"Dlaczego ludzie naruszają normy społeczne"

advertisement
Dlaczego ludzie
naruszają normy
społeczne
Dorota kapusta
SPIS TREŚCI
1. WSTĘP
2. POJĘCIA KLUCZOWE
a) patologia społeczna
b) dewiacja
c) norma społeczna
3. TEORIA ZRÓZNICOWANYCH POWIAZAŃ SUTHERLANDA
4. KONCEPCJA KULTURY WARSTW NIŻSZYCH MILLERA
5. KONCEPCJA KONTROLI SPOŁECZNEJ REISS’A
6. KONCEPCJA NYE’A
7. PODSUMOWANIE
WSTĘP
Gdyby przypadkowym przechodniom na ulicy zadać
pytanie: „Czy ludzie
przekraczają normy społeczne?, sądzę że padała by zwykle odpowiedź: tak. Pytanie: „Co to
jest norma społeczna?, być może okazałoby się nieco trudniejsze, a pytanie trzecie: „Dlaczego
te normy są przekraczane?, spotkało by się z licznymi wypowiedziami uwarunkowanymi
wieloma czynnikami.
Że ludzie przekraczają normy społeczne to wiemy ale dlaczego tak się dzieje próbują
wyjaśniać teoretycy na podstawie swoich badań.
„...przez teorię rozumiemy rozwiniętą strukturę pojęciową operującą sobie
właściwymi
terminami
pozwalającymi
na
formułowanie
wypowiedzi
ogólnych
i
kategoryzacje niewidocznych związków bezpośrednich oraz konstruowanie związków
przyczynowo – skutkowych”1. Liczne teorie wyjaśniające zjawiska patologii za główne
zadanie uważają formułowanie zależności o charakterze przyczynowym nie ulega bowiem
wątpliwości fakt ,że analizy teorii przyjmują istnienie przyczynowości opartej na sprzężeniu
zwrotnym czyli założeniu że pewien element działa na inny a ten z kolei na poprzedni. Teorie
są konstruowane od momentu pojawienia się przestępczości w skali masowej i
ukonstytuowania się nauk społecznych prowadzących badania empiryczne. W zależności
jakie są główne założenia określone teorie koncentrują się w mniejszym lub większym
stopniu na problemach związanych z pytaniem: jakie są różnice między zachowaniami
przestępczymi i nie przestępczymi i jakie są tego przyczyny.
Zrozumienie istoty i etiologii współczesnych zachowań dewiacyjnych wymaga nie
tylko wnikliwej obserwacji
ich przejawów w konkretnych kontekstach społecznych ale
również badań empirycznych, których wyniki po interpretacji wykorzystywane są jako tezy
ogólnych teorii zachowań człowieka i stworzenia metodologii badań naukowych. Nie ulega
wątpliwości że jest konieczność badań nad czynnikami wiążącymi się z przestępczością.
Teorie biologiczne skupiają się na czynnikach wewnętrznych – organicznych i aspektach
rozwojowych, teorie socjologiczne biorą pod uwagę zakres uwarunkowań i nacisków
społecznych od rodziny do społeczności jako całości. Teorie psychologiczne opierają się na
psychoanalizie, osobowości i psychopatii. Niezależnie od rodzaju teorii i ich założeń opis i
próba dewiacji społecznych musi w określonym stopniu i zakresie koncentrować się na
wczesnych
1
okresach rozwojowych. Określone właściwości psychofizyczne i społeczne
W.W.Szczęsny „Zarys resocjalizacji z elementami patologii społecznej i profilaktyki” Warszawa 2003
aspekty powodują że młodzież w okresie dorastania jest szczególnie podatna na zachowania
dewiacyjne. Tą tak wczesna genezę przestępczości dokumentują liczne badania empiryczne.
Istnieje wiele teorii wyjaśniających zjawiska patologiczne, można do nich zaliczyć teorię:
E. Durkheima, R. Mertona, E.H Sutherlanda, W. Millera, Reissa, Nye’a, i wielu innych.
E. Lemert określił zachowanie patologiczne jako
typ działania który spotyka się
ze społeczną dezaprobatą w określonym czasie i okolicznościach, choć te same zachowanie
w innym czasie i w innych okolicznościach mogą być społecznie akceptowane.
zachowaniem które wywołała reakcja społeczna.
