły firmy mikro, 32% firmy małe, 28% firmy średnie i 8% firmy duże). W próbie
badawczej udział przedsiębiorstw z Polski wyniósł 1000 jednostek (ok. 6,6% w próbie ogółem i ok. 7,2% w części
próby obejmującej kraje UE-27).
49
PAG Uniconsult i Taylor Economics. Ocena realizacji instrumentów inżynierii finansowej w ramach NSRO
2007-2013. Raport końcowy z badania, Warszawa, 2013, s. 216.
50
PAG Uniconsult. Analiza luki finansowej w województwie pomorskim w zakresie dostępu przedsiębiorców do
zwrotnych instrumentów finansowych w kontekście realizacji przez Bank Gospodarstwa Krajowego Inicjatywy
JEREMIE, 2012 r., s. 89.
61
prowadzonych w ramach analizy ex-ante instrumentów finansowych w województwie pomorskim
w roku 201451.
Wyniki badań wskazują zatem, że istnieje określona grupa przedsiębiorstw, dla których poręczenia
stanowić mogą istotną pomoc w pozyskaniu finansowania zewnętrznego. Oczywiście grupę tę
tworzy tylko mniejsza część firm. Powoduje to potrzebę możliwie precyzyjnego ukierunkowywania
oferowanych poręczeń, traktowanych jako instrument wspierający – ułatwiający dostęp do źródeł
finansowania.
10.
Instrumenty finansowe, w tym poręczeniowe w ramach Programu
Operacyjnego Inteligentny Rozwój oraz regionalnych programów
operacyjnych.
Ze względu na to, że niniejszy raport dotyczy instrumentów gwarancyjnych/poręczeniowych
w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój oraz (opcjonalnie) regionalnych programów
operacyjnych, poniżej omawiamy założenia wykorzystania tych instrumentów w poszczególnych
programach.
10.1. Instrumenty finansowe, w tym poręczeniowe w ramach Programu
Operacyjnego Inteligentny Rozwój
W Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój zaplanowanych jest szereg instrumentów
finansowych52. Z punktu widzenia niniejszego opracowania najbardziej interesujące są 4 wstępnie
planowane instrumenty poręczeniowo-gwarancyjne, opisane poniżej.
Tabela 18 -Planowane instrumenty poręczeniowo-gwarancyjne w ramach PO IR
Planowany
instrument
Podstawowe parametry
Uwagi i komentarze
Gwarancje
indywidualne
POIR
Gwarancje o kwocie od 200 tys. zł do
53
100 mln z ł, do 80% kapitału kredytu,
na okres do 25 lat. Odbiorcy ostateczni
– przedsiębiorstwa, wykorzystujące
kredyt do inwestowania w produkcję,
rozwój produktów, procesów lub usług,
które są kierowane na rynek krajowy
i na eksport i które są wynikiem prac
badawczo-rozwojowych. Możliwa inna
definicja innowacyjności na obecnym
etapie jeszcze nieokreślona, możliwe
posiłkowanie się definicją z RSI lub
rozporządzenia o wyłączeniach
grupowych.
W przypadku tego instrumentu pewnym
problemem może być brak możliwości
stosowania „cap”. Dlatego też BGK
proponuje, aby poręczenia te miały też
charakter portfelowy, tyle, że z indywidualną
oceną dokonywaną przez BGK, co wydaje
nam się uzasadnione.
51
W przypadku tego instrumentu proponujemy
jednak głęboki namysł nad demarkacją z
ofertą poręczeniową w ramach RPO: kwota
200 000 zł wydaje nam się stanowczo zbyt
niska, aby nie konkurować z wsparciem
w ramach RPO powinna ona wynosić
co najmniej 1.5 miliona złotych.
Alternatywnie, należałoby ograniczyć
– za pomocą precyzyjnych i restrykcyjnych
IMAPP i PAG Uniconsult. Analiza możliwości zastosowania instrumentów finansowych w ramach
regionalnego programu operacyjnego dla województwa pomorskiego 2014-2020 (badanie w toku).
52
Są one zresztą przedmiotem, przygotowywanej równolegle do niniejszej ekspertyzy i wspomnianej już
wcześniej, ewaluacji ex ante instrumentów finansowych.
53
Ostateczne minimalne i maksymalne wielkości gwarancji będą jeszcze doprecyzowywane.
