PODSTAWOWE PROBLEMY PRAWOZNAWSTWA

advertisement
PODSTAWOWE PROBLEMY PRAWOZNAWSTWA
Prawoznawstwo- ogół nauk, które za swój przedmiot mają normy prawne i
kompleks zagadnień z normami prawnymi związany.
W ramach prawoznawstwa wyróżniamy:
- nauki historyczno-prawne
- nauki szczegółowe o prawie (dogmatyka prawa)
- nauki ogólne o prawie
Nauki historyczno-prawne – zajmują się przeszłością państwa i prawa.
W ramach tych nauk wyróżniamy:
- historię Polski państwa i prawa
- historię powszechną państwa i prawa
 nauka prawa rzymskiego (głównie w zakresie prawa cywilnegoprawo to w Europie kontynentalnej opiera się na prawie rzymskim)
- historia doktryn polityczno-prawnych (historia poglądów na państwo i
prawo, które występowały na przestrzeni wieków).
Nauki szczegółowe o prawie – (dogmatyczne), stanowią 90% prawoznawstwa.
Nauki zajmują się prawem aktualnie obowiązującym wewnątrz państwa i
prawem obowiązującym w stosunkach między państwami. Prawo, które reguluje
stosunki między państwami to prawo międzynarodowe publiczne. Należy
odróżnić od prawa międzynarodowego prywatnego, które zawiera normy
kolizyjne wskazujące jaki system prawa jest właściwy gdy występuje sprawa z
elementem zagranicznym.
W ramach nauk dogmatyczno-prawnych wyróżniamy:
- naukę prawa cywilnego
- naukę prawa karnego
- naukę prawa pracy, itp.
Prawo cywilne- zespół norm.
Nauka prawa cywilnego- zespół twierdzeń o tych normach.
Określonej normie prawa odpowiada kategoria prawa.
Siła nauk dogmatyczno-prawnych polega na związku tych nauk z praktyką.
Słabość nauk- przedmiot badań tych nauk ulega ciągłym zmianom.(
wystarczą dwa słowa prawodawcy i całe biblioteki idą na makulaturę).
1
Nauki ogólne o prawie- występują pod różnymi nazwami. Może występować
pod mianem:
- filozofii prawa: zajmuje się istotą prawa i ocenianiem prawa (czy jest
dobre czy złe).
- jurspundencji analitycznej- (nauki prawne) zajmuje się badaniem
ogólnych pojęć związanych z prawem (wina, kara, przepis, norma,
odpowiedzialność).
- Teoria prawa: formułuje ogólną teorię prawa, zjawisk prawa powinna
zajmować się prawem, które było jest i będzie, formułować twierdzenia,
które odnosiłyby się do prawa ogólnie.
Z prawoznawstwa wydziela się obecnie:
- socjologia prawa: dyscyplina naukowa badająca społeczne działania
prawa (skutki, przyczyny).
- polityka prawa: dyscyplina prawa bardziej postulowana niż realnie
istniejąca, która ma zajmować się tym jak za pomocą prawa realizować
pewne założenia i cele społeczne.
Wyróżnia się pomocnicze nauki prawoznawstwa do których można zaliczyć:
- medycyna sądowa
- wiktymologia (nauka o ofierze przestępstwa)
- kryminalistyka (nauka o wykrywaniu przestępstw)
- kryminologia (nauka o społecznych przyczynach przestępstw)
- nauka administracji (nauka o strukturach związanych z prawem
administracyjnym)
Koncepcje związane z prawem
1.
2.
3.
4.
Koncepcja prawno-naturalna
Pozytywizm prawniczy
Socjologiczne koncepcje prawne
Koncepcje psychologiczno-prawne
Ad.1) koncepcje prawno-naturalne: powstały w starożytnej Grecji,
występowały również w starożytnym Rzymie. Tu zrodziła się klasyczna
definicja prawno-naturalna zgodnie z którą prawo jest sztuką dobra i
sprawiedliwości.
Średniowiecze- Św. Tomasz, XVIII- oświecenie, J.J. Rosson, Wolter, J.
Lock- duży rozwój koncepcji prawno-naturalnych. Odgrywały one rolę
ideologiczną. Renesans koncepcji po II wojnie światowej.
Ustawowe bezprawie- koncepcja, były ustawy ale nie było prawa(Niemcy).
2
Klasyfikacja koncepcji prawno-naturalnych:
- koncepcje religijne, zakładają, iż prawo natury pochodzi od Boga
- koncepcje laickie, zakładają, iż prawo natury pochodzi z rozumu
człowieka, z naturalnego porządku rzeczy
- koncepcje statyczne, zakładają, iż prawo natury jest jedno, stałe i
niezmienne
- koncepcje dynamiczne, zakładają, iż prawo natury się zmienia w
zależności od czasu, miejsca, kontekstu społeczno-politycznego
Siła tych koncepcji polega na tym, że odzwierciedlają odwieczne dążenie do
dobra i sprawiedliwości.