H. Becker twierdził że zachowanie człowieka staje się dewiacyjne w efekcie reakcji
społecznej czyli, że czyn jest dewiacyjny gdy za taki zacznie uznawać go otoczenie. Mocno
podkreślał że to grupy społeczne kreują
K. Erikson w ślad za E. Durkheimem. Uważając dewiację za normalne zjawisko ważne dla
utrzymania ładu społecznego i ukształtowania tożsamości kulturowej.
Według Goffmana społeczeństwo ustala kategorie i kompleksy cech dla każdego człowieka.
Obowiązujące normy pozwalają nam postrzegać innych ludzi i ustalać tzw. „społeczną
tożsamość” zwykle po wyglądzie zewnętrznym a dodając jej prawdziwe cechy tworzyć”
rzeczywistą społeczną tożsamość”. Goffman zajmował się również pojęciem stygmatu –
wyróżnił trzy rodzaje: stygmaty fizyczne ( zewnętrzna budowa człowieka), stygmaty
osobowości ( zachowanie, zaburzenia itp.) oraz stygmaty plemienne
1. POJĘCIA KLUCZOWE
a) Patologia
Patologia jako nauka społeczna stara wyjaśnić następujące kwestie: dlaczego pewne zjawiska
szkodliwe się pojawiają, jakie są ich symptomy zarówno te ukryte jak i jawne i jak im
zaradzić oraz jaka jest skuteczność i efektywność podejmowanych środków zaradczych.
Podczas gdy patologia jest utożsamiana z dewiacja negatywną - dewiacja ma szerszy zakres
określa dewiacje negatywną i pozytywną – (tyle że nie zgodna z norma społeczną)
Encyklopedia PWN patologie definiuje w następujący sposób:
PATOLOGIA SPOŁECZNA, zjawiska społeczne, zachowania się jednostek i grup oraz
funkcjonowania instytucji społecznych, pozostające w sprzeczności z wartościami i zasadami
akceptowanymi przez społeczeństwo; rozróżnia się patologie społeczną indywidualną, gdy
nosicielami i przekaźnikami negatywnych cech i zachowań są jednostki, oraz patologię życia
zorganizowanego, gdy człowiek jest głównym przedmiotem ujemnych oddziaływań struktur
społecznych, stosunków międzyludzkich; do najważniejszych zjawisk patologii społecznej
zalicza się: przestępczość, pijaństwo i alkoholizm, narkomanię, prostytucję, patologię rodziny
(m.in. sieroctwo społ., rozwody) oraz patologię struktur organizacyjnych. (np. kliki,
nepotyzm, niekompetencję, niejasny podział obowiązków i odpowiedzialności między
komórkami organizacyjnymi).
b) Dewiacja
Dewiacja społeczna jako pojecie upowszechniło się po II wojnie światowej jako pojęcie
alternatywne wobec patologii i dezorganizacji społecznej Miało służyć systematyzacji
problematyki związanej z kontrowersyjnymi zachowaniami i zjawiskami w życiu zbiorowym.
Źródła naukowej refleksji nad dewiacja społeczna sięgają końca XIX wieku. Za jej prekursora
uważa się E. Durkheima.
Wg encyklopedii PWN dewiacja to:
zboczenie z drogi, odchylenie od właściwego kierunku; błądzenie»
w ujęciu socjologicznym patologia społeczna to:«zjawiska społecznego zachowania się
jednostek i określonych grup społecznych sprzeczne z wartościami danej kultury; także: typ
refleksji i badań socjologicznych»(z gr.)
c) Norma społeczna
Wg encyklopedii w ujęciu filozoficznym to:
Wszelka wypowiedź dotycząca tego, co „powinno być”, w szczególności zaś wyrażająca
wskazanie (zalecenie, dyrektywę) określonego sposobu postępowania w określonej sytuacji;
każda norma wyznacza obowiązek (powinność) takiego, a nie innego zachowania się
w danych warunkach (zwł. podjęcia lub zaniechania pewnych czynności), w celu
spowodowania stanu rzeczy uznanego za pozytywny lub pożądany ze względu na przyjęte
wartości (np. dobro społ.). Wypowiedzi zaliczane do norm zawierają zazwyczaj tzw. zwroty
normatywne, np.: „trzeba”, „powinien”, „należy”, „musi”. Postępowanie niezgodne z normą
wiąże się zwykle z określonymi sankcjami; zależnie od typu tych sankcji wyróżnia się 4 gł.