62
Planowany
instrument
Podstawowe parametry
Uwagi i komentarze
kryteriów – możliwość poręczenia
finansowania działalności innowacyjnej
z poziomu regionalnego, tego typu
rozwiązanie wydaje nam się jednak wielce
dyskusyjne i zdecydowanie go nie
rekomendujemy.
Portfelowa Linia
Gwarancyjna POIR
Gwarancje o kwocie od 200 tys. zł do
5,5 mln zł, do 80% kapitału kredytu,
na okres do 25 lat. Odbiorcy ostateczni
– MŚP, wykorzystujące kredyt
do inwestowania w produkcję, rozwój
produktów, procesów lub usług, które
są kierowane na rynek krajowy
i na eksport i które są wynikiem prac
badawczo-rozwojowych. Możliwa inna
definicja innowacyjności na obecnym
etapie jeszcze nieokreślona, możliwe
posiłkowanie się definicją z RSI lub
rozporządzenia o wyłączeniach
grupowych.
W przypadku tego i wcześniejszego
instrumentu relatywnie bardzo niski poziom
demarkacji kwotowej z instrumentami
poręczeniowymi w ramach RPO – próg
zaledwie 200 tysięcy złotych.
Portfelowe
gwarancje spłaty
kredytu
technologicznego
POIR
Gwarancje bez minimalnej wartości,
udzielane w maksymalnej wysokości do
10 milionów złotych i do 70%
pozostającej do spłaty kwoty kredytu
objętego gwarancją, na okres do 15 lat.
Produkt nie spełniający kryteriów stawianych
przez Komisję Europejską w sferze łączenia
różnych instrumentów finansowych lub
instrumentów finansowych i dotacyjnych,
poprzez precyzyjne rozdzielenie
finansowanych wydatków kwalifikowanych.
Gwarancje
wdrożeniowe
POIR
Gwarancje do 50% planowanych i nie
zrealizowanych przychodów ze
sprzedaży wyrobu będącego efektem
prac badawczo-rozwojowych, na okres
do 12 miesięcy i w kwocie do 5 mln zł.
Bardzo specyficzny i nie łączący się
z finansowaniem zwrotnym instrument
o praktycznie niemożliwym do wyceny
i bardzo wysokim ryzyku.
W przypadku liberalnych definicji
kwalifikowalności projektu próg ten powinien
zostać poważnie podwyższony, o czym już
wspominaliśmy.
Źródło: Fiszki projektowe w ramach PO IR
Zdaniem autorów niniejszej ekspertyzy do realizacji powinny zostać zakwalifikowane tylko
dwa pierwsze instrumenty, jako nie budzące zasadniczych wątpliwości merytorycznych
i formalnych. Są one zresztą do siebie bardzo podobne, różni je w zasadzie tylko tryb oceny,
maksymalna wartość poręczenia i odbiorcy ostateczni. Mogą one być oferowane jako jeden
instrument z dwoma oddzielnymi ścieżkami oceny lub jako dwa oddzielne instrumenty, nieco
bardziej uzasadniona wydaje nam się pierwsza opcja. Warunki dostępności gwarancji w ramach
POIR oraz przedziały kwotowe będą korygowane stosownie do
zmian dokonywanych
w treści Programu.
63
10.3. Instrumenty finansowe w ramach regionalnych programów operacyjnych
Opis możliwych do zastosowania instrumentów finansowych w ramach regionalnych programów
operacyjnych jest utrzymany na dość wysokim poziomie ogólności. W chwili obecnej bardzo trudno
jest stwierdzić, w jakiej skali i jakiego typu instrumenty poręczeniowe będą stosowane w ramach
RPO. W większości projektów RPO mowa jest bowiem tylko o tym, w ramach których priorytetów
inwestycyjnych rozważa się zastosowanie instrumentów finansowych. Faktyczny zakres
zastosowania instrumentów finansowych będzie doprecyzowywany w ramach tzw. ewaluacji
ex ante instrumentów finansowych, następnie w trybie negocjacji z Komisją Europejską i ostatecznie
precyzowanych w szczegółowych opisach priorytetów poszczególnych regionalnych programów
operacyjnych .
Poniżej prezentujemy tabelę, która jest wynikiem analizy projektów wszystkich regionalnych
programów operacyjnych i wynikających z tego wniosków.