Ad.2) pozytywizm prawniczy: ukształtował się w drugiej połowie XIX w. u jego
podstaw leży pozytywizm filozoficzny, za którego twórcę uchodzi August
Conte. Pozytywizm ten lży też u podstaw współczesnej wiedzy i nauki
odwoływań się do empiryzmu (doświadczenie) i racjonalizmu(rozumu).
Pozytywizm ten powstał w opozycji do koncepcji prawno-naturalnych, które
uznawał za metafizykę czyli coś co nie istnieje realnie.
Pozytywiści utożsamiali prawo z tekstem prawnym (ustawa, przepisy, akty
pochodzące od prawodawcy). Według pozytywistów głównym zadaniem nauki
prawa miał być opis i systematyzacja tekstów prawa.
Pozytywiści programowo odcinali prawo od moralności przede wszystkim
postulowali aby nad prawem prowadzić badania nad prawem aktualnie
obowiązującym a nie zajmować się badaniami jaki prawo powinno być( de lege
ferenda).
Za ojca pozytywizmu prawniczego uchodzi J. Austin. Uznawał on, że prawem
jest rozkaz suwerena zabezpieczony sankcją. Myśl Austina kontynuował Loyd
Chart.
W pełni pozytywizm prawniczy rozwinął się w Niemczech w II połowie XIX w.
Przedstawicielem był J. Jelinek.
Poglądy pozytywizmu trafiały na bardzo podatny grunt.
Wady pozytywizmu prawniczego
- oderwanie prawa od moralności
- nie dokonywanie ocen prawa
- oderwanie prawa od sfery rzeczywistości społecznej (brak badań
socjologiczno-prawnych).
Zalety
- pewność prawa (wiadomo co jest prawem, a co nim nie jest)
3
Ad.3) koncepcja socjologiczno-prawna(nowożytna): początek w XX w. W
Niemczech. Prekursor Rudolf Ihering, napisał „Walka o prawo”, „Interes w
prawie”. Twierdził, że prawo to nic innego jak przymusowo chroniony interes.
Prawo powstaje w rezultacie walki pomiędzy sprzecznymi interesami, a tan
interes który ma najsilniejsze poparcie staje się prawem.
Na gruncie niemieckim żywe prawo sformułował E. Erlich – prawo oderwane
od tekstów prawnych.
Dwa nurty tych koncepcji rozwinęły się w St. Zjednoczonych w latach 1950,60 :
- funkcjonalizm prawniczy: przedstawiciele R Pound
- realizm prawniczy: przedstawiciele Holmes
Funkcjonalizm ujmował prawo jako środek kontroli społecznej czyli środek
wpływu na zachowanie adresata. W związku z powyższym postulował by
prawo badać przy pomocy metod socjologicznych i koncentrować się na
społecznych skutkach działania prawa.
Wady: realiści programowo oddzielali prawo w książkach od prawa w
działaniu uznając, że nie jest prawem to, co jest zapisane w książkach i
kodeksach, a to jak faktycznie postępują sędziowie i prawnicy.
Ad.4) psychologiczna koncepcja prawa: twórca Leon Petrażycki, profesor
uniwersytetu w Rosji carskiej. W 1917r. przybył do Polski, 1932r. popełnił
samobójstwo.
Lokował prawo w sferze przeżyć psychicznych. Wyróżnił specyficzny rodzaj
przeżyć- nazwał jako emocje etyczne czyli narzucająca się wewnętrzna
konieczność potępienia w pewien określony sposób. Metoda badawcza to
introspekcje (wnikanie w samego siebie, obserwacja własnych przeżyć
psychicznych).
Każda z koncepcji lokuje prawo w innej sferze
- pozytywizm uznaje, że prawem są wypowiedzi językowe przybierające
postać norm
- koncepcje socjologiczne uznają za prawo fakty społeczne przewijające się
w postać zachowań
- psychologiczne koncepcje prawa uznają za prawo przeżycie psychiczne
- w ujęciu prawno-naturalnym prawo będzie pewną wartością
W Polsce dominuje koncepcja pozytywistyczna. Sposób kształcenia
prawników to sposób pozytywistyczny.
Prawo a inne systemy normatywne
4
Twórca koncepcji żywego prawa miał wiele racji, iż większość norm wynika
z motywacji pozaprawnych (norm moralnych, religijnych).
Prawo dochodzi zwykle do głosu w wyniku konfliktu.
Inne systemy normatywne
-
moralność
zwyczaje
religia
normy organizacji społecznych
Moralność- to ukształtowany historycznie kompleks norm postępowania u
podstaw których leżą oceany dobra i zła.