grupy norm (systemów normatywnych): religijne, moralne, obyczajowe i prawne. Normy jako
reguły zachowania się ludzi różnicuje się na 2 grupy: normy techniczne — kierujące
postępowaniem w procesie opanowywania przyrody i wytwarzania dóbr materialnych, oraz
normy społeczne — regulujące zachowanie się jednostki w stosunku do innych jednostek, do
zbiorowości społ. (np. grupy, klasy społecznej lub całego społeczeństwa) oraz do siebie
samej. Całokształt norm uformowanych i uwarunkowanych społecznie i historycznie, prawnie
utrwalonych i zwyczajowo przyjętych stanowi podstawę społ. kontroli zachowania się ludzi;
szczególne znaczenie społeczne

3. TEORIA ZRÓŻNICOWANYCH POWIĄZAŃ SUTHERLANDA
Teoria Sutherlanda to podejście kulturowe do zagadnienia dewiacji społecznej będące
zwieńczeniem i syntezą teoretycznego dorobku tzw. szkoły chicagowskiej. Sutherland uznał
teorię za swoje największe osiągnięcie choć pisał o niej znacznie mniej niż o swojej drugiej
koncepcji tj. przestępczości białych kołnierzyków. Teoria zróżnicowanych powiązań przez
wiele lat była punktem odniesienia dla badaczy zajmujących się uwarunkowaniami zachowań
dewiacyjnych. Warto wspomnieć o samej technice pisania teorii gdyż wydaje się
niecodzienna. Z dokumentów nie wynika bezpośrednio co stanowi jej istotę – o czym traktuje
tekst. Zasadnicze twierdzenia to zdania wyodrębnione kursywą, mające dwie różniące się od
siebie wersje. Sutherland twierdził że zachowanie dewiacyjne jest zachowaniem wyuczonym
to główna teza teorii. W drugiej wersji teorii zróżnicowanych powiązań wyodrębnił dziewięć
twierdzeń.
Twierdzenie I
Zachowanie przestępcze jest zachowaniem wyuczonym.
Sutherland twierdził że zachowanie przestępcze nie jest wrodzone, nikt nie wyszkolony w
przestępczości nie może wymyślić zachowania przestępczego. Większe są wpływy
środowiskowe niż cechy wrodzone lub dziedziczne. Człowiek nie ma żadnych wrodzonych
predyspozycji
do
zachowań
nonkonformistycznych.
Zachowanie
przestępcze
oraz
zachowanie zgodne z prawem różni się od siebie normami stosowanymi do jego oceny a nie
zasadami tworzącymi podstawy tego procesu. Człowiek uczy się z czasem zachowań,
przyswaja je w toku socjalizacji, zarówno te konformistyczne jak i nonkonformistyczne.
Sutherland twierdził że brak jest różnic między zachowaniem konformistycznym a
dewiacyjnym z punktu widzenia behawioryzmu a różnica między nimi polega na odmiennych
społecznych ocenach i kwalifikacjach, jest więc czymś wtórnym i zmiennym.
Twierdzenie II
Uczenie się zachowania przestępczego następuje w toku interakcji z innymi osobami w
procesie komunikowania się.
Proces komunikowania brany w tym twierdzeniu pod uwagę przez Sutherlanda to zarówno
komunikacja werbalna jak i komunikacja niewerbalna „ przez gesty”. Opierał się na
koncepcjach Cooleya i Meada dotyczących jaźni człowieka tworzonej przez społeczeństwo
jak i współtworzącej społeczeństwo. Uważał że skoro jaźń tworzy się w toku interakcji ze
społeczeństwem w procesie wymiany informacji, to także repertuar zachowań, w tym
zachowań przestępczych, jest przyswajalny w analogiczny sposób.2
Twierdzenie III
Zasadnicza część procesu uczenia się zachowania przestępczego odbywa się w obrębie grup
pierwotnych.