64
Tabela19 - Instrumenty finansowe w tym poręczeniowe w projektach regionalnych programów operacyjnych
Region
PI 1.2
PI 3.1
PI 3.3.
PI 4.1
PI 4.2
PI 4.3
PI 9.2
Inne priorytety, w których,
Promowanie
Promowanie
Wspieranie
Wspieranie
Promowanie
Wspieranie
wspieranie
zgodnie z projektami RPO,
inwestycji
przedsiębiorczości,
tworzenia i
wytwarzania i
efektywności
efektywności rewitalizacji
mogą być stosowane
przedsiębiorstw w szczególności
poszerzania
dystrybucji
energetycznej i
energetycznej, fizycznej,
instrumenty finansowe, w tym
w badania i
poprzez ułatwianie zaawansowanych
energii
korzystania z
inteligentnego gospodarczej
zapewne poręczenia
innowacje (…)
gospodarczego
zdolności w
pochodzącej
odnawialnych
zarządzania
i społecznej
wykorzystywania zakresie rozwoju
ze źródeł
źródeł energii w
energią i
ubogich
nowych pomysłów
produktów i
odnawialnych przedsiębiorstwach wykorzystania społeczności
oraz sprzyjanie
usług
odnawialnych i obszarów
tworzeniu nowych
źródeł energii
miejskich i
firm (…)
(…)
wiejskich
Dolnośląskie
Kujawsko-pomorskie
IF
Lubelskie
Lubuskie
IF
IF
IF
IF
IF
IF
IF
IF
IF
3.3, 3.4, .5, 6.16.2, 6.3, 6.4, 8.7
IF
IF
IF
IF
IF
IF
8.7
IF
IF
IF
IF
IF
IF
Łódzkie
P
Małopolskie
P
Mazowieckie
IF
Opolskie
P
IF
P
Podkarpackie
P
Podlaskie
P
Pomorskie
IF
IF
Śląskie
Świętokrzyskie
1.1, 1.5. 3.1,3.2, 8.2
P
IF
P
P
P
Warmińsko-mazurskie
IF
IF
Wielkopolskie
IF
IF
IF
IF
IF
IF
IF
IF
Źródło: projekty odpowiednich regionalnych programów operacyjnych
Legenda: P – poręczenia lub gwarancje, IF – niesprecyzowane instrumenty finansowe
IF
3.4, 4.5, 6.3, 8.7
IF
4.5, 6.1, 6.3, 7.4. 8.2, 8.5
P
IF
P
Zachodniopomorskie
P
P
2.3, 3.2, 3.4, 4.5, 4.7, 6.1 6.2, 6.4,
6.5, 8.7, 9.8
P
2.2
IF
IF
2.2, .5, 6.1, 6.2, 6.3, 6.5, 8.7
2.2., 8.7
65
Wnioski z analizy projektów RPO są następujące:






54
Praktycznie we wszystkich RPO instrumenty finansowe (w tym poręczenia) planowane są
w ramach Priorytetu Inwestycyjnego 3.3 (co jest zresztą zrozumiałe i całkowicie
uzasadnione). Wyjątkiem jest województwo mazowieckie, w którym ten priorytet
inwestycyjny nie został w ogóle zaplanowany, ze względu na specyfikę regionu, który
awansował do grupy tzw. regionów lepiej rozwiniętych (more developed region).
Na obecnym etapie brak jest jeszcze informacji na temat poziomu alokacji na poszczególne
instrumenty finansowe i ich szczegółowych parametrów. Te kwestie będą dopiero
doprecyzowywane w ramach tzw. ram wykonania, wniosków z ewaluacji ex ante
instrumentów finansowych, negocjacji z Komisją Europejską, zaś ostatecznie powinny
zostać opisane w ramach uszczegółowień poszczególnych RPO.
W większości priorytetów inwestycyjnych nie jest jasno określone, czy będą w nich
stosowane poręczenia, czy też inne instrumenty finansowe. Wydaje się, że pewne pole
do ich stosowania mogłoby istnieć w przypadku priorytetu inwestycyjnego 4.1, 4.2
i zapewne także 8.7, w tym ostatnim przypadku jednak tylko pod warunkiem, że poręczane
finansowanie pochodzić będzie ze źródeł komercyjnych lub krajowych publicznych
(tzn. nie będzie pochodzić ze źródeł unijnych).