Moralność ma zwykle charakter grupowy gdzie występują podobne oceny.
Są też oceny gdzie moralność ma charakter jednostkowy. Należy wyróżnić
elementarne normy moralne- wspólne dla większości danego społeczeństwa
np. nie zabijaj.
Od moralności należy odróżnić etykę, która jest nauką o moralności.
Przedmiotem etyki jest badanie tego co jest dobre a co jest złe.
Rodzaje etyki
- teologiczna: ma związek z religią, np.. katolicyzm odpowiada na pytanie
co jest dobre a co złe
- filozoficzna: uprawniona poza religią. Od wielu lat trwa spór co jest dobre
a co złe
- opisowa: opisuje normy moralne, które funkcjonują w społeczeństwie
- normatywna: nie opisuje norm a formułuje katalogi norm z
uzasadnieniem, że te normy są normami moralnymi
Cechą wspólną prawa i norm moralnych jest to, że stanowią normy
postępowania.
Prawo- to przymus państwowy.
Różnice pomiędzy prawem a moralnością
- prawo jest jedno w danym społeczeństwie, a moralności wiele
- prawo jest skodyfikowane (spisane), a moralność funkcjonuje w
świadomości społecznej
- na straży norm prawnych stoją sankcje skupione (zinstytucjonalizowane),
na straży norm moralnych stoją sankcje rozsiane
(niezinstytucjonalizowne)
- prawo reguluje z natury swojej zachowania uzewnętrznione natomiast
przedmiotem norm i ocen moralnych mogą być myśli człowieka i uczucia
5
Zwyczaje – to zespół norm postępowania u podstaw których leży tradycja czyli
długotrwała praktyka poparta przeświadczeniem, że w danych okolicznościach
należy tak, a nie inaczej postępować.
Zwyczaje w każdym społeczeństwie mają charakter zróżnicowany od zwyczaju
należy odróżnić prawo zwyczajowe.
Prawo zwyczajowe- zwyczaj uznany przez organizację państwową za prawo.
Pojęcie zwyczaju jest szersze od prawa zwyczajowego. W Polsce prawo
zwyczajowe odgrywa rolę marginalną (wyjątek prawo morskie, które oparte jest
na prawie angielskim).
Warunki doktrynalne by zwyczaj mógł być uznany za prawo zwyczajowe:
- zwyczaj powinien obowiązywać od niepamiętnych czasów
- powinien być w miarę sprecyzowany
- nie może być sprzeczny z prawem aktualnie obowiązującym
Religia
Są społeczeństwa, gdzie religia odgrywa dużą rolę (islam), w Europie, Polsce, a
są społeczeństwa, gdzie religia odgrywa rolę marginalną (kraj Skandynawskie,
Niemcy). W państwach europejskich króluje zasada oddzielenia religii od
państwa.
Konkordat- umowa regulująca stosunki kościół-państwo.
Normy religijne możemy podzielić na:
- normy sensu stricto (w ścisłym znaczeniu tego słowa), pochodzenie od
istoty nadprzyrodzonej (od Boga)
- normy religijne sensu largo (w szerokim znaczeniu tego słowa)
pochodzenie od organizacji wyznaniowych
Normy organizacji społecznych:
Najwyższą formą organizacji jest państwo.
- stowarzyszenia
- zrzeszenia
- partie polityczne
- spółki
- związki zawodowe
6
Organizacje dają siłę. Partia zrzesza członków, zajmuje jakąś pozycję (partia
kanapowa) i może decydować za całe społeczeństwa. Powinien być
zachowany stan równowagi.
Przystępując do organizacji bierzemy na siebie obowiązek przestrzegania
norm danej organizacji. Takie normy zawarte są w statutach danej
organizacji.
Najgorszą sankcją za nieprzestrzeganie norm organizacji jest wykluczenie.
Zasady współżycia społecznego (Art. 58 KC)
Czym są zasady- koncepcja szeroka- zgodnie z którą zasady współżycia to
wszystkie normy społeczne oprócz norm prawnych.
Koncepcja wąska- zgodnie z którą zasady to tylko wyłączenie części norm
moralnych, które uzewnętrzniają się w stosunkach z innymi członkami
społeczeństwa.
Zasady współżycia w prawie są czymś wyjątkowym. Główną funkcją zasad
współżycia społecznego jest uelastycznianie prawa i zbliżanie prawa do życia.
Powstawanie prawa
Historycznie biorąc wyróżniamy następujące sposoby powstawania prawa:
-
stanowienie
zwyczaj
precedens
umowa
opinie uczonych
stanowienie- polega na tym, że kompetentne (upoważnione przez prawo) organy
państwowe wydają akty prawotwórcze. Cechą charakterystyczną stanowienia
prawa jest to, że prawo samo określa sposób swojego powstawania (jakie organy
tworzą prawo, procedury, itp.)
