PRZEMIANY W ROLACH SPOŁECZNYCH KOBIET I MĘŻCZYZN

advertisement
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
PRZEMIANY W ROLACH SPOŁECZNYCH KOBIET
I MĘŻCZYZN
Ewa Ślęzak
1.
Role płci w społeczeństwie i kulturze – podstawa
teoretyczna
Transformacja systemowa lat 90 przyniosła ze sobą
wiele zmian nie tylko dla całego społeczeństwa polskiego,
ale również dla jego poszczególnych grup. Jednocześnie
obserwowane są też zjawiska opóźniania się zmian jeśli
chodzi o istniejące wzory kulturowe, czy definiowanie
realizowanych ról kobiet i mężczyzn w poszczególnych
sferach ich działania, czyli w sferze prywatnej tj. w domu,
funkcjonowania systemu oraz rozdzielanie ich pomiędzy
poszczególne segmenty systemu.
G - osiąganie celów – ustalanie priorytetowych celów
systemu oraz mobilizowanie środków, którymi dysponuje
system dla ich osiągania.
I - integracja – problem koordynacji i utrzymywania
właściwych wzajemnych stosunków pomiędzy elementami
systemu.
L - kultywowanie wzorów – obejmuje dwa związane ze
sobą
rodzinie oraz w sferze publicznej.
zagadnienia:
kontrolowanie
utrzymywanie
napięć
wzorów
wewnętrznych.
oraz
Zadaniem
Fenomen trwania struktury społecznej, jak pisze
uczestników systemu jest wykazywanie „odpowiednich
Henryk Domański jest oparty na 2 założeniach, rodziny
charakterystyk, w formie motywów, potrzeb, umiejętności
jako
odgrywania roli etc. Kontrolowanie napięć przebiega
głównego
ogniwa
działań
zapewniającego
ład
społeczny, i założenia naturalnego podziału ról wewnątrz
poprzez rozładowywanie wewnętrznych napięć pomiędzy
rodziny (2002).
uczestnikami systemu społecznego.
Zgodnie z funkcjonalistyczną teorią
społeczeństwa kobiety i mężczyźni, w ramach rodziny i nie
Społeczeństwo
jako
system
rozwiązuje
tylko, funkcjonują i wypełniają zadania i cele społeczne
problemy wymienione poniżej, tak samo jak czyni to każdy
przypisane do ich płci. Zarówno kobieta jak i mężczyzna
z jego elementów składowych - przedstawicieli.
wypełniają ściśle ze sobą powiązane i sprecyzowane
funkcje
społeczne,
zapewniając
w
ten
sposób
społeczeństwu sprawne działanie i co ważne utrzymując
Jednak w obrębie tego systemu role obu płci
zostają
podzielone
instrumentalne
lub
i
określone
bardziej
jako
ekspresyjne.
bardziej
A
priori
go w stanie równowagi. Stabilność i jej poczucie jest
mężczyźni przyjmują na siebie role instrumentalne,
utrwalane za pomocą wspólnego systemu
wartości,
pośrednicząc pomiędzy rodziną a sferą publiczną tj.
dla subsystemów,
społeczeństwem poprzez skupianie się na osiąganiu celów
pełniącego też
funkcje integracyjne
wewnątrz których działają jednostki.
Dlatego niejako
i adaptacji. Natomiast kobiety pełnią rolę ekspresyjną
każda z płci ma przypisaną inną, przeciwną sobie rolę
koncentrując
społeczną.
tej
społecznych, w ramach sieci, w sferze prywatnej. Nancy
perspektywy wyraża się w wypełnianiu tych ról w sposób
Chodorow zauważa, że wymienione formy aktywności
prawidłowy, a więc z góry określony i społecznie
kobiet i mężczyzn znajdują odbicie w rolach społecznych
aprobowany,
wymuszanych i realizowanych przez kobiety i mężczyzn
Modus
a
operandi
zarazem
równowagi
według
posiadający
charakter
komplementarny.
występują cztery imperatywy zapewniające jego
adaptacja
dostarczenie
integracji
wewnątrz
struktur
(Limanowska, 1992).
Spojrzenie
przetrwanie. Są to:
-
na
czyli odpowiednio w sferach wewnętrznej i zewnętrznej
W parsonsowskiej koncepcji społeczeństwa
A
się
imperatywów
do
środowiska
wystarczających
–
środków
oraz
przez
pewnej
pryzmat
polaryzacji
parsonowskich
sfer
działań
zapewniająca
społeczno- kulturowych kobiet i mężczyzn pozostaje w
dla
zgodzie z funkcjonalistycznym podziałem ról, naturalnym
potrzeb
porządkiem rzeczy i założeniem niezbędności odmiennych
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
•
i nierównych ról społecznych - co pozwala na ich
uzupełnianie
się,
równocześnie
Aktywne
zapewniając
uczestnictwo
w
narodowościowych,
komplementarność (Davis et al, 1945).
potyczkach
ekonomicznych,
politycznych i wojnach.
Właśnie to podejście funkcjonalistyczne widzi
Wymienione
sfery
działań
charakteryzują
kulturowo
kobiety jako „wczepione w rodzinę”, odpowiedzialne za
zdeterminowany wzór orientacji zadaniowej kobiet w
zajmowanie
społeczeństwie. Obszary te pozostają w zgodzie zarówno
się
wewnętrznej sieci
domem
tj.
czy też
pozostanie
w
sferze
w „okach” tej sieci. Sieci
z funkcjonalistyczną teorią społeczną tak i parsonowskimi
powyższe są tworzone przez ich mężczyzn, nie są
imperatywami systemów społecznych. Dla potrzeb narodu
własnoręcznie „tkane” prze kobiety – a w efekcie brak
czy grupy etnicznej kobiety pełnią funkcje reprodukcyjne,
bezpośredniego
zarówno
uczestnictwo
kobiet
w
nich
w sensie
biologicznym
jak
i
kulturowym.
funkcjonowaniu (Ślęczka, 1999). Kobiety obsługują sieci
Interesująca wydaje się być rola odgrywana przez kobiety
wraz z osobami je tworzącymi – mężczyzn, nie mając
podczas
wpływu na wygląd sieci. Mężczyznom pozostaje zatem
narodami czy grupami etnicznymi – aktywny udział w
orientacja na „osiąganie celów” poprzez pracę zawodową
walce.
wojen
czy
potyczek,
niesnasek
pomiędzy
oraz aktywność w sferze publicznej (Acker, 1973).
Ciekawym potwierdzeniem wzorów orientacji
zadaniowej obu płci są analizy Aronsona dotyczące
2.
Czynniki kulturowe.
atrybucji płci. Ich wyniki wskazują na różny poziom
oczekiwań
stawianych
kobietom
i
mężczyznom
w
Jednak czynniki społeczno – ekonomiczne nie
są
jedynymi
determinantami
pozycji
i
roli
płci
w
społeczeństwach zachodnich. Od mężczyzn zwyczajowo
społeczeństwie. Ważną rolę odgrywa szeroko pojmowana
oczekuje się odnoszenia sukcesów – w rezultacie porażek
kultura,
podlegają surowym ocenom, natomiast kobietom nie
zachowania się, przekazywana swoim dzieciom przez
stawia się tako rodzaju wygórowanych oczekiwań – ale
rodziców (Mead, 2002). To właśnie kultura jest głównym
gdy się im powiedzie, uważa się je za osoby nietypowe, o
obszarem „ścierania się” rozmaitych koncepcji, poprzez
niezwykle wysokim poziomie motywacji. Te wyniki badań
włączanie do obiegu kulturowego, głównie tzw. minimum
są argumentem na potwierdzenie różnego wzoru orientacji
kulturalnego, ideałów osobowości - pewne koncepcje
działań kobiet i mężczyzn w różnych sytuacjach i różnicy
otrzymują
jako
status
procesów adaptacji do zmian (Aronson, 1995). Wyniki
„prawdziwych”),
analiz
powszechnie
potwierdzają
też
kulturowe
uwarunkowanie
orientacji mężczyzn na odnoszenie sukcesów.
-
odpowiedzialności,
zarezerwowanych
dla
kobiet
przeznaczonych
–w
ramach
całość
„obowiązujących”
zgodnych
z
akceptowanych.
wyuczonego
(czy
panującą
wręcz
ideologią
Koncepcje
te
i
mają
największy wpływ na kształtowanie się poglądów i
Z kolei Anthias i Yuval-Davis wyróżnili 5 sfer
działań
systematyczna
narodu
i
i
społeczności, których są członkiniami. Są to (Walby,
przekonań
dotyczących
kobiet,
oraz
mężczyzn,
dostarczają kryteriów ocen, wzorców, systemów wartości
upowszechnionych
i
cenionych
w
społeczeństwie.
Minimum kulturalne staje się obowiązkową formą w
procesie socjalizacji, i jest wymagana przez szkołę,
1997):
stanowiąc część podstawowego dziedzictwa kulturowego.
•
•
•
Biologiczna
reprodukcja
członków
obecnych wzorców społecznych kobiet i mężczyzn jest
Reprodukcja zasad i wzorów w ramach
rola religii i polskiej tradycji oraz ich interakcji z procesami
grup etnicznych /narodowościowych,
społecznymi.
Aktywna
i
ideologicznej
centryczna
partycypacja
w
reprodukcji wspólnoty oraz
przekazywania jej kultury,
•
Nie bez znaczenia dla procesu kształtowania się
wspólnoty etnicznej,
Podtrzymywanie etnicznych i narodowych
różnic – jako symbolu w dyskursach
ideologicznych, podczas konstruowania,
reprodukcji i
transformacji
etnicznych / narodowych,
kategorii
•
Podział ról w rodzinie i odpowiadający mu proces
socjalizacji.
Rodzina
stanowi
pierwszą
a
zarazem
najmocniejszą instytucję socjalizacyjną, jako że to rodzice,
a głównie matki przekazują swoim pociechom wzory
zachowania, postępowania, akceptowalnych postaw i
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
zapewnienie
będąc przekazywane dzieciom głównie przez matki i ich
harmonijnego działania rodziny. Każda jednostka rodząc
dziadków. Większość bajek i opowiadań przeznaczonych
się rozpoczyna proces przystosowywania się do wzorów i
do początkowego etapu edukacji dzieci powiela stereotyp,
zasad przekazywanych przez tradycję społeczności, w
kobiety – matki i żony, „działającej” w domu oraz
system
której
wartości
przyszło
mający
jej
żyć.
na
Te
celu
zwyczaje
kształtując
doświadczenia i zachowania jednostki od jego czy jej
mężczyzny, osiągającego sukcesy i realizującego się na
zewnątrz.
Typowe
narodzin, prowadzą do pełnego uczestnictwa jednostki w
role
wykonywane
przez
członków
działalności kultury. Jednostka przejmuje od kultury, z
rodzin, tu matki i ojców stały się tematem badań
której się wywodzi jej zwyczaje, wierzenia, problemy, oraz
porównawczych przeprowadzonych przez CBOS (dla lat
trudności etc. (Benedict,2002). Konserwatywne teorie
1994 i
społeczne implikują, że głównym zadaniem kobiet jest
modelu rodziny.1 W 2000 roku poparcie dla partnerskiego
2000), koncentrujących się na preferowanym
zapewnienie stabilności i poczucia harmonii w ramach
modelu
rodziny poprzez jasno przekazywany system wartości, co z
podziałem prac i obowiązków w rodzinie wzrosło do 44% z
kolei
35% w 1994. Zmalało poparcie dla modelu tradycyjnego z
prowadzi
do
zachowania
równowagi
w
społeczeństwie.
rodziny,
charakteryzującego
się
równym
42% do 22%, z mężem utrzymującym rodzinę, a żoną
Równocześnie
z
procesem
socjalizacji
przebiega zjawisko określania (wyróżniania) płci dziecka,
dokonujące się w dwóch wymiarach, płci biologicznej i płci
kulturowej.
zajmującą się prowadzeniem domu, wychowywaniem
dzieci, organizacją życia towarzyskiego rodziny etc.
Odrobinę wzrosło znaczenie modelu mieszanego z 22%
do 25%, gdzie oboje małżonkowie pracują zawodowo,
aczkolwiek
mąż
poświęca
więcej
czasu
na
pracę
zawodową, żona zaś oprócz pracy zawodowej zajmuje się
“Społeczno - kulturalna rola płci jest obecna już od
prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci.
Jak
czasu narodzin i wychowania dziecka. Zanim dziecko
zacznie mówić jest już świadome swej płci – męskiej
lub żeńskiej. Niewiele się mówi na temat naturalnego
podziału ról przypisanego do płci, za wyjątkiem
rodzenia i wychowania dzieci, które to role są
biologicznie
i
naturalnie
przypisane
kobietom.
Centryczna pozycja kobiet w wychowaniu dzieci jest
oczywista dla cywilizacji zachodniej” (Rodgers, 1980).
optymistycznie
zauważa
Małgorzata
Fuszara w „Zmianach świadomości kobiet w Polsce w
latach 90-tych”, nastąpiła pozytywna zmiana stosunku
kobiet i mężczyzn do modelu partnerskiego w okresie od
roku 1994 do 2000. W 1994 to 42% kobiet preferowało
model partnerski, a w 2000 odsetek ten wzrósł do 52%, w
przypadku mężczyzn wynosił odpowiednio 25% i 35%.
Natomiast poparcie dla tradycyjnego modelu małżeństwa
wśród mężczyzn również spada z 55% do 34%, w 1994 i
2000 roku odpowiednio. Nietrudno jednak zauważyć
Podział ludzi na różnych ze względu na płeć jest
mocnej pozycji modelu tradycyjnego i mieszanego, gdzie
typowy dla każdej kultury i w każdej z kultur prowadzi do
to właśnie kobieta zajmuje się domem i obowiązkami
zróżnicowania pełnionych ról społecznych przez kobiety i
związanymi z jego prowadzeniem i wychowaniem dzieci.
mężczyzn.
Cytowane wyniki badań mogą stanowić potwierdzenie i
Podział
ten
niejako
naturalnie
przyporządkowuje kobiety działaniu w sferze wewnętrznej,
bazę, dla naturalnej identyfikacji odpowiednio dziewczynek
a
i chłopców z rolami, funkcjami i codziennymi działaniami
mężczyzn
odzwierciedlenie
niektórych
w
w
filozofów
sferze
teoriach
np.
zewnętrznej,
znajdując
prezentowanych
Johna
Stuarta
przez
wypełnianymi przez ich rodziców (2002).
Milla
(Malinowska,2000).
Małe dziewczynki dosyć wcześnie dowiadują się
Z kolei Danuta Duch zauważa, że powielanie
stereotypów
płci
w
zauważane.
W
większości
rodzinach,
rzadko
kiedy
przypadków
bywa
podział
i bawiąc uczą się swojej przyszłej roli jako matek, z
obowiązków i role pełnione przez małżonków, są przez
nieodzowną sferą ich działalności w domu jak praca
nich uważane za cechy indywidualne, typowe tylko dla ich
domowa itp. Natomiast mali chłopcy, biorąc za przykład
związku, pokazując pewien brak refleksji na temat
swoich ojców wyobrażają sobie swoją przyszłość w
powielania ról społecznych (2002). Zjawisko to może
działaniu, poza domem z dala od nudnych działań w
potwierdzać fakt nieświadomego przenoszenie wzorów
domu, a wiec w sferze publicznej. Zdobywanie takich form
doświadczeń odbywa się w procesie nauki i zabawy,
1
Sondaż CBOS, Moja rodzina, Komunikat z badań.
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
rodzinnego podziału ról społecznych, obserwowanych od
Kolejną istotną determinantą ukształtowanych ról
najmłodszych lat w swoich domach rodzinnych do
społecznych jest religia oraz tradycja. Skala wpływu religii
jest ogromna, zważywszy, że niemal 95% populacji
przyszłych rodzin i związków.
•
przyznaje się do wyznania rzymsko-katolickiego. Historia
Wychowanie w szkole - kolejny etap sex –typing.
Kolejnym etapem jest edukacja szkolna, podczas której w
środowisku zewnętrznym są utrwalane tradycyjne podziały
ról i kontynuuje się często sex-typing. Poszukując
odpowiedzi na przekazywany obraz kobiet i mężczyzn,
dziewczynek i chłopców, w podręcznikach szkolnych
można stwierdzić, że przedstawiany status kobiety i
mężczyzny różni się. „Podręcznikowi mężczyźni” to osoby
o wyższym statusie niż kobiety, ich domeną są praca
zawodowa, zainteresowania oraz władza, podczas gdy
„podręcznikowe
kobiety”
wykonują
wszystkie
prace
domowe. Przekazy kulturowe jak i podręczniki szkolne
sytuują kobiety w rolach przede wszystkim domowych, a
jeśli nawet prezentują kobiety pracujące to w sferach
tradycyjnych jak nauczycielki, pielęgniarki, krawcowe itd.
Podczas gdy ojcowie bywali „racjonalizatorami”, czy
ludźmi sukcesu, to matki zawsze pozostawały w sferze
domowej.
„Zapominano”
o
stworzeniu
odpowiednich
wzorów dla kobiet (Landau-Czajka, 2000). Można wysunąć
zatem wniosek, że w dużej mierze to podręczniki kształtują
stereotypy płci, za sprawą stereotypizowanego spojrzenia
na świat, społeczeństwo i kulturę prezentowaną przez ich
autorów. W efekcie dzieci dowiadują się z podręczników o
rzekomym naturalnym braku zdolności dziewcząt do
przedmiotów ścisłych czy informatyki, przeznaczając dla
dziewcząt obszar działalności w domu. Budowana jest w
ten sposób baza tłumacząca zasadność nauki gotowania
dla dziewcząt i informatyki chłopców
Dodatkowo
stereotypów
warto
polaryzację
w
szkolnych
podręcznikach, gdzie mężczyźni są osobami o
niebanalnych
przytacza wiele przykładów kobiet towarzyszących świcie
Jezusa, wsperających go, również materialnie oraz
pełniących
kapłańskie
i
szerzących
wiarę
Pierwszą kobietą, która zobaczyła zmartwychwstałego
Chrystusa była Maria Magdalena. Z czasem jednak pod
wpływem przybyłej z Persji gnozy osoba kobiety przeszła
do strefy profanum, ulegając deprecjacji (Baudler, 1995).
Począwszy od IV ,V wieku n.e. kobiety aktywne w
kapłaństwie - Diakonise, zostały pozbawione prawa
zbliżania się do ołtarza jako siły nieczyste, będące w
opozycji do sacrum (Rauke-Heinemann,1995). Warto
podkreślić, że Kościół wynosi ponad inne rolę kobiety
zgodną z kanonami jego nauk. Nauka ta widzi kobietę w
roli matki, żony i opiekunki, podporządkowanej i zależnej
od mężczyzny, co znajduje swe odzwierciedlenie w Biblii,
przypisując
sobie
charakter
naturalny.
Zatem
sfera
wewnętrzna jest uznawana za formę preferowaną i
dominuje jako społeczne przeznaczenie każdej religijnej
kobiety. A zadaniem rodziny, jest kultywowanie biblijnie
nadanych wzorów i ról pełnionych kobiety i mężczyzn.
Istotne jest też znaczenie, stworzonego i wdrożonego
przez Kościół stereotypu „Matki Polki”, który odegrał
ważną rolę w zachowaniu polskości podczas zaborów.
Kobiety były gotowe
do
ponoszenia cierpienia i
przygotowane do poświęcenia się dla innych. Jako kobiety
zostały stworzone do cierpienia i płacenia w ten sposób z
zainteresowaniach,
i
Cechy te
w nieco łagodniejszej formie są widoczne w
zachowaniu kobiet, a źródłem ich jest tradycja i katolickie
wychowanie (Limanowska, 1992).
szerokiej
Ciekawym
zjawiskiem
są
pojawiające
się
wiedzy o polityce i świecie, a kobiety zajmują się
ostatnio „nowo-stare” role oferowane kobietom, jak np.
jedynie
niedawna
nudnymi
i
żmudnymi
sprawami
konsekracja
dziewicy
dokonana
przez
domowymi, rzadko kiedy posiadając własne
Arcybiskupa Życińskiego (Gazeta Wyborcza, 3/06/02),
zainteresowania. Pokazywane relacje w rodzinie
jednak mają one charakter wyjątkowy.
wskazują na władzę mężczyzn w rodzinie, oraz
narzucanie innym członkom rodziny swoich
opinii i preferencji (Siemieńska,1997).
•
funkcje
chrześcijańską na takich samych prawach co mężczyźni.
a grzech pierworodny, zgodnie z domeną kultu Maryjnego.
zauważyć
powielanych
Kościoła pokazuje ewolucję jego stosunku do płci. Biblia
Religia, tradycja i rola symboli narodowych.
Nie dziwi więc obecny w polskiej tradycji i historii
etos
stworzony
przez
szlachtę
łączący
rodzinę,
z
Kościołem i ziemią. Co prawda, obecnie z etosu pozostała
tylko rodzina i jej związek z Kościołem, ale odgrywa on
wciąż istotną rolę w naszej kulturze (Środa, 1992). Kultura
szlachecka wraz z zasadami etyki katolickiej wypracowała
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
też model pożądanych cech kobiecych i męskich. Jak
płci i kierują ich działaniami. Nie bez znaczenia jest fakt,
zauważyła Magdalena Środa, u kobiet promowane były
że wyposażeni w nie postrzegają świat w sposób przez nie
cechy bierne rezerwując cechy aktywne dla mężczyzn i
zdeterminowany, np. wierząc w naturalne boskie role
wykluczając je z domeny zachowań kobiet (1992). Można
przypisane mężczyznom i kobietom.
by się zastanawiać jakie cechy z wymienionego wachlarza
możliwości są wciąż aktywne w procesie wychowania
dzieci i młodzieży. Proces socjalizacyjny kultywuje obraz
3.
SYTUACJA OBECNA
kobiety i mężczyzny ukształtowany wspólnie przez tradycję
i
Po ponad 10 latach od rozpoczęcia transformacji
etykę katolicką, takie jak role bierne u dziewcząt a
aktywne
u
chłopców.
dominować,
Chłopcy
pokazywać,
chwalić
walczyć,
systemowej, zderzenia się i otwarcia naszej kultury na
osiągać sukcesy
wzorce kulturowe innych społeczeństw, proces ewolucji
uczą
i
się
podczas gdy dziewczynki uczą się jak być pomocne,
postaw i ról płci wciąż trwa niosąc z sobą coraz więcej
opiekuńcze, i skromne - nie należy się przechwalać swoimi
widocznych
sukcesami, pod rygorem bycia osamotnioną i nie lubianą
nagłaśnianiem
przez kolegów i koleżanki. Nie rozbudza się wśród
powstaniem urzędu Pełnomocnika ds. Równego Statusu
zmian.
Ostatnie
przejawów
miesiące
nierówności
wraz
wśród
z
płci,
dziewczynek chęci walki i umiejętności konkurowania czy
Kobiet i Mężczyzn oraz
stawania
RP do prawa unijnego pojawiły się w prasie raporty
w
szranki
potyczek,
cech
niewątpliwie
aktywnych, które promowane są wśród chłopców. To
informujące
ostatnie zjawisko zostało potwierdzone przez Henryka
kulturowych ról męskich i kobiecych.
Domańskiego,
przyjmują
wskazującego
postawy
bierne
fakt,
będące
iż
kobiety
w
z
zmianach
postrzegania
społeczno-
I tak Newsweek Polska z 21 kwietnia 2002 roku,
same
zgodzie
o
wymagań dostosowania prawa
opublikował
raport
dotyczący
zmieniającej
się
roli
obowiązującym systemem wartości, oczekując na korzyści
mężczyzn i kobiet w polskim społeczeństwie. Sytuacja ta
z tego płynące (1992). Jest to pewnego rodzaju postawa
jest widoczna wśród młodych, dobrze wykształconych ludzi
wygodna, zwalniająca z „obowiązku” walki o swoje prawa,
zamieszkujących duże miasta. W tej grupie w wielu
pozycję społeczną niezależną od pozycji męża, rywalizacji
przypadkach
etc. Wychowane w poczuciu misji, i żyją wśród mitu
tradycyjnym
mężczyźni
modelu
zmienili
rolę
małżeństwa
jako
pełnioną
w
„breadwinner”
szczególnie doniosłej roli kobiety w kulturze, np. symbole
(utrzymujący rodzinę), która czasem jest przejmowana
narodowe Mater Polonia czy Matka Boska. Jednak mit
przez kobiety. Interesujący jest zatem dokonujący się
kobiety w kulturze pozostaje w sprzeczności ze
sferą
wybór wzoru ról w rodzinie, pozostający w zgodzie z teorią
jest zależna od mężczyzny
porównywalnych korzyści. Niewątpliwie trudno określić
wewnętrzną, gdzie kobieta
(Monczka-Ciechowska, 1992; Walby, 1997).
dynamikę tego zjawiska, przypuszczalnie dotyczy ono
określonego, wydaje się wąskiego segmentu polskiego
społeczeństwa i może nie być typowe i mieć tak wielkiego
Zgodnie ze stwierdzeniem Franza Boasa, kultura nie
może być zrozumiana poprzez swoje cechy lub w całości
jeśli wyrwie się ją z jej ogólnego kontekstu (2002).
wpływu
wspólnych dla ich kręgu kulturowego, kraju, całej
społeczności i jednostki. Te wartości ulegając ewolucji i
rewolucji podczas wieków istnienia, pozostawiły wpływ na
funkcjonowanie jednostek w społeczeństwie. Wymienione
determinanty i procesy socjalizacji czy sex typing, będące
integralną częścią naszej kultury pozostając w ciągłej
interakcji ze sobą są odpowiedzialne za stworzenie
przejrzystych modeli uczestnictwa kobiet i mężczyzn w
życiu społecznym i kulturze. Kobiety i mężczyźni zostali
wyposażeni w szereg wzorów zachowań, zasad
postępowania i wartości, które są typowe tylko dla jednej z
zachowania
i
przekonania
jak chciałaby tego
całości
autorka artykułu
(Więcka, 2002).
Zrozumienie kultury danej społeczności jest niemożliwe
bez zrozumienie wartości religijnych, historycznych
na
społeczeństwa,
Z kolei tygodnik „ Wprost” przestrzega kobiety
przed nadmiernymi przejawami emancypacji. Podaje
przykłady kobiet aktywnych, niezależnych, o mocnej
pozycji zawodowej, które nie radzą sobie ze swoim
życiem. Za „łapczywość” w realizowaniu swoich ambicji i
chęć przyjmowania ról „zarezerwowanych” dla mężczyzn
płacą zdrowiem fizycznym i psychicznym i nie udanym
życiem osobistym. Przesłanie artykułu jest wyraźne,
kobiety powinny wrócić w miejsce wyznaczone im przez
naturę i jej prawa. Znowu, jak w przypadku Newsweeka,
autor próbuje ekstrapolować informacje dotyczące tylko
pewnego segmentu na całe społeczeństwo. Zamierzeniem
artykułu
wydaje
się
być
poinformowanie
kobiet
o
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
konsekwencjach jakie niesie realizowanie swoich ambicji,
w tym przede wszystkim zawodowych (Wojtasiński, 2002).
Choć nie zostały przeprowadzone wyczerpujące
badania
opisujące
przekrój
zmian
ról
i
wzorców
społecznych preferowanych przez współczesne kobiety i
mężczyzn, wydaje się, iż pojawiają się rozmaite typy
układów rodzinnych, począwszy od tradycyjnych wzorów
aż
po
niestereotypowe
formy
konkubinatów
wychowujących wspólne dzieci, utrzymywanych przez
„żony”, a ojców opiekujących się dziećmi i domem na
urlopie „tacierzyńskim”.
Kolejnym
programy
z
telewizji
wyrazów
przemian
publicznej,
jak
są
np.
nowe
program
publicystyczny „Co Pani na to?”, którego uczestnikami są
kobiety –przedstawicielki świata polityki, nauki i biznesu. W
programie omawiane są bieżące sprawy, głównie ze sfery
społeczno-politycznej. Uczestniczki programu
występują
w roli „ekspertek”, prezentując swoje indywidualne poglądy
jako kobiet, naukowców etc. ale i reprezentując poglądy
kobiet jako grupy. Jest to jak dotychczas jedyny program
tego rodzaju w telewizji polskiej. Fakt, jego telewizyjnego
istnienia i
oglądalności świadczy o wyłamywaniu się
kobiet ze stereotypowych
zawodowej.
Bardzo
wzorów bierności, również
wyraźnym
echem
odbiła
się
propozycja parytetu przy obsadzania ważnych stanowisk
partyjnych
i
państwowych,
Pełnomocnika
ds.
zgodnych
Równego
z
Statusu.
programem
Niewątpliwie
powołanie go, a właściwie jej w randze ministra ma na
celu zapewnienie koordynacji polityki pro-równościowej
obu grup. Tego rodzaju działania i zmiany w systemie
prawnym wymusza bezpośrednio przyszła partycypacja
Polski w strukturach Unii Europejskiej. Wspomniany
problem nierówności jest widziany jako różny poziom
szans kobiet i mężczyzn w takich dziedzinach jak: dostęp
do pracy, szkoleń, awansów, wynagrodzeń, warunków
pracy
i
ogólnie
wszystkich
rozumianych
pracujących.
2
UE
równych
stojąc
na
możliwości
stanowisku
współczesnego egalitaryzmu w pracy, nie biorąc pod
uwagę różnic pomiędzy płcią,
szans,
za
pomocą
środków
dąży do wyrównywania
promujących
kobiety
(Boruta,1996). Polityka społeczna UE zawarta w rozdziale
społecznym Traktatu z Maasstricht, art. 119 Traktatu
Rzymskiego i „White Paper” Polityki Społecznej z 1994
wyraźnie określa ramy przyszłych zmian.