Z całą pewnością pewnym problemem będzie stosowanie poręczeń w innych priorytetach
inwestycyjnych ze względu na problemy w demarkacji wsparcia w tej formie pomiędzy
priorytetem inwestycyjnym 3.3 i innymi priorytetami, a także w związku z tym,
że poręczenia nie są instrumentem o charakterze samodzielnym, ale wspomagają
finansowanie dłużne udzielane na konkretne cele. Ponieważ w okresie programowania
2014-2020, tak jak miało to miejsce w minionym okresie 2007-2013, poręczeń udzielanych
ze środków europejskich będzie trudno łączyć z jakimkolwiek innym finansowaniem
ze środków europejskich54, w większości przypadków poręczenia będą mogły być łączone
tylko z pożyczkami lub kredytami udzielanymi ze środków komercyjnych lub też krajowych
środków publicznych (a nie finansowanymi ze źródeł unijnych).
Trudno jeszcze powiedzieć na ile w poszczególnych RPO zostanie zastosowany
proponowany przez Komisję Europejską jeden z tzw. off-the-shelf instrument,
czyli szczegółowo sparametryzowane i precyzyjnie opisane poręczenie portfelowe.
Niestety, choć proponowany instrument jest profesjonalnie przygotowany, to jest to
de facto poręczenie portfelowe, którego zastosowanie na poziomie regionalnym będzie
bardzo trudne ze względu na niskie zainteresowanie banków sieciowych tworzeniem
specjalnych produktów kredytowych na poziomie regionalnym.
Tego typu rozwiązanie miałoby sens tylko w przypadku, gdyby szereg regionów uzgodniło,
że będzie w stanie wspólnie złożyć się ze środków swoich RPO na taki instrument (osiągając
dzięki temu alokację mogącą zainteresować większe banki sieciowe i wybrać
zarządzającego nim pośrednika finansowego). Takie rozwiązanie – choć trudne od strony
Poręczenia będą mogły współwystępować z innymi formami wsparcia tylko w sytuacji, gdy będą
zabezpieczały kredyt komercyjny, a inna część finansowanego projektu z oddzielnymi kosztami
kwalifikowanymi będzie finansowana bezzwrotnie albo gdy poręczenie będzie dotyczyć kapitału kredytu
komercyjnego, a jednocześnie ten sam kredyt będzie miał subsydiowane odsetki ze środków europejskich.
66
formalnej i organizacyjnej – należy zdecydowanie popierać. Wartość oczekiwanego portfela
musiałaby być jednak odpowiednio wysoka, aby zainteresować większe banki.
11. Aktualizacja oceny ryzyka
Ważną kwestią jest określenie momentu, w którym niezbędna będzie aktualizacja niniejszej oceny
ryzyka. W naszej ocenie aktualizacja tak powinna zostać przeprowadzona za ok. 3-4 lata,
w momencie w którym będą już od jakiegoś czasu oferowane instrumenty poręczeniowe
i gwarancyjne w ramach RPO i PO IR, a także będą już znane doświadczenia z wdrażania tych
instrumentów. Ponieważ w chwili obecnej trudno jest ustalić, w którym momencie zostaną one
uruchomione, można przyjąć, że tego typu aktualizacja powinna nastąpić w ciągu ok. 2-3 lat
od momentu, w którym będą one dostępne dla przedsiębiorców.
Dodatkowo, aktualizacja oceny ryzyka będzie niezbędna w przypadku wystąpienia także dwóch
sytuacji:

Znaczącego obniżenia realnego i/lub prognozowanego tempa wzrostu PKB, w stosunku
do wielkości obecnie prognozowanych: 3,3% w 2014 roku (budżet państwa na rok 2014)
i 3,8% w 2015 (założenia do projektu budżetu państwa na 2015 rok). Wobec jednak wyceny
nieoczekiwanego ryzyka związanego z udzielaniem poręczeń z dość znacznym „zapasem”,
aktualizacja oceny ryzyka pod tym względem byłaby wymagana tylko w sytuacji w której
zmiany byłyby bardzo znaczące, na poziomie 1-2 punktów procentowych.