Rezultatem stanowienia prawa są tzw. Systemy prawa stanowionego, które
charakteryzują się następującymi cechami:
- w systemach tych normy prawne mają charakter norm generalnych i
abstrakcyjnych
- w systemach tych następuje oddzielenie stanowienia prawa od
stosowania prawa (inne organy stanowią prawo, inne stosują prawo)
- systemy te mają strukturę hierarchiczną tzn. w systemach tych podstawą
obowiązywania norm niższego rzędu są normy wyższego rzędu np.
podstawą obowiązywania ustawy jest konstytucja
7
- duża rola kodeksów, to ustawa, która w sposób możliwie wyczerpujący
reguluje daną dziedzinę stosunków społecznych
System prawa stanowionego to Europa Kontynentalna i Ameryka Południowa.
Pierwszym prawem stanowionym były daniny (podatki).
zwyczaj-jest pierwotną formą powstawania prawa znacznie wyprzedzającą
prawo stanowione.
Społeczności pierwotnie rządziły się zwyczajami. Również z władzą pojawiło
się prawo zwyczajowe.
precedens- jest to decyzja organu stosującego prawo, która stanowi wzór dla
rozstrzygania spraw podobnych.
W zależności od organu rozstrzygającego wyróżniamy:
- precedensy sądowe
- precedensy administracyjne
- precedensy parlamentarne
Ojczyzną prawa precedensowego jest W. Brytania, gdzie system kształtował
się od XI w. na skutek działalności tzw. Sądów królewskich.
Cech charakterystyczne coman low:
-
podstawową formą prawotwórstwa jest decyzja sądowa
za normy prawne uchodzą normy indywidualne i konkretne
nie ma oddzielenia od stanowienia i stosowania prawa
w tych systemach obowiązuje zasada stare decisis (stałości decyzji). Sądy
niższej instancji i równorzędne są związane orzeczeniami sądów wyższej
instancji i sądów równorzędnych w sprawach istotnie podobnych
System ma charakter cazustyczny- wyrasta z życia.
Rozprzestrzenienie się na byłe kolonie angielskie, USA.
umowy- zgodne oświadczenie co najmniej dwóch stron są podstawowym
źródłem prawa w prawie międzynarodowym publicznym.
opinie uczonych- stanowiły źródło prawa w starożytnym Rzymie, gdzie
poszczególni uczeni juryści mogli od cesarza otrzymywać przywilej na mocy
którego ich opinie miały charakter wiążący dla sądu.
Opinie uczonych są źródłem prawa w prawie islamskim (nazywanym szariat).
System źródeł prawa w Polsce. Źródła prawa w znaczeniu:
- źródła poznania prawa, wszystko to z czego dowiadujemy się o treści
norm prawnych (M.P, Dz. U.)
- źródła prawa w znaczeniu materialnym, czynniki mające wpływ na treść
prawa. Mogą być bardzo różnorodne- moralne, polityczne, religijne.
8
- źródła prawa w znaczeniu formalnym, formy egzystencji norm prawnychustawa, rozporządzenia, zarządzenia.
- Źródła prawa w znaczeniu właściwym, decyzje organów państwa
ustanawiające normy generalne i abstrakcyjne.
System źródeł prawa Obowiązująca konstrukcja wyróżnia:
1.
-
Prawo powszechnie obowiązujące:
konstytucja
ustawy
ratyfikowane umowy międzynarodowe
rozporządzenia
akty prawa miejscowego
Wymóg publikacji by prawo nabrało mocy obowiązującej. Konstrukcja stanowi,
iż obowiązki na obywateli mogą być nałożone na podstawie prawa powszechnie
obowiązującego.
2. Prawo wewnętrznie obowiązujące – jest to prawo kierowane do pewnych
struktur i organizacji i prawo może wywierać skutki prawne tylko
wewnątrz tych struktur i organizacji, np. regulamin sejmu, uchwały RM,
zarządzenia poszczególnych ministrów.
Publikacje prawa
Prawo powinno być publikowane z kilku względów:
- jeżeli prawodawca chce by adresaci przestrzegali prawa, muszą to prawo
znać
- obowiązują dwie zasady:
*nieznajomość prawa szkodzi
*nieznajomość prawa nie uniewinnia, stąd nikt nie może się tłumaczyć, iż
prawa nie zna.
Publikacja prawa stwarza tzw. Fikcję powszechnej znajomości prawa,
stwarza domniemanie, że adresaci znają prawo.
System prawa w Polsce wzbogacony jest o system prawa wspólnotowego,
który nie ma pierwszeństwa nad prawem krajowym.
System prawa
Jest to ogół norm prawnych obowiązujących w danym państwie, w danym
odcinku czasu.
9
Użycie słowa zakłada, że normy prawne jako elementy systemu są
uporządkowane i zhierarchizowane.
W systemie prawnym pomiędzy normami jako elementami systemu,
zachodzą co najmniej dwojakiego rodzaju związki:
- związki hierarchiczne, podstawą obowiązywania norm niższego rzędu są
normy wyższego rzędu
- związki treściowe wynikające z tego, że system prawa oparty jest na
wspólnych zasadach
Zasady prawa mogą być rozumiane dwojako:
1. W sensie opisowym- są to pewne idee i postulaty związane z prawem
2. Zasada prawa w znaczeniu normatywnym- są to przepisy mające w
systemie prawa szczególnie ważną i istotną rolę.
Wszystkie normy wyróżnione w konstrukcji są ogólnymi zasadami prawa.
Przyjmuje się, iż gałęzie prawa skodyfikowane posiadają ogólne zasady
prawa. Odgrywają one istotną rolę w procesie interpretacji prawa.
System prawa powinien być:
1. Niesprzeczny- ewentualne sprzeczności, które mogą powstać usuwamy
przy pomocy reguł kolizyjnych. Wyróżniamy reguły:
- chronologiczna: norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą pod
warunkiem, iż mają co najmniej równą moc prawną
- hierarchiczna: norma późniejsza nie uchyla wcześniejszej o ile ta ma
wyższą moc prawną
- merytoryczna: norma szczególna uchyla normę ogólna
2. Zupełny- zupełność kwalifikacyjna, która występuje wówczas, gdy o
każdym stosunku społecznym możemy powiedzieć, że jest zakazany,
nakazany, indyferentny (obojętny prawnie).
Zupełność prawna w znaczeniu proceduralnym- system prawa jest zupełny
jeżeli obowiązuje reguła generalnego nakazu rozstrzygnięcia.
Środkiem do usuwania luk w prawie jest analogia. Wyróżniamy analogie:
- juris (z prawa), gdy sięgamy do ogólnych zasad systemu prawa
- analogia z ustawy (legis), gdy sięgamy do przepisu prawa, który w sposób
najbardziej podobny reguluje dany przypadek.
W systemie prawa występuje bardzo wiele podziałów. Podział prawa od czasów
rzymskich:
- ius, prawo świeckie
- fas, prawo boskie
inny podział:
- prawo prywatne, działające w interesie obywateli
- prawo publiczne, działające w interesie państwa rzymskiego
10
Taki podział wprowadził Ulpian.
XIX w wprowadzono dodatkowe kryteria uznając, iż:
- prawo publiczne to prawo subordynacji i podporządkowania, którego
naruszenie jest ścigane z urzędu
- prawo prywatne, to prawo równorzędności stron, którego naruszenie jest
ścigane na wniosek
- prawo materialne, reguluje pierwotne uprawnienia i obowiązki
- prawo formalne, dzieli się na:
*ustrojowe, reguluję strukturę, kompetencję organów
*procesowe, reguluje sposób realizacji prawa pierwotnego
Prawo materialne bez prawa procesowego byłoby martwą literą. We
współczesnym prawie rola procedur rośnie.
Podział systemu prawa na gałęzie
Gałęzie prawa- ukształtowany historycznie zespół norm prawnych
regulujących daną dziedzinę stosunków społecznych według określonej
metody regulacji prawnych.
Kryterium uzupełniającym jest metoda prawnej regulacji. Metody:
- cywilistyczna, charakteryzuje się pewną równorzędnością podmiotów.
Podstawowym sposobem nawiązywania stosunku prawnego jest umowa.
- administracyjna, charakteryzuje się prawną nie równorzędnością
podmiotów.
- karna, system nakazów i zakazów obwarowany karami.
Rodzaje systemów prawa.
Rene Dawid- francuski uczony zajmował się ... prawniczą, wyróżnił
następujące rodzaje systemów prawniczych:
1. Systemy romańko-germańskie: systemy prawa stanowionego, wywodzące
się z Francji lub Niemiec
2. Systemy Comon Lock: system prawa precedensowego, pochodzi z Angli
3. Systemy prawne państw socjalistycznych (Kuba, Korea Północna, Chiny)
4. Systemy prawne oparte na religii, np.:
- systemy prawne odwołujące się do islamu (państwa mułzumańskie), z
jednej strony państwa laickie(Turcja), z drugiej strony tradycyjne
państwa(Arabia Saudyjska, Kuwejt, Iran)
Islam VI-VII w.
Kanony islamu:
11
- Wyznanie wiary: nie ma Boga prócz Allacha, a Mahomet jest jego
prorokiem.(to wiara monoteistyczna). Mahomet był ostatnim prorokiem.
Podłożem islamu jest judaizm i chrześcijaństwo.
- Modlitwa: powinno się ją odmawiać 5 razy dziennie, gdziekolwiek się
jest. Rytualna modlitwa wspólna w meczecie w piątek. Meczet to nie
kościół ale miejsce modlitwy. Modlitwę prowadzi imann (może być nim
każdy, kto ma szacunek innych)
- Obowiązek jałmużny: nakaz dzielenia się z biedniejszymi członkami
wspólnoty
- Obowiązek odbycia co najmniej raz w życiu pielgrzymki do Mekki. Ten,
który był w Mekce może nosić zielony turban) W Mekce jest słynny
kamień( święty kamień), prawdopodobnie jest nim meteoryt.
- Ramadan: post muzułmański (październik) od wschodu do zachodu
słońca zakaz jedzenia i picia. Uczty tylko nocą.
- Obowiązek świętej wojny (dżihad)
Na gruncie islamu wyrósł Szariat- tradycyjne prawo muzułmańskie, reguluje
całokształt życia, normy moralne, zwyczajowe, reguluje sprawy z zakresu
prawa prywatnego, nie wykształcił norm proceduralnych.
Orzeka –Kadi, system sądownictwa jednoinstancyjny, odstępstwo od islamu
jest karane śmiercią.
Źródła: Koran, Sunna (spisana przypowieść z życia Mahometa i jego
towarzyszy), Idżima- zgodna opinia uczonych.
Systemy prawne państw postkolonialnych:
Cecha charakterystyczna: opierają się systemach prawnych metropolii.
Formy porządkowania prawa:
1. kompilacja: uporządkowanie prawa według daty wydarzeń lub
przedmiotu regulacji.
2. unifikacja: ujednolicenie prawa, po 1918 r. miało wejść w Polsce jednak
nastąpiło to dopiero w latach 30-tych.
Biorąc pod uwagę stosunek prawa Europejskiego do prawa Krajowego są
formą rozporządzenia. We wszystkich państwach Europy są te same
regulacje.
Formą zbliżania prawa harmonizacji są dyrektywy, na skutek ich działania w
poszczególnych państwach regulacje są podobne.
3. tekst jednolity: wówczas, gdy akt prawotwórczy był wielokrotnie
zmieniany (nowelizowany). Wydaje się w formie obwieszczenia
właściwego ministra, nie jest to działalność prawotwórcza a jedynie
techniczna.
4. kodyfikacja: kodeks, to ustawa, która w sposób możliwie wyczerpujący
reguluje daną dziedzinę stosunków społecznych. Jest to działalność
prawotwórcza (wydanie).
12
Stosowanie prawa- polega na tym, że organy państwa na podstawie norm
generalnych i abstrakcyjnych wydają normy indywidualne i konkretne (np.: art.
415 KC)
Inna definicja:
Stosowanie prawa- jest to proces ustalania konsekwencji prawnych faktu
poprzez organy państwowe na podstawie norm prawa obowiązującego.
Rezultatem tego prawa jest decyzja stosowania prawa o charakterze
indywidualnym i konkretnym (np.: policjant zatrzymuje uczestnika ruchu i
konfrontuje czy zachowanie jest zgodne z prawem o ruch drogowym)
Sądowy model stosowania prawa: budowa takiego modelu polega na
wyodrębnieniu poszczególnych etapów (czynności) jakich dokonuje organ
stosujący prawo:
1. ustalenie stanu faktycznego
2. zebranie przepisów, które będą się odnosiły do danego stanu
3. wykładnia przepisów (interpretacja)
4. subsumpcja
5. ustalenie konsekwencji prawnych czyli wydanie decyzji stosowania
prawa
Ad.1) Sąd musi ustalić jak było, jaka była sekwencja zdarzeń. Stan faktyczny
ustalamy za pomocą środków dowodowych. Katalog środków dowodowych
nie jest zamknięty, najczęściej są to:
- przesłuchania świadków
- dowody z dokumentów
- oględziny
- przesłuchanie stron
- wyjaśnienia obwinionego
- opinia biegłych
- nagrania
Dowody dzielimy na:
- osobowe: przesłuchanie świadków
- rzeczowe: siekiera jako dowód
- bezpośrednio: widział jak było
- pośrednie: słyszał jak było
Obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodu. Od tej zasady są wyjątki:
- nie można przesłuchiwać duchownego co do faktów, których dowiedział
się przy spowiedzi
- nie można przesłuchiwać obrońcy co do faktów, których dowiedział się
prowadząc obronę
- osoba bliska oskarżonemu ma prawo odmówić zeznań
13
Przy ustaleniach stanu faktycznego istotną rolę odgrywają domniemania
prawne i fikcje prawne.
Domniemanie prawne- są to przepisy ... w przypadku ustalenia stanu rzeczy
A, że miał miejsca stan rzeczy B. Opiera się na domniemaniu faktycznym a
domniemanie faktyczne na prawdopodobieństwu życiowym.
Domniemanie prawne istotną rolę odgrywa w prawie cywilnym i w prawie
rodzinnym i opiekuńczym. Upraszcza ono procesy dowodowe i przerzucają
ciężar dowodów.
Wykładnia prawa (interpretacja prawa) jest podstawowa czynnością jaką
wykonuje prawnik (co znaczy dane słowo, zwrot). Wykładnia prawa trwa
ułamek sekundy, godzinę, dzień.
Wykładnia prawa – jest to operacja myślowa polegająca na ustaleniu sensu
i znaczenia przepisów prawnych. Przebiega według pewnych reguł, zwanych
egzegezy prawniczej – nie są one spisane i skodyfikowane ale funkcjonują w
świadomości prawniczej.
Ze względu na stosowane dyrektywy interpretacji wyróżniamy 3 sposoby
wykładni prawa:
1. wykładnie językową
2. wykładnie systemową
3. wykładnie funkcjonalną
Pomocniczo stosowane to:
- wykładnia porównawcza
- wykładnia historyczna
Ad1) Wykładnia językowa- w systemach prawa stanowionego stanowi
najważniejszy rodzaj wykładni.
Wykładnię rozpoczynamy zawsze od wykładni językowej (punkt wyjścia).
Clara non sunt inpretenta – rzecz jasna, oczywista nie wymaga wykładni.
Wykładnia językowa polega na ustalenia znaczenia przepisu w kontekście
języka prawnego (tekstów prawnych), języka prawniczego(język
wypowiedzi o prawie), języka potocznego (język jakiego używamy w życiu
codziennym, język wieloznaczeniowy, gdzie występują duże możliwości
błędu).
W ramach wykładni językowej funkcjonują szczegółowe dyrektywy
interpretacyjne, np.:
- jeżeli istnieje definicja ustawowa to zwrotowi nie można nadać innego
znaczenia
- nie wolno tak interpretować przepisu aby cokolwiek pominąć
Ad2) Wykładnia systemowa- polega na ustaleniu znaczenia przepisu w
kontekście systemu prawa, polega ona na tym, że chcąc zrozumieć element
należy odwołać się do całości.
14
Szczegółowe dyrektywy:
- interpretując przepis należy brać pod uwagę usytuowanie przepisu w
tekście prawnym (argument a rubryka)
- jeżeli na gruncie wykładni językowej mamy wątpliwości to należy
wybrać takie rozwiązanie, które zgodne jest z zasadami systemu prawa
zasady systemu prawa- są to te normy, które w systemie prawa odgrywają
szczególnie ważną i istotną rolę.
Ad3) wykładnia funkcjonalna (celowościowa)- polega na ustalenia
znaczenia przepisu w kontekście celów i funkcji prawa.
W wykładni celowościowej dużą rolę odgrywają oceny moralne, polityczne,
religijne, ekonomiczne. Z tych względów wykładnia ta może okazać się
najmniej precyzyjna.
Jeżeli w procesie wykładni odwołamy się tylko i wyłącznie do wykładni
celowościowej to zwykle nie wróży to pozytywnego wyniku.
Wykładnia porównawcza- interpretując prawo odwołujemy się do innych
systemów prawa
Wykładnia historyczna- polega na odwołaniu się do materiałów stosujących
podstawy wydania prawa np.: do protokółów komisji sejmowej.
Teoria wykładni prawa
Od aktów wykładni prawa należy odróżnić teorię wykładni- rozważania na
temat wykładni i ich rezultaty.
Wyróżniamy tzw.
- statystyczne teorie wykładni, które zakładają, że przepis prawa winien
mieć raz na zawsze ustalone znaczenie
U podstaw tej teorii leżą takie wartości jak pewność i bezpieczeństwo prawa.
- dynamiczne teorie wykładni, które zakładają, że znaczenie przepisu
winno się zmieniać w zależności od kontekstu politycznego, społecznego,
gospodarczego.
- U podstaw leży taka wartość jak zbliżanie prawa do życia.
Organy ochrony i pomocy prawnej
Z prawem wiąże się cały szereg instytucji, których zadaniem jest ochrona
prawna i pomoc w stosowaniu i realizacji prawa.
Organami prawa są:
1. sądy
2. prokuratura
3. policja
15
4. komornicy
Ad1) W Polsce są sądy powszechne i sądy szczególne. Zadaniem sądów jest
wymiar sprawiedliwości, działają na zasadzie niezawisłości sędziowskiej.
Do sądów powszechnych w Polsce zaliczmy:
1. sądy rejonowe
2. sądy okręgowe
3. sądy apelacyjne
Zasadą jest, że w I instancji sprawę rozpatruje sąd rejonowy. Od
orzecznictwa sądu rejonowego przysługuje apelacja do sądu okręgowego.
Jeżeli w I instancji orzekał sąd okręgowy to apelacja przysługuje do sądu
apelacyjnego. W pewnych przypadkach przewidzianych prawem od
orzeczenia w II instancji przysługuje kasacja do SN. Kasację można wnieść
tylko za pośrednictwem adwokata lub radcy prawnego (tzw. Przymus
adwokacki).
W SN występuje instytucja przedsądu- badanie czy dana sprawa kwalifikuje
się do rozpoznania przez sąd najwyższy.
Do sądów szczególnych w Polsce zaliczamy:
1. sądy wojskowe (I instancja to sąd garnizonowy, II instancja to sąd
okręgowy. Jurysdykcja sądów wojskowych dotyczy tylko i wyłącznie
osób pełniących czynną służbę wojskową i dotyczy spraw karnych).
2. wojewódzkie sądy administracyjne (od orzeczeń, których przysługuje
kasacja do NSA w Warszawie)
Sądy administracyjne przede wszystkim rozpatrują skargi na ostateczną
decyzję administracyjną badając czy decyzja jest zgodna z prawem zarówno
od strony materialnej jak i formalnej. Sąd ten nie przeprowadza
postępowania dowodowego.
Wadą tych sądów jest to, że sprawa rozpatrywana jest od 2,5 do 3 lat.
3. Trybunał Stanu, który w Polsce istniał w okresie międzywojennym.
Powołany przez komunistów w latach 80-tych.
Trybunał ma orzekać o odpowiedzialności prawnej osób pełniących
najważniejsze stanowiska w państwie za naruszenie Konstytucji lub innej
ustawy. (prezydent, premier, ministrowie)
Konstrukcja odpowiedzialności przed Trybunałem zawiera elementy
polityczne. Przez uchwałę sejmu osoba jest pociągnięta do
odpowiedzialności przed Trybunał. Odpowiedzialność przed Trybunałem ma
charakter profilaktyczny niż faktyczny.( Czechowicz, minister skarbu).
16
4. Trybunał Konstytucyjny- powołany na początku lat 80-tych, główne
zadania:
- bada zgodność ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją
- bada zgodność aktów ponadustawowych z Konstytucją i ustawami
- rozpatrywanie indywidualnych skarg konstytucyjnych
- orzekanie o zgodności działalności partii i celów działania partii z
Konstytucja
- rozpatrywanie sporów kompetencyjnych
Ad2) Prokuratura, zorganizowana na dwóch zasadach:
1. zasada wieloszczeblowosci, polega na tym, że istnieje wiele szczebli
jednostek prokuratury:
- rejonowa
- okręgowa
- apelacyjna
- krajowa
Prokurator generalny, którym jest minister skarbu.
2. zasada hierarchicznego podporządkowania
Prokuratura niższego szczebla musi wykonywać polecenia prokuratury
wyższego szczebla. Podstawowe zasady organizacji prokuratury spotykają
się z krytyką. Np.:
- zwierzchnikiem prokuratury jest minister sprawiedliwości, a jest to
stanowisko polityczne
- wieloszczeblowość prokuratury
- zasada hierarchicznego podporządkowania prowadzi prokuraturę
okręgowa, za chwilę prokuraturę apelacyjną. Nie służy to efektywnemu
pracowaniu. Wielość szefów utrudnia.
Głównym zadaniem prokuratury jest ochrona praworządności. W ramach tej
ochrony prokuratura zajmuję się ściganiem przestępstw. W sprawach
karnych prokuratura jest oskarżycielem publicznym czyli reprezentuje interes
zbiorowy.
Organy pomocy prawnej:
- adwokaci
- radcy prawni
- notariat
Działają na zasadzie samorządu zawodowego.
Głównym zadaniem jest świadczenie pomocy prawnej.
Pomoc prawna- polega na zastępstwie w postępowaniach sądowych,
sporządzaniu opinii prawnych, udzielanie porad prawnych, przygotowanie
projektów aktów, np.: projektów umów.
17
Różnica między adwokatem a radcą prawnym
Adwokat- świadczy pomoc w najszerszym zakresie
Radca- nie może świadczyć pomocy w sprawach karnych, sprawach
rodzinnych i opiekuńczych jak również nie mogą przed sądem reprezentować
osób fizycznych jeżeli pozostają w stosunku pracy jako radcy prawnego.
W praktyce występuje specjalizacja tych zawodów:
Adwokat- sprawy karne, cywilne, rodzinne i opiekuńcze
Radca prawny- prawo pracy, podatkowe, prawo spółek handlowych
Notariat- został powołany do dokonywania czynności prawnych dla których
ustawa wymaga formy aktu notarialnego.
Akt notarialny- notariusz ponosi odpowiedzialność za akt, a w przypadku
poświadczenia notarialnego podpisu, notariusz poświadcza, że w jego
obecności złożono podpis.
18
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

2-2=0

2 Cards jogaf85537

Create flashcards