Sutherland twierdzi że środki masowego przekazu takie jak gazety, kino odgrywają
stosunkowo nie istotna rolę w tworzeniu zachowań przestępczych. Najistotniejsze znaczenie
maja te grupy w których członkowie są ze sobą bardzo blisko powiązani czyli np. rodzina,
grupy rówieśnicze, grupy sąsiedzkie. Grupy pierwotne są głównym źródłem przekazu
wzorców zachowań również nonkonformistycznych i maja duże znaczenie w uczeniu się
zachowań przestępczych. Na dalszy plan w teorii zróżnicowanych powiązań schodzą grupy
innego rodzaju oraz nieosobowe formy komunikacji.
2
A.Siemaszko, Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych, PWN, Warszawa 1993
Twierdzenie IV
Uczenie się zachowania przestępczego obejmuje zarówno techniki popełniania przestępstw
jak i konkretne kierunki motywacji, dążeń, racjonalizacji i postaw.
Autor twierdzenia głównie akcentował motywacje, dążenia, postawy, niewielką wagę
przywiązując do technik przestępczych. Nie zajął się ich szeregowaniem ani określeniem
wzajemnych relacji.
Twierdzenie V
Uczenie się konkretnych kierunków motywacji i dążeń jest wynikiem takiego sposobu
definiowania norm prawnych, który sprzyja bądź nie sprzyja naruszaniu ich.
W twierdzeniu tym Sutherland nawiązywał do konfliktu kultur, której był autorem wraz z
Sellinem. Twierdzili oni że konflikt kultur jest kryminogenny gdy związany jest z
wartościami chronionymi przez prawo. Różnice kultur są pożądane gdy odnoszą się do wielu
wartości i ogólnie uważane za niepożądane gdy są chronione przez prawo. Kultura
przestępcza to twór równie rzeczywisty co kultura zgodna z prawem. Według Sutherlanda
istnieją trzy typy kultur: Dwa typy biegunowe – kultura całkowicie przestępcza i całkowicie
nie przestępcza oraz typ pośredni – najczęściej występujący – typ konfliktowy. Zróżnicowane
powiązania występują wówczas gdy w danej społeczności istniej co najmniej dualizm
wzorów zachowań. „Mówiąc o konflikcie kultur, Sutherland miał na uwadze nie każdy
sprzeczny z inny system norm, postaw i wartości, lecz jedynie konflikt związany z normami
regulowanymi przez prawo.3
TwierdzenieVI
Jednostka staje się przestępcą wskutek nadwyżki definicji sprzyjających naruszaniu prawa
nad definicjami niesprzyjającymi naruszaniu prawa.
Twierdzenie szóste stanowi istotę teorii zróżnicowanych powiązań. Sutherland zawarł tutaj
rdzeń swojej teorii stwierdził że ludzie staja się przestępcami na skutek kontaktu z wzorami
przestępczymi oraz na skutek braku kontaktu z wzorami nie przestępczymi. Gdy wpływ
wzorów przestępczych jest większy wykształca się tym samym ich nadwyżka co doprowadza
jednostkę do przestępstwa.
Twierdzenie VII
Zróżnicowane powiązanie mogą różnic się częstotliwością, czasem trwania, uprzedniością i
intensywnością.
3
A. Siemaszko Granice tolerancji......”Warszawa 1993.
W twierdzeniu tym autor zawarł zmienne procesu zróżnicowanych powiązań. Częstotliwość i
czas trwania to pojęcia nie wymagające tłumaczenia, uprzedniość odnosi się do zachowań
rozwiniętych we wczesnym dzieciństwie, które mogą trwać przez całe życie, natomiast
intensywność wiąże się z takimi czynnikami jak: prestiż źródła wzoru przestępczego i reakcja
emocjonalna. Zmienne warunkują przyswajanie określonego typu wzoru zachowań, są to tzw.
cztery wymiary.
1. częstotliwość - im częstsze kontakty tym większe prawdopodobieństwo nadwyżki
wzorów.
2. czas trwania – czym dłuższe kontakty tym większe prawdopodobieństwo nadwyżki
wzorów.