Pojawienia się w ostatecznych wersjach programów operacyjnych (PO IR i poszczególne
RPO) instrumentów poręczeniowych i gwarancyjnych znacząco różnych od tych obecnie
projektowanych. Wprawdzie przedstawione poniżej propozycje dotyczące konkretnych
wielkości ryzyka wydają się być częściowo dostosowane do tego typu instrumentów,
to jednak nie można wykluczyć, że w przypadku pojawienia się bardzo specyficznych
instrumentów, ocena powinna zostać uzupełniona. Tego typu uzupełnienie będzie z całą
pewnością niezbędne w przypadku zaprojektowania instrumentów poręczeniowych
nie powiązanych z finansowaniem dłużnym, takich jak na przykład gwarancje inwestycji
kapitałowych (które były rozważane na pewnym etapie projektowania PO IR) lub też
poręczeń ograniczonej liczby projektów o znacznej wartości, takich jak na przykład
gwarancje związane z kredytami na zakup taboru transportu miejskiego, czy też gwarancje,
związane z dużymi wartościowo inwestycjami w sektorze energetycznym.
67
12. Podsumowanie
Poniżej przedstawiamy udziały kredytów/pożyczek/poręczeń opóźnionych w spłacie/
wypowiedzianych/ ze stwierdzoną utratą wartości dla poszczególnych analizowanych
instrumentów.
Tabela 20– Podsumowanie jakości portfela dla różnych programów/instytucji.
Program
Wskaźnik
Wartość
KFPK i FPU BGK
udział poręczeń wypłaconych
4,34%
udział poręczeń wypłaconych
i zagrożonych
6,20%
Kredyt technologiczny
Maksymalne ryzyko strat kredytów
udzielonych przez BGK
7,6%
Lokalne i regionalne fundusze
poręczeń kredytowych
Udział poręczeń wypłaconych i
nieodzyskanych do aktualnego
portfela
8,1%
Poziom rezerw celowych do aktualnej
wartości portfela poręczeniowego
4,6%
Poziom rezerw celowych i ogólnych
do aktualnej wartości poręczeń
aktywnych
6,5%
Sektor bankowy – udział
kredytów ze stwierdzoną utratą
wartości
Sektor MSP
11,20%
Przedsiębiorcy indywidualni
14,70%
Sektor bankowy – udział
należności przeterminowanych
o ponad 30 dni
Przedsiębiorcy indywidualni
14,75%
Sektor bankowy – udział
kredytów ze stwierdzoną utratą
wartości
Sektor MSP
11,3%
Przedsiębiorcy indywidualni
10,3%
Reporęczenia i poręczenia
portfelowe udzielane w ramach
Inicjatywy JEREMIE oraz
PO RPW – udział wniosków
o wypłatę
Udział wartości wniosków o wypłatę
poręczeń portfelowych i reporęczeń
1,20%
Pożyczki i kredyty udzielane w
ramach Inicjatywy JEREMIE oraz
PO RPW
Udział pożyczek i kredytów
o opóźnieniach w spłacie powyżej 30
dni oraz pożyczek i kredytów
wypowiedzianych
7,17%
68
Jak już wspominaliśmy wcześniej, pewien problem z interpretacją tych danych polega na tym,
że dotyczą one w znacznym stopniu programów w trakcie realizacji, w ramach których znaczna
część udzielonych lub poręczonych zobowiązań będzie jeszcze spłacana przez dłuższy okres.
Z tego punktu widzenia jako najbardziej użyteczne uznajemy następujące dane:



Dane dotyczące udziału kredytów opóźnionych/ze stwierdzoną utratą wartości dla całego
sektora bankowego;
Dane, dotyczące poziomu wypłaconych poręczeń i – szczególnie – poziomu zawiązanych
rezerw dla sektora funduszy poręczeniowych;
Dane, dotyczące jakości portfela kredytu technologicznego w okresie w którym był on
udzielany przez Bank Gospodarstwa Krajowego, a nie przez banki komercyjne.
W ramach obecnej wersji raportu można przedstawić następujące rekomendacje, dotyczące
szacowanego ryzyka poręczeniowego.
1. Bardzo poważnym zagrożeniem dla tzw. nieoczekiwanego ryzyka poręczeniowego
jest trudna sytuacja polityczna w Europie, mogąca wpływać na ograniczenia w dostępie
do wybranych rynków (Federacja Rosyjska), potencjalnie znaczącym osłabieniem złotego,
czy też zwiększoną presją fiskalną państwa (wydatki zbrojeniowe). Skala tego ryzyka jest
praktycznie niemożliwa do oceny, w obecnej jednak chwili jest ono znaczące.
2. W
przypadku
instrumentów
poręczeniowych
projektowanych
w
ramach
Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój brak jest niestety dobrych wzorów
(benchmarków) do zaprojektowania tego typu wsparcia. Trudno bowiem w ten sposób
traktować instrument kredytu technologicznego (choć oczywiście jest on relatywnie
najbliższy przedmiotowo projektowanym instrumentom), ze względu na to,
że jego spłaceniu znakomicie pomaga premia technologiczna. W tej sytuacji można
zastosować następujące podejścia:
 (wariant 1) Przyjąć, że – szczególnie w obecnej sytuacji politycznej – połączenie
wysokiego i trudnego do wyceny ryzyka oczekiwanego z bardzo wysokim
i niemożliwym do wyceny ryzykiem politycznym powinno skutkować tym,
że w gwarancjach w ramach PO IR (na wzór gwarancji w ramach Risk Sharing
Instrument oraz InnovFin SME Guarantee Facility) nie ma ograniczeń wypłat
(tzw. cap), czyli, że teoretycznie szacowane ryzyko może wynieść nawet do 100%55.
Główną zaletą tego typu rozwiązania jest większa skłonność banków do korzystania
z tego typu gwarancji (polskie banki, z wyjątkiem tych, które kooperowały
z Europejskim Funduszem Inwestycyjnym w ramach programu CIP, nie mają
doświadczeń w korzystaniu z poręczeń z zastosowaniem mechanizmu „cap”).
Z kolei wadą (i to bardzo poważną) tego rozwiązania jest niski efekt mnożnikowy,
bowiem dla określonej wartości aktywnych poręczeń niezbędne będzie
utrzymywanie takiej samej kwoty środków będących ich zabezpieczeniem.
55
Do dyskusji pozostaje czy brak „cap”, czyli mnożnik w wysokości 1 jest zgodny z odpowiednimi aktami
prawnymi, szczególnie z postanowieniami art. 8 tzw. aktu delegowanego. Naszym zdaniem taka możliwość nie
jest całkowicie wykluczona, choć oczywiście zapewne nie takie były intencje twórców tego aktu prawnego.
69


(wariant 2) Wobec braku precyzyjnych danych, dotyczących jakości kredytów
udzielanych na cele innowacyjne, przyjąć, że ryzyko oczekiwane jest na poziomie
maksymalnego „cap” stosowanego przez Europejski Fundusz Inwestycyjny
dla instrumentów gwarancyjnych (20%) i po dodaniu możliwego ryzyka
nieoczekiwanego (np. 10%, chociaż wszelkie szacunki muszą tutaj być z gruntu
arbitralne) przyjąć ryzyko na poziomie 30%.
(wariant 3) Przyjąć, że zasadny jest powyżej przedstawiony wariant 2, jednakże
w celu nakłonienia banków do korzystania z oferowanych gwarancji dla określonego
portfela (np. 25% portfela docelowego) oferować gwarancje bez ograniczeń wypłat
(brak „cap”), a po osiągnięciu tej wartości oferować gwarancje z 30% „cap’em”.
Ten wariant wydaje nam się najbardziej uzasadniony, W takiej sytuacji, przy
zastosowaniu takiego rozwiązania i rekomendowanego poziomu „cap”
na zabezpieczenie udzielanych poręczeń trzeba byłoby przeznaczyć 47,5% wartości
docelowego portfela (25+30%*75). W sytuacji w której cześć portfela oferowanego
bez cap zostałaby obniżona (np. do 10%) wartość ta uległaby oczywiście
zmniejszeniu do 37%.
W ramach powyższych 3 wariantów najbardziej uzasadnione i realne wydają nam się
wariant 2 i wariant 3. Gdyby okazało się, że wariant 3 (naszym zdaniem bardziej
pragmatyczny) jest trudny do wprowadzenia, można zastosować wariant 2.
3. W przypadku typowych poręczeń, które mają być oferowane w ramach regionalnych
programów operacyjnych, oczekiwane ryzyko należy konserwatywnie wycenić na poziomie
15%, zaś ryzyko nieoczekiwane (podobnie jak powyżej) na poziomie kolejnych 10%,
czyli łącznie ryzyko wynosiłoby 25%. Jednak w przypadku produktów poręczeniowych
przeznaczonych dla przedsięwzięć start-up (niezależnie od braku powszechnie przyjętej
definicji tego typu firm56) ryzyko oczekiwane powinno być jednak wyceniane znacznie wyżej
– co najmniej na poziomie 25%. W sytuacji zatem produktów skierowanych wyłącznie do tej
grupy firm ryzyko wynosiłoby łącznie 35%. Z kolei w przypadku produktów skierowanych
do szerszej grupy firm, ale z założonym określonym udziałem przedsięwzięć start-up,
proponujemy, aby szacowane ryzyko opierało się na prostej proporcji:
R= Rg* Ug+Rs*Us,
gdzie R = ryzyko dla całego portfela, Rg – ryzyko poręczeniowe dla ogółu firm bez start-upów,
Ug – założony udział poręczeń dla ogółu firm (bez start-upów) w całym portfelu, Rs – ryzyko
poręczeniowe dla przedsięwzięć start-up, Us – założony udział poręczeń dla przedsięwzięć startup w całym portfelu, a Ug+Us=100%
W przypadku oferowania instrumentu poręczeniowego skierowanego zarówno do start-upów,
jak i do szerszego grona MSP, proporcje udziału obu grup w docelowym portfelu musiałyby
zostać naturalnie określone z góry, gdyż wielkość cap musi być znana w celu wyliczenia alokacji
na dany instrument. Alternatywnie, można odrębnie przekazywać środki na instrumenty
finansowe dla obu grup odbiorców ostatecznych.
56
Na użytek tego opracowania proponujemy przyjąć, że są to firmy prowadzące działalność gospodarczą
nie dłużej, niż 3 lata.
70
4. W przypadku produktów reporęczeniowych, oferowanych w drodze portfelowej zalecamy,
aby wartość cap początkowo wynosiła także 25%, jednak w razie udanego wdrażania
i utrzymania akceptowalnej szkodowości mogłaby zostać stopniowo obniżona do 20%.
5. W przypadku innych wyspecjalizowanych produktów poręczeniowych, które (być może)
będą oferowane w ramach RPO szacunek ryzyka nie jest możliwy, ze względu na brak
szczegółowej wiedzy o specyfice tego typu produktów. Ostatecznie, z wyjątkiem poręczeń
związanych z projektami innowacyjnymi, gdzie ryzyko będzie miało podwyższony
charakter, dla pozostałych produktów (o ile takie w ogóle się pojawią) można w drodze
wyjątku przyjąć poziomy ryzyka proponowane dla poręczeń „generalnych”, proponowanych
w punkcie 2 i 3 powyżej.
6. Przy wyżej szacowanych poziomach ryzyka, mnożnik na poziomie instrumentu
poręczeniowego będzie wynosić 4 dla instrumentów poręczeniowych w ramach RPO,
2,86 dla instrumentów poręczeniowych dla start-upów, 3,33 dla instrumentów w ramach
PO IR (wariant 2). Określenie mnożnika w rozumieniu wygenerowanego finansowania
jest dość trudne, ze względu na brak znajomości ostatecznych parametrów produktów
poręczeniowych i gwarancyjnych. Przy założeniu jednak, że efektywna stopa
gwarancji/poręczenia wynosiłaby 65% (udział poręczenia/gwarancji w pożyczce/kredycie)
powyżej wskazane mnożniki wzrosłyby odpowiednio do 6,15 (RPO), 4,4 (RPO-start-upy),
5,12 (PO IR). Jeżeli średni udział poręczeń w wartości kredytów będzie poniżej 65%,
to odpowiednie mnożniki oczywiście wzrosną, dlatego prawdopodobnie można je
oszacować na poziomie 7 (RPO), 4,5 (RPO, start-upy) i 5,5 (PO IR).
7. Niestety bardzo trudno jest oszacować na ile planowane instrumenty poręczeniowe
i gwarancyjne wpłyną na zwiększoną – w skali kraju- dostępność firm do finansowania
zwrotnego, choć całą pewnością skutki nowej oferty będę pozytywne. Dużo zależy od tego
jak (i czy jakakolwiek) część środków zostanie przeznaczona na najbardziej efektywne
mechanizmy reporęczeniowe, a także w jaki sposób będą wykorzystywane środki z okresu
2007-2013. Warto też pamiętać o tym, że zakończenie w 2015 roku programu gwarancji
de minimis wpłynie na generalne zmniejszenie dostępności poręczeń i gwarancji.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards