instrumenty aktywnej i pasywnej polityki zatrudnienia

advertisement
POJĘCIE
I
ISTOTA
POLITYKI ZATRUDNIENIA
W literaturze spotyka się różne definicje polityki zatrudnienia. W aspekcie
praktycznym przyjmuje się, że polityka zatrudnienia to działalność władz państwowych i
społecznych, zmierzająca do równoważenia podaży i popytu na pracę, ułatwiająca
gospodarowanie zasobami pracy w organizacjach, podejmowanie jednostkowych decyzji
zatrudnionych oraz ochronę tych, którzy nie mogą być uczestnikami gry rynkowej1.
We współczesnych gospodarkach rynkowych oznacza ona całokształt środków i
działań państw, skierowanych na maksymalizację poziomu zatrudnienia i uniknięcie
bezrobocia lub jego zwalczanie2. W niektórych krajach synonimem polityki zatrudnienia
stał się zatem termin „polityka przeciwdziałania bezrobociu 3 . Rozumiana jako czynne
oddziaływanie władz państwowych na rynek pracy pod kątem potrzeb gospodarczych
kraju oraz godzenia interesów pracodawców i pracobiorców, coraz częściej w nazwie
zastępowana jest terminem -„polityka rynku pracy".
1
A. Francik, A. Pocztowski, Wybrane problemy zatrudnienia i rynku pracy. Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Kraków 1993, s. 58.
A. Karpiński, Zakres interwencji państwa we wspólnych gospodarkach rynkowych, Ossolineum, Wroctaw-Warszawa-Kraków 1992, s. 121.
3
Tamże. s. 121.
2
Współczesna polityka zatrudnienia obejmuje m.in. problemy przygotowania
zawodowego młodzieży (stykając się z polityką oświatową), podnoszenia kwalifikacji i
przekwalifikowania
pracujących,
zwiększania
mobilności
czynnika
pracy,
harmonizowania dynamiki wzrostu liczby stanowisk pracy z przygotowaniem zasobów
siły roboczej, regulacji stosunków pracy. Stąd też polityka zatrudnienia jest ściśle
powiązana z szeregiem dyscyplin szczegółowych, wchodzących w skład polityki
spłleczno-gospodarczej, będąc jednocześnie jej integralnym i instrumentalnym
podsystemem.
Podstawowe funkcje polityki zatrudnienia to4:
 funkcja
społeczna
wyznaczaną
przez,
obecne
i
przyszłe
warunki
rozwoju społecznego,
 funkcję ekonomiczną (wzrostową), według której zatrudnienie stanowi
istotny czynnik wzrostu gospodarczego - przyspieszając wzrost zatrudnienia l u b
zwiększając jego efektywność można przyspieszyć postęp ekonomiczny,
 funkcja dochodowa, związana z uczestniczeniem ludzi w tworzeniu i podziale
dochodu narodowego,
 funkcja poznawczo-normatywna dotycząca systemu kształcenia.
Wchodząc w zakres ogólnych funkcji polityki ekonomicznej, polityka zatrudnienia
podejmuje następujące zadania szczegółowe:
 redukcję bezrobocia,
 likwidację ubóstwa,
 wypełnianie luki zatrudnieniowej,
 oddziaływanie na decyzje w sprawie wyboru miedzy bezrobociem a inflacją.
 reorientowanie instytucji rynku pracy
Wiodącym celem polityki zatrudnienia jest realizacja pełnego zatrudnieniu.
Pojęcie to ma w literaturze różne interpretacje, oznacza np.: likwidacje nadwy żek siły
roboczej, likwidację bezrobocia lub osiąganie wysokiego poziomu zatrudnienia. Celowi
temu podporządkowane są cele instrumentalne polityki zatrudnieniu oraz programy rządowe
.
PODSTAWOWE POJĘCIA Z RYNKU PRACY
Bezrobotny5 oznacza to osobę nie zatrudnioną i nie wykonującą innej pracy
zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu
pracy obowiązującego w danym zawodzie lub w służbie, nie uczącą się w szkole w
systemie dziennym, zarejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania
powiatowym urzędzie pracy, jeżeli:
 ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych absolwentów,
 kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat,
 nie nabyła prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, renty
szkoleniowej albo po ustaniu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej,
zaprzestaniu prowadzenia pozarolniczej działalności nie pobiera zasiłku
przedemerytalnego,
świadczenia
przedemerytalnego,
świadczenia
rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub wychowawczego
4
B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, PWN, Warszawa 1999, s.467-468.
5
Ustawa z dnia 14.XII.1994r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (tekst jednolity: Dz. U. nr 6, poz. 56 z 24 stycznia 2001r. wraz z
późniejszymi zmianami).
2
nie jest właścicielem lub posiadaczem nieruchomości rolnej w rozumieniu
przepisów
Kodeksu
Cywilnego,
o
powierzchni
użytków
rolnych
przekraczających 2 ha przeliczeniowe, lub nie podlega ubezpieczeniu
emerytalno-rentowemu z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub
domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytkowej przekraczającej
2 ha przeliczeniowe,
 jest osobą niepełnosprawną, której stan zdrowia pozwala na podjęcie
zatrudnienia co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy obowiązującego w
danym zawodzie lub służbie,
 nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia
wolności,
 nie uzyskuje miesięcznie dochodu w wysokości przekraczającej połowę
niniejszego wynagrodzenia,
 nie pobiera, na podstawie przepisów o pomocy społecznej, zasiłku stałego,
stałego wyrównawczego, gwarantowanego zasiłku okresowego lub renty
socjalnej.
Bezrobocie jest to sytuacja, w której część siły roboczej w wieku produkcyjnym jest
skłonna podjąć pracę, a nie znajduje zatrudnienia.
Rodzaje bezrobocia:
Bezrobocie frykcyjne6 polega na równoległym występowaniu bezrobocia i wolnych
miejsc pracy, powstaje w wyniku terytorialnego lub zawodowego niedopasowania podaży
siły roboczej do popytu. Wiąże się ono z ruchliwością pracowników (zmianą miejsca pracy,
przechodzeniem na emeryturę czy z wchodzeniem na rynek pracy ludzi wkraczających w
wiek produkcyjny) i nie może być całkowicie wyeliminowane. Zmianom miejsca pracy
towarzyszą dobrowolne przerwy w pracy lub trudności ze znalezieniem odpowiedniego
nowego zajęcia. Część bezrobocia frykcyjnego powstaje też w związku z
przekwalifikowywaniem się pracujących.
Bezrobocie strukturalne jest rezultatem niedostosowania liczby osób
poszukujących pracy i wolnych miejsc pracy w całej gospodarce oraz w przekroju
regionalnym, kwalifikacyjnym lub gałęziowym. Bezrobocie strukturalne towarzyszy
rozwojowi społeczno--ekonomicznemu, zwłaszcza zaś wprowadzaniu innowacji
techniczno-organizacyjnych, oszczędzających pracę ludzką, lub zmianom konkurencyjności
gałęzi przemysł.
Bezrobocie nieefektywnego popytu 7 (bezrobocie typu keynesowskiego)
wiąże się z koniunkturalnymi procesami spadku popytu globalnego, czy też
występującego w pewnych działach gospodarki. Bezrobocie to powstaje w
warunkach niedostatku popytu, co wpływa na spadek produkcji i obniżenie się
zatrudnienia, a wynika ono ze zbyt malej elastyczności plac i cen. Nie są one w
stanie szybko dostosować się do zmienionych warunków na rynku, ale w dłuższym
okresie obniżają się, powodując wzrost realny podaży i zatrudnienia.
Bezrobocie klasyczne (płacowe) występujące wtedy, gdy płace (w ujęciu
klasycznym będące elementem o charakterze elastycznym, giętkim) są sztucznie
utrzymywane powyżej poziomu, który wyznaczają krzywe podaży i popytu. Wiąże
się to głównie z działalnością, związków zawodowych, czy z przepisami prawnymi,
określającymi poziom minimalny płac.
Bezrobocie ukryte obejmuje ono osoby pracujące w niepełnym wymiarze
pracy, mimo wyrażenia gotowości do pracy w pełnym wymiarze, oraz tych
wszystkich, którzy zostali zniechęceni do poszukiwania pracy po długim okresie bez
skutecznych prób jej znalezienia. Bezrobocie ukryte dotyczy również tych, których
zatrudnienie nie jest ekonomicznie uzasadnione lub też jest nieracjonalnie
wykorzystane. Bezrobocie ukryte przejawia się w:
- nieuzasadnionym ekonomicznie zatrudnianiu kobiet (i mężczyzn),

6
7
B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, PWN, Warszawa 1999, s.469
A.Fajferek, Polityka ekonomiczna, Wyd. A E w Krakowie, Kraków 1999, s. 225
3
- sztucznym skracaniu czasu pracy,
- niewykorzystaniu czasu pracy,
- „przeludnieniu" administracji państwowej,
- rozbudowie sił bezpieczeństwa ponad rozsądne rozmiary,
- wydłużeniu okresu kształcenia w szkołach dla niepracujących.
Stopa bezrobocia służy do porównania poziomu bezrobocia w poszczególnych
krajach, a także zmian tego zjawiska w czasie i jest to stosunek liczby bezrobotnych do
całkowitego zasobu siły roboczej (liczba zatrudnionych plus liczba bezrobotnych)
PODMIOTY POLITYKI ZATRUDNIENIA8
Polityka zatrudnienia powinna dążyć do tego aby zapewnić równowagę między
podażą a popytem na pracę. Odbywa się to w procesie negocjacji między pracownikami a
pracodawcami, wynikiem których są umowy o pracę określające prawa i obowiązki obu
stron. Stąd też uczestnikami rynku pracy są podmioty (przedsiębiorstwa, instytucje,
osoby fizyczne), które występują w roli pracodawców, pracobiorców bądź pośredników
między pracownikami i pracodawcami 9. Nie należy zapominać o roli państwa – podmiotu
tworzącego prawo warunkujące funkcje rynku pracy.
Zadania określone w ustawie realizuje minister właściwy do spraw pracy przy
pomocy Prezesa Krajowego Urzędu Pracy oraz Samorząd Województwa i Samorząd
Powiatowy, którzy współpracują z organami i instytucjami zajmującymi się problematyką
zatrudnienia.
MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SOCJALNEJ
Jest aparatem wykonawczym Ministra Pracy, zostało utworzone na mocy ustawy
z dnia 23 października 1987r. o otworzeniu urzędu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej.
Głównie do jego zadań należy opracowanie założeń i realizacja polityki państwa
w zakresie zatrudnienia i efektywnego wykorzystania zasobów pracy, organizacji,
warunków pracy, wynagrodzeń i innych świadczeń za pracę, polityki socjalnej, w tym
ubezpieczeń społecznych i świadczeń socjalnych. Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej
również świadczy pomoc bezrobotnym, stwarzając warunki rozwoju pozarządowych
instytucji, których celem jest łagodzenie skutków bezrobocia (Bank Inicjatyw
Gospodarczych, Agencja Inicjatyw Lokalnych, wszelkie towarzystwa inwestycji społecznoekonomicznych, izby przemysłowo-handlowe, centra doskonalenia zawodowego) 10.
Wykorzystując środki Funduszu Pracy działalność Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej
jest wspierana przez programy międzynarodowe, których celem jest tworzenie miejsc
pracy. Są to: program PHARE (wspomagania mikroprzedsiębiorczości), pożyczki Banku
Światowego, brytyjski program „know-how”.
KRAJOWY URZĄD PRACY
Aparat wykonawczy Prezesa Krajowego Urzędu Pracy – centralnego organu
administracji rządowej i podlega Ministerstwu Pracy i Polityki Socjalnej. Prezes Krajowego
Urzędu Pracy jest powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów, na wniosek
ministra właściwego do spraw pracy, zaopiniowany przez Naczelną Radę Zatrudnienia.
Prezes Krajowego Urzędu Pracy przy pomocy Krajowego Urzędu Pracy wykonuje
zadania:
 realizuje politykę państwa w zakresie rynku pracy,
 inicjuje i stosuje instrumenty polityki rynku pracy poprzez zawieranie z organami
zatrudnienia kontraktów na realizację zadań określonych w ustawie,
 realizuje zadania w zakresie ochrony roszczeń pracowniczych w razie
niewypłacalności pracodawcy,
Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r., o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Z 2001 r. Nr 6, poz. 56 ze zmianami).
A. Fajferek, Polityka ekonomiczna, Wyd. A E w Krakowie, Kraków 1999, s.222
10
B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, PWN, Warszawa 1999, s.487.
8
9
4
 współdziała z jednostkami samorządu terytorialnego,
 zapewnia jednolitość stosowania prawa poprzez:
 udzielanie wyjaśnień dotyczących przepisów ustawy,
 opracowuje wzory dokumentów i druków,
 prowadzi szkolenia kadr realizujące zadania objęte ustawą,
 nadzoruje system informatyczny w organach zatrudnienia.
WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY
Aparat wykonawczy Dyrektora Wojewódzkiego Urzędu Pracy – organu
administracji specjalnej stopnia wojewódzkiego, powoływanego i odwoływanego przez
marszałka województwa po zasięgnięciu opinii Prezesa Krajowego Urzędu Pracy oraz
wojewódzkiej rady zatrudnienia.
Do jego zadań należy:
 opracowywanie analiz i ocen dotyczących problematyki zatrudnienia i
przeciwdziałania bezrobociu w województwie,
 współdziałanie z wojewódzką radą zatrudnienia w podejmowaniu przedsięwzięć
zmierzających do ograniczania bezrobocia i jego negatywnych skutków, w tym
tworzenie nowych miejsc pracy,
 planowanie wydatków i gospodarowanie środkami finansowymi przeznaczonymi na
realizacje polityki rynku pracy,
 inicjowanie i współfinansowanie szkoleń, prac interwencyjnych, zatrudnienia
absolwentów i programów specjalnych,
 organizowanie pośrednictwa pracy w skali wojewódzkiej i międzywojewódzkiej ,
 współdziałanie z organami właściwymi w sprawach oświaty w planowaniu i
podejmowaniu przedsięwzięć w zakresie szkolenia bezrobotnych, kształcenia
zawodowego,
 organizowanie i koordynowanie usług poradnictwa zawodowego oraz informacji
zawodowej na terenie województwa, a także wspierania klubów pracy,
 ustalania kryteriów wydawania zezwoleń w sprawach zatrudnienia cudzoziemców,
 organizowanie, inicjowanie i współfinansowanie inwestycji infrastrukturalnych,
wykonywanych jako zadania własne gmin lub powiatów, w systemie robót
publicznych w powiatach (gminach) zagrożonych szczególnie wysokim bezrobociem
strukturalnym,
 organizowanie lokalnych programów mających na celu tworzenie nowych miejsc
pracy i likwidację negatywnych skutków bezrobocia lub wspieranie rządowych
programów restrukturyzacyjnych,
 realizacja innych zadań przewidzianych w odrębnych ustawach.
POWIATOWY URZĄD PRACY
Aparat wykonawczy kierownika Powiatowego Urzędu Pracy – terenowego organu
administracji specjalnej.
Do zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez powiaty należy:
 rejestrowanie bezrobotnych i innych osób poszukujących pracy, przedstawienie im
propozycji zatrudnienia, szkolenia i innych form mających na celu ich aktywizację
zawodową, a w razie braku takich możliwości wypłacanie uprawnionym zasiłków i
innych świadczeń pieniężnych,
 przyznawanie i wypłacanie osobom uprawnionym zasiłków przedemerytalnych i
świadczeń przedemerytalnych,
 poradzenie poradnictwa zawodowego oraz informacji zawodowej dla bezrobotnych i
innych osób poszukujących pracę,
 wydawanie zezwoleń i zgód w sprawach dotyczących zatrudnienia lub wykonywania
innej pracy zarobkowej przez cudzoziemców,
 wydawanie decyzji w sprawach o:
5
a) uznaniu lub odmowie danej osoby za bezrobotną oraz utracie statusu osoby
bezrobotnej,
b) przyznaniu, odmowie przyznania, wstrzymaniu, wznowieniu wypłaty zasiłku,
dodatku szkoleniowego, stypendium, zasiłku przedemerytalnego lub
świadczenia przedemerytalnego,
c) obowiązku zwrotu nienależnie pobranego zasiłku , dodatku szkoleniowego,
stypendium, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,
lub kosztów szkolenia finansowanych z Funduszu Pracy,
d) odroczeniu terminu spłaty, rozłożeniu na raty lub umorzeniu części albo
całości nienależnie pobranego świadczenia lub pożyczki udzielonej z Funduszu
Pracy,
e) refundowaniu pracodawcom wynagrodzeń i składek na ubezpieczenie
społeczne młodocianych pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o
pracę w celu przygotowania zawodowego,
f) refundowaniu pracodawcom dodatków i premii przysługującym pracownikom
za wykonywanie obowiązków opiekunów praktyk uczniowskich.
 wykonywaniu kontroli w zakresie przestrzegania przepisów ustawy,
 wykonywanie zadań określonych w odrębnych przepisach.
Do zadań samorządu powiatowego należy:
 udzielanie pomocy bezrobotnym i innym osobom poszukującym pracy, a także
pracodawcom w pozyskiwaniu pracowników
 podejmowanie i realizacja działań zmierzających do ograniczenia bezrobocia i jego
negatywnych skutków,
 pozyskiwanie i gospodarowanie środkami finansowymi na realizację zadań z
zakresu przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy
 inicjowanie tworzenia dodatkowych miejsc pracy oraz udzielanie pomocy
bezrobotnym w podejmowaniu działalności na własny rachunek i ścisła współpraca
w tym zakresie z izbą rolnicza w odniesieniu do bezrobotnych zamieszkałych na
wsi,
 inicjowanie i finansowanie: prac interwencyjnych, robót publicznych, zatrudnienia
absolwentów, programów specjalnych, szkoleń,
 współdziałanie z powiatowymi radami zatrudnienia w zakresie ograniczania
bezrobocia i jego negatywnych skutków, a w szczególności rozdziału i
wykorzystania środków Funduszu Pracy i Państwowego Funduszu Osób
Niepełnosprawnych,
 inicjowanie i wspieranie działalności klubów pracy,
 opracowanie analiz, ocen i sprawozdań dotyczących problematyki zatrudnienia i
przeciwdziałania bezrobociu w powiecie na potrzeby wojewódzkiego urzędu pracy
oraz powiatowej rady zatrudnienia.
Powiatowym Urzędem Pracy kieruje Kierownik
Powiatowego Urzędu Pracy,
którego powołuje i odwołuje starosta po zasięgnięciu opinii powiatowej rady zatrudnienia.
NACZELNA RADA ZATRUDNIENIA
Jest organem opiniodawczo-doradczym ministra właściwego do spraw pracy w
sprawach zatrudnienia. Składa się z 24 osób, powoływanych w równych częściach
spośród przedstawicieli reprezentatywnych organizacji związkowych, organizacji
pracodawców, organów administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego.
Zadania :
 inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do pełnego i racjonalnego zatrudnienia
 opiniowanie planów Funduszu Pracy oraz rocznych sprawozdań z działalności tego
funduszu,
 współdziałanie z wojewódzkimi radami zatrudnienia,
 przedstawienie ministrowi właściwemu do spraw pracy okresowych informacji o
swojej działalności,
6
WOJEWÓDZKA RADA ZATRUDNIENIA
Jest organem opiniodawczo-doradczym marszałków województw, składa się z 15
osób powołanych spośród przedstawicieli działających na terenie województwa
organizacji związków zawodowych, izb rolniczych, organizacji pracodawców, wojewody
oraz
jednostek
samorządu
terytorialnego.
Przewodniczącym
jest
marszałek
województwa.
Zadania:
 ocena racjonalności gospodarki środkami Funduszu Pracy,
 inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do pełnego i racjonalnego zatrudnienia
w województwie,
 opiniowanie projektów planów finansowych, opracowywane przez wojewódzkie
urzędy pracy, oraz sprawozdań z ich wykonania,
 składanie wniosków i wydawanie opinii w sprawach dotyczących kierunków
kształcenia, szkolenia zawodowego oraz zatrudnienia w województwie,
 opiniowanie kryteriów przyznawania pożyczek z Funduszu Pracy,
 opiniowanie kandydatów na stanowisko dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy,
 przedstawienie Naczelnej Radzie Zatrudnienia okresowych sprawozdań i
wniosków.
POWIATOWE RADY ZATRUDNIENIA
Organ opiniodawczo-doradczy starostów. Przewodniczącym jest starosta lub
prezydent miasta na prawach powiatu. Powiatowe Rady Zatrudnienia, składają się z 12
osób powołanych spośród przedstawicieli działających na terenie danego powiatu
organizacji związków zawodowych, izb rolniczych, organizacji pracodawców, wojewody
oraz jednostek samorządu terytorialnego.
Funkcje:
 dążenie do pełnego i racjonalnego zatrudnienia w rejonie,
 pionowanie kierunków kształcenia i zatrudnienia w powiecie,
 ocena okresowych sprawozdań z działalności Powiatowych Urzędów Pracy,
 opiniowanie kandydatów na kierowników Powiatowych Urzędów Pracy,
 ocena kryteriów przyznania i umarzania pożyczek z Funduszu Pracy,
 opiniują kryteria refundowania kosztów szkolenia.
OCHOTNICZE HUFCE PRACY
Państwowa jednostka organizacyjne sektora finansów publicznych, nadzorowana
przez ministra właściwego do spraw pracy.
We współdziałaniu z jednostkami samorządu terytorialnego wykonują zadania
państwa w zakresie kształcenia, zatrudnienia i wychowania młodzieży.
POJĘCIE I MIARY RÓWNOWAGI NA RYNKU PRACY
Istotnym elementem prawidłowo
zasadach rynkowych jest rynek pracy.
funkcjonującej
gospodarki,
opartej
na
Rynek pracy to jeden z rynków czynników wytwórczych, na którym
przedmiotem wymiany są usługi świadczone przez siłę roboczą, czyli praca. Rynek pracy
w znaczeniu ogólnym składa się z pojedynczych rynków pracy, dotyczących siły roboczej
7
o określonych kwalifikacjach. Na każdym z tych rynków czynnikiem równoważącym
popyt i podaż pracy jest płaca równowagi, której poziom jest zróżnicowany. 11
W Polsce rynek pracy wykształcił się dopiero wtedy, kiedy zerwano z
podstawową zasadą socjalizmu. Przez ponad czterdzieści lat była ona prawidłowością
ustrojową. Każdy obywatel miał prawo do pracy, czyli musiał otrzymać bez względu na
wykształcenie, zawód, posiadane umiejętności, a także własną postawę i stosunek do
niej. Zwolniony z jednego zakładu, natychmiast znajdował zatrudnienie w innym. Nie
mogły, więc w okresie funkcjonowania tego prawa właściwie działać i spełniać swojej roli
mechanizmy rynkowe, ponieważ sztucznie tworzony popyt (w wyniku przesłanek
ideologicznych) zawsze przewyższał podaż siły roboczej.
Rynek pracy zaczął spełniać swoją role dopiero z chwilą stworzenia warunków
prawno-ekonomicznych do wykorzystywania kapitału ludzkiego na zasadach rynkowych,
czyli opartych na prawie podaży i popytu.
Podstawowym przedmiotem obrotu na rynku pracy jest szczególny towar
(produkt) nazywany pracą. Oferują go do sprzedaży marynarze, hydraulicy, lekarze,
nauczyciele, kierowcy itd., a jego wartością użytkową, jest zdolność do tworzenia w
sensie uzyskiwania dochodu uczestnictwa w procesach ekonomicznych. Z kolei towar ten
nabywają producenci po cenie określanej jako płaca. W sytuacji, kiedy rynek pracy jest
zorganizowany na zasadach konkurencyjnych, zależności pomiędzy pracą i płacą,
ustalane są w wyniku działania mechanizmów rynkowych związanych z prawem popytu i
podaży. Zawsze zatem, występuje w przyjętym horyzoncie czasu określony popyt na
pracę i jej podaż.
Główną funkcją rynku pracy w gospodarce jest alokacja i realokacja występujących w niej zasobów ludzkich (pracy) oraz zapewnienie w dłuższym czasie
równowagi między podażą a popytem na pracę . Odbywa się to w procesie negocjacji
między pracownikami a pracodawcami, wynikiem których są umowy o pracę
określające prawa i obowiązki obu stron. Stąd też uczestnikami rynku pracy są
podmioty (przedsiębiorstwa, instytucje, osoby fizyczne), które występują w roli
pracodawców,
pracobiorców
bądź
pośredników
między
pracodawcami
i pracobiorcami. Nie należy zapominać o roli państwa - podmiotu tworzącego prawo
warunkujące funkcje rynku pracy.
Wśród podstawowych kategorii opisujących i analizujących procesy i zjawiska
zachodzące na rynku pracy, można wymienić: popyt na pracę, podaż pracy,
wynagrodzenie za pracę i bezrobocie.12
Popyt na pracę w danym okresie czasu określany jest jako ujemna zależność
między wysokością płacy realnej, a wielkością zatrudnienia. Przy wyższym poziomie
płacy pracodawcy będą zatrudniali mniej pracowników, a przy poziomie niższym więcej
pracowników. Obrazująca to krzywa popytu na pracę ma więc nachylenie ujemne, opada
z lewej na prawo w dół.
Na poziomie W1 płacy realnej wielkość zatrudnienia wynosi L1, natomiast
spadek płacy do poziomu W2 wywoła wzrost zatrudnienia do wielkości L2. Istotną cechą
popytu na pracę jest jej pochodny charakter. Każdy producent bowiem wcześniej określa
rozmiary swojej produkcji, zależnie od skali popytu na jego produkty,
a później zgłasza zapotrzebowanie na czynniki produkcji, w tym przede wszystkim na
pracę ludzką. A zatem ważną determinantą, popytu na pracę jest wielkość popytu
rynkowego na efekty wytwórcze przedsiębiorstwa.
11
12
http://wiem.onet.pl/wiem/00082f.html
A. Fajferek, Polityka ekonomiczna, Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Kraków 1999, s.222.
8
Inną determinantą, popytu jest wydajność pracy pracownika, czyli ilość
produktów wytwarzana przez niego w jednostce czasu, np. ilość butów wytwarzana w
ciągu 8 godzin, ilość nakrętek wytwarzana w ciągu 1 godziny itd. Jeżeli wydajność pracy
jest wysoka zapotrzebowanie na pracę maleje, jeżeli jest niska zapotrzebowanie rośnie.
Popyt na pracę ze strony pracodawców uzależniony jest w krótkim okresie (przy
braku możliwości zmiany techniki i technologii) od relacji pomiędzy płacą równowagi
a krańcową produktywnością pracy. Przedsiębiorcy opłaca się zwiększać zatrudnienie
dotąd, dopóki dodatkowy przychód, jaki osiągnie z zatrudnienia kolejnego pracownika,
będzie większy niż koszt jego zatrudnienia.
W długim okresie czynnikiem określającym popyt na pracę jest relacja pomiędzy
płacą a ceną kapitału. Praca i kapitał w pewnym zakresie zastępują się w procesie
produkcji - relatywne podrożenie pracy (np. wzrost płac przy niezmiennych cenach
kapitału) może skłonić przedsiębiorcę do zastosowania nowej technologii oszczędzającej
pracę, co spowoduje zmniejszenie jego popytu na pracę.
Obok popytu, drugą, podstawową, kategorią, na rynku pracy jest podaż pracy.
Podaż pracy w danym okresie czasu określana jest jako dodatnia zależność między
wysokością płacy realnej, a liczbą pracowników chcących podjąć pracę . Przy wyższym
poziomie płacy realnej więcej osób będzie chciało pracować, natomiast przy poziomie
niższym mniej osób. Obrazująca to krzywa podaży pracy ma więc nachylenie dodatnie,
wzrasta z lewej na prawo w górę.
Na poziomie W1 płacy realnej liczba pracowników chcących podjąć pracę wynosi
L1. Obniżenie płacy do poziomu W2 wywołuje spadek liczby chętnych do pracy do
poziomu L2.
Jak wynika z przedstawionej zależności, podaż pracy kształtują indywidualne
decyzje pracowników, którzy równocześnie rozważają wysokość kosztów alternatywnych
własnego czasu.
Podaż pracy uzależniona jest od zasobów siły roboczej oraz od relacji pomiędzy
ukształtowaną na rynku płacą a "ceną" wolnego czasu. Zmiany popytu na pracę i podaży
pracy prowadzą do zmian poziomu płacy równowagi.
Równowaga na rynku pracy
Wzajemne oddziaływanie popytu na pracę i podaży pracy tworzy określone
procesy charakterystyczne dla rynku pracy. Ustalona na danym rynku konkurencyjnym
wysokość płacy realnej na poziomie W1 określa stan równowagi, przy którym wielkość
zatrudnienia wynosi L1. Oznacza to, że wszyscy ci, którym będzie odpowiadała dana
płaca realna zostaną zatrudnieni.
W sytuacji wzrostu płacy realnej do poziomu W2 np. na skutek nacisków
strajkowo-płacowych przez związki zawodowe, popyt na pracę zgłaszany przez
producentów zmniejszy się do wielkości L3 (spadanie zatrudnienie) i jednocześnie przy
tej wysokości płacy zwiększa się liczba pracowników chcących podjąć pracę do wielkości
L2. W konsekwencji powstanie na rynku pracy nadwyżka siły roboczej odpowiadająca
wielkości różnicy L2-L3 . Powstanie bezrobocie.13
Płaca realna
13
http://republika.pl/neoraf/inne/egr2praca.html
9
Liczba pracowników
Rys 1. Rynek pracy w ujęciu klasycznym
Źródło: B. Winiarski, Polityka gospodarcza, PWN, Warszawa 1999
INSTRUMENTY AKTYWNEJ I PASYWNEJ POLITYKI ZATRUDNIENIA
W działalności państwa dotyczącej bezrobocia można wyodrębnić część aktywną,
mającą na celu redukcję bezrobocia, oraz część pasywną, której celem jest pomoc
socjalna dla osób bezrobotnych 14.
Aktywna polityka państwa na rynku pracy opiera się na wykorzystaniu szeregu
instrumentów ekonomicznych mających na celu zmniejszenie rozmiarów bezrobocia.
Instrumenty te mają charakter prozatrudnieniowy, dają szansę zatrudnienia i aktywizacji
bezrobotnych, a więc służą głównie oddziaływaniu na wzrost popytu na siłę roboczą, czyli
zwiększaniu liczby miejsc pracy.
Jedna z powszechniej stosowanych w literaturze klasyfikacji instrumentów aktywnej
polityki zatrudnienia, polega na podziale ich na instrumenty polityki makroekonomicznej
oraz „specjalne” instrumenty polityki zatrudnienia.
Wykorzystanie instrumentów polityki makroekonomicznej w zwalczaniu
bezrobocia polega na stosowaniu instrumentów fiskalnych (podatków, wydatków
budżetowych) i pieniężnych (stopy procentowej, podaży pieniądza). W zależności od
tego, która teoria jest podstawą prowadzonej polityki, instrumenty te skierowane są albo
na stymulowanie globalnego popytu na towary (w przypadku teorii keynesistowskiej),
albo na stwarzanie producentom korzystniejszych ekonomicznych warunków rozwijania
produkcji (w przypadku teorii neoklasycznej).
Polityka makroekonomiczna ma na celu głównie ograniczanie bezrobocia
charakterystycznego dla nierównowagi na rynku pracy 15.
„Specjalne” instrumenty polityki zatrudnienia obejmują zespół instrumentów
mających na celu poprawę funkcjonowania rynku pracy oraz redukcję bezrobocia w
określonych grupach siły roboczej. Stosowane tu środki mają zazwyczaj charakter
selektywny, tzn. adresowane są do określonych grup siły roboczej np. długookresowo
bezrobotnych lub absolwentów. Dzięki takiemu charakterowi mają one podstawowe
znaczenie dla ograniczania bezrobocia strukturalnego i frykcyjnego. Instrumenty te mogą
mieć również pewne znaczenie dla redukcji bezrobocia występującego w warunkach
nierównowagi na rynku pracy.
Wśród „specjalnych” instrumentów aktywnej polityki zatrudnienia wyróżniamy
przede wszystkim16:
R. Milewski „Podstawy ekonomii”, s. 547.
Tamże.
16
B. Winiarski „Polityka gospodarcza”, s. 481-486; K. Markowski „Rola państwa w gospodarce
kapitalistycznej”, s. 139-149; A Fajferek (red. ) „Polityka ekonomiczna”, s. 226-228; R. Milewski „Podstawy
ekonomii”, s. 547.
14
15
10
1)
2)
3)
4)
5)
6)
subwencjonowanie płac i zatrudnienia,
selektywne programy zatrudnienia w sektorze państwowym,
roboty publiczne i prace interwencyjne,
popieranie przedsiębiorczości indywidualnej,
szkolenia zawodowe,
usługi pośrednictwa pracy świadczone przez biura pracy, dotyczące zwłaszcza
gromadzenia i udzielania informacji o wolnych miejscach pracy i bezrobotnych
poszukujących pracy.
Subwencjonowanie płac i zatrudnienia.
W razie zaistnienia silnej presji inflacyjnej możliwości tworzenia miejsc pracy w
sektorze prywatnym za pomocą stymulowania popytu globalnego są ograniczone. W
związku z tym większą rolę przypisuje się selektywnemu oddziaływaniu na zatrudnienie
poprzez subwencjonowanie części kosztów płacowych przedsiębiorstw prywatnych w celu
nakłonienia ich do tworzenia nowych miejsc pracy bądź też do rezygnacji z redukcji
zatrudnienia.
Podstawowym argumentem za subwencjonowaniem płac jest to, iż w
przeciwieństwie do innych sposobów pobudzania popytu jak np. obniżka podatków, nie
powoduje ono zwiększenia napięć inflacyjnych. W razie stosowania tego narzędzia
zatrudnienie wzrasta, gdyż siła robocza w wyniku subwencji staje się dla pracodawcy
tańsza.
Subwencje płacowe mogą mieć formę:
 subwencji uzależnionych od liczby nowo przyjętych pracowników (przyrost) oraz
od ich relacji w stosunku do liczby już zatrudnionych (zasób),
 subwencji uzależnionych od liczby zatrudnionych (zasób), udzielane w relacji do
ogólnej liczby zatrudnionych (ogólne) oraz do pewnych zmian w liczbie
zatrudnionych (marginalne),
 subwencji przyznawanych w jednakowej wysokości lub też zróżnicowanych w
zależności od regionu, gałęzi przemysłu, wysokości płac, wieku pracownika itp.
Subwencje płacowe mogą być zorientowane celowo czyli mogą dotyczyć
określonych grup zawodowych czy społecznych, zwłaszcza tych, w których występuje
najwyższe bezrobocie.
Subwencje płacowe są równoważne subwencjom eksportowym i dzięki nim
zatrudnienie wzrasta w sektorach konkurencyjnych w skali międzynarodowej.
Z wprowadzeniem subwencjonowania płac wiąże się wiele problemów takich jak:
- po pierwsze: stosowanie przez przedsiębiorców różnego rodzaju nieuczciwych
praktyk w celu otrzymania subwencji. Oznacza to, że mogą oni występować o przyznanie
subwencji także wtedy, gdy w rzeczywistości nie zatrudniliby nowych pracowników.
Można przeciwdziałać takim sytuacjom za pomocą bardzo szczegółowego analizowania
sytuacji danego przedsiębiorstwa przed przyznaniem subwencji. Jednakże powoduje to
wzrost kosztów administracyjnych oraz pozbawia system subwencji niezbędnej
elastyczności, co osłabia zatrudnieniowy efekt subwencjonowania.
- po drugie: przyrost netto miejsc pracy w wyniku stosowania subwencji będzie
niższy od liczby pracowników objętych tym programem, ponieważ część miejsc pracy
utworzona
dzięki
subwencjonowaniu
zastępuje
także
miejsca
utracone
w
przedsiębiorstwach, które nie są objęte programem. Przedsiębiorstwa te ze względu na
zmniejszoną konkurencyjność w porównaniu z przedsiębiorstwami otrzymującymi
subwencje, nie będą mogły utrzymać dotychczasowego poziomu sprzedaży, co w
rezultacie doprowadzi do spadku zatrudnienia. Utrata pewnej liczby miejsc pracy w
wyniku stosowania subwencji płacowych może nastąpić zarówno w kraju realizującym ten
program, jak również w innych krajach ze względu na obniżenie konkurencyjności
produkowanych wyrobów.
Selektywne programy zatrudnienia w sektorze państwowym.
11
Kolejnym kierunkiem działań państwa zmierzającym do zwiększenia popytu na siłę
roboczą jest tworzenie nowych miejsc pracy za pomocą selektywnych (specjalnych)
programów zatrudnienia w sektorze państwowym. Programy te służą aktywizacji
zawodowej w dziedzinach gospodarki charakteryzujących się wysoką stopą bezrobocia.
Za stosowaniem tego instrumentu przemawia fakt, że dość szybko daje on
wymierne efekty społeczne. Zatrudnienie w ramach takich programów jest bowiem
zazwyczaj jedyną możliwością uzyskania pracy przez bezrobotnego. Wynika to z tego, iż
pozostające przez długi czas bez pracy mają duże trudności z uzyskaniem zatrudnienia,
gdyż prywatni przedsiębiorcy niechętnie zatrudniają tę kategorię pracowników, a poza
tym w okresie pozostawania bez pracy tracą oni często swoje kwalifikacje, jak również
motywację do szukania nowego zatrudnienia. Podjęcie pracy w ramach programu
selektywnego zwiększa możliwość znalezienia pracy w przyszłości, umożliwia uzyskanie
nowych kwalifikacji oraz przynosi wiele pozytywnych efektów społecznych jak np.
zmniejszenie zależności od opieki społecznej, obniżenie przestępczości i innych rodzajów
patologii społecznej.
Podstawowym zarzutem, dotyczącym selektywnych programów w sektorze
państwowym, jest ich niska efektywność ekonomiczna, a w szczególności pogląd o niskiej
wydajności pracy osób w nim zatrudnionych. Pomimo tego programy takie są stosowane
w większości rozwiniętych krajów o gospodarce rynkowej.
W praktyce stosowanie selektywnych programów ma mały wpływ na zmniejszenie
bezrobocia, ponieważ skala tych programów jest zbyt niska w porównaniu z rozmiarami
potrzeb, a poza tym programy te odgrywają czasami jedynie rolę polityczną tzn. są
wykorzystywane w kampaniach wyborczych.
Roboty publiczne.
Roboty publiczne jako narzędzie polityki zatrudnienia były i są nadal stosowane w
krajach zachodnich w ramach różnych programów i planów. Pod ich pojęciem rozumie się
przedsięwzięcia z zakresu infrastruktury lokalnej (budowa dróg, wykonywanie zasileń
wodnych i melioracji) lub usług komunalnych, które są organizowane i finansowane przez
państwo lub samorząd terytorialny (zob. Załącznik 2). W ten sposób tworzy się nowe
miejsca pracy, eliminuje bezczynność bezrobotnych i skraca czas oczekiwania na nowe
miejsca pracy, co ma znaczenie zwłaszcza przy reaktywizacji grupy bezrobotnych
długookresowo.
Wydatki z budżetu na roboty publiczne służą oddziaływaniu zarówno na
koniunkturę, jak i bezpośrednio na struktury ekonomiczne i społeczne, poprawiając stan
zagospodarowania kraju, sieć dróg, mostów, kolei itd.
Prace interwencyjne.
Mają one na celu aktywizację zawodową bezrobotnych i stworzenie im szansy na
stałe zatrudnienie. Ich podstawą jest refundowanie z Funduszu Pracy pewnych kwot
pracodawcom, którzy stworzyli nowe miejsca pracy i zatrudnili skierowanych do siebie
bezrobotnych (zob. Załącznik 2).
Popieranie przedsiębiorczości indywidualnej.
Kolejnym kierunkiem działań, mającym na celu zwiększenie liczby miejsc pracy
jest popieranie szeroko rozumianej przedsiębiorczości indywidualnej. Formy i sposoby
pobudzania inicjatywy prywatnej są różnorodne. Można do nich zaliczyć:
- ogólne oddziaływanie państwa w celu zapewnienia warunków rozwoju
przedsiębiorczości prywatnej,
- specjalne programy rządowe popierające „samozatrudnienie” oraz rozwój
małych i średnich przedsiębiorstw,
- różnego rodzaju lokalne inicjatywy w dziedzinie zatrudnienia.
Wyróżniamy następujące metody, formy popierania przedsiębiorczości
indywidualnej:
 system zasiłków celowych na zakładanie własnych firm,
12
 tworzenie tzw. wolnych stref gospodarczych lub stref aktywności gospodarczej,
 popieranie tworzenia oraz rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw.
Istota programu systemu zasiłków celowych na zakładanie własnych firm polega
na skłanianiu (przez użycie bodźców finansowych) bezrobotnych lub pracowników
zagrożonych redukcją do zakładania własnych małych przedsiębiorstw. W efekcie osoba
dotychczas bezrobotna uzyskuje status „samozatrudnionego”. Program ten zapewnia
zasiłek podejmującym się założenia takich przedsiębiorstw. Warunkiem jest jednakże
posiadanie określonych własnych środków na potrzeby związane z uruchomieniem
nowego przedsiębiorstwa. Środki własne mogą pochodzić np. z kredytu bankowego.
Należy zauważyć, iż zasięg tego typu programów jest stosunkowo ograniczony, co wynika
z ilościowego limitowania zasiłków oraz z ryzyka podejmowania działalności przez nowych
przedsiębiorców. W praktyce można zaobserwować, że prawie połowa osób, które pobrały
ten zasiłek, zaprzestaje działalności już w drugim roku istnienia własnego
przedsiębiorstwa.
Inną formą popierania przedsiębiorczości jest tworzenie wolnych stref
gospodarczych lub stref aktywności gospodarczej. Idea tworzenia takich obszarów
wywodzi się z doświadczeń stref bezcłowych i ich wpływu na rozwój działalności
gospodarczej. Wolne strefy gospodarcze są definiowane jako geograficznie określone
obszary, na których pewne rodzaje działalności gospodarczej mogą być podejmowane
bez pewnych przepisów podatkowych i innych regulacji obowiązujących w pozostałej
części gospodarki (terytorium kraju). W praktyce niekoniecznie obszar ten musi być
wyodrębniony, ponieważ wyróżniamy także wolne strefy dotyczące różnych rodzajów
działalności np. „wolne strefy bankowe” czy „wolne strefy ubezpieczeniowe”.
Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że wolne strefy gospodarcze przyczyniają się do
szybszego rozwoju gospodarczego obszaru, który obejmują.
Realizacja programów tworzenia wolnych stref gospodarczych jest ściśle
związana z założeniami polityki regionalnej i ma na celu przede wszystkim:
- tworzenie nowych miejsc pracy na obszarach dotkniętych kryzysem,
- rozwój pewnych regionów, a zwłaszcza regionów opóźnionych.
Uważa się, iż ta forma zwiększania zatrudnienia jest bardzo atrakcyjna. Jest ona
bowiem narzędziem przeciwdziałającym bezrobociu i wspomagającym pozostałe
instrumenty.
Kolejnych kierunkiem działań państwa mających na celu zarówno zwiększenie
liczby miejsc pracy, jak i przyspieszenie dynamiki rozwoju gospodarki, jest popieranie
tworzenia oraz rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Wielu ekonomistów i polityków
uważa właśnie ten kierunek działań za skuteczny środek zwalczania bezrobocia.
Argumentuje się to tym, że największe przyrosty zatrudnienia występują w małych
firmach (przede wszystkim w sektorze usług) oraz, że przedsiębiorstwa te są bardzo
elastyczne w działaniu i szybko wprowadzają innowacje.
Działania mające na celu rozwój małych i średnich przedsiębiorstw obejmują
zarówno „stwarzanie odpowiedniego klimatu”, jak również wprowadzanie ułatwień
finansowych (gwarantowane pożyczki, ulgi podatkowe) oraz dostęp do informacji, pomoc
organizacyjną i pomoc w formie szkolenia.
Wśród form pomocy małym i średnim przedsiębiorstwom można wyróżnić:
 udzielanie kredytów przez specjalnie powołane do tego instytucje finansowe,
 przyznawanie ulg podatkowych,
 tworzenie systemu ochrony przed bankructwem,
 gwarantowanie zamówień rządowych,
 rozwijanie inicjatyw lokalnych na rzecz tych przedsiębiorstw.
Celem aktywnej polityki państwa, obok aktywizacji zawodowej bezrobotnych,
jest zmniejszanie niedopasowań strukturalnych na rynku pracy oraz podnoszenie
produkcyjności siły roboczej. Realizacja tych funkcji dokonuje się głównie przez
szkolenia zawodowe, których głównym celem jest:
 przywrócenie aktywności zawodowej,
13




dokształcanie i doskonalenie zawodowe osób bezrobotnych tzn. rozbudzenie
motywacji do zdobycia nowych kwalifikacji i wyrównania braków wiedzy
podstawowej, umożliwiającej efektywne podjęcie pracy,
wzmocnienie poczucia własnej wartości,
zainspirowanie do czynnego poszukiwania pracy,
przekwalifikowanie, czyli przygotowanie do pracy w nowym, poszukiwanym na
rynku pracy zawodzie.
Usługi pośrednictwa pracy polegają na bezpłatnym udzielaniu pomocy
bezrobotnym i pracodawcom w celu znalezienia zatrudnienia lub nowych pracowników.
Usługi te są świadczone na zasadzie pełnej dostępności, dobrowolności, równości oraz
jawności dla wszystkich zainteresowanych bezrobotnych i pracodawców.
Przeciwdziałanie bezrobociu w Polsce przez wzrost popytu na siłę roboczą
stopniowo przybiera formy aktywne. Głównym kierunkiem działań jest tworzenie miejsc
pracy czemu mają służyć:
1) pożyczki z Funduszu Pracy (zob. Załącznik 2 i 3) dla:
bezrobotnych, którzy chcą podjąć pracę na własny rachunek,
zakładów pracy na tworzenie dodatkowych miejsc pracy,
rolników na podjęcie pozarolniczej działalności gospodarczej,
2) szkolenia i przekwalifikowywania zawodowe dla bezrobotnych i zagrożonych
zwolnieniem z pracy,
3) prace interwencyjne i roboty publiczne organizowane przez organy samorządu
lokalnego lub terenowej administracji lokalnej,
4) stwarzanie warunków rozwoju pozarządowych instytucji, których celem jest
łagodzenie skutków bezrobocia np. izby przemysłowo-handlowe, centra
doskonalenia zawodowego.
Działalność Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej jest wspierana przez
programy międzynarodowe, których celem jest tworzenie miejsc pracy. Można tu
wymienić program PHARE wspomagania mikroprzedsiębiorczości, pożyczki Banku
Światowego, brytyjski program „Know-how” czy też program współpracy amerykańskopolskiej i francusko-polskiej.
Ciekawą inicjatywą w dziedzinie łagodzenia skutków bezrobocia i pobudzania
aktywności zawodowej bezrobotnych jest idea organizowania tzw. klubów pracy przy
rejonowych urzędach pracy. Kluby te funkcjonują w krajach Europy Zachodniej i są
miejscem, gdzie bezrobotni mogą uzyskać pomoc w rozwiązywaniu swoich problemów.
Doświadczenia krajów wysoko rozwiniętych wskazują na ważną rolę aktywnej
polityki rynku pracy (obejmuje ona swym zasięgiem około 1/3 wszystkich bezrobotnych i
pochłania 30-50% ogółu wydatków w sferze rynku pracy), lecz także na jej ograniczony
wpływ na zmniejszenie bezrobocia. W krajach tych przeznacza się ogromne środki na
aktywne programy rynku pracy, które umożliwiają zmniejszenie bezrobocia jedynie o 1020%17.
Uważa się, że aktywna polityka przeciwdziałania bezrobociu powinna dążyć do
realizacji trzech istotnych zasad:

prymatu pracy nad bezrobociem,

prymatu dochodu z pracy nad zasiłkiem,
 prymatu szkolenia nad bezrobociem.
Pasywna polityka państwa na rynku pracy koncentruje się na łagodzeniu
ujemnych konsekwencji bezrobocia oraz na zmniejszaniu jego rozmiarów przede
wszystkim poprzez ograniczanie podaży siły roboczej.
17
A. Fajferek (red. ) „Polityka ekonomiczna”, s. 230.
14
Polityka pasywna obejmuje różnorodne formy pomocy finansowej dla bezrobotnych,
jednakże jej podstawowym narzędziem są zasiłki dla bezrobotnych. Zasiłki te powinny
spełniać dwie funkcje – rekompensującą oraz motywacyjną. Oznacza to, że powinny być
one ustalone na takim poziomie, by chroniły bezrobotnego przed radykalnym
pogorszeniem się warunków życia, ale aby jednocześnie motywowały go do poszukiwania
zatrudnienia. Obok podstawowej formy, jaką są zasiłki dla bezrobotnych, występują
również (zob. Załącznik 1, 4 i 5):
zasiłki z funduszu pomocy społecznej (zasiłki okresowe i celowe, świadczenia
w naturze),
- jednorazowe odszkodowania dla osób zwalnianych z pracy,
- dodatki związane z wcześniejszym przechodzeniem na emeryturę,
- w niektórych krajach mamy do czynienia również z prywatnymi ubezpieczeniami
na wypadek bezrobocia.
Do narzędzi pasywnej polityki zatrudnienia należą także działania zmierzające do
ograniczenia podaży siły roboczej. Wyróżniamy tutaj dwie grupy środków 18:
1) zmniejszanie rozmiarów zasobów siły roboczej poprzez umożliwienie:
- wcześniejszego przechodzenia na emeryturę,
- przedłużania okresu kształcenia,
- przedłużania lub wprowadzania obowiązkowej służby wojskowej, a także
osłanianie aktywności zawodowej np. przez zachęty dla kobiet do zajmowania
się wychowywaniem dzieci czy zachęty do podnoszenia swoich kwalifikacji,
- zakaz podejmowania pracy przez cudzoziemców (najbardziej restrykcyjną
politykę w tym zakresie prowadzą Niemcy, Japonia oraz Stany Zjednoczone),
- przepisy emigracyjne ułatwiające i popierające wyjazdy zagraniczne.
2) dzielenie pracy między większą liczbę bezrobotnych (tzw. worksharing) przez
zmniejszanie liczby godzin pracy czyli:
- skracanie czasu pracy,
- wydłużanie urlopów,
- zmniejszanie liczby godzin ponadwymiarowych,
- zatrudnianie w niepełnym wymiarze czasu pracy.
 jednakże główną przeszkodą w stosowaniu tej metody jest kwestia płac.
Skracanie czasu pracy jako środek przeciwdziałania bezrobociu wywołuje wiele
kontrowersji i sprzecznych opinii. Często zwraca się tutaj uwagę na problem niepełnej
zastępowalności zwolnionych miejsc pracy nowym zatrudnieniem oraz na to, iż
wcześniejsze przechodzenie na emeryturę może wywoływać wzrost obciążeń budżetu i
funduszy socjalnych. Zdarza się również, że zmniejszone zatrudnienie jest
rekompensowanie nie przyjmowaniem nowych pracowników, ale wzrostem godzin
nadliczbowych, co z kolei zmniejsza rezultaty działań podażowych samej polityki
zatrudnienia.
Narzędzia pasywnej polityki na rynku pracy ukierunkowane są przede wszystkim
na ochronę bytu bezrobotnych i na zmniejszenie podaży siły roboczej. Choć stanowią one
integralny element polityki rynku pracy, to w zasadzie nie mogą one zapobiegać czy
widocznie zmniejszać skalę bezrobocia, lecz tylko łagodzić jego następstwa. Działania w
ramach pasywnej polityki na rynku pracy w celu ograniczenia liczby bezrobotnych
polegają właściwie na zmniejszaniu liczby osób czynnych zawodowo. Osiąga się to
wprowadzając regulacje prawne odnośnie m. in. obniżania granicy wieku emerytalnego
czy też nabywania prawa do świadczeń przedemerytalnych.
Z powodu skali bezrobocia w Polsce i jego charakteru przeciwdziałanie temu zjawisku
stało się priorytetowym celem polityki społeczno-gospodarczej. W ramach programów
walki z bezrobociem państwo oddziałuje na rynek pracy w sposób bezpośredni lub
pośredni.
Bezpośrednia polityka państwa wobec bezrobocia polega na tworzeniu
aktów prawnych stanowiących narzędzia wykonawcze dla odpowiednich podmiotów,
18
B. Winiarski „Polityka gospodarcza”, s. 487-488; A. Fajferek „Polityka ekonomiczna”, s. 226-227.
15
pierwotnie tworzących współczesny rynek pracy w obrębie kształtującej się polskiej
gospodarki rynkowej. W tworzeniu tego rynku uczestniczą:
 terenowe organy zatrudnienia (wojewódzkie i terenowe urzędy pracy),
 organy opiniodawczo-doradcze, którymi są rady zatrudnienia (Naczelna Rada
Zatrudnienia przy Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej, wojewódzkie rady
zatrudnienia),
 Fundusz Pracy, który jest głównym źródłem finansowania zasiłków dla
bezrobotnych (funkcja obligatoryjna) oraz aktywnych programów rynku pracy
(funkcja fakultatywna).
Podstawowe znaczenie w walce z bezrobociem mają wojewódzkie i rejonowe
urzędy pracy, wyposażone w aktywne instrumenty takie jak:
- pośrednictwo pracy,
- prace interwencyjne,
- roboty publiczne,
- szkolenia i przekwalifikowania,
- refundowanie w części wynagrodzenia absolwentów,
- udzielanie bezrobotnym pożyczek na prowadzenie działalności gospodarczej.
Na rynku pracy coraz większe znaczenie mają metody pośredniego
zwiększania zatrudnienia. Stosowane są one w celu kreacji popytu na pracę przez
pobudzanie wzrostu gospodarczego w skali kraju i poszczególnych regionów.
Metody te mają charakter instrumentów ekonomicznych i środków finansowych
wspomagających określone projekty wpływające na ożywienie gospodarki. Są one
uruchamiane przez organy centralne, zwłaszcza na obszarach szczególnie „zagrożonych”
bezrobociem. Do narzędzi tych zaliczamy m. in. :
- stosowanie przyspieszonej amortyzacji majątku trwałego,
- okresowe zwolnienia z podatku dochodowego spółek z udziałem kapitału
zagranicznego,
- wspieranie dotacjami inwestycji infrastrukturalnych,
- udzielanie kredytów inwestycyjnych dla inwestorów w small biznesie,
- ulgi podatkowe z tytułu szkolenia nowych pracowników,
- dotacje z budżetu państwa na inwestycje tworzące nowe miejsca pracy.
Podsumowanie.
W literaturze przyjmuje się, że o charakterze prowadzonej polityki zatrudnienia informują
rozmiary wydatków na zasiłki dla bezrobotnych (polityka pasywna) oraz wydatki na
przedsięwzięcia tworzące nowe miejsca pracy (polityka aktywna). Obecnie dużym
problemem jest fakt, że wydatki na pasywne formy przeciwdziałania bezrobociu
zdecydowanie dominują w ogólnych wydatkach związanych z walką z bezrobociem. Jest
to spowodowane tym, iż wysoki poziom bezrobocia powoduje zapotrzebowanie na zasiłki,
które w rezultacie zmniejszają środki na finansowanie aktywnych form przeciwdziałania
bezrobociu.
REALIZACJA POLITYKI ZATRUDNIENIA W POLSKIEJ GOSPODARCE
16
Okres transformacji przyniósł w Polsce dwa współzależne względem siebie
zjawiska, tj. spadek zatrudnienia oraz pojawienie się w dużej skali trwałego bezrobocia.
Było to spowodowane głównie dwiema przyczynami:
1) dostosowywaniem się rozmiarów i struktury zatrudnienia do wymogów i
warunków gospodarki rynkowej,
2) głęboką recesją gospodarczą w pierwszych latach transformacji 19.
Kształtowanie się stopy bezrobocia w Polsce w latach 1990-2002 przedstawia tabela
1.
Tabela 1. Stopa bezrobocia w latach 1990-2002ab
stycz
eń
luty
marz kwiec
ec
ień
maj
(bezrobocie rejestrowane)
czerw
sierpi wrzes paźdz listop grudz
lipiec
iec
eń
ień iernik
ad
ień
199
0
0,3
0,8
1,5
1,9
2,4
3,1
3,8
4,5
5
5,5
5,9
6,5
199
1
6,6
6,8
7,1
7,3
7,7
8,4
9,4
9,8
10,5
10,8
11,1
12,2
199
2
12,1
12,4
12,1
12,2
12,3
12,6
13,1
13,4
13,6
13,5
13,5
14,3
199
3
14,2
14,4
14,4
14,4
14,3
14,8
15,4
15,4
15,4
15,3
15,5
16,4
199
4
16,7
16,8
16,7
16,4
16,2
16,6
16,9
16,8
16,5
16,2
16,1
16
199
5
16,1
15,9
15,5
15,2
4,8
15,2
15,3
15,2
15
14,7
14,7
14,9
199
6
15,4
15,5
15,4
15,1
14,7
14,3
14,1
13,8
13,5
13,2
13,3
13,2
199
7
13,1
13
12,6
12,1
11,7
11,6
11,3
11,0
10,6
10,3
10,3
10,3
199
8
10,7
10,6
10,4
10,0
9,7
9,6
9,6
9,5
9,6
9,7
9,9
10,4
199
9
11,4
11,9
12,0
11,8
11,6
11,6
11,8
11,9
12,1
12,2
12,5
13,1
200
0
13,7
14,0
14,0
13,8
13,6
13,6
13,8
13,9
14,0
14,1
14,5
15,1
200
1
15,7
15,9
16,1
16,0
15,9
15,9
16,0
16,2
16,3
16,4
16,8
17,4
200
18,0
18,1
18,1
17,8
17,2
17,3
17,4
17,5
Narodowa Strategia Wzrostu Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich w latach 2000-2006, przyjęta przez
Radę Ministrów w dniu 4 stycznia 2000 roku, s.13
19
17
2
17,6
Źródło: http://www.stat.gov.pl/serwis/stopa_bezrob.htm
a) stan w końcu miesiąca
b) udział bezrobotnych w cywilnej ludności aktywnej zawodowo
Jawne bezrobocie, które pojawiło się w Polsce na początku w l990 roku
charakteryzuje wysoka dynamika wzrostu. Od 1990 roku do 1994 stopa bezrobocia
systematycznie wzrastała osiągając w grudniu poziom 16 proc. Od 1995 roku do końca
1998 można było zaobserwować powolny spadek bezrobocia będący rezultatem poprawy
koniunktury gospodarczej i zaostrzenia kryteriów rejestracji bezrobotnych. Wraz z
początkiem 1990 roku zarejestrowano ponowny wzrost stopy bezrobocia, która w lutym
2000 roku wzrosła do 14 proc., utrzymała się na tym samym poziomie w marcu, a w
kwietniu
spadła
do
13,8
proc.
W maju nastąpił dalszy spadek do 13,6 proc. Ta stopa utrzymała się w czerwcu a od lipca
notowano już systematyczny wzrost stopy bezrobocia. Na koniec roku sięgnęła 15,1
proc., a do marca 2001 roku wzrosła do 16,1 proc. Stopa bezrobocia spadła w kwietniu
2001 r. do 16 proc. z 16,1 proc. w marcu, głównie w wyniku sezonowego wzrostu
zatrudnienia. Ponowny wzrost stopy bezrobocia odnotowano w lipcu po wcześniejszym
spadku w kwietniu do 16 proc. i w maju do 15,9 proc. Stopa bezrobocia rosła od lipca
2000 roku do marca 2001 roku, kiedy osiągnęła poziom 16,1 proc. Stopa bezrobocia na
koniec maja 2002 roku spadła poniżej 17,5 proc. z 17,8 proc. na koniec kwietnia. W maju
bezrobocie
spadło
i
to
wyraźnie.
W kwietniu stopa bezrobocia spadła do 17,8 proc. z 18,1 proc. w marcu. W maju 2002
roku na stopę bezrobocia może mieć wpływ wyrejestrowanie ze statystyk bezrobocia
około 77.000 bezrobotnych w związku z podjęciem przez nich pracy rachmistrzów
spisowych. Wzrost do 17,6 proc. jest wynikiem przeszacowania liczby osób pracujących w
gospodarce o osoby zatrudnione w małych przedsiębiorstwach, w których pracuje do 9
osób Poziom bezrobocia w Polsce utrzymuje się od kilku miesięcy na tym samym
poziomie. W październiku wyniósł on 17, 6.
18
Poziom bezrobocia we wrześniu 2002 roku w podziale na województwa
Źródło: „ Rzeczpospolita” z dnia 22. 10. 2002, nr 247 (6324)
BEZROBOCIE WE WRZEŚNIU (w proc. )
28,1
Warmińsko-Mazurskie
Zachodniopomorskie
25,4
Lubuskie
25,3
21,9
Kujawsko-Pomorskie
21,6
Dolnośląskie
20,4
Pomorskie
Opolskie
18,2
Świętokrzyskie
18,1
18
Łódzkie
16,3
Podkarpackie
16,1
Śląskie
15,6
Wielkopolskie
15,2
Lubelskie
14,8
Podlaskie
Mazowieckie
13,6
Małopolskie
13,5
Rys. 2. Bezrobocie we wrześniu 2002 r.
We wrześniu bieżącego roku zaobserwowano nieznaczny wzrost bezrobocia. Bez
pracy jest ponad 3 mln 112 tys. osób, o 7 tysięcy więcej niż przed miesiącem. Stopa
bezrobocia wzrosła z 17,5 proc. w sierpniu do 17,6 proc. we wrześniu. Specjaliści od
rynku pracy uważają, iż fakt, że bezrobocie w ostatnim czasie rośnie wolniej jest
skutkiem polityki rządu, która zaczyna dawać efekty oraz wynika również z tego, że falę
największych zwolnień mamy już za sobą. Jednakże gdy sytuację na rynku pracy
porównamy z tą sprzed roku, okazuje się, że jest znacznie gorzej. We wrześniu 2001 r.
bez pracy było 16,3 proc. Polaków. Przez ten czas przybyło ponad 192 tys. bezrobotnych.
Niepokojącym zjawiskiem jest także rosnąca liczba osób bez pracy, które nie mają
prawa do zasiłku. We wrześniu nie otrzymywało go ponad 2,5 mln osób, czyli 83 procent
wszystkich bezrobotnych, przy czym najwięcej - prawie 88 proc. bezrobotnych bez
zasiłku - jest w województwach lubelskim, podlaskim i śląskim (86 proc.).
19
Od początku bieżącego roku bezrobocie spadło w dziewięciu województwach (patrz
rysunek 2). Najwięcej na Podkarpaciu (o 7,8 proc.), w Małopolsce (o 5,4 proc.) i na
Warmii i Mazurach (o 4,3 proc.). Pogorszyła się natomiast sytuacja na Mazowszu
(bezrobocie wzrosło o 4,9 proc.), w Lubuskiem (o 4,5 proc.) i na Pomorzu (o 4,2 proc.).
Nowelizacja ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu doprowadziła do
zahamowania wzrostu bezrobocia rejestrowanego, wprowadzając zarazem ostrzejsze
kryteria przyznawania, ustalania wysokości i czasu pobierania zasiłku. Bezpośrednim
skutkiem wprowadzonych restrykcji był spadek wśród ogółu zarejestrowanych odsetka
bezrobotnych posiadających prawo do zasiłku, co przedstawia tabela 2.
Tabela 2. Bezrobotni posiadający prawo do zasiłku (w tys.)
Rok
Ilość osób
% udział w ogólnej
liczbie
1991
1.702,9
79,0%
1992
1.312,3
52,3%
1993
1.395,7
48,3%
1994
1.421,8
50,1%
1995
1.549,0
58,9%
1996
1.224,0
51,9%
1997
547,9
30,0%
1998
420,0
22,9%
1999
554,0
23,0%
2000
530,0
20,9%
Źródło: Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1994, Informacje i opracowania
statystyczne, GUS, Warszawa 1995; Rynek Pracy 1/1996, Rynek Pracy 1/1997, Rynek
Pracy 1/1998, Rynek Pracy 1/1999, Rynek Pracy 1/2000, Rynek Pracy 1/2001
20
Tabela 3. Struktura bezrobotnych według wieku w Polsce w latach 1991-2000
Rok
do 24 lat
25-34
1991
35,1
29,9
1992
34,6
29,7
1993
34,4
28,5
1994
34,6
27,4
1995
34,6
26,9
1996
31,1
27,3
1997
30,8
27,8
1998
30,9
27,1
1999
31,0
26,5
2000
30,5
26,4
Źródło: Rocznik Statystyczny GUS
35-44
24,6
24,7
25,2
25,3
25,1
25,8
26,4
25,8
25,0
24,3
45-54
8,6
9,2
9,8
10,7
11,3
13,3
13,3
14,4
15,6
17,1
55 i więcej
1,8
1,7
2,0
2,0
2,0
2,4
1,7
1,8
1,8
1,8
Wśród ogółu bezrobotnych największą grupę stanowią ludzie młodzi do 24 lat, która
do końca 1995 roku stanowiła ok. 35% ogółu zarejestrowanych i dopiero od roku
następnego odsetek ten zmniejszył się do mniej od nowa30-31%. Przeciwna tendencja
miała miejsce w przedziale wiekowym 45-54lat, tutaj widoczny jest stały wzrost
bezrobotnych w stosunku do ogółu zarejestrowanych, od 8,6% w 1991r. do 17,1% w
2000r.
Tabela 4. Struktura bezrobotnych według poziomu wykształcenia w Polsce w
latach 1991-2000
Rok
Wyższe
Policealne oraz
średnie zawodowe
1991
3,0
22,4
1992
2,3
21,0
1993
1,8
20,1
1994
1,7
20,1
1995
1,5
20,2
1996
1,3
20,0
1997
1,4
19,9
1998
1,6
20,2
1999
2,0
20,6
2000
2,6
20,8
Źródło: Rocznik Statystyczny GUS
Średnie
Zasadnicze
ogólnokształcąc zawodowe
e
7,2
37,4
7,1
38,4
6,7
39,1
6,8
39,4
7,2
39,0
6,4
38,5
6,3
38,4
6,1
38,1
6,0
38,2
6,2
37,0
Podstawowe
i bez
wykształcenia
30,0
31,2
32,2
32,0
32,1
33,8
34,0
34,0
33,1
33,4
Największą grupę absolwentów tworzą uczniowie szkół zasadniczych zawodowych,
natomiast najmniejszy udział stanową absolwenci szkół wyższych.
Tabela 5. Bezrobocie zarejestrowane według płci w Polsce w latach 1991-2000
Rok
1991
1992
kobiety
52,6
53,4
mężczyźni
47,4
46,6
21
1993
52,2
1994
52,7
1995
55,1
1996
58,3
1997
60,4
1998
58,5
1999
55,6
2000
55,2
Źródło: Rocznik Statystyczny
47,8
47,3
44,9
41,7
39,6
41,5
44,4
44,8
GUS
Kolejna patologia polskiego bezrobocia polega na tym, że jego ofiarami padają
przede wszystkim kobiety, mimo iż statystycznie Polki są lepiej wykształcone od
mężczyzn20. Podobne tendencje, jakie miały miejsce w całym okresie transformacji w
kształtowaniu ogólnej liczby bezrobotnych, zachodziły również w subpopulacji kobiet.
Począwszy więc od 1994 roku obserwuje się więc spadek liczby bezrobotnych kobiet 21.
Niepokojącym zjawiskiem pozostaje natomiast to, iż połowa bezrobotnych kobiet
pozostaje bez pracy powyżej roku, ok. 60% z nich jest w wieku 18-34 lata, a ponad 30%
legitymuje się co najmniej średnim poziomem wykształcenia22.
Kobiety przegrywają na rynku pracy praktycznie we wszystkich kategoriach
wiekowych i zawodowych oraz bez względu na wykształcenie. Pracy nie miała co czwarta
kobieta po zawodówce (25,6 proc.) i co siódmy mężczyzna (14,9 proc.) Kobiety
przebywają na bezrobociu znacznie dłużej niż mężczyźni. Aż 65 proc. osób pozostających
bez pracy powyżej roku stanowią kobiety, zaś wśród bezrobotnych dłużej niż dwa lata ich
udział rośnie do 77 proc. Pracodawcy dyskryminują kobiety w obawie przed ich mniejszą
dyspozycyjnością i po to, by uniknąć dodatkowych obciążeń związanych z ich
obowiązkami macierzyńskimi. Dobrodziejstwem dla kobiet byłaby zmiana absurdalnie
sztywnych przepisów, polegająca m.in. na wprowadzeniu umów o pracę na zastępstwo i
na uelastycznieniu czasu pracy. Przykładowo w niepełnym wymiarze czasu pracuje 70
proc. Holenderek i tylko 10 proc. Polek23.
Na rynku pracy kobiety znajdują się więc w trudniejszej sytuacji niż mężczyźni,
bowiem łatwiej tracą pracę i mają większe trudności z jej ponownym podjęciem.
Przychody i wydatki Funduszu Pracy.
Celem Funduszu Pracy jest zarówno aktywizacja zawodowa osób poszukujących
pracy jak i łagodzenie skutków bezrobocia.
Fundusz Pracy został powołany na mocy ustawy o zatrudnieniu z 1989 r. Obecnie
natomiast działa na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu24.
Przychody Funduszu Pracy stanowią:
 wpływy ze składek płaconych przez pracodawców,
M. Balicka, Udręka zbędnych rąk „Polityka”, nr46 z 2000r. 70
Narodowa Strategia Wzrostu Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich w latach 2000-2006, przyjęta przez
Radę Ministrów w dniu 4 stycznia 2000 roku, s. 97
22
Tamże, s. 98
23
M. Balicka, Udręka zbędnych rąk, „Polityka”2000, nr 46, s.70
24
Por. Dziennik Ustaw 1997, Nr 25, poz. 128, tekst jednolity.
20
21
22










środki z dotacji budżetowej.
Z Funduszu Pracy finansowane są głównie:
zasiłki dla bezrobotnych,
zasiłki i świadczenia przedemerytalne,
wydatki na szkolenia osób bezrobotnych,
prace interwencyjne,
roboty publiczne,
wynagrodzenia młodocianych pracowników i opiekunów praktyk uczniowskich,
aktywizacja zawodowa absolwentów,
programy specjalne,
pożyczki udzielane bezrobotnym i pracodawcom.
Wydatki Funduszu Pracy (patrz tabela 6) stanowią 2% wydatków sektora finansów
publicznych. Kierowane są one głównie na zasiłki dla bezrobotnych, które stanowią
prawie 41% wydatków tego funduszu. W 1998 r. udział tych zasiłków wyraźnie zmalał,
po czym od następnego roku zaczął ponownie wzrastać. Na aktywne formy
przeciwdziałania bezrobociu, obejmujące roboty publiczne i interwencyjne, szkolenia,
aktywizację absolwentów, stypendia dla studentów oraz pożyczki dla bezrobotnych i
zakładów pracy, przeznacza się około 19% środków. W tej grupie wydatków
systematycznie maleje udział robót publicznych na rzecz wydatków związanych z
aktywizacją absolwentów oraz pożyczek dla bezrobotnych i zakładów pracy. W
przychodach Funduszu Pracy wyraźnie zmniejszył się udział dotacji z budżetu państwa.
Jeżeli w 1995 r. wynosił on przeszło 60%, to w 1998 nie przekroczył 20%.
W porównaniu z rokiem 2000, w roku 2001 znów wzrosły wydatki na zasiłki dla
bezrobotnych, zasiłki przedemerytalne, świadczenia przedemerytalne, przygotowanie
zawodowe młodocianych. Natomiast systematycznie zmniejszają się wydatki na aktywne
formy przeciwdziałania bezrobociu. Taka sytuacja świadczy o marginalnym
charakterze aktywnej polityki zatrudnienia w naszym kraju.
Tabela 6. Przychody i wydatki Funduszu Pracy w latach 1995-2000.
Wyszczególnienie
Przychody ogółem (w mld zł)
w tym:
składka
od
pracodawców
w mld zł
w%
dotacje z budżetu
w mld zł
w%
Wydatki ogółem (w mld zł)
w tym:
zasiłki dla bezrobotnych
w mld zł
w%
zasiłki i świadczenia
1995
6,3
1996
7,5
1997
7,0
1998
5,1
1999*
5,5
2000**
6,0
2,2
5,0
2,8
37,3
3,5
51,0
4,2
82,4
4,7
85,5
5,1
85,0
4,0
63,5
4,6
61,3
3,4
48,6
0,9
17,6
0,7
12,7
0,7
11,7
6,2
7,4
6,6
4,8
5,6
5,9
3,6
58,0
4,4
59,5
3,7
56,0
1,6
33,3
2,1
37,5
2,4
40,7
23
przedemerytalne
w mld zł
w%
aktywne formy
przeciwdziałania
bezrobociu
w mld zł
w%
*przewidywane wykonanie
**ustawa budżetowa
-
-
-
0,7
14,6
1,1
19,6
1,2
20,3
0,7
11,3
0,8
10,8
1,2
18,2
1,3
27,1
1,1
19,6
1,1
18,6
Źródło: W. Ziółkowska „Finanse publiczne. Teoria i zastosowanie”, Wydawnictwo Wyższej
Szkoły Bankowej, Poznań 2000, s. 172.
ZAŁĄCZNIKI.
Załącznik 1. Zasiłki, stypendia, dodatki, świadczenia.
Kategoria
Kwota w zł
od 1.03.2002 do
od 1 września
1.08.2002r.
2002 do 28 lutego
2003r.
Zasiłki dla bezrobotnych:
- podstawowy ( 100 %)
476,70
498,20
- obniżony (80%)
381,40
398,60
- podwyższony (120%)
572,10
597,90
Stypendia dla bezrobotnych absolwentów w
okresie:
24
- odbywania szkolenia (60 % kwoty zasiłku
podstawowego)
286,10
299,00
- odbywania stażu (100 % zasiłku podstawowego)
476,70
498,20
- kontynuowania nauki (w rejonach "zagrożonych''
- 60% zasiłku podstawowego)
286,10
299,00
Dodatek szkoleniowy dla bezrobotnych (20%
zasiłku podstawowego)
95,40
99,70
- podstawowy - minimalny (120% zasiłku
podstawowego)
572,10
597,90
- podwyższony - maksymalnie 160% zasiłku
podstawowego (nie więcej jednak niż 90%
przeciętnego wynagrodzenia z ostatnich 12 m-cy
zatrudnienia)
762,80
797,20
Świadczenie przedemerytalne (od 1.01.2002 80% kwoty emerytury - nie mniej niż 120% i nie
więcej niż 200% zasiłku dla bezrobotnych)
wynikowo (od
572,10 do
762,80)
wynikowo
(od 597,90 do
996,40)
Zasiłek przedemerytalny:
Źródło: www.mpips.gov.pl
Od zasiłku dla bezrobotnych urzędy pracy opłacają składki na ubezpieczenie emerytalne i
rentowe w łącznej wysokości - 32,52 %, a od stypendiów za okres odbywania szkolenia i
stażu dodatkowo na ubezpieczenie wypadkowe - 1,62% tj. w łącznej wysokości - 34,14
%.
Załącznik 2. Maksymalne kwoty refundacji z Funduszu Pracy dla pracodawcy z
tytułu zatrudnienia bezrobotnego skierowanego przez urząd pracy - przez
miesiąc i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Podstawa refundacji
od 1 września 2002 do 28 lutego
2003r.
Zatrudnienie w ramach prac interwencyjnych
(wynagrodzenie i składki na ubezpieczenia
społeczne)
Zatrudnienie w ramach robót publicznych
(wynagrodzenie i składki na ubezpieczenia
społeczne)-
587,28 (498,20+89,08*)
1822,97 (1546,46+276,51*)
25
Zatrudnienia absolwenta skierowanego przez
urząd pracy (wynagrodzenie i składki na
ubezpieczenia społeczne)
587,28 (498,20+89,08*)
*składki opłacane przez pracodawcę w wysokości - 17,88 %
Źródło: www.mpips.gov.pl
Podstawa prawna
Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z
2001r. Nr 6, poz. 56), art. 19, 20, 37f.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 21 marca 1995 r. w sprawie
szczegółowych zasad organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz
przyznawania zaliczek i finansowania rzeczowych kosztów organizacji robót publicznych
(Dz. U. Nr. 38, poz. 189, zm: Dz. U. z 1997r. Nr 25, poz.134, z 1998r. Nr 166, poz.
1242, z 1999r. Nr 111, poz. 1307, z 2000. Nr 44, poz.514).
Załącznik 3. Pożyczki z Funduszu Pracy udzielane osobom fizycznym (na
podjęcie działalności gospodarczej lub rolniczej) i pracodawcom na utworzenie
dodatkowych miejsc pracy.
Podstawa refundacji
Maksymalna kwota pożyczki dla bezrobotnych i pracodawców na utworzenie
jednego dodatkowego miejsca pracy nie może przekroczyć dwudziestokrotności
przeciętnego wynagrodzenia, w razie pożyczki na zorganizowanie dodatkowych miejsc
pracy wysokość ta dotyczy utworzenia jednego miejsca pracy - art. 18, ust. 2 ustawy z
dn. 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 2001 r. Nr
6, poz. 56).
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników zatrudnionych w gospodarce
narodowej:
w II kw. 2002 r. - 2.061,95 zł
Maksymalna kwota pożyczki dla bezrobotnych i pracodawców na utworzenie
jednego dodatkowego miejsca pracy:
41.239,00 (20x2.061,95)
26
Oprocentowanie pożyczek z Funduszu Pracy w stosunku rocznym wynosi:
w rejonach "zagrożonych szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym" 30
% zmiennej stopy oprocentowania kredytu lombardowego:
od 29.03.2001r. - 6,3 %
od 23.08.2001r. - 5,55 %
od 29.08.2002r. - 3,15%
od 26.09.2002r. - 3,0%
w pozostałych rejonach kraju - 50 % zmiennej stopy oprocentowania kredytu
lombardowego
od 29.03.2001r. - 10,5 %
od 23.08.2001r. - 9,25 %
od 29.08.2002r. - 5,25%
od 26.09.2002r. - 5,0%
Stopa oprocentowania kredytu lombardowego wynosi:
od 29.03.2001r. - 21,0 %
od 23.08.2001r. - 18,5 %
od 29.08.2002r. - 10,5 %
od 26.09.2002r. - 10,0 %
Zmienną stopę oprocentowania kredytu lombardowego przyjmuje się w wysokości
ogłoszonej przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego w Dzienniku Urzędowym
Narodowego Banku Polskiego (par 1, ust.3 rozp. MPiPS).
Źródło: www.mpips.gov.pl
Załącznik 4. Wynagrodzenia, renty, emerytury, zasiłki.
Kategoria
1. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników zatrudnionych w
gospodarce narodowej w II kw. 2002 r.
2. Zasiłki:
a) pogrzebowy (200% przeciętnego wynagrodzenia)
b) wychowawczy
c) wychowawczy dla osób samotnie wychowujących dzieci
d) rodzinny:
- na małżonka oraz pierwsze i drugie dziecko
- na trzecie dziecko
- na czwarte i kolejne dziecko
27
2 061,95
4 123,90
318,10
505,80
42,50
53,60
65,70
e) pielęgnacyjny
zasiłki b), c), d), e) obowiązują od 1. 06. 2002 r. do 31. 05. 2003 r.
Źródło: www.mpips.gov.pl
28
136,64
29
Download
Random flashcards
Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards