Równowaga rynku konkurencji doskonałej

advertisement
Struktury rynku
Struktura rynku to określona konfiguracja sprzedawców i
nabywców oraz odpowiadające jej prawa zachowań.
Rozróżniamy następujące struktury rynku:




Konkurencja doskonała
Konkurencja monopolistyczna
Oligopol
Monopol
Faktyczne zachowania przedsiębiorstw mogą odchylać się od
przedstawionych wzorców i stanowią ich mieszankę.
Charakterystyka poszczególnych struktur rynku:
Cechy
Struktury rynku
konkurencja
doskonała
konkurencja
monopolistyczna
oligopol
monopol
wiele
wiele
kilka
jedna
standaryzowany
(często
identyczny)
zróżnicowany
częściowo
zindywidualizowany
zindywidualizowany
Wpływ na
cenę
brak
ograniczony
duży
bardzo duży
Bariery
wejścia
brak
brak
duże
pełne
Liczba firm
Produkt
1
Dlaczego rynki różnią się od siebie:
- korzyści skali – często technologia produkcji sprawia, że
przeciętny koszt wytworzenia jednostki dobra, znacznie
zmniejsza się w miarę wzrostu produkcji. W takiej gałęzi jest
miejsce dla jednego wielkiego producenta. Gdyby
producentów na tym rynku było wielu, każdy wytwarzałby
niewielki procent sprzedaży całej gałęzi. W takim wypadku
ponoszony przez niego koszt przeciętny szybko by malał
wraz ze wzrostem produkcji. Zmuszałoby to producentów do
obniżania ceny w celu przejęcia klientów od konkurencji, co
jest konieczne aby sprzedać więcej. Spadek kosztów
przeciętnych zapewniałby opłacalność takiego działania. Na
takim rynku wojny cenowe trwałyby aż na rynku pozostałoby
jedno przedsiębiorstwo.
- bariery wejścia:
o naturalne:
 kapitałowe,
 związane z występowaniem surowców naturalnych
 licencje, patenty
o państwowe: koncesje, zezwolenia, ustawy chroniące
monopolistę
- działania przedsiębiorstw – zmowy cenowe, innowacje ulepszanie technologii, działania marketingowe mogą
sprawić, że firmy zapewnią sobie dominującą pozycję na
rynku.
2
Konkurencja doskonała
Przykład: targowisko z dużą ilością producentów sprzedających
ziemniaki (idealnie jednorodny produkt)
Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej nie ma
praktycznie żadnego wpływu na cenę produktu. Może sprzedać w
każdej chwili dowolną ilość produktu po danej cenie rynkowej.
Krzywa popytu, będąca zarazem linią ceny, jest prostą
poziomą. Cena sprzedaży nie zależy od ilości produktu
wytworzonej i oferowanej przez przedsiębiorstwo.
Utarg krańcowy również jest równy cenie.
Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej zgodnie ze
„złotą regułą” sprzedaje po cenie równej utargowi krańcowemu.
Optymalną wielkość produkcji wyznacza warunek:
P = MR =MC
W krótkim okresie przedsiębiorstwo na rynku konkurencji
doskonałej może osiągać zyski nadzwyczajne bądź notować straty.
W długim okresie przedsiębiorstwo na rynku konkurencji
doskonałej sprzedaje produkt po cenie równej minimalnemu
kosztowi przeciętnemu, osiągając zerowy zysk ekonomiczny.
Faktycznie przedsiębiorstwo to osiąga zysk normalny, wliczony
przez nas w koszty (jako ekwiwalent kosztów alternatywnych).
3
Poniższe rysunki przedstawiają równowagę przedsiębiorstwa na
rynku konkurencji doskonałej w trzech różnych sytuacjach:
(a) krótki okres: zysk nadzwyczajny
(b) krótki okres: strata
MC
D
P = MR
A
C
MC
AC
O
B
A
B
P=MR
D
Q
C
O
Q – optymalna wielkość produkcji (MC = MR)
OQCD – utarg całkowity
OQBA – koszt całkowity
ABCD – zysk nadzwyczajny
Q
Q – optymalna wielkość produkcji (MC=MR)
OQCD – utarg całkowity
OQBA – koszt całkowity
ABCD – strata
(c) długi okres: zerowy zysk ekonomiczny
MC
AC
A
O
P = MR
B
Q
Q – optymalna wielkość produkcji (MC = MR)
OQBA – utarg całkowity i koszt całkowity
zysk ekonomiczny (nadzwyczajny) = 0
4
AC
Równowaga rynku konkurencji doskonałej
Gałąź wolnokonkurencyjna jako całość osiąga w tendencji
długookresowej zerowy zysk ekonomiczny, sprzedając swój
produkt po cenie równej minimalnym kosztom przeciętnym;
realizuje zatem tylko zysk normalny.
Krzywa podaży gałęzi wolnokonkurencyjnej jest zawsze rosnąca:
wyższa cena zachęca do zwiększenia produkcji.
Poniższy rysunek pokazuje mechanizm równowagi gałęzi wolnokonkurencyjnej w konfrontacji z równowagą przedsiębiorstwa:
Gałąź wolnokonkurencyjna
Przedsiębiorstwo wolnokonkurencyjne
S1
MC
S0
p1
AC
p1
S2
p0
p0
p2
p2
O
Q1
Q0 Q2
D
mln sztuk
O
Q2
Q0 Q1
tys. sztuk
 Przy cenie p1 powstają zyski nadzwyczajne, co przyciąga nowe przedsiębiorstwa. Krzywa
podaży przesuwa się w prawo: S1  S0, a cena równowagi obniża się: p1  p0.
 Przy cenie p2 producenci notują straty, część z nich zaprzestaje produkcji.
Krzywa podaży przesuwa się w lewo: S2  S0, a cena równowagi rośnie: p2  p0.
 Uwaga: skala wielkości produkcji jest różna na obu wykresach.
5
Krzywa podaży a koszt krańcowy na rynku konkurencji
doskonałej
Przedsiębiorstwo
na
rynku
konkurencji
doskonałej
maksymalizując zysk będzie produkować taką ilość, aby utarg
krańcowy równy cenie zrównał się z kosztem krańcowym.
Dla różnego poziomu ceny oznacza to, że wybór wielkości
produkcji będzie uwarunkowany kosztem krańcowym.
Czyli dla rynku konkurencji doskonałej krzywa podaży jest
krzywą kosztu krańcowego.
P
MC=S
B
D3
D2
D1
Q
6
Monopol
Monopolista jest jedynym dostawcą określonego produktu na
danym rynku. Równowaga monopolisty jest więc zarazem
równowagą gałęzi przezeń reprezentowanej.
Jak każde przedsiębiorstwo maksymalizujące zysk, monopolista
wybiera taką wielkość produkcji, przy której utarg krańcowy
zrównuje się z kosztem krańcowym.
 Monopolista sam ustala cenę, ale musi się liczyć z tym, że
po wyższej cenie sprzeda mniejszą ilość.
 Miarą siły monopolu jest nadwyżka ceny nad kosztem
krańcowym.
Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej sprzedaje swój
produkt po cenie równej kosztowi krańcowemu (P = MR = MC).
Monopolista ustala taką cenę, która przewyższa koszt krańcowy
P > MC = MR
Regułą w funkcjonowaniu monopolu jest osiąganie zysku
ekonomicznego – tzw. zysku monopolowego – w krótkim, jak i w
długim okresie.
7
W krótkim okresie jednak monopolista może tolerować także
zerowy zysk ekonomiczny, a nawet przejściową stratę, którą
wyrówna z nawiązką zyskami osiąganymi w długim okresie.
Poniższe rysunki przedstawiają równowagę monopolu w trzech
różnych sytuacjach. Sytuację z rysunku a) można uznać za
równowagę długookresową:
a)
MC
A
B
D
C
AC
D
MR
O
Q
Q – optymalna wielkość produkcji: MR=MC
OQBA – utarg całkowity
OQCD – koszt całkowity
ABCD – zysk
b)
MC
A
AC
B
MC AC
c)
D
C
A
B
D
D
MR
MR
O
Q
O
Q – optymalna wielkość produkcji: MR=MC
OQBA – utarg całkowity = koszt całkowity
zysk ekonomiczny = 0
8
Q
Q – optymalna wielkość produkcji: MR=MC
OQBA – utarg całkowity
OQCD – koszt całkowity
ABCD – strata
Monopol a elastyczność popytu
Monopolista zawsze produkuje na elastycznej części krzywej
popytu (pd<- 1).
Na rysunku odpowiada temu odcinek OQ2. Na tym odcinku
zwiększanie produkcji powoduje przyrost utargu całkowitego,
ponieważ utarg krańcowy przyjmuje wartości dodatnie.
W punkcie Q2 utarg krańcowy jest zerowy, utarg całkowity osiąga
maksimum, a elastyczność popytu przyjmuje wartość: –1.
Na prawo od tego punktu (pd>- 1) dalsze zwiększanie produkcji
byłoby bezcelowe, ponieważ zmniejszałoby sumę utargu
(MR < 0).
MC AC
E
C
A
B
D
O
MR
Q1 Q2
Monopol różnicujący ceny
Monopolista może ustalić odmienne ceny dla różnych nabywców.
Taką praktykę nazywamy różnicowaniem cen.
Różnicowanie ceny tego samego produktu lub usługi na różnych
rynkach lub dla różnych grup klientów ma sens wtedy, kiedy ich
krzywe popytu znacząco różnią się od siebie. Dla nabywców,
których popyt jest elastyczny, monopolista ustala niższą cenę. Od
nabywców, których popyt jest nieelastyczny, może pobierać
wyższą cenę. Pozwala to zwiększyć otrzymywany utarg i zysk.
9
Monopol a wolna konkurencja: społeczny koszt monopolu
Społeczny koszt monopolu przejawia się w tym, że
monopolista zmniejsza produkcję, a zwiększa cenę.
Monopolista nie jest zmuszony do wprowadzania
innowacji – hamowanie postępu technicznego
Narzucanie
innym
podmiotom
gospodarczym
niekorzystnych warunków zawierania transakcji
Monopolista wykorzystując swoje możliwości finansowe
może stosować lobbing, np. w celu:
o zwiększenia barier wejścia
o ustawowego „wymuszenia” popytu
lobbing (ang. od lobby ‘przekonywać posłów w
kuluarach’) polit. działanie wpływowej grupy osób na
rzecz danego regionu, grupy społecznej, instytucji
itp.
Monopole można podzielić na:
o naturalne – powstałe wskutek działania sił rynkowych
o państwowe – chronione ustawami lub innymi
ograniczeniami natury formalno-prawnej. Monopole
państwowe są najczęściej pozostałościami państwowych
przedsiębiorstw.
10
GAŁĄŹ ZMONOPOLIZOWANA
W gałęzi wolnokonkurencyjnej wielkość produkcji w długim
okresie ustala się na poziomie Qk, (S = D).
W gałęzi zmonopolizowanej wielkość produkcji ustala się na
poziomie zrównującym utarg krańcowy z kosztem krańcowym
(Qm) – gałąź dla rynku monopolistycznego to jedno
przedsiębiorstwo.
Pole H oznacza stratę ponoszoną przez tych konsumentów, którzy
zrezygnowali z zakupu danego towaru na skutek podwyżki ceny.
Pole T oznacza dodatkowe koszty ponoszone przez nabywców
kupujących towar po wyższej obecnie cenie.
Pole W oznacza stratę gospodarki w wyniku nie wyprodukowania
przez monopolistę dóbr o wartości (Qm-Qk)*Pk
S
pm
pm
pk
pk
T
H
W
MR
O
Qm
D
D
Qk
O
11
Qm
Qk
Urząd Antymonopolowy, w Polsce od 1990 centralny
organ administracji państwowej podległy bezpośrednio
Radzie Ministrów, właściwy w sprawach przeciwdziałania
praktykom monopolistycznym. Zajmuje się kontrolą
przestrzegania przez wszelkie podmioty gospodarcze
przepisów o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym
i wydaje decyzje w tych sprawach. W związku z reformą
centrum
administracyjno-gospodarczego
w
1996
zastąpiony
przez
Urząd
Ochrony
Konkurencji
i Konsumentów.
Praktyki monopolistyczne to zachowania podmiotów
gospodarczych osłabiające konkurencję. W prawie polskim
są nimi m.in. porozumienia polegające w szczególności na:
1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen oraz zasad
ich kształtowania między konkurentami w stosunkach z
osobami trzecimi,
2) podziale rynku wg kryteriów terytorialnych,
asortymentowych lub podmiotowych,
3) ustaleniu lub ograniczeniu wielkości produkcji,
sprzedaży lub skupu towarów,
4) ograniczeniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku
podmiotów gospodarczych nie objętych porozumieniem,
5) ustaleniu przez konkurentów, lub ich związki, warunków
umów zawieranych z osobami trzecimi.
12
Polityka antymonopolowa, ogół działań państwa
mających na celu przeciwdziałanie procesom monopolizacji
lub ich skutkom i ochronę zasad wolnej konkurencji.
Polityka antymonopolowa może przyjmować dwie
formy:
 pierwsza - realizowana np. w USA - polega na
całkowitym
zakazie
działań
zmierzających
do
ograniczania produkcji lub handlu i konkurencji pomiędzy
firmami. Zakazane są m.in. takie formy działania, jak:
jawne lub tajne umowy i porozumienia dotyczące
wielkości produkcji lub różnicowania cen, umowy
wiązane, wyłączność handlowa, fuzje przedsiębiorstw lub
wykupywanie akcji konkurentów, tworzenie połączonych
dyrekcji. Sąd antymonopolowy może nawet nakazać
rozbicie monopolu, jeśli wcześniej zaistniał.
 Druga - występująca np. w Wielkiej Brytanii - polega na
dopuszczeniu istnienia monopoli (uznaje się, że w
niektórych przypadkach ich istnienie jest nawet
korzystne dla gospodarki, np. gdy wielka skala produkcji
pozwala
wydatnie
obniżyć
przeciętne
koszty
wytwarzania) i poddaniu ich działania kontroli państwa,
przede wszystkim poprzez nadzór nad cenami i zyskami,
z możliwością nakazania obniżki cen lub opodatkowania
nadmiernych zysków.
Polityka antymonopolowa może obejmować także pomoc
państwa dla przedsiębiorstw wchodzących na rynki
zmonopolizowane, w celu stworzenia konkurencji dla
istniejących monopoli. Polityka antymonopolowa stanowi
część ekonomicznej polityki państwa.
13
Przykłady monopolistów:
 Polskie Koleje Państwowe
 Poczta Polska
 Telekomunikacja Polska
 PKN Orlen
 Polskie Linie Lotnicze LOT (powoli tracący pozycję
monopolisty)
 Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej
 Polskich Sieci Elektroenergetycznych (hurtowy przesył
energii)
 Miejskie Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne
 Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo
 Giełda Papierów Wartościowych
 Microsoft
14
Konkurencja monopolistyczna
 Podobieństwa do konkurencji doskonałej: istnienie wielu
małych firm oraz swoboda wejścia i wyjścia z gałęzi.
 Różnice od konkurencji doskonałej: każde z
przedsiębiorstw ma do czynienia z opadającą krzywą popytu.
Produkty różnych firm tworzących daną gałąź są bowiem
mniej lub bardziej zindywidualizowane i zróżnicowane.
Dochodzenie do
monopolistycznej:
równowagi
na
rynku
konkurencji
W długim okresie konkurencja między istniejącymi
producentami oraz możliwość pojawienia się nowych
konkurentów
eliminują
możliwość
osiągania
zysku
nadzwyczajnego. Przy optymalnej skali produkcji (MR = MC)
następuje zrównanie utargu przeciętnego z kosztem przeciętnym
(AR=P=AC).
Jest to tzw. równowaga w punkcie styczności:
MC
AC
P
D
MR
Q
W konkurencji monopolistycznej głównym sposobem walki jest
różnicowanie produktu (a nie konkurencja cenowa).
15
Ważne uwagi dotyczące konkurencji monopolistycznej
Uwaga1
Wchodzenie na rynek nowych konkurentów powoduje
przesuwanie się krzywej popyty w lewo. Wynika to z faktu, że
popyt całkowity gałęzi dzieli się na coraz większą liczbę
konkurentów.
Nowych konkurentów przybywa aż do momentu kiedy krzywa
popytu jest styczna do krzywej kosztów przeciętnych.
Uwaga2
Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji monopolistycznej nie
produkuje przy minimalnych kosztach przeciętnych.
Ma ono nadwyżkę zdolności produkcyjnej.
Uwaga3
Produkując więcej mogłoby obniżyć koszty przeciętne, jednak
jego utarg całkowity byłby wtedy niższy od kosztów całkowitych,
ze względu na konieczność obniżenia ceny.
Uwaga4
Ponieważ cena jest wyższa od kosztu krańcowego, więc
przedsiębiorstwu opłaca się sprzedać więcej, ale po
dotychczasowej cenie.
Sprzedaż po dotychczasowej cenie większej ilości wyrobów może
być wynikiem:
 zabrania konkurencji klientów
 namówieniem klientów do większych zakupów (zwiększeniem
popytu całej gałęzi).
16
Oligopol
Oligopol z porozumieniem
W przypadku zawarcia efektywnego porozumienia i utworzenia
kartelu, oligopol zachowuje się podobnie jak wielozakładowy
monopol — w pierwszej kolejności stara się zmaksymalizować
łączny zysk całej grupy.
Dopiero po wyznaczeniu optymalnej skali produkcji i
optymalnego poziomu ceny dla całego kartelu, jego uczestnicy
mogą szukać dla siebie najkorzystniejszych rozwiązań, ale w
ramach ograniczeń narzuconych przez wspólną politykę
produkcyjną i cenową.
Oligopol bez porozumienia
Każde z przedsiębiorstw działa na własną rękę, dążąc do
maksymalnego zysku dla siebie. Między przedsiębiorstwami
działającymi w danej gałęzi toczy się bezwzględna walka
konkurencyjna. Niekiedy przyjmuje ona postać wyniszczającej
wojny cenowej.
Dla oligopolu bez porozumienia charakterystyczny jest model
złamanej krzywej popytu:
Punkt A – punkt optymalny.
B
A MC
AC
C
Popyt jest elastyczny przy próbie podwyżki ceny
(wzrost ceny spowoduje spadek utargu),
natomiast nieelastyczny przy próbie obniżki ceny
(spadek ceny spowoduje spadek utargu).
Efekt: produkcja – OQ, cena – OB, zysk – ABCD.
MR
O
D
Rozerwanie linii utargu krańcowego pozwala
utrzymać cenę na poziomie OB nawet przy
znacznych zmianach kosztów.
Q
17
Oligopol i dylemat więźnia
Produkcja firmy B
Produkcja
firmy A
Duża
3,5
3,5
3
5
Duża
Mała
Mała
5
3
4
4
Duża produkcja oznacza obniżenie cen
Mała produkcja oznacza utrzymanie wyższych cen
Dylemat więźnia obrazuje problem oligopolisty, który swoje decyzje
musi podejmować nie wiedząc jak zareaguje konkurencja.
18
Strategia uderz i uciekaj oraz odstraszanie
Jeśli wejście na atrakcyjny rynek i wyjście z niego nie jest trudne – mamy
do czynienia z rynkiem spornym (contestable market).
Można wówczas stosować taktykę uderz i uciekaj. Polega ona na
podejmowaniu produkcji w gałęzi, w której zyski są wysokie, i
wycofywaniu się, zanim cena spadnie pod wpływem obronnego
zwiększania podaży przez zaatakowane firmy.
Nawet, gdy niemożliwe jest zastosowanie przez przybyszów taktyki
„uderz i uciekaj”, zagrożenie wejściem do gałęzi nowych przedsiębiorstw
bywa realne. Broniąc swego rynku przedsiębiorstwo może odstraszać
konkurentów. Odstraszanie wiąże się jednak z ponoszeniem określonych
kosztów, np. dodatkowe nie w pełni wykorzystanie linie produkcyjne,
blokujące patentowanie itp.
Przybysz
wchodzi
nie wchodzi
walczy
Firma nie walczy
bez
0
1
-1
-1
6
0
-2
1
0
-2
3
0
odstraszaniem
z
odstraszaniem
Pierwsza liczba oznacza zyski firmy, która się broni,
druga liczba oznacza zyski przybysza (firmy atakującej)
19
Identyfikacja rodzaju rynku:
- wskaźnik koncentracji czyli odsetek sprzedaży kilku (np. 4)
największych przedsiębiorstw
o o monopolu mówi się, gdy dla jednego przedsiębiorstwa
wskaźnik koncentracji przekracza 90%
o rynek uznaje się za konkurencyjny jeśli wskaźnik koncentracji
jest mniejszy od 40%
- indeks Herfindahla-Hirschmana, który jest sumą kwadratów
udziałów w sprzedaży wszystkich przedsiębiorstw działających na
rynku. Należy do przedziału od 10000 dla czystego monopolu (jego
udział w rynku wynosi 100%) do 0 dla rynku z nieskończenie
wieloma bardzo małymi przedsiębiorstwami (ich udziały w rynku
dążą do zera).
Problemy z identyfikacją koncentracji:
- zdefiniowanie produktu (np. czy badając rynek napojów
chłodzących, należy uwzględnić napoje mleczne)
- geograficzne granice rynku – koncentracja sprzedaży jest zwykle
mniejsza od koncentracji produkcji, między innymi dlatego, że
uwzględnia również import
20
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Create flashcards