2
UE bywa postrzegana jako „gendered supra-state” (Walby, 1997)
Euro–limes – numer 1(4) – marzec 2004
www.euro-limes.ae.krakow.pl
Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej
w Krakowie
PRZYPISY:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
Acker J., „Women and Social Stratification: A Case of
Intellectual Sexism”, American Journal of Sociology
78 (1973), s. 936-945.
Aronson, E., „Człowiek Istota społeczna?”, Warszawa
1995
Baudler, G., „Bóg i kobieta – historia przemocy,
seksualizmu i religii”, URAEUS, Gdynia 1995.
Benedict, R., „Wzory kultury”, Warszawskie
Wydawnictwo Literackie Muza S.A. 2002, str. 80.
Boas, F., Wstęp do R.Benedict, „Wzory kultury”,
Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A.
2002, str.75.
Boruta, I., „Równość kobiet i mężczyzn w świetle
prawa wspólnoty europejskiej – implikacje dla Polski”,
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1996,
str. 32, 150-181.
Davis, K., W.Moore, „Some
principles
of
Stratification”, American Sociological Review 10
(1945) str.242-249.
Domański, H., Zadowolony niewolnik?: studium o
nierównościach między mężczyznami a kobietami w
Polsce, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa
1992.
Domański, H., „ Co wiadomo na temat nierówności
płci?”, ResPublica Nowa, czerwiec 2002.
Duch, D., „O władzy w rodzinie” w: Kobiety w Polsce
na przełomie wieków – Nowy kontrakt płci”, red.
M.Fuszara, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa
2002.
Fuszara, M., „Zmiany świadomości kobiet w Polsce w
latach 90-tych w: Kobiety w Polsce na przełomie
wieków – Nowy kontrakt płci”, red. M.Fuszara,
Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002.
Gazeta
Wyborcza,
„Konsekracja
Dziewicy”,
03/06/2002.
Landau-Czajka, A., „Kobiety a praca zawodowa w
podręcznikach szkolnych dla dzieci”, w: „Kobieta i
praca, wiek XIX i XX”, zbiór studiów pod redakcją
Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, Warszawa
2000.
Limanowska, B., „Między nami masochistkami –
nowa tożsamość, stare stereotypy” w: „Głos mają
kobiety: teksty feministyczne,
pod red. S.
Walczewskiej, Convictum Kraków, 1992).
Malinowska, E., „Feminizm europejski, demokracja
parytetowa a polski ruch kobiet: socjologiczna analiza
walki o równouprawnienie płci”, Wydawnictwo
Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000, str.42, 19-22.
Mead, M., Słowo wstępne w: R. Benedict „Wzory
kultury”, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza
S.A. 2002, str.62.
Monczka- Ciechowska, M., „Mit kobiety w polskiej
kulturze” w: „Głos mają kobiety: teksty feministyczne,
pod red. S. Walczewskiej, Convictum Kraków, 1992).
Rauke –Heinemann, U., „Eunuch do raju – kościół
katolicki a seksualizm”, URAEUS, Gdynia 1995, str.
131-138.
Siemieńska, R.(red), „Portrety kobiet i mężczyzn w
środkach masowego przekazu oraz podręcznikach
szkolnych: praca zbiorowa” , „Forum Kobiet” Fundacji
Fiedricha Eberta i Interdyscyplinarnego Zespołu do
Badań nad Problemami Płci i Kobiet Instytutu Studiów
Społecznych UW, Warszawa 1997.
Ślęczka, K., „Feminizm – Ideologie i koncepcje
społeczne współczesnego feminizmu”, Książnica,
Katowice 1999, str. 29.
Środa, M., : Kobiety: wychowanie, rola, tożsamość”
w: „Głos mają kobiety:teksty feministyczne, pod red.
S. Walczewskiej, Convictum Kraków, 1992.
22. Walby, S., „Gender Transformations”, Routledge,
London & New York, 1997,str. 181.
23. Więcka, A., „Słaba Płeć”, Newsweek Polska, 1/04/
2002, 16/2002, str.90-91
24. Wojtasiński, Z., „Piekło kobiet, śmiertelna pułapka
emancypacji”, Wprost, 31/03/2002, str.68
Download
Random flashcards
Create flashcards