3. uprzedniość – czym wcześniejsze kontakty tym większe prawdopodobieństwo
nadwyżki wzorów.
4. intensywność – czym bardziej intensywne kontakty tym większe prawdopodobieństwo
nadwyżki wzorów.
Twierdzenie VIII
Proces uczenia się zachowania przestępczego przez powiązania z wzorami zachowań
przestępczych i nie przestępczych obejmuje te same mechanizmy, co każde inne uczenie się.
Sutherland twierdzi że osoba nakłoniona do zachowania przestępczego uczy się go przez
powiązania nie tylko przez nasladownictwo. „Autor chciał w ten sposób najprawdopodobniej
odciąć się od ewentualnych skojarzeń teorii zróżnicowanych powiązań z koncepcją
naśladownictwa Gabriela Tarde’a...”4 Tarde uważał mianowicie że zachowania przestępcze są
rezultatem naśladowania innych osób a także sugestii z ich strony.
Twierdzenie IX
Chociaż zachowanie przestępcze jest wyrazem ogólnych potrzeb i wartości, nie można go
nimi wyjaśnić, gdyż zachowanie nie przestępcze jest wyrazem takich samych potrzeb i
wartości.
Zjawiska konformistyczne i nonkonformistyczne wypływają z analogicznych motywów
dlatego też nie można ich wyjaśnić w kategoriach motywacyjnych. Żaden czynnik nie może
być uznany za przyczynę dewiacji. W procesie uczenia nie różnicują się przestępcy od osób
przestrzegających prawa ale różna jest treść wzorów przyswajanych przez nich w procesie
uczenia się.
4
Tamże, s. 102
W wielu opracowaniach inni autorzy zarzucali Sutherlandowi że opisał taki model
społeczeństwa w którym panuje całkowita zgoda co do podstawowych wartości i celów
kulturowych. Odpierając zarzuty wyjaśniał że nie wyjaśnia genezy przestępczości, bo bierze
się ona stąd że na określonym etapie rozwoju społecznego pewne czyny dotąd dozwolone
zostają uznane za przestępstwa. Zestawiając osobowość a środowisko społeczne zajął się
przede wszystkim wyjaśnianiem różnic w poziomie dewiacji między całymi zbiorowościami,
jednostka pozostała na drugim planie. W przyswajaniu zachowań przestępczych wchodzą w
grę mechanizmy uczenia się. Sporo uwagi poświęcił tzw. wzmocnieniu, które może płynąć od
środowiska ale nie jest ono konieczne do wyuczenia zachowania przestępczego co potwierdził
swoimi badaniami na temat przestępstw „białych kołnierzyków”.
5. KONCEPCJA KULTURY WARST NIŻSZYCH MILLERA
Walter Miller sformułował swoją koncepcje jako negację w stosunku do teorii
podkultur dewiacyjnych Cohena, której autor zakładał że motywacyjnym podłożem zachowań
dewiacyjnych młodzieży jest negacja kultury warstw średnich. Natomiast Miller twierdził że
standardy warstw niższych nie mogą być rozpatrywane wyłącznie jako odwrotność kultury
warstw średnich. Dewiacja warstw niższych jest po prostu składnikiem szerszej kultury tych
warstw. Wg Milllera kultura warstw niższych ma wielowiekową tradycję, charakteryzuje się
dużą odrębnością, posiada własną siłę integrującą i motywującą zachowania. Milller określił
w swojej teorii tzw. „centralne punkty zainteresowania”, czyli dziedziny lub problemy
zwracające na siebie uwagę i wywołujące duże zaangażowanie emocjonalne. Twierdził że
prościej
jest
posługiwać
się
tym
terminem
podczas
obserwacji
uczestniczącej.
Scharakteryzował sześć centralnych punktów zainteresowania warstw niższych a ich
kolejność wyrażała rozmaitą istotność. Ponadto są wymiarami obejmującymi szeroki
wachlarz wzorów zachowań.
Pierwszy centralny punkt zainteresowania: kłopoty
Wg Millera kłopoty są zarówno głównym tematem rozmów jak i głównym przedmiotem
aktywności. W niektórych kręgach kultur warstw niższych wartością jest właśnie brak
kłopotów. Uważano że skoro jednostka nie pakuje się w kłopoty to znaczy że jest w porządku.
Przedstawiciele warstw niższych są skłonni uważać, że brak kłopotów to stan pożądany.
Drugi centralny punkt zainteresowania: twardość
W tym punkcie Miller akcentował twardość, męskość i brutalność, które wg niego były
efektem specyficznych układów rodzinnych w obrębie warstw niższych a specyfika ta to
wyraźna dominacja kobiety w rodzinie. Brak w domu mężczyzny – trwałego męskiego
modelu, przelotność związków będąca charakterystyczna dla kultury warstw niższych
powoduje potępienie przejawów słabości, miękkości, kobiecości i wręcz obsesyjny,
negatywny stosunek do homoseksualizmu.
Trzeci centralny punkt zainteresowania: spryt
Przedstawiciele warstw niższych wysoko oceniają walory intelektualne twierdzenie że jest to
kultura antyintelektualna to tylko pozory. Spryt jest wymiarem, który obejmuje całą klasę
zachowań związanych z umiejętnością manipulowania innymi ludźmi i dochodzeniem do celu
przy minimalnym nakładzie energii. Spryt to także umiejętności werbalne tzw. „pyskowanie”.
Na potwierdzenie swojej teorii Milller wysnuł hipotezę, że idealny przywódca grupy
młodzieżowej powinien być zarówno twardy jak i sprytny, choć sprytniejszy cieszy się
większym prestiżem niż przywódca wyłącznie twardy.
Czwarty centralny punkt zainteresowania: emocje
Ciężka praca w kulturze warstw niższych jest normą ale nie jest ona wysoko ceniona. Życie
jest monotonne, szare z tej przyczyny ludzie poszukują emocji, podniecających przeżyć
pojawia się picie alkoholu, gry hazardowe, „podryw”, bójki i inne konflikty z prawem, które
autor teorii nazywa swoistym flirtem z niebezpieczeństwem. Codzienna nuda, rutyna, brak
aktywności wypełniają czas od planowanych kolejnych „wypadów”.
Piąty centralny punkt zainteresowania: przeznaczenie
Przeznaczenie (fate0 umożliwia bowiem angażowanie się w niebezpieczne, ryzykowne
sytuacje bez poczucia, że ponosi się osobistą odpowiedzialność za skutki własnych działań.
Wiara w przeznaczenie, zrządzenie losu, poczucie że życie człowieka jest kierowane przez
siły pozostające poza jego kontrolą to jedna z cech kultury warstw niższych. Wiara że
wszystko zależy od losu wpływa na podejmowanie gir hazardowych i zręcznościowych.
Szósty centralny punkt zainteresowania; niezależność
Autonomia i niezależność z jednej stron a chęć poczucia bezpieczeństwa, oparcia, zależności
i podporządkowania z drugiej to również cechy kultury warstw niższych. Na zewnątrz
okazywana jest dezaprobata dla
autorytetów, negacja norm i reguł postępowania,
podświadomie ludzie jednak pragną sztywnie określonych ram, systemów normatywnych
nawet popartych ostrymi sankcjami.
Do centralnych punktów zainteresowania młodzieży , których domem staje się grupa
koleżeńska często określana mianem gangu przestępczego, wyróżnionego na podstawie
częstości zachowań dewiacyjnych jest przynależność i status.
Przynależność to ciągła weryfikacja, że jest się członkiem określonej grupy, podkreślanie
odrębności, demonstrowanie sprytu, twardości, niezależności. Stosowanie się do wymogów
normatywnych grupy pociąga za sobą naruszanie norm innych grup społecznych. Czynnikiem
motywującym jest tutaj surowa sankcja w postaci wykluczenia.
Status – osiągnięcie go – to główny czynnik motywacyjny w genezie zachowań
dewiacyjnych. Jednostka demonstruje go w postaci twardości sprytu, wyrażania oporu wobec
oficjalnych autorytetów, odwagi itp. Według Millera są dwie przesłanki dewiacyjnego
charakteru zachowań w grupach młodzieży: konkurencja – walka o utrzymanie lub
wzmocnienie pozycji w grupie oraz przesadne akcentowane wszelkich przejawów”
dorosłości” czyli potrzeba uczenia się męskich ról społecznych i męskiej identyfikacji. Teoria
Millera odbiega od formalnych kryteriów teorii naukowej jest opisem pewnych wartości i
postaw pewnej kultury. Jak określa to A. Siemaszko „...obraz nakreślony przez Millera jest
przerysowany. Zapewne odnosi się do tylko do pewnych frakcji kultury warstw niższych,
zwłaszcza mniejszości etnicznych.
6. KONCEPCJA REISSA
J. Reiss osadził swoją teorię na pojęciach kontroli wewnętrznej i kontroli
zewnętrznej. Kontrola wewnętrzna to zdolność jednostki do powstrzymania się od realizacji
swoich potrzeb w taki sposób, który pozostawał by w konflikcie z regułami obowiązującymi
w społeczeństwie.
Kontrola zewnętrzna to zdolność do egzekwowania przez grupy społeczne i instytucje
zachowań zgodnych z normami i regułami. Sprawuje ją społeczność w której jednostka żyje –
sąsiedzi, kościół, okoliczne instytucje, szkoły, rodzina do której Reiss przywiązywał dużą
wagę. Rodzina wg Reissa pełni podwójną rolę jako źródło kontroli zewnętrznej i wewnętrznej
Obydwa źródła kontroli nie
mogą doprowadzić do zachowań zgodnych z normami
społecznymi gdy osłabia je zachowanie dewiacyjne. Przestępczość jest jego zdaniem
skutkiem niepowodzenia grup pierwotnych. Określił również w swoich rozważaniach
prawdopodobieństwo zwiększania się zachowania dewiacyjnego zależnego od trzech sytuacji:
1) uleganie osłabieniu zespołu mechanizmów kontrolnych np. w przypadku dezintegracji
rodziny
2) braku norm i reguł postępowania w grupach odniesienia lub gdy normy w
poszczególnych grupach odniesienia pozostają ze sobą w konflikcie.
3) Jednostka nie przyswoiła sobie konformistycznych norm zachowania.
„Rodzina jest podstawowym ogniwem w systemie kontroli zewnętrznej, nie tylko bowiem
nadzoruje zachowanie dzieci, lecz także jest najistotniejsza grupą odniesienia, której wzory
postępowania
powinny
stanowić
model
do
naśladowania.
Reiss
nie
wyjaśniał
nonkonformizmu ale koncentrował się na czynnikach powstrzymujących od dewiacyjnego
zachowania. Naruszanie norm społecznych – popełnienie czynu sprzecznego z nimi świadczy
wg Reissa o niewłaściwej kontroli wewnętrznej.
7. KONCEPCJA NYE’A
Ivan Nye swoja koncepcję oparł na krytyce teorii Reiss’a. Nye stwierdził ze kontrola
zarówno wewnętrzna jak i zewnętrzna kształtuje się w toku socjalizacji jako wynik
oddziaływania grup odniesienia tak więc wspólnie tworzą tzw. kontrole społeczną w stosunku
do jednostki. Uważał że współczesne teorie przestępczości oparte są na dwóch założeniach:
1. zachowanie przestępcze jest „produkowane” przez pewne czynniki
2. do zachowania przestępczego dochodzi gdy brak jest kontroli społecznej lub jest ona
nie skuteczna.
Autor wyróżnił trzy rodzaje kontroli społecznej
1) kontrola wewnętrzna
2) kontrola pośrednia
3) kontrola bezpośrednia
Wyróżnił również czynnik quasi – kontrolny.
Kontrola wewnętrzna związana jest z normami zinternalizowanymi gdyż one stanowią
sumienie jednostki. Poczucie winy i kary ma ograniczone działanie, nie ma zgodności treści z
realizacja istotnych wartości dlatego tez kontrola wewnętrzna jest niewystarczająca i musi być
uzupełniana o inne czynniki.
Kontrola pośrednia jest związana z uczuciową identyfikacja z rodzicami oraz innymi osobami
o nastawieniu konformistycznym. Odgrywa to doniosłą role w kontrolowaniu zachowań
dewiacyjnych. Bierze górę zwłaszcza u młodych ludzi stwierdzenie że nie chcą sprawiać
rodzicom kłopotu, zranić ich czy rozczarować.
Kontrola bezpośrednia to zewnętrza kontrola zarówno formalna jak i nie formalna
sprawowana za pomocą różnych bodźców negatywnych. Może to być dezaprobata,
ośmieszenie, sankcje instytucjonalne stosowane przez przedstawicieli instytucji - grzywna
więzienie. Nye podkreślał rolę rodziny jako ważnego ogniwa w systemie kontroli
bezpośredniej jak również podkreślał jej funkcje socjalizacyjne jako elementu kontroli
pośredniej.
Autor uważał że „im większy jest stopień zaspokajania potrzeb, tym słabsza może być
kontrola społeczna”5. Nye nawiązywał tutaj do koncepcji czterech pragnień
pragnienia
uczucia, uznania, bezpieczeństwa i nowych doświadczeń. Szczególna rola w zaspokajaniu
potrzeb przypada rodzinie.
8. PODSUMOWANIE
Każda z teorii i każdy z jej twórców poszukiwali odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego
ludzie przekraczają normy społeczne? U Sutherlanda rdzeniem teorii był pogląd że ludzie
staja się przestępcami na skutek kontaktu z wzorami przestępczymi, oraz na skutek braku
kontaktu z wzorami nie przestępczymi. Miller uważał że przyczyna tkwi w kulturze niższych
warstw społecznych, Reiss upatrywał przyczyny dewiacji w brakach kontroli społecznej a
Nye zatrzymał się na niezaspokojonych potrzebach.
B. Urban w swojej książce „Problemy współczesnej patologii społecznej”
Przedstawia pogląd że w Polsce po przemianach ustrojowych pozytywnych, zaistniały
również negatywne zjawiska wyrównywania zaniedbań. Obok problemów rozwarstwienia
społecznego i bezrobocia nastąpiła utrata poczucia bezpieczeństwa w wymiarze grupowym i
jednostkowym. Brak poczucia bezpieczeństwa został zasygnalizowany przez grupy i
jednostki nie tylko tych znajdujących się w sytuacji zagrożenia czy ryzyka ale również przez
tych którzy maja pewien system wartości, ustabilizowane życie, odpowiednie położenie
społeczne, role społeczne. Współczesność więc niesie również skutki negatywne
przejawiające się w patologii społecznej, przestępczości i zachowaniach dewiacyjnych. Jak
podaje dalej Urban współczesna przestępczość wykroczyła daleko po za środowiska
patologiczne, charakteryzuje się wielką dynamiką. Durkheim uważał że to ekonomiczna bessa
i hossa są determinantami współczesnej przestępczości. A człowiek w jego antropologicznej
koncepcji jest „bestią”. Jak podkreśla wielu badaczy aby zrozumieć zjawiska przestępczości
należy stworzyć wiele teorii na bazie empirycznych badań. Badania powinny być
5
tamże s.232
systematyczne, uwzględniać uwarunkowania społeczne, określać determinanty poziomu i
stylu życia, warstwy społeczne grupy wiekowe, czynniki materialne oraz ustawy prawno –
organizacyjne. „Specjalnego traktowania wymaga sfera duchowa określonych systemów
społeczeństwa i dominujący układ dążeń”6
BIBLIOGRAFIA
B. Urban, Problemy współczesnej patologii społeczne,j wyd. UJ Kraków 1998.
B. Urban, Zachowania dewiacyjne młodzieży, Wyd. UJ Kraków 1997
A.Siemaszko, Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych, PWN, Warszawa 1993
6
B. Urban „Problemy współczesnej patologii społecznej” wyd. UJ Kraków 1998.
W.W.Szczęsny „Zarys resocjalizacji z elementami patologii społecznej i profilaktyki”
Warszawa 2003
B. Pawlica, Mechanizmy naznaczenia społecznego. Socjologiczne studium teoretyczno –
empiryczne, Wyd. WSP Częstochowa 2001
Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku t. I, red. T. Pilcha wyd. Żak 2002
Słownik społeczny, red. B. Szlachta wyd. WAM 2004
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards