Podręcznik metodyczny - Uniwersytet Warmińsko

advertisement
Podręcznik metodyczny
Anna Zalewska
Karol Komosiński
Robert Krupa
Przemysław Kołodziej
Justyna Szydłowska
Metody
wykonywania
waloryzacji
przyrodniczych
Podręcznik
metodyczny
i przewodnik
do zajęć
terenowych
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską w ramach
Europejskiego Funduszu Społecznego
CZŁOWIEK – NAJLEPSZA INWESTYCJA!
Podręcznik ,,Metody wykonywania waloryzacji przyrodniczych. Podręcznik
metodyczny i przewodnik do zajęć terenowych” został przygotowany
i wydany w ramach projektu pt. „Wzmocnienie potencjału dydaktycznego
UWM w Olsztynie” współfinansowanego ze środków Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki
i realizowanego przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie.
Publikacja bezpłatna
UNIWERSYTET WARMIŃSKO-MAZURSKI
W OLSZTYNIE
Metody wykonywania waloryzacji
przyrodniczych
Podręcznik metodyczny i przewodnik
do zajęć terenowych
Anna Zalewska, Karol Komosiński, Robert Krupa,
Przemysław Kołodziej, Justyna Szydłowska
Olsztyn 2013
Recenzent podręcznika
prof. dr hab.Wiesław Fałtynowicz
Redakcja
dr Anna Zalewska
Autorzy
Anna Zalewska1, Karol Komosiński2, Robert Krupa2,
Przemysław Kołodziej1, Justyna Szydłowska1
1
2
Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody, Wydział Biologii i Biotechnologii, Uniwersytet
Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Katedra Zoologii, Wydział Biologii i Biotechnologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski
w Olsztynie
Projekt okładki
Krystyna Kuszewska
Autorzy ilustracji na okładce
Karol Komosiński, Robert Krupa, Anna Zalewska; za zgodą autorów wykorzystano fragment
mapy z opracowania: Polakowski B., Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz. 1995. Mapa
roślinności rzeczywistej Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Wydaw. ART, Olsztyn, 45 ss.
+ mapa w skali 1:30 000
Wydano na zlecenie Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
w Olsztynie
© Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2013
ISBN 978-83-62860-22-7
Wydanie I
Wydawca
Wydawnictwo Mantis, Olsztyn
Druk
Zakład poligraficzny Gutgraf, Olsztyn
SPIS TREŚCI
1. METODY WALORYZACJI PRZYRODNICZYCH – CZĘŚĆ OGÓLNA ................. 13
1.1. Zastosowanie ekspertyz przyrodniczych i ich rodzaje .......................................... 14
1.2. Podstawy prawne wykonywania ekspertyz przyrodniczych ................................. 17
1.3. Waloryzacja przyrodnicza – zasady ogólne .......................................................... 23
1.4. Scenariusz prac kameralnych i terenowych, raport z waloryzacji przyrodniczej
............................................................................................................................... 27
1.5. Przegląd piśmiennictwa i innych źródeł pomocnych w przygotowaniu i przeprowadzeniu prac terenowych i kameralnych ....................................................... 37
1.6. Podstawy posługiwania się mapami różnych typów podczas prac terenowych
i kameralnych ........................................................................................................ 46
1.7. Wykorzystania systemu informacji geograficznej (GIS) oraz nawigacji satelitarnej (GPS) w waloryzacjach przyrodniczych ..................................................... 63
1.8. Zasady wykonywania pomiarów przy użyciu odległościomierza i wysokościomierza .................................................................................................................... 74 2. CHARAKTERYSTYKA OBIEKTU MODELOWEGO DO ZAJĘĆ TERENOWYCH
........................................................................................................................................ 83
3. METODY WALORYZACJI PRZYRODNICZYCH – CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ....... 91
3.1. Waloryzacja szaty roślinnej, awifauny i wybranych grup entomofauny – przygotowanie do pracy w obiekcie modelowym ........................................................ 91
3.1.1. Waloryzacja flory, w tym dendroflory ......................................................... 91
3.1.2. Waloryzacja roślinności i siedlisk przyrodniczych ................................... 102
3.1.3. Waloryzacja awifauny ............................................................................... 120
3.1.4. Waloryzacja entomofauny ......................................................................... 137
3.2. Podstawowe zasady wykorzystania w waloryzacjach przyrodniczych gatunków
cennych z innych grup organizmów .................................................................... 151
3.3. Uwagi dotyczące wybranych rodzajów waloryzacji stosowanych w ochronie
przyrody ............................................................................................................... 156
3.4. Podsumowanie waloryzacji przyrodniczej .......................................................... 159
4. WZORY TERENOWYCH KART PRACY I FORMULARZY PODSUMOWUJĄCYCH WALORYZACYJNE PRACE KAMERALNE ............................................. 163
4.1.A. Inwentaryzacja flory – wzór terenowej karty pracy ........................................ 165
4.1.B. Inwentaryzacja flory – karta do pracy w obiekcie modelowym ...................... 167
4.2. Waloryzacja flory – karta pracy .......................................................................... 169
4.3. Inwentaryzacja i waloryzacja dendroflory – karta pracy .................................... 171
4.4. Podsumowanie waloryzacji flory – karta pracy .................................................. 173
4.5. Inwentaryzacja fitosocjologiczna (zdjęcie fitosocjologiczne) – karta pracy ....... 175
4.6. Identyfikacja zbiorowiska roślinnego – karta pracy ............................................ 177
4.7. Waloryzacja siedlisk Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 – karta pracy
............................................................................................................................. 178
4.8. Inwentaryzacja awifauny – karta pracy ............................................................... 179
4.9. Waloryzacja awifauny – karta pracy ................................................................... 181
4.10. Podsumowanie waloryzacji awifauny – karta pracy ......................................... 182
4.11. Inwentaryzacja entomofauny – karta pracy ....................................................... 183
4.12. Waloryzacja entomofauny – karta pracy ........................................................... 185
4.13. Podsumowanie waloryzacji entomofauny – karta pracy ................................... 187
4.14. Podsumowanie waloryzacji obiektu modelowego – karta pracy ...................... 189
5. ZESTAWIENIA I LISTY TAKSONÓW DO WALORYZACJI FLORY, FAUNY
I SIEDLISK ................................................................................................................ 191
5.1. Zestawienie wybranych cennych gatunków roślin, występujących w północnowschodniej części Polski (gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000,
gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej Księgi
Roślin i Czerwonej Listy Roślin, gatunki rzadkie regionalnie) ............................. 195
5.2. Zestawienie wybranych cennych gatunków ptaków, występujących w północnowschodniej części Polski (gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000,
gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej Księgi
Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierząt, gatunki specjalnej troski na poziomie
europejskim) ........................................................................................................ 213
5.3. Zestawienie wybranych cennych gatunków zwierząt (bez ptaków), występujących
w północno-wschodniej części Polski (gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000, gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej Księgi Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierząt) ............................................ 233
5.4. Wykaz siedlisk Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 z Załącznika I
Dyrektywy Rady 92/43/EWG, występujących w północno-wschodniej części
Polski .................................................................................................................... 261
5.5. Przykład wykazu systematycznego zespołów i wyższych syntaksonów roślinności – zbiorowiska leśne północno-wschodniej części Polski .................................... 269
5.6. Lista wybranych gatunków roślin obcych (m.in. inwazyjnych) występujących
w północno-wschodniej części Polski. ................................................................ 275
5.7. Lista wybranych gatunków zwierząt obcych (m.in. inwazyjnych) występujących
w północno-wschodniej części Polski ................................................................. 281
ANEKS Nr 1 – Ryciny .................................................................................................... 289
ANEKS Nr 2 – Przykładowa dokumentacyjna tabela fitosocjologiczna ........................ 327
Przedmowa
Oddajemy w ręce studentów Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie nowy podręcznik metodyczny i jednocześnie przewodnik do zajęć terenowych, kolejny ze specjalnej
serii przeznaczonej dla przyszłych biologów środowiskowych i ekspertów w zakresie zarządzania zasobami przyrody. Przygotowana seria obejmuje następujące opracowania:
1. Rozpoznawanie roślin na potrzeby waloryzacji przyrodniczych.
2. Rozpoznawanie gatunków zwierząt i ich biologia.
3. Siedliska przyrodnicze – rozpoznawanie i zarządzanie.
4. Metody wykonywania waloryzacji przyrodniczych
5. Ocena oddziaływania na środowisko i monitoring.
6. Biologiczne metody oceny stanu środowiska. T.1. Ekosystemy lądowe. T.2. Ekosystemy
wodne.
Koncepcja układu treści tej serii powstała na Wydziale Biologii i Biotechnologii UWM
na potrzeby specjalności Zarządzanie zasobami przyrody, planowanej na Kierunku Biologia
(I stopień studiów). Książki zawierają jednak szerszy materiał, który może wspierać realizowane już wcześniej i nowe, zaplanowane przedmioty dla innych kierunków Wydziału, takich jak Biologia Środowiskowa (II stopień studiów) i Ekspertyzy przyrodnicze (II stopień
studiów), a części 1–3, także na studiach I stopnia na kierunku Biologia, na innych specjalnościach, np. Biologia ogólna, Biologia z nauczaniem przyrody lub Biologia z nauczaniem
chemii. Możliwe jest również wykorzystanie podręczników podczas wybranych zajęć dla
studentów innych wydziałów i kierunków przyrodniczych UWM w Olsztynie.
Książki zostały przygotowane przez zespoły specjalistów (botaników, zoologów, mykologów i ekologów), związanych z WBiB UWM w Olsztynie. Do przygotowania szóstej,
dwutomowej części, która ma specjalny charakter ze względu na umieszczenie pierwszych
opisów unikalnych metod bioindykacyjnych, testowanych i wdrażanych obecnie zgodnie
z dyrektywami UE, zaproszenia przyjęli autorzy tych metod, naukowcy z innych ośrodków
w Polsce. Opracowanie i wydanie drukiem kolejnych podręczników stało się możliwe dzięki wsparciu finansowemu ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu
Społecznego, projektu „Wzmocnienie potencjału dydaktycznego UWM w Olsztynie”.
Niniejsza książka poświęcona jest metodom wykonywania podstawowych waloryzacji przyrodniczych, które bezpośrednio służą kwalifikowaniu i powoływaniu obiektów
chronionych oraz kontroli i planowaniu działań ochronnych w obiektach już istniejących.
Szczegółowo omówiono najczęściej stosowane metody, oparte na wykorzystaniu roślin naczyniowych, ptaków i wybranych grup owadów, występujących głównie w środowiskach
lądowych. Waloryzacja entomologiczna przedstawiona została na przykładzie chrząszczy
Coleoptera. Skrótowo omówiono zastosowanie zwierząt z innych grup. Opisy metod dotyczących organizmów wodnych znajdują się w podręczniku „Biologiczne metody oceny stanu środowiska”, natomiast waloryzacje przyrodnicze na potrzeby ocen oddziaływania inwestycji na środowisko i planów zagospodarowania przestrzennego opisane zostały w części
5 opisanej serii książek.
Podstawowym celem prezentowanego opracowania było zebranie informacji i wskazówek niezbędnych do praktycznego, zespołowego wykonania przez studentów waloryzacji
botanicznej, ornitologicznej i entomologicznej obiektu modelowego – zalesionego wąwozu
erozyjnego w okolicy kampusu UWM w Olsztynie-Kortowie. W ramach przygotowania do
pracy w terenie studenci mogą zapoznać się z rozdziałami poświęconymi posługiwaniu się
mapami różnych rodzajów, wykorzystaniu nawigacji satelitarnej GPS i technologii GIS,
a także wykonywaniu pomiarów odległości i wysokości.
Ukierunkowany przegląd specjalistycznej literatury, dedykowanej kolejnym etapom
prac kameralnych i terenowych, oraz informacje przedstawione w poszczególnych rozdziałach, ułatwią zaplanowanie i zrealizowanie podobnych ekspertyz w innych obiektach.
Szczególnie przydatne mogą być wzory kart pracy do inwentaryzacji terenowych i propozycje formularzy podsumowujących waloryzacyjne prace studialne (Rozdz. 4). Oddzielnie
wydrukowane karty pracy będą służyły studentom bezpośrednio podczas realizacji zajęć.
Przygotowane zestawienia tabelaryczne i listy taksonów do waloryzacji flory, fauny i siedlisk Polski północno-wschodniej (Rozdz. 5) zawierają m.in. wybrane gatunki z różnych
grup taksonomicznych, nie tylko uwzględnionych podczas realizowanych zajęć dydaktycznych. Tę część opracowania potraktowano jako materiał pomocniczy, zwracający uwagę młodych ekspertów pracujących w przyszłości na terenie północno-wschodniej części
Polski na różnorodność i znaczenie diagnostyczne różnych organizmów. Przyjęte granice
regionu przedstawia Ryc. 1 (wszystkie ryciny umieszczone zostały w aneksie). Zgromadzono dane o preferencjach siedliskowych i częstości najważniejszych taksonów cennych
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, gatunki prawnie chronione, gatunki
zagrożone w Polsce – z czerwonych ksiąg i czerwonych list, gatunki rzadkie w regionie północno-wschodniej Polski). Zamieszczono także podobne informacje o gatunkach obcych
(m.in. inwazyjnych), obniżających walor ocenianych układów przyrodniczych. Odrębny
wykaz poświęcony jest występowaniu w północno-wschodniej części Polski cennych siedlisk przyrodniczych. Dołączono również syntaksonomiczne zestawienie najważniejszych
zespołów leśnych regionu.
Istnieją bardzo nieliczne publikacje dotyczące wykonywania waloryzacji przyrodniczych różniące się zakresem przedstawianych zagadnień w stosunku do niniejszego opracowania. Poszukując informacji, szczególną uwagę warto zwrócić na dwie pozycje. „Poradnik lokalnej ochrony przyrody” (Pawlaczyk P., Jermaczek A. 2009. Wyd. 4, zmienione.
Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin) zawiera zdecydowanie najszerszy zasób
bardzo cennych wiadomości praktycznych. Nie uwzględnia jednak np. metod rzadziej stosowanych badań Coleoptera, przeglądu wskaźników zooindykacyjnych oraz wzorów kart
pracy ujętych w prezentowanej książce. Z kolei skrypt pt. „Inwentaryzacja i waloryzacja
przyrodnicza” (Obidziński A., Żelazo J. (red.) 2011. Wyd. 5, zmienione. Wydawnictwo
SGGW, Warszawa) zawiera wzory formularzy i obejmuje większą liczbę grup organizmów,
np. glebowych, a także ocenę warunków abiotycznych, ale podaje tylko bardzo zwięzłe
opisy procedur do realizacji konkretnych zajęć dydaktycznych.
W niniejszym opracowaniu wykorzystano materiały kartograficzne z zasobów Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Olsztynie, na podstawie zezwolenia Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego (nr 2/2013) na ich rozpowszechnianie i reprodukcję (pismo znak IG-GWO.7590.06.2013, z dnia 7.02.2013 r.).
Umieszczono również fragmenty przetworzonych map z zasobów Regionalnej Dyrekcji
Lasów Państwowych w Olsztynie, w oparciu o zgodę na ponowne wykorzystanie informacji
publicznej (pismo znak DO-0600B-2/13, z dnia 4.04.2013 r.).
Autorzy książki bardzo dziękują Panom: dr Markowi Ksepko (Białystok) i dr Piotrowi
Dynowskiemu (Olsztyn) za zgodę na udostępnienie wybranych materiałów. Serdeczne podziękowania za cenne wskazówki przekazujemy recenzentowi, Panu prof. dr hab. Wiesławowi Fałtynowiczowi (Wrocław), a także Państwu Iwonie i Jerzemu Łaźniewskim (Pracownia
Badań Środowiskowych ACER) oraz wielu innym osobom.
Będziemy wdzięczni za wszelkie uwagi, które pomogą ulepszyć następne wydanie
podręcznika. Uwagi prosimy kierować na adres: [email protected] lub
[email protected]
Anna Zalewska
Zastosowanie ekspertyz przyrodniczych
Podstawy prawne
Waloryzacja – zasady ogólne
Scenariusz prac i raport z waloryzacji
Przegląd piśmiennictwa
Praca z mapami
Wykorzystanie GIS i nawigacji satelitarnej
Pomiary odległości i wysokości
WALORYZACJE PRZYRODNICZE – CZĘŚĆ OGÓLNA
1. METODY WALORYZACJI
PRZYRODNICZYCH
– CZĘŚĆ OGÓLNA
12
1. METODY WALORYZACJI PRZYRODNICZYCH
– CZĘŚĆ OGÓLNA
Gwałtowny rozwój gospodarki w latach 70. i 80. ubiegłego wieku doprowadził do nieodwracalnych przekształceń środowiska w Polsce, szczególnie drastycznych w uprzemysłowionej, południowej i południowo-zachodniej części kraju (Graniczny, Mizerski 2007).
Poza zasięgiem silnych zmian pozostały wówczas północno-wschodnie obszary Polski,
którym dedykowane jest niniejsze opracowanie (por. Ryc. 1; wszystkie ilustracje znajdują się na końcu książki, w aneksie Nr 1). Nadal jest to region o bardzo niskim poziomie
skażenia (por. Albiniak 2010; Budzyńska 2013; Bok 2013) i wybitnych walorach przyrodniczych. Jego bogactwem są nie tylko rozległe tereny leśne, jeziora i mokradła, ale także
zachowane elementy tradycyjnego krajobrazu kulturowego o znaczeniu biocenotycznym,
jak np. aleje starych drzew przydrożnych i krzewiaste czyżnie na miedzach śródpolnych.
Narastającym zagrożeniem dla różnorodności biologicznej tego regionu jest fragmentacja naturalnych i półnaturalnych siedlisk, spowodowana intensyfikacją gospodarczego
i turystycznego zainwestowania oraz niektórymi zabiegami gospodarki leśnej. Ważne jest,
nie tylko zmniejszanie się powierzchni rzadkich ekosystemów wrażliwych na antropopresję, ale także rozdzielenie przestrzenne typowych płatów siedlisk szerzej rozpowszechnionych. Brakiem łączności pomiędzy kolejnymi „wyspami” siedlisk szczególnie zagrożone
są gatunki o małych możliwościach dyspersji i wąskiej specjalizacji ekologicznej (Cieślak
1991; Kozakiewicz 1993; Czeszewik i in. 2013). Zapobieganie fragmentacji siedlisk jest
aktualnym problemem w globalnej ochronie przyrody (por. np. Gu i in. 2002; Fahrig 2003;
Wallenius i in. 2010).
Użytkowanie przez człowieka przestrzeni oraz zasobów przyrody nieożywionej i ożywionej wymaga stałego i mądrego kompromisu, pomiędzy aktualnymi potrzebami gospodarczymi i społecznymi, a dbaniem o trwałość owych zasobów – dla przyrody i dla następnych pokoleń ludzi. Założenia zrównoważonego rozwoju zostały przyjęte w Polsce
jako polityka państwowa. Są one obecnie przekładane na język kolejnych aktów prawnych
i stopniowo wdrażane w różnych dziedzinach gospodarki.
Właściwy dobór działań praktycznych, zaleconych lub dopuszczonych odpowiednimi
przepisami wymaga poznania i oceny aktualnych walorów przyrodniczych. Dotyczy to zarówno terenów przewidzianych pod zainwestowanie, jak i obszarów szczególnie cennych,
których stan ochrony podlega monitorowaniu. Powstanie procedur administracyjnych opiniujących działania gospodarcze, które mogą negatywnie wpłynąć na środowisko oraz
wprowadzenie obowiązku sporządzania planów zadań ochronnych dla ostoi Europejskiej
Sieci Ekologicznej Natura 2000 znacząco wpłynęły na wzrost zapotrzebowania na ekspertyzy przyrodnicze. Powstało już wiele jedno- lub wieloosobowych firm eksperckich,
zatrudniających odpowiednio wykształconych przyrodników, m.in. przygotowanych do
pracy w terenie. Informacje o zróżnicowaniu takich firm oraz o zasadach ich działania
dostępne są w Internecie.
13
Przyrodnik, biolog, wyposażony w wiedzę i umiejętności niezbędne do wykonywania
ekspertyz, służących ochronie przyrody może realizować swoje zadania poprawnie i terminowo, jak każdy sprawnie działający pracownik. Własną skuteczność w negocjowaniu i wyszukiwaniu kompromisowych rozwiązań można kształtować i zwykle rośnie ona w miarę
nabywania doświadczenia. Natomiast wrażliwości na zmiany w środowisku i przyrodniczej
pasji warto w sobie szukać, już na etapie przygotowywania się do roli eksperta. Godne
polecenia jest uczestnictwo w działaniach przyrodniczych studenckich kół naukowych. Wyprawy i obozy naukowe dają możliwość „bezpośredniego dotknięcia materii” oraz okazje
do przyrodniczych zachwytów i „złapania terenowego bakcyla”.
1.1. Zastosowanie ekspertyz przyrodniczych i ich rodzaje
Ekspertyzy przyrodnicze znajdują zastosowanie w obszarowej i obiektowej ochronie przyrody, monitoringu gatunków i siedlisk, biologicznej ocenie stanu środowiska oraz planowaniu przestrzennym i gospodarczym zainwestowaniu terenu. Poniższe zestawienie zawiera
informacje o rodzajach i przykładach opracowań.
I. Ochrona przyrody – powoływanie i monitoring obiektów i obszarów chronionych
a.
−
−
−
−
−
−
−
−
−
−
b.
−
−
−
−
Dokumentacja projektowanego obiektu lub obszaru chronionego:
strefy ochronnej dla stanowiska gatunku chronionego;
pomnika przyrody;
stanowiska dokumentacyjnego (elementów nieożywionych, np. odkrywki gleby kopalnej, wychodni skał ze skamielinami);
użytku ekologicznego;
zespołu krajobrazowo-przyrodniczego;
obszaru chronionego krajobrazu;
rezerwatu;
parku krajobrazowego;
parku narodowego;
obszaru Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000.
Plan ochrony istniejącego obiektu chronionego:
rezerwatu;
parku krajobrazowego;
parku narodowego;
obszaru Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 (plan ochrony lub plan zadań
ochronnych).
c. Ekspertyza rolno-środowiskowa, kwalifikująca cenne fragmenty ekosystemów w obszarach rolniczych do ochrony lub ograniczenia użytkowania i jednocześnie, do dopłat
rekompensujących straty (w ramach pakietów przyrodniczych programów rolno-środowiskowych Unii Europejskiej).
14
II. Ochrona przyrody – monitoring gatunków i siedlisk
– część podsystemu pn. „Monitoring Przyrody” w Państwowym Monitoringu Środowiska.
a. Raport z okresowej obserwacji wykonanej w ramach monitoringu danego stanowiska
(lub grupy stanowisk) gatunku lub siedliska Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura
2000.
b. Raport z okresowej obserwacji gatunku na wybranym obszarze, wykonanej w ramach
Monitoringu Ptaków Polski.
III. Biologiczna ocena stanu środowiska
= bioindykacja właściwości fizycznych i chemicznych środowiska oraz ocena trwałości
i zagrożeń ekosystemów na podstawie występowania grupy wyspecjalizowanych gatunków wskaźnikowych (bioindykatorów).
a. Ocena zanieczyszczenia powietrza, z wykorzystaniem:
− porostów (= grzybów zlichenizowanych), występujących na korze drzew (skala porostowa);
− fitopatogenicznych grzybów workowych z grupy mączniaków (Erysiphales).
b.
−
−
−
−
−
−
Ocena stanu ekologicznego jezior i rzek, z zastosowaniem:
fitoplanktonu – cyjanobakterii (= sinic) i eukariotycznych glonów planktonowych;
makrofitów wodnych – ramienic i roślin naczyniowych, zakorzenionych i pływających;
bentosowych makrobezkręgowców, np. chruścików, wybranych pierścienic;
fitobentosu, głównie bentosowych i peryfitonowych okrzemek;
mikrogrzybów wodnych;
ryb.
c.
−
−
−
−
Ocena naturalności (stanu zachowania) zbiorowisk leśnych, przy użyciu:
epfitycznych i epiksylicznych porostów, mchów i wątrobowców;
saproksylicznych owadów;
grzybów mykoryzowych, saprotroficznych i fitopatogenów;
lęgowych ptaków leśnych, zwłaszcza dziuplaków.
d. Ocena struktury roślinności i stanu środowiska w wybranych ekosystemach lądowych,
z wykorzystaniem ekologicznych liczb wskaźnikowych dla roślin.
IV. Planowanie przestrzenne i zainwestowanie terenu
a. Ekspertyza ekofizjograficzna do planu zagospodarowania przestrzennego (waloryzacja
przyrodnicza gminy, miasta).
b. Ekspertyza przyrodnicza do raportu oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko (OOŚ). Przedsięwzięcie może stanowić zaplanowaną inwestycję gospodarczą, dla
której konieczne jest wydanie przez odpowiedni organ administracyjny tzw. decyzji
o uwarunkowaniach środowiskowych. Przedsięwzięciem może być np. powstanie przemysłowego zakładu produkcyjnego, autostrady, farmy wiatrowej, linii energetycznej,
basenu sportowego, itp.
15
Ekspertyza przyrodnicza do raportu OOŚ obejmuje ocenę potencjalnego wpływu na środowisko funkcjonowania gotowego obiektu, a także etapu jego budowy (np. w zakresie
skutków niwelacji terenu). Jeśli to możliwe, ocena wykonywana jest dla kilku wariantów
lokalizacji. Dokumentacja musi zawierać również propozycje kompensacji przewidywanych szkód w środowisku i opis monitoringu powykonawczego.
Spośród wszystkich wymienionych opracowań, w których dane przyrodnicze są niezbędnym elementem wyróżniają się plany ochrony obszarów chronionych oraz ocena oddziaływania na środowisko. Plany ochrony: parku narodowego, rezerwatu przyrody oraz
parku krajobrazowego, a także plan zadań ochronnych (PZO) lub plan ochrony dla obszaru
Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 są dokumentami, których opracowanie wymaga udziału społeczeństwa, w formie składania uwag i wniosków. Potrzebne są także uzgodnienia z organami samorządowymi. Kilkuetapowe konsultacje społeczne oraz uzyskanie
określonego zestawu opinii i uzgodnień są również obowiązkowymi częściami postępowania w sprawie oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko.
Szczególnie ważne są oceny oddziaływania na środowisko dla inwestycji planowanych
w granicach obszarów Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Raporty OOŚ są narzędziem zapobiegającym przekształceniom tych obszarów i powinny dotyczyć działań, które
mogą wpłynąć negatywnie na przedmioty ochrony – gatunki roślin i zwierząt i ich siedliska
oraz na siedliska przyrodnicze. Zagrożeniem dla utrzymania ich właściwego stanu ochrony
może być, np. remont i powiększenie lokalnej oczyszczalni ścieków, konserwacja rowów odwadniających, budowa drogi, osiedla domków letniskowych, dużego pensjonatu turystycznego lub obiektu sportowego. Z drugiej strony, plan zadań ochronnych (PZO) dla obszaru
Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 powinien zawierać nie tylko ocenę zagrożeń
przedmiotów ochrony i zalecenia działań zapobiegających utracie walorów przyrodniczych.
Bardzo ważne są także wskazania do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,
w tym lokalizacja terenów możliwych do zabudowy oraz stworzenia infrastruktury technicznej, komunikacyjnej, turystycznej i edukacyjnej – bez szkody dla obszaru Natura 2000.
Zwykle konsultacje społeczne nie są łatwe, zwłaszcza te dotyczące PZO obszarów Natura
2000 i planów ochrony parków krajobrazowych, ale zapewniają udział w decyzjach wszystkich zainteresowanych stron i pozwalają na szukanie optymalnych rozwiązań w zarządzaniu
zasobami przyrody i kształtowaniu warunków do rozwoju lokalnych społeczności.
W niniejszym opracowaniu omówiono metody wykonania podstawowej waloryzacji
przyrodniczej (do utworzenia obiektu chronionego), z uwagami dotyczącymi wymagań
dokumentacji wybranych rodzajów ekspertyz, wykorzystywanych w obszarowej ochronie
przyrody. Większość z pozostałych zastosowań ekspertyz przyrodniczych zostało szczegółowo scharakteryzowanych w innych częściach serii przewodników metodycznych (Ciecierska, Dynowska 2013; Dynowska, Ciecierska 2013; Biesiadka, Nowakowski 2013).
Przewodniki te zawierają szerokie piśmiennictwo do opisanych zagadnień.
Piśmiennictwo
Albiniak B. (red.) 2010. Raport o stanie środowiska w Polsce 2008. Inspekcja Ochrony Środowiska. Biblioteka Monitoringu Środowiska. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Warszawa, 123 ss.
Biesiadka E., Nowakowski J. J. (red.) (2013). Ocena oddziaływania na środowisko i monitoring. Poradnik
metodyczny i przewodnik do zajęć terenowych. Wydawnictwo Mantis, Olszyn, (w druku).
Bok G. (red.) 2013. Raport o stanie środowiska województwa podlaskiego latach 2011–2012. Inspekcja
16
Ochrony Środowiska. Biblioteka Monitoringu Środowiska. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku, Białystok, 128 ss.
Budzyńska D. (red.) 2013. Raport o stanie środowiska województwa warmińsko-mazurskiego w 2012
roku. Inspekcja Ochrony Środowiska. Biblioteka Monitoringu Środowiska Wojewódzki Inspektorat
Ochrony Środowiska w Olsztynie, Olsztyn, 124 ss.
Ciecierska H., Dynowska M. (red) 2013. Biologiczne metody oceny stanu środowiska. T.2. Ekosystemy
wodne. Podręcznik metodyczny. Wydawnictwo Mantis, Olszyn, 311 ss.
Cieślak M. 1991. Awifauna lęgowa rozdrobnionych lasów wschodniej Polski. Not. orn. 32: 77–88.
Czeszczewik D., Kajtoch Ł., Skierczyński M. 2013. Dzięcioł białogrzbiety. W: Zawadzka D., Ciach M.,
Figarski T., Kajtoch Ł., Rejt Ł. (red.), Materiały do wyznaczania i określania stanu zachowania siedlisk
ptasich w obszarach specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. GDOŚ, Warszawa, s. 7–70.
Dynowska M., Ciecierska H. (red.) 2013. Biologiczne metody oceny stanu środowiska. T.1. Ekosystemy
lądowe. Podręcznik metodyczny. Wydawnictwo Mantis, Olszyn, 264 ss.
Fahrig L. 2003. Effects of habitat fragmentation on biodiversity. Annu. Rev. Ecol. Evol. Syst. 34: 487–515.
Graniczny M., Mizerski W. 2007. Katastrofy przyrodnicze. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa,
198 ss.
Gu W., Heikkilä R., Hanski I. 2002. Estimating the consequences of habitat fragmentation on extinction
risk in dynamic landscapes. Landscape Ecol. 17: 699–710.
Kozakiewicz M. 1993. Habitat isolation and ecological barriers – the effect on small mammal populations
and communities. Acta Theriol. 38: 1–30.
Wallenius T., Niskanen L., Virtanen T., Hottola J., Brumelis G., Angervuori A., Julkunen J., Pihlström M.
2010. Loss of habitats, naturalness and species diversity in Eurasian forest landscapes. Ecol. Ind. 10:
1093–1101.
1.2. Podstawy prawne wykonywania ekspertyz przyrodniczych
Polska, jako państwo członkowskie Unii Europejskiej i państwo-sygnatariusz konwencji
i porozumień dotyczących ochrony przyrody o szerszym zasięgu przyjęła obowiązek implementacji międzynarodowych przepisów do prawa krajowego. Transpozycje przepisów
nie zostały jeszcze zakończone i niektóre dokumenty mogą podlegać nowelizacjom. Bardzo
ważne jest, aby korzystać z aktualnych wersji aktów prawnych (ustaw) i wykonawczych
(rozporządzeń i obwieszczeń) i prawidłowo podawać zapis ich nazwy, wg umiejscowienia
w sejmowym Dzienniku Ustaw (por. wzory poniżej).
Wykazy obowiązujących dokumentów znajdują się na stronie internetowej Generalnej
Dyrekcji Ochrony Środowiska (GDOŚ), a także na stronach internetowych pozarządowych
organizacji ekologicznych – Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra” (Poznań) – zakładka: Prawo/przepisy (dokumenty) oraz Klubu Przyrodników (Świebodzin)
– zakładka: ochrona przyrody/prawo ochrony przyrody. Ostatnie źródło ma zdecydowanie
najszerszy i najbardziej aktualny wykaz. Na stronach Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) w miastach wojewódzkich mogą być umieszczone fragmenty przepisów,
związanych z tworzeniem form ochrony przyrody.
Pełne teksty dokumentów, w łatwej do komputerowego przeglądania formie plików
PDF można pozyskać w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP), z wyszukiwarkami wg numeracji roczników Dziennika Ustaw lub według haseł. Znając sygnaturę, np.
Dz.U. 1978 nr 7 poz. 24, można odnaleźć dokument w rejestrze ISAP, także przy pomocy
dowolnej wyszukiwarki internetowej. Wygodniej jest jednak skorzystać z bezpośrednich
linków umieszczonych w wykazach dokumentów na stronach Klubu Przyrodników lub
17
GDOŚ. Przed pobraniem pliku warto zwrócić uwagę na informacje o statusie dokumentu
i powiązaniach z innymi aktami, np. wykonawczymi i zmieniającymi. Dla rozporządzeń
można m.in. sprawdzić „podstawę prawną z artykułu” – nazwę i art. ustawy. W przypadku
starszych, nowelizowanych ustaw może być zamieszczonych kilka wersji dokumentu; należy wybrać tekst ujednolicony z włączonymi poprawkami.
Wykonywanie ekspertyz przyrodniczych służących powołaniu i monitorowaniu stanu obszarów chronionych prawnie, które zawierają stanowiska cennych gatunków roślin,
zwierząt i grzybów oraz siedlisk przyrodniczych opiera się na kilku, niżej przedstawionych
grupach aktów prawnych.
Konwencje, dyrektywy, porozumienia międzynarodowe
Dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.Urz. WE L 103 z 25.04.1979, str. 1, z późn. zm.); (tzw. Dyrektywa Ptasia).
Załączniki zawierają:
Zał. I. Gatunki ptaków zagrożonych wyginięciem w Europie, które powinny być chronione, poprzez ochronę ich siedlisk [tworzone dla ptaków z zał. I obszary specjalnej
ochrony (OSO), chronią również regularnie występujące gatunki ptaków wędrownych, niewymienione w zał. I].
Zał. II. Gatunki ptaków, na które można polować (poza okresem ich wiosennej wędrówki,
toków i rozrodu).
Zał. III. Gatunki ptaków, w przypadku których dozwolony jest obrót (głównie handel;
dotyczy okazów legalnie pozyskanych).
Zał. IV. Zabronione formy odłowu i zabijania ptaków.
Zał. V. Propozycje badań naukowych i eksperymentów.
Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.Urz. WE L 206 z 22.07.1992, str. 7, z późn. zm.);
(tzw. Dyrektywa Siedliskowa). Załączniki zawierają:
Zał. I. Typy siedlisk przyrodniczych o znaczeniu wspólnotowym, które wymagają działań
ochronnych, w tym siedliska priorytetowe (*), o wysokim stopniu zagrożenia (siedliska przyrodnicze = naturalne lub półnaturalne tereny lądowe lub wodne wyróżnione
poprzez specyficzne czynniki geograficzne, cechy fizyczne środowiska i poprzez określone zbiorowisko roślinne).
Zał. II. Gatunki roślin i zwierząt (poza ptakami), dla ochrony których należy miejsca
ich występowania wyznaczyć jako specjalne obszary ochrony (SOO); wyróżniono
gatunki priorytetowe (*), które należy chronić w sposób szczególny, ze względu na
ich niewielki zasięg występowania w Europie, lub z powodu niekorzystnych trendów,
dotyczących ich liczebności.
Zał. III. Kryteria selekcji obszarów wstępnie uznanych, jako te, które maja znaczenie
wspólnotowe (OZW), a następnie zatwierdzanych jako specjalne obszary ochrony
(SOO).
Zał. IV. Taksony roślin i zwierząt, które na terenie Wspólnoty Europejskiej wymagają
ochrony ścisłej.
Zał. V. Gatunki, których pozyskanie ze stanu dzikiego może wymagać reglamentowania.
Zał. VI. Zabronione metody odławiania i zabijania ssaków i ryb.
18
Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, sporządzona w Bernie dnia 19 września 1979 r.; (Dz.U. z 1996 r., Nr 58, poz. 263); (tzw.
Konwencja Berneńska).
Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza
jako środowisko życiowe ptactwa wodnego, sporządzona w Ramsarze dnia 2 lutego
1971 r. (Dz.U. z 1978 r., Nr 7, poz. 24); (tzw. Konwencja Ramsarska).
Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt, sporządzona w Bonn dnia
23 czerwca 1979 r. (Dz.U. z 2003 r., Nr 2, poz. 17); (tzw. Konwencja Bońska).
Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji dnia 20 października
2000 r. (Dz.U. z 2006 r., Nr 14, poz. 98); (tzw. Konwencja Krajobrazowa).
Ustawy prawa krajowego
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2004 r., Nr 92, poz. 880;
z późn. zm.).
Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na
środowisko (Dz.U. z 2008 r., Nr 199, poz. 1227, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz.U. z 1991 r., Nr 101, poz. 444, z późn. zm.);
(zawiera m.in. informacje o zasadach trwale zrównoważonej gospodarki leśnej i rodzajach lasów ochronnych).
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2001 r., Nr 62, poz.
627, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie
(Dz.U. z 2007 r., Nr 75, poz. 493, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 1960 r.,
Nr 30, poz. 168, z późn. zm.).
Rozporządzenia prawa krajowego
Ochrona gatunkowa
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2012 r., Nr 0, poz. 81).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony
gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2011 r., Nr 237, poz. 1419).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r., Nr 168, poz. 1765).
Przedmioty ochrony Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 kwietnia 2010 r. w sprawie siedlisk przyrodniczych oraz gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub wyznaczenia jako obszary
Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 77, poz. 510).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie
w sprawie siedlisk przyrodniczych oraz gatunków będących przedmiotem zainteresowa-
19
nia Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub
wyznaczenia jako obszary Natura 2000 (Dz.U. z 2012 r., Nr 0, poz. 1041); (dokument
obowiązujący jako uzupełnienie rozporządzenia z 2010 r.; zawiera tylko zmienione kryteria kwalifikacji obszarów ptasich; w zał. listy siedlisk i gatunków jw., ale dodane kody
dla gatunków).
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków (Dz.U. 2011 Nr 25, poz. 133, uzup. Dz.U. 2012. Nr 0, poz. 358;
(zawiera wykaz ostoi OSO; zał. z wykazem gatunków – Dz.U. z 2011 r., Nr 67, poz. 358
– uchylony).
Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 marca 2011 r. o sprostowaniu błędu
(Dz.U. z 2011r., poz. 358); (zawiera zmieniony zał. do rozporządzenia powyżej – listę
ptaków chronionych w OSO).
Plany ochrony
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla parku narodowego, rezerwatu przyrody i parku krajobrazowego,
dokonywania zmian w tym planie oraz ochrony zasobów, tworów i składników przyrody
(Dz.U. z 2005 r., Nr 94, poz. 794).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 34, poz.
186).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 64; poz. 401).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie rodzajów, typów
i podtypów rezerwatów przyrody (Dz.U. z 2005 r., Nr 60, poz. 533).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 listopada 2012 r. w sprawie szczegółowych
warunków i trybu sporządzania planu urządzenia lasu, uproszczonego planu urządzenia
lasu oraz inwentaryzacji stanu lasu (Dz.U. z 2012 r., Nr 0, poz. 1302); (część planu urządzenia lasu dla nadleśnictwa, tj. Program Ochrony Przyrody może być uznany jako plan
ochrony obszaru Specjalnej Ochrony Siedlisk Natura 2000 – wg Art. 30 ust. 2. Ustawy
o ochronie przyrody).
Ekspert powinien wiedzieć, jakie konwencje międzynarodowe są podstawą polskich
przepisów, jednak bezpośrednie cytowanie postanowień i załączników nie zawsze jest wymagane (może być potrzebne, np. jeśli opracowanie dotyczy organizmów wodno-błotnych
lub gatunków wędrownych). Ważna jest natomiast znajomość zróżnicowania informacji
w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej i Ptasiej.
Najważniejszym aktem prawnym wykorzystywanym podczas waloryzacji przyrodniczych
jest ustawa o ochronie przyrody. Należy przejrzeć jej zawartość (tekst jednolity po aktualizacji z 2012 r.), zapoznając się na początku ze stosowaną terminologią (Art. 5). Ustawa określa
zasady powoływania i funkcjonowania poszczególnych typów obszarów i obiektów chronionych (Art. 6–45). Trzeba zwrócić uwagę na ich definicje (np. jakie twory przyrody można
objąć ochroną jako użytek ekologiczny), organ powołujący i rodzaje zakazanych czynności
(Art. 13, 15, 17, 33, 45) do wykorzystania w zaleceniach ochronnych w ekspertyzie.
Bardzo ważne są również zasady ochrony gatunkowej (Art. 46–64), w tym zakazy za-
20
bezpieczające trwałość stanowisk i populacji. Regulacjom podlega m.in. zbiór, posiadanie
i przetrzymywanie okazów gatunków chronionych (np. w zielniku), a także ich transport
i przekazywanie innym osobom. Konsekwencją tych przepisów jest m.in. konieczność występowania z wnioskiem do RDOŚ o udzielenie zgody na odstępstwa od zakazów, jeżeli
podczas wykonywania inwentaryzacji niezbędne jest zebranie niewielkich próbek do identyfikacji gatunków chronionych w laboratorium.
Zalecane jest także zapoznanie się z informacjami w Rozdz. 4. ustawy (Art. 78–90 ),
przedstawiającym zasady ochrony zieleni i zadrzewień oraz Rozdz. 11. (Art. 127–131),
zawierającym przepisy karne.
Spośród przepisów wykonawczych, najważniejsze w każdej waloryzacji przyrodniczej
są rozporządzenia o ochronie gatunkowej (zawierające listy gatunków chronionych prawem
krajowym na obszarze Polski) i rozporządzenia dotyczące przedmiotów ochrony w obszarach Natura 2000 (z wykazami gatunków i siedlisk przyrodniczych, chronionych prawem
międzynarodowym na terenie Unii Europejskiej, w tym także Polski).
W tekstach trzech rozporządzeń, dotyczących dziko występujących, chronionych w Polsce gatunków roślin, zwierząt i grzybów znajdują się zapisy określające zakazane czynności,
(zróżnicowane w zależności od kategorii ochrony), sposoby ochrony i listy – załączniki: Zał.
1. Gatunki objęte ochroną ścisłą; Zał. 2. Gatunki objęte ochroną częściową; Zał. 3. Gatunki
objęte ochroną częściową, które mogą być pozyskiwane, oraz sposoby ich pozyskiwania; Zał.
4(5). Gatunki wymagające ustalenia stref ochrony ich ostoi lub stanowisk (ochrona strefowa
stanowi dodatkowy sposób ochrony dla wybranych gatunków chronionych ściśle; w przypadku
zwierząt strefy obejmują miejsca rozrodu lub regularnego przebywania). Oddzielny załącznik
zawiera gatunki dziko występujących ptaków, które mogą być sprzedawane, transportowane
i przetrzymywane w celach handlowych, jeżeli zostały legalnie upolowane.
Szczególną uwagę należy zwrócić na dodatkowe oznakowania w wykazach gatunków
objętych ochroną ścisłą. Symbolem (1) wyróżniono gatunki roślin i grzybów „których nie
dotyczy stosowanie odstępstw określonych w §7. rozporzadzenia”, co oznacza, że ważniejsza jest ochrona tych, najrzadszych i najbardziej wrażliwych na zmiany w środowisku gatunków niż „wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki
rolnej, leśnej lub rybackiej, [nawet] jeżeli technologia prac uniemożliwia przestrzeganie
zakazów”. Przedstawicieli tej grupy należy uznać za „organizmy specjalnej troski”, podczas
każdej waloryzacji i zaplanować dla ich utrzymania odpowiednie działania ochronne. Symbol (1) w rozporządzeniu o ochronie zwierząt ma inne znaczenie, wyróżniono nim gatunki
wrażliwe, „których dotyczy zakaz fotografowania, filmowania i obserwacji mogących powodować płoszenie lub niepokojenie”. Symbol (2) oznacza gatunki roślin i zwierząt wymagające ochrony czynnej (z niewiadomych przyczyn, nie zalecono takiego wyszczególnienia
dla grzybów, por. Kepel i in. 2013a ).
Obecnie, (2013 r.) trwają prace nad nowymi wersjami wszystkich trzech rozporządzeń,
odnoszących się do ochrony gatunkowej. Po zatwierdzeniu aktualizacji trzeba odszukać
i stosować nowe dokumenty. Przewidywane są znaczące zmiany w listach gatunków wynikające m.in. z ograniczenia odstępstw od zakazów dla gatunków chronionych ściśle, tylko
dla inwestycji pożytku publicznego (por. Kepel i in. 2013a, b, c).
Przeszukiwanie wydruków obowiązujących list gatunków chronionych, konieczne
podczas waloryzacji listy gatunków uzyskanych podczas inwentaryzacyjnych prac terenowych jest czasochłonne, ze względu na systematyczny układ gatunków. Wygodniejsze
21
jest korzystanie z rozporządzeń w formie plików PDF i funkcji: edycja/znajdź, dostępnej w bezpłatnych programach firmy Adobe. Użycie w tym samym celu list przedmiotów
ochrony Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 z obowiązujących rozporządzeń,
jest niestety, bardziej kłopotliwe. Wymienione zostały wszystkie siedliska europejskie
chronione Dyrektywą Siedliskową (z Zał. I) oraz wszystkie gatunki wymagające utworzenia SOO (z Zał. II) i niewymagające SOO (ale bez ważnego zróżnicowania statusu – z Zał.
IV lub Zał. V; por. wykaz powyżej). Wcześniej (Dz.U. z 2005 r., Nr 94, poz. 795) podane
były tylko siedliska i gatunki roślin i zwierząt z Zał. II, które stwierdzono w Polsce. Podobnie, zaktualizowany wykaz gatunków z Zał. I Dyrektywy Ptasiej zawiera wszystkie ptaki,
chronione w obszarach OSO na terenie Europy. Jedynie w wykazie roślin jest wyraźne
wskazanie, które taksony nie występują w Polsce (z wymienionych 675 tylko 55 ma stanowiska w naszym kraju!!!). Informacje wymagają umiejętnej weryfikacji. Wśród roślin wymienione są także jedyne grzyby chronione Dyrektywą Siedliskową – chrobotki Cladonia
z podrodzaju Cladina (kod 1378), należące do grzybów zlichenizowanych (=porostów). Są
one ujęte w Zał. V (por. opracowanie Węgrzyna (2010) oraz informacje pod listą gatunków
w Rozdz. 5.1.).
Na potrzeby niniejszego opracowania przygotowane zostały specjalne wykazy wybranych, cennych gatunków (głównie lądowych) i cennych siedlisk przyrodniczych, które występują w północno-wschodniej części Polski (Rozdz. 5.1.–5.4.). Uwzględniono gatunki
roślin, zwierząt (bez ptaków) i oddzielnie tylko ptaków, które są przedmiotami ochrony
Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, gatunkami chronionymi prawem polskim,
taksonami zagrożonymi w Polsce (z czerwonych ksiąg i czerwonych list) lub gatunkami
rzadkimi. Przedstawiono zróżnicowanie statusu gatunków w obrębie wymienionych grup
i informacje o najczęstszych typach środowisk.
Najszerszej znajomości przepisów prawnych (m.in. zasad Kodeksu Postępowania Administracyjnego – KPA) wymaga sytuacja, kiedy ekspert uczestniczy nie tylko w opracowaniu waloryzacji, ale także we wdrożeniu jej wyników i występuje jako podmiot na
prawach strony w postępowaniu administracyjnym (np. podczas powołania rezerwatu
przyrody) lub bierze udział w procedurach ustalania planów ochrony. Pomocy w zakresie egzekwowania prawa ochrony przyrody (jak również współpracy w realizowaniu projektów na rzecz ochrony przyrody) można szukać w organizacjach pozarządowych (tzw.
„NGO-sach”; Non-Goverment Organizations), o zasięgu krajowym, takich jak np. Klub
Przyrodników, Stowarzyszenie Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, lub innych, działających regionalnie (np. Stowarzyszenie
„Człowiek i Przyroda”, Suwałki) lub lokalnie, np. „przy” parkach krajobrazowych (np.
Stowarzyszenie Miłośników Suwalskiego Parku Krajobrazowego „Kraina Hańczy”; wyszukiwanie np. w bazie NGO). Na mocy ustawy z 2008 r. o [m.in.] udziale społeczeństwa
w ochronie przyrody (Art. 44) organizacje ekologiczne, powołując się na swoje cele statutowe mogą uczestniczyć w postępowaniu administracyjnym jako strona (por. także Art.31.
ust.1 KPA).
Piśmiennictwo
Kepel A., Kujawa A., Fałtynowicz W., Zalewska A. 2013. [Kepel i in. 2013a]. Aktualizacja listy gatunków
grzybów objętych ochroną gatunkową oraz wskazania dla ich ochrony. mscr.
22
Kepel A., Heise W., Pawlaczyk P., Urbański P., Górski P. 2013. [Kepel i in. 2013b]. Aktualizacja listy gatunków roślin objętych ochroną gatunkową oraz wskazania dla ich ochrony. mscr..
Kepel A., Bunalski M., Wyległa P., Dzięciołowski R., Jaros R., Kala B., Szybiak K. 2013. [Kepel i in.
2013c]. Aktualizacja listy gatunków zwierząt objętych ochroną gatunkową oraz wskazania dla ich
ochrony. mscr.
Powyższe aktualizacje wraz z tabelami gatunków dostępne są na stronie GDOŚ jako „opracowania po
uwzględnieniu uwag z debaty” [http://www.gdos.gov.pl/Articles/view/4448].
Węgrzyn M. 2012. Chrobotki Cladonia L. podrodzaj Cladina (Nyl.) Vain. spp. W: Perzanowska J. (red.),
Monitoring gatunków roślin. Przewodnik metodyczny. Część III; GIOŚ, Warszawa, s. 73–92.
http://www.gdos.gov.pl/Articles/view/1916/Akty_prawne
http://www.salamandra.org.pl/przepisy-prawne.html
http://www.kp.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=114
http://isap.sejm.gov.pl/
http://www.ekointerwencje.org.pl/index.php?id=118
http://www.otop.org.pl/
http://czlowiekiprzyroda.eu/
http://www.spk.org.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=26
http://bazy.ngo.pl/
1.3. Waloryzacja przyrodnicza – zasady ogólne
Wykonywanie podstawowych waloryzacji przyrodniczych (czasem nazywanych inwentaryzacjami przyrodniczymi) oparte jest na uproszczonym założeniu, że odbiciem właściwego stanu środowiska jest typowy, zgodny z naturalnymi warunkami ekologicznymi skład
gatunkowy zamieszkujących w nim organizmów, łącznie z gatunkami wyspecjalizowanymi
(stenotopowymi), wrażliwymi na zmiany. Ocena wartości przyrodniczej rozpatrywanego
obszaru, zwykle obejmującego więcej typów środowisk, wykonywana jest na podstawie
analizy występowania organizmów z jednej lub z kilku grup systematycznych. Wymaga to
umiejętności rozpoznawania gatunków, znajomości ich biologii i ekologii oraz metod umożliwiających określenie wielkości ich lokalnej populacji i prognozowanie zagrożeń. Ocenę
zmian środowiska abiotycznego na podstawie występowania poszczególnych gatunków
wskaźnikowych o znanych wymaganiach ekologicznych reprezentuje podejście ekologiczne. W metodzie synekologicznej wskaźnikami są nie gatunki, lecz ich zbiorowiska (roślin)
lub zgrupowania (zwierząt), które mogą mieć węższą amplitudę ekologiczną i wynikającą
stąd wyższą wrażliwość na przekształcenia środowiska.
Najczęściej, organizmami wykorzystywanymi do oceny wartości przyrodniczej wybranego obszaru są rośliny naczyniowe (nasienne i paprotniki – w tradycyjnym ujęciu) oraz
ptaki. W pewniej mierze decyduje o tym fakt, że wiele gatunków z tych grup można stosunkowo łatwo zidentyfikować. Najważniejsze jest jednak rozpowszechnienie. Roślinność
jest najłatwiej uchwytnym elementem ekosystemów, zawsze obecnym, względnie trwałym
i dostępnym bezpośredniemu badaniu (Matuszkiewicz 2008). Ptaki „przemieszczają się”,
ale występują we wszystkich typach środowisk i skład ich zgrupowań jest wrażliwy na
zmiany środowiskowe.
Rzadko uwzględnia się inne organizmy (por. Rozdz. 3.2.), m.in. niektóre grupy owadów, jak np. chrząszcze, przedstawione również w niniejszym opracowaniu. Przy wykorzystaniu roślin, ptaków i chrząszczy otrzymane wyniki charakteryzują następujące
23
elementy badanego obiektu: szatę roślinną, w tym: florę naczyniową (ogół stwierdzonych
gatunków) i roślinność (ogół zbiorowisk roślinnych), a także awifaunę (faunę ptaków – ogół
gatunków) i zgrupowania ptaków oraz entomofaunę (faunę owadów) i zgrupowania owadów – w zakresie wybranej grupy.
Podstawowa waloryzacja przyrodnicza opiera się najczęściej na ocenie jakościowej
oraz w pewnym zakresie, również ilościowej i obejmuje dwa główne etapy pracy: inwentaryzację wykonywaną w terenie i waloryzację, sporządzaną podczas prac kameralnych.
Inwentaryzacja jest wstępnym etapem sporządzenia ekspertyzy przyrodniczej i obejmuje rozpoznanie składu gatunkowego i w większości przypadków, także liczebności i rozmieszczenia stwierdzonych taksonów z badanej grupy. Mogą być również gromadzone informacje, charakteryzujące zróżnicowanie i rozmieszczenie zbiorowisk (zgrupowań) tych
organizmów. Inwentaryzacja zamknięta jest przygotowaniem spisu (inwentarza, rejestru):
gatunków i zbiorowisk (zgrupowań) – bez ich różnicowania. Efektem tego etapu są również robocze materiały zawierające informacje o liczebności i rozmieszczeniu stwierdzonych gatunków.
Waloryzacja oznacza ocenę wartości zinwentaryzowanych elementów, która stanowi
podstawę do określenia wartości przyrodniczej badanego obiektu. Przygotowanie do waloryzacji grupy organizmów mogą obejmować analizę występowania (frekwencji = częstości;
liczebności, lokalnego rozmieszczenia, zróżnicowania zajmowanych siedlisk) poszczególnych gatunków, zwłaszcza tych o wąskiej skali ekologicznej, których obecność świadczy
o niezmienionych właściwościach środowiska.
W niektórych krajach, jako organizmy diagnozujące słabo zmienione warunki naturalne,
stosowane są odpowiednio dobrane gatunki wskaźnikowe przyporządkowane na podstawie
swoich preferencji ekologicznych poszczególnym typom ekosystemów (Berg i in. 1994).
Przykładem jest szwedzkie opracowanie grupujące w ten sposób tzw. „gatunki sygnałowe”
(signalarten) mszaków i grzybów (Nitaré 2000). W projektach służących wyznaczaniu w lasach miejsc o wysokiej wartości biologicznej (hot-spots of biodiversity) lub tzw. kluczowych
siedlisk leśnych do ochrony (woodland key-habitats), rolę taką dobrze pełnią stenotopowe
gatunki epifitycznych (rosnących na korze drzew) i epiksylicznych (zasiedlających odkryte
drewno) mchów, wątrobowców i porostów, a także saproksyliczne grzyby wielkoowocnikowe i chrząszcze oraz wyspecjalizowane grupy leśnych ptaków lęgowych (głównie dzięciołów i innych dziuplaków – por. np. Roberge i in. 2008). Występowanie tych gatunków
zależne jest od obecności sędziwych drzew i martwego drewna w różnej postaci (stojących,
złamanych pni, leżących kłód i pniaków w różnym stopniu rozkładu), które są elementami
typowymi dla dobrze zachowanych zbiorowisk leśnych, gdzie drzewa w naturalny sposób
dożywają swojego biologicznego kresu. Najpełniejsze informacje można uzyskać stosując
gatunki wskaźnikowe z kilku wymienionych grup organizmów (np. Nilson i in. 1995; Uliczka, Angelstam 2000, Zalewska i in. 2009). W pewnym zakresie stosowane są także rośliny
naczyniowe runa leśnego (por. Trass i in. 1999; Dzwonko, Loster 2001; Wulf 2003), ale
ich walor diagnostyczny nie jest jednoznaczny. Decocq i in. (2005) podają, że tzw. ancient
woodland species, jak np. zawilec gajowy (Anemone nemorosa), przytulia wonna (Galium
odoratum) i szczyr trwały (Mercurialis perennis), są raczej związane z cienistymi lasami
liściastymi o niskiej intensywności użytkowania, które w Europie istniały w zbliżonej postaci, prawdopodobnie od czasów rzymskich.
24
Metodyka wykorzystania opisanych powyżej tzw. gatunków starych lasów (old-growth
forest species) lub gatunków puszczańskich (reliktów lasów puszczańskich) do określania
wartości kompleksów leśnych została rozwinięta w oparciu o epifityczne mszaki i porosty
w Wielkiej Brytanii (Rose 1974) i jest stosowana m.in. w Polsce (Czyżewska, Cieśliński
2003; Kubiak 2007; Kubiak, Sucharzewska 2012, Zalewska 2012). Niestety rozpoznawanie
wskaźnikowych gatunków z większości stosowanych grup organizmów wymaga specjalistycznej wiedzy, co ogranicza szerokie użycie bardzo dobrych, sprawdzonych bioindykatorów. Zagadnienia te zostały szerzej scharakteryzowane w opracowaniu pt. „Biologiczne
metody oceny stanu środowiska. Ekosystemy lądowe”, z serii podręczników dla ekspertów,
opisanej w przedmowie.
Wydaje się, że najbardziej przydatny mógłby być system łatwowyróżnialnych i jednocześnie stenotopowych gatunków osłonowych lub parasolowych (umbrella-species), charakterystycznych dla najbardziej naturalnych postaci poszczególnych typów siedlisk przyrodniczych (ekosystemów). Ścisła ochrona gatunkowa tak wybranego organizmu gwarantowałby
stosowanie zakazów dla czynności zagrażających zachowaniu warunków, niezbędnych do
jego przetrwania. Ochrona prawna stanowiska i siedliska, służyłaby nie tylko temu gatunkowi, ale również wielu innym z różnych grup taksonomicznych, rzadkim, o podobnych
wymaganiach ekologicznych i jednocześnie drobnym, słabo zauważalnym, rozpoznawanym
tylko przez specjalistów. Brak do tej pory takiego systemu gatunków parasolowych.
W Polsce, w waloryzacjach przyrodniczych rolę organizmów potwierdzających mało
zmienione warunki siedliskowe pełnią najczęściej taksony uznane jako rzadkie i ginące
w Polsce i umieszczone w krajowych czerwonych księgach (szersze opracowania z charakterystykami gatunków) i/lub na czerwonych listach (krótkie wykazy, częściej aktualizowane). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że m.in. z powodu różnego czasu wydania informacje
dla jednej grupy taksonomicznej mogą się nieco różnić w zakresie nazw tego samego gatunku, a także użytych systemów kategorii zagrożenia; trzeba z nich uważnie korzystać.
Wiele gatunków zagrożonych wyginięciem w granicach naszego kraju jest także objętych ochroną polskiego prawa. Jednak obydwie klasyfikacje, jak dotąd nie są spójne i ze
względu na perspektywę konkretnych sankcji lub jej brak, nie są traktowane jako jednakowo ważne przez tzw. podmioty korzystające ze środowiska. Zdarza się, że respektowane są tylko kwalifikacje terenów cennych oparte na występowaniu gatunków chronionych
prawnie, podczas gdy, dla wielu grup organizmów dokładniejsze wyniki dostarcza analiza
występowania gatunków z czerwonych list.
Od niedawna, w waloryzacjach przyrodniczych najwyższą rangę wynikającą z prawa
międzynarodowego posiadają gatunki umieszczone w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej – z Zał. II (wymagające tworzenia specjalnych obszarów ochrony SOO, a spośród
tych taksonów – gatunki priorytetowe) oraz z Zał. IV (taksony wymagające ochrony ścisłej
w krajach UE), a także gatunki z Zał. I Dyrektywy Ptasiej chronione w obszarach specjalnej ochrony OSO. Wiele tych organizmów było już wcześniej objętych ochroną gatunkową
w Polsce. Część taksonów z Zał. V Dyrektywy Siedliskowej, zalecającego ewentualną kontrolę pozyskania, ma w naszym kraju wyższy status i nie jest dopuszczona do eksploatacji.
Im więcej zostało stwierdzonych w analizowanym obiekcie gatunków – przedstawicieli
omówionych trzech grup (chronionych prawem międzynarodowym, krajowym i umieszczonych w czerwonych księgach i czerwonych listach), zwłaszcza, zaliczanych do najwyższych kategorii w tych klasyfikacjach, tym jego wartość jest wyższa. Dodatkowo, powinna
25
być określana lokalna frekwencja i liczebność tych gatunków, co pozwala na ocenę wartości
poszczególnych jego fragmentów oraz na porównywanie wartości waloryzowanego obszaru, w stosunku do innych. Istotne mogą być również podobne informacje o występowaniu
gatunków rzadkich regionalnie.
Ocenianie obiektu powinno również obejmować analizę zróżnicowania siedlisk przyrodniczych, umieszczonych w Zał. I Dyrektywy Siedliskowej i wymagających utworzenia
specjalnego obszaru ochrony (SOO). Najważniejsza jest obecność siedlisk priorytetowych
(np. lasów łęgowych, borów bagiennych), a także stan ich ochrony i wielkość zajmowanego
areału (lub udział procentowy zajmowanej powierzchni). Oddzielnie może być wymagane fitosocjologiczne rozpoznanie roślinności, a zwłaszcza określenie udziału powierzchniowego
fitocenoz rzadkich w Polsce i w regionie, a także analiza naturalności ich składu i struktury.
Pełna ocena wartości obiektu przyrodniczego, w tym diagnoza „stopnia naturalności”
nie powinna pomijać rejestracji ewentualnych gatunków obcych siedliskowo lub geograficznie, zwłaszcza taksonów uznanych za inwazyjne, które mogą wypierać naturalne
składniki ekosystemów. Rodzime gatunki obce siedliskowo, zwykle nie stanowią silnego zagrożenia dla miejscowych elementów, np. rośliny łąkowe, preferujące miejsca o silnym nasłonecznieniu wnikają do zacienionego wnętrza lasu liściastego tylko wzdłuż dróg
i ścieżek lub pojawiają się okresowo w większych lukach, wokół wywróconych drzew.
Dodatkowym elementem może być analiza walorów krajobrazowych, szczególnie ważna na obszarach ze zróżnicowaną młodoglacjalną rzeźbą, gdzie występują duże deniwelacje
(np. na krawędziach kęp wysoczyzn morenowych i w rozcięciach erozyjnych) lub interesujące formy, np. wały ozów lub pagóry kemowe. Jako uzupełnienie, może być również
traktowana charakterystyka obecnych elementów przyrody nieożywionej, podnoszących
atrakcyjność analizowanego obiektu, np. głazów narzutowych lub odsłonięć zróżnicowanego układu warstw na osuwiskach wysokich skarp.
Piśmiennictwo
Berg Å, Ehnström B, Gustafsson L., Hallingbäck T, Jonsell M., Weslien J. 1994. Threatened plant, animal, and fungus species in Swedish forest: Distribution and habitat associations. Conserv. Biol. 8:
718–731.
Czyżewska K., Cieśliński S. 2003. Porosty – wskaźniki niżowych lasów puszczańskich. Monogr. Bot. 91:
223–239.
Decocq G., Aubert M., Dupont F., Bardat J., Wattez-Franger A., Saguez R., De Foucault B., Alard D., Delelis-Dusollier A. 2005. Silviculture-driven vegetation change in a European temperate deciduous forest.
Ann. For. Sci. 62: 313–323.
Dzwonko Z., Loster S. 2001. Wskaźnikowe gatunki roślin starych lasów i ich znaczenia dla ochrony roślin
i kartografii roślinności. IGiPZ PAN, Prace Geograficzne 178: 120–132.
Kubiak D. 2007. Zastosowanie porostów do oceny antropogenicznych przekształceń i waloryzacji przyrodniczej obszarów leśnych miasta Olsztyna. Stud. i Mat. CEPL, Rogów, 2/3(16): 303–316.
Kubiak D., Sucharzewska E. 2012. Porosty – wskaźniki niżowych lasów puszczańskich w zespołach leśnych rezerwatu „Las Warmiński” (Nadleśnictwo Nowe Ramuki). Sylwan 156(8): 627–636.
Matuszkiewicz W. 2008. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. 3, zmienione.
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 537 ss.
Nilsson S., Arup U., Baranowski R., Ekman S. 1995. Tree-dependent lichens and beetles as indicators in
conservation forests. Conserv. Biol. 9: 1208–1215.
Nitaré J. (red.) 2000. Signalarter. Indikatorer på skyddsvärd skog. Flora över kryptogamer. Skogsstyrelsen,
Jönköping, Sverige, 384 ss.
26
Roberge J-M., Angelstam P., Villard M-A. 2008. Specialised woodpeckers and naturalness in hemiboreal
forests – Deriving quantitative targets for conservation planning. Biol. Cons. 141(4): 997–1012.
Rose F. 1974. The epiphytes of oak. W: M. G. Morris, F. H. Perring (red.), The British oak: its history and
natural history. Botanical Society of the British Isles, Conference Reports (Faringdon) 14: 250–273.
Trass H., Vellak K., Ingerpuu N. 1999. Floristical and ecological properties for identifying of primeval
forests in Estonia. Ann. Bot. Fenn. 36: 67–80.
Uliczka H., Angelstam P. 2000. Assessing conservation values of forest stands based on specialised lichens
and birds. Biol. Cons. 95: 343–351.
Wulf M. 2003. Preference of plant species for woodlands with differing habitat continuities. Flora 198:
444–460.
Zalewska A. 2012. Ecology of lichens of the Puszcza Borecka forest (NE Poland). W: Szafer Institute of
Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków, 458 ss.
Zalewska A., Duriasz J., Komosiński K., Sulej A., Dynowski P. 2009. Wyznaczenie najcenniejszych przyrodniczo obszarów Puszczy Boreckiej i określenie zaleceń ochronnych do wdrożenia w opracowywanym planie urządzania lasu Nadleśnictwa Borki na lata 2010–2019. RDOŚ, Olsztyn, mscr., 172 ss.
1.4. Scenariusz prac kameralnych i terenowych, raport z waloryzacji
przyrodniczej
Przygotowanie i przeprowadzenie badań terenowych oraz opracowanie ich wyników w postaci raportu z waloryzacji przyrodniczej wymaga ustalenia planu działań. Poniżej przedstawiono scenariusz pracy, który może być modyfikowany w zależności od potrzeb konkretnego opracowania.
Scenariusz prac kameralnych i terenowych
Etap I. Kwerenda – poszukiwanie danych archiwalnych:
− opisowych z literatury i źródeł niepublikowanych;
− kartograficznych.
Etap II. Wstępna analiza zgromadzonych informacji archiwalnych:
− analiza stanu rozpoznania nieożywionych elementów środowiska: budowy geologicznej, rzeźby terenu i jej genezy, systemu hydrologicznego, gleb;
− analiza stanu rozpoznania flory roślin naczyniowych, flory innych roślin (np. brioflory),
roślinności potencjalnej i rzeczywistej, form degeneracji fitocenoz;
− analiza stanu rozpoznania fauny ssaków, awifauny, herpetofauny, ichtiofauny, entomofauny, fauny innych bezkręgowców;
− analiza rozmieszczenia najcenniejszych, najbardziej interesujących typów siedlisk przyrodniczych o potencjalnie największym zróżnicowaniu gatunków cennych.
Etap III. Przygotowanie badań terenowych:
− określenie zakresu informacji, które mają być pozyskane podczas inwentaryzacji
w terenie;
− opracowanie metod badań terenowych;
− określenie harmonogramu badań;
− złożenie wniosków o pozwolenia na badania do odpowiednich urzędów;
− przygotowanie roboczych materiałów kartograficznych, formularzy do zbioru danych;
przyborów i sprzętu do terenowych prac inwentaryzacyjnych.
27
Etap IV. Wykonanie inwentaryzacji w terenie:
− flory naczyniowej, dendroflory, roślinności, fauny i ugrupowań ptaków, ssaków, wybranych owadów;
− cennych elementów przyrody nieożywionej (np. pomnikowych głazów, odsłonięć geologicznych).
Etap V. Analiza i opracowanie zgromadzonych informacji:
− zestawienie danych z inwentaryzacji (listy, wykazy, tabele);
− wykonanie waloryzacji, tzn. oceny wartości stwierdzonych elementów;
− opracowanie dokumentacji występowania elementów cennych;
− przedstawienie oceny zagrożeń dla elementów cennych i propozycje działań ochronnych;
− podsumowanie wyników i sformułowanie wniosków.
Etap VI. Przygotowanie opracowania tekstowego oraz dokumentacji kartograficznej
i fotograficznej.
Etap VII. Przekazanie ekspertyzy zleceniodawcy.
[Etap VII. Przygotowanie i złożenie w odpowiednim urzędzie (RDOŚ, Urząd Gminy) formalnych wniosków o powołanie obiektu chronionego wraz z wymaganą dokumentacją
– w przypadku waloryzacji obiektu proponowanego do ochrony.]
Ekspertyza przedstawiająca wyniki waloryzacji nie różni się pod względem konstrukcji
i głównych rodzajów informacji od innych opracowań przyrodniczych.
Ogólny plan raportu z waloryzacji przyrodniczej
1. Wstęp (cel, przedmiot i zakres opracowania, zleceniodawca ekspertyzy).
2. Lokalizacja waloryzowanego obiektu (położenie i granice; mapy).
3. Charakterystyka analizowanego obiektu (na podstawie przeglądu dostępnych źródeł:
geomorfologia, hydrografia, klimat, gleby, szata roślinna, fauna, przyroda nieożywiona).
4. Materiały i metody badań.
5. Wyniki badań terenowych i analiz (inwentaryzacja i waloryzacja – listy, tabele, komentarze, mapy).
6. Podsumowanie wyników i wnioski.
7. Piśmiennictwo (lista cytowanych w tekście opracowań publikowanych i niepublikowanych, m.in. wykorzystanych stron internetowych).
8. Spis tabel i rycin (opcjonalnie).
Aneks(y) (zawierające duże zestawienia tabelaryczne, np. tabele fitosocjologiczne, mapy,
fotografie).
W ramach realizacji scenariusza, odpowiednio wcześnie przed wykonaniem inwentaryzacji w terenie należy rozpocząć przygotowania, które pozwolą na poprawny metodycznie zbiór danych, zgodnie z celem ekspertyzy. Informacje wyszukane i roboczo zestawione na tym etapie, zostaną później umieszczone w tekście opracowania waloryzacji
w Rozdz. 2. i 3., wg planu powyżej (por. wykorzystanie danych w Rozdz. 2. niniejszego
podręcznika).
28
Uwagi do realizacji scenariusza
Kwerenda danych archiwalnych powinna rozpocząć się od określenia położenia analizowanego obiektu według kilku poniższych klasyfikacji umożliwiających przygotowanie map
i odszukanie w literaturze informacji do jego wstępnej charakterystyki, niezbędnej do określenia zakresu i planu własnych badań terenowych.
• Położenie wg podziału administracyjnego Polski (źródło danych – np. wyszukiwarki
internetowe):
województwo, powiat, gmina.
Bezpośrednie dane do wyszukania map do ogólnej orientacji w terenie i przedstawienia lokalizacji obiektu w raporcie (np. na podkładzie mapy topograficznej; por. Ryc. 2).
Znajomość organu zarządzającego jest ważna przy waloryzacji obiektów chronionych powoływanych przez Radę Gminy. Strony internetowe miejscowości gminnych, portale regionalne mogą zawierać informacje o środowisku przyrodniczym (zwykle jednak wymagające
weryfikacji) i inne dane, np. kontakt do lokalnych organizacji wspomagających ochronę
walorów naturalnych.
• Położenie wg podziału organizacyjnego Państwowego Gospodarstwa Lasy Państowe
(PGLP), administrującego większością powierzchni leśnych w Polsce (źródło danych
– np. serwisy mapowe: Bank Danych o Lasach, Geoserwis):
Regionalna Dyrekcja LP w …., Nadleśnictwo, Leśnictwo.
Bezpośrednie dane m.in. do wyszukania map analogowych lub numerycznych niezbędnych do pracy w terenie i przedstawienia wyników badań.
• Położenie wg podziału fizyczno-geograficznego Polski (Kondracki 1978; por. Ryc. 3
– źródło: Jutrzenka-Trzebiatowski 1999):
Prowincja, Podprowincja, Makroregion, Mezoregion.
Opisy fizjografii (charakterystyki warunków naturalnych) makroregionu i mezoregionu, obejmują: geologię (zwłaszcza rodzaje utworów powierzchniowych), geomorfologię
(formy rzeźby terenu), hydrologię (obecność jezior, cieków, zabagnień), klimat, gleby oraz
ogólne informacje o świecie żywym. Można je znaleźć w opracowaniach Kondrackiego
(1972, 1978, 1994, 2002) oraz Richlinga i Ostaszewskiej (2005), wymienionych w Rozdz.
1.5. Niektóre informacje fizjograficzne można uzyskać dzięki mapom Internetowego Atlasu
Polski w zasobach on-line Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.
Warto zwrócić uwagę, że duży fragment północno-wschodniej części Polski należy do
Prowincji Niż Wschodniobałtycko-Białoruski (Niż Zachodniorosyjski) i Obszaru fizycznogeograficznego Europy Wschodniej, w odróżnieniu od pozostałej części kraju, położonej w
Obszarze Europy Środkowej (Ryc. 3).
Mezoregiony podane w poniższych przykładach lokalizacji (por. Ryc. 3) posiadają odmienne cechy fizjograficzne, wpływające na zróżnicowanie siedlisk i występujące w nich
gatunki organizmów z różnych grup. Informacje te pozwalają ukierunkować przygotowanie
merytoryczne do rozpoznawania gatunków w terenie i wyszukiwania stanowisk taksonów
cennych (por. np. Fenyk i in. 2013; Hołdyński i in. 2013; Boroń, Szlachciak 2013; klucze
29
do oznaczania i źródła charakterystyk gatunków oraz siedlisk przyrodniczych wymienione
w Rozdz. 1.5.).
− okolice miejscowości Tolkmicko: prowincja Nizina Środkowoeuropejska (Niż Środkowoeuropejski), podprowincja Pobrzeża Południowobałtyckie, makroregion Pobrzeże
Gdańskie, mezoregion Wysoczyzna Elbląska;
− okolice miejscowości Hańcza: prowincja Niż Wschodniobałtycko-Białoruski, podprowincja Pojezierza Wschodniobałtyckie, makroregion Pojezierze Litewskie, mezoregion
Pojezierze Wschodniosuwalskie;
− okolice miejscowości Giżycko: prowincja Niż Wschodniobałtycko-Białoruski (= Niż
Zachodniorosyjski), podprowincja Pojezierza Wschodniobałtyckie, makroregion Pojezierze Mazurskie, mezoregion Kraina Wielkich Jezior Mazurskich;
− okolice miejscowości Myszyniec: prowincja Nizina Środkowoeuropejska, podprowincja Niziny Środkowopolskie, makroregion Nizina Północnomazowiecka, mezoregion
Równina Kurpiowska;
− okolice miejscowości Białowieża: prowincja Niż Wschodniobałtycko-Białoruski, podprowincja Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie, makroregion Nizina Północnopodlaska,
mezoregion Równina Bielska.
Na przykład, Wysoczyzna Elbląska, stanowi oddzieloną kępę moreny dennej, z licznymi głębokimi dolinami erozyjnymi małych cieków. Zimne, wilgotne powietrze zalegające
na dnie zalesionych wąwozów sprzyja występowaniu gatunków górskich z różnych grup
organizmów. Położenie w najbardziej zachodnim, stosunkowo najcieplejszym fragmencie
regionu północno-wschodniej Polski, a także bliskość Zalewu Wiślanego i wyniesienie kępy
wysoczyzny wpływające na znaczną wysokość opadów decydują o możliwości występowania gatunków subatlantyckich.
Z kolei, Pojezierze Wschodniosuwalskie posiada najbardziej surowe charakterystyki
klimatyczne w obrębie północno-wschodniej części Polski, eliminujące gatunki subatlantyckie i sprzyjające bogactwu taksonów borealnych. Na obszarze tym najdłużej utrzymywało
się ostatnie stadium zlodowacenia i posiada on najmniej zerodowane formy rzeźby polodowcowej. Silnie pagórkowaty krajobraz kształtuje mozaikę siedlisk. Charakterystyczne są
m.in. wzgórza kemowe i wały ozowe, których silnie nagrzewane, południowe stoki mogą
być zajmowane przez murawy ze stanowiskami rzadkich gatunków ciepłolubnych i kserofilnych, m.in. roślin naczyniowych i bezkręgowców.
W podanym opisie, wpływ warunków geograficznych na występowanie różnych typów
siedlisk przyrodniczych oraz grup gatunków uzupełniono m. in. w oparciu o regionalizację
geobotaniczną (por. niżej).
• Położenie wg regionalizacji klimatycznej (np. Stopa-Boryczka i in. 1986; por. Ryc. 4).
Szczegółowe dane liczbowe charakteryzujące czynniki klimatyczne regionu – do
umieszczenia w opisie klimatu w raporcie, m.in. średnia roczna suma opadów, średnia roczna temperatura, długość okresu wegetacyjnego (z temperaturą powyżej 5o C), długość okresu bezprzymrozkowego i długość zalegania pokrywy śnieżnej.
• Położenie wg regionalizacji przyrodniczo-leśnej 2010 (Zielony, Kliczkowska, 2012; por.
Ryc. 5).
30
kraina, mezoregion; np. Kraina Bałtycka, Mezoregion Wysoczyny Elbląskiej; Kraina
Mazursko-Podlaska, Mezoregion Pojezierza Suwalskiego.
Regionalizacja nawiązująca do podziału fizyczno-geograficznego Polski, przygotowana
na potrzeby hodowli i urządzania lasu, czasem wykorzystywana w ekspertyzach przyrodniczych dużych obszarów i w planowaniu przestrzennym. Nowy podział różni się znacząco
w stosunku do opracowania Tramplera i in. (1990), m.in. brak dzielnic. Obecnie, opisy mezoregionów przedstawiają główne cechy geomorfologiczne (rodzaje krajobrazów naturalnych),
rodzaje i rozmieszczenie geologicznych utworów powierzchniowych oraz typów naturalnych krajobrazów roślinnych, wyróżnianych według mapy roślinności potencjalnej Polski
(Matuszkiewicz i in. 1995, Matuszkiewicz 2008b), np. krajobrazy buczyn pomorskich, krajobrazy świetlistych dąbrów. Podane są także nazwy nadleśnictw. W granicach omawianej
północno-wschodniej części Polski (Ryc. 1) znajdują się następujące krainy przyrodniczoleśne (por. Ryc. 5): Kraina Mazursko-Podlaska (II) w całości i fragmenty Krainy Bałtyckiej
(I), Krainy Wielkopolsko-Pomorskiej (III) i Krainy Mazowiecko-Podlaskiej (IV).
• Położenie wg podziałów geobotanicznych Polski (Szafer 1972 a – Ryc. 6a; Matuszkiewicz
1993 – Ryc. 6b – źródło: Matuszkiewicz 2001); główne rodzaje jednostek jednakowe:
Prowincja, Dział, Kraina, Okręg.
W ekspertyzach przyrodniczych i artykułach naukowych często przywoływane są obydwa podziały geobotaniczne. Wcześniejsze źródło zawiera przydatne, obszerne charakterystyki flory i roślinności prowincji oraz krain, na tle warunków geograficznych (Szafer
1972b, Pawłowski 1972). Różnice i podstawy nowszego podziału omawiają Wysocki i Sikorski (2009). Klasyfikacja Matuszkiewicza (1993) dostępna jest również w postaci elektronicznej (Matuszkiewicz 2008b).
W obrębie północno-wschodniej części Polski w granicach przyjętych w tym opracowaniu (Ryc. 1) ważne są różnice składu florystycznego i typów zbiorowisk na obszarach
najbardziej wysuniętych na wschód, w stosunku do flory i roślinności terenów położonych na
zachodzie i południu. Ten wschodni obszar (Dział Północny, Dział Północny Mazursko-Białoruski – por. niżej) wyróżnia się brakiem buka, obecnością świerka oraz licznych gatunków
i typów zbiorowisk o charakterze borealnym, a także gatunków – reliktów polodowcowych.
Objaśnienia Ryc. 6a,b.
Jednostki wyróżnione przez Szafera (1972a) przedstawia Ryc. 6a (Dział Północny,
z Krainami: Mazursko-Kurpiowską (21), Suwalsko-Augustowską (22), Biebrzańską (23)
i Białowiesko-Knyszyńską (24); Dział Bałtycki, Kraina Żuławy Wiślane, Kraina Pojezierze Pomorskie (5) z Okręgami: Iławskim (d) i Olsztyńskim (e); 8c – Kraina Mazowiecka,
Okręg Północnomazowiecki i 9b – Kraina Podlaska, Okręg Północnopodlaski). Według
Matuszkiewicza (1993), na tym obszarze można wyodrębnić (Ryc. 6b): Dział Północny
Mazursko-Białoruski (oznaczony literą F; wyraźnie różniący się granicami w stosunku do
Działu Północnego – por. Ryc.6a), Krainę Wschodniopomorską Działu Pomorskiego (A.6)
oraz Krainy Działu Mazowiecko-Poleskiego, Chełmińsko-Dobrzyńską i Południowomazowiecko-Kurpiowską. (E.1., E.2).
31
• Położenie według siatki kwadratów Atlasu Rozmieszczenia Roślin ATPOL (Zając 1978).
Lokalizacja umieszczana zwykle w części wstępnej raportu ekspertyzy przyrodniczej,
może być potrzebna przed rozpoczęciem badań i w fazie opracowania wyników. Pozwala na
wyszukanie informacji, czy wybrane rzadkie gatunki roślin były już notowane w kwadracie
obejmującym badany w trakcie ekspertyzy obszar. Na przykład, rzeżucha leśna (Cardamine
flexuosa) ma rozproszone stanowiska w północno-wschodniej części niżu Polski (Ryc. 7a)
i występuje m.in. w kwadratach ATPOL: DA96 (na Wysoczyźnie Elbląskiej) oraz w dwóch
kwadratach FB03 i FB13, na NE od jez. Śniardwy (w Puszczy Boreckiej). Kod obejmuje
dwie litery do określenia dużego kwadratu (100 x 100 km), w kolejności: kolumna i wiersz
siatki oraz dwucyfrowy symbol małego kwadratu (10 x 10 km) (por. Ryc. 7b, c).
Źródłami informacji wyszukiwanych do rozpoznania elementów przyrodniczych
w obiekcie przeznaczonym do waloryzacji i jego okolicach mogą być publikowane monografie i artykuły naukowe oraz popularno-naukowe (w wersjach drukowanych i elektronicznych) oraz opracowania niepublikowane (ekspertyzy, raporty, dokumentacje gromadzone przez urzędy i instytucje), a także bazy danych o środowisku i jego ochronie. Źródła te
mogą być poświęcone obszarom różnych rodzajów, jak np. region geograficzny, kompleks
leśny (np. Puszcza Knyszyńska), leśny kompleks promocyjny, nadleśnictwo, park narodowy,
park krajobrazowy, obszar Natura 2000, rezerwat przyrody, użytek ekologiczny, gmina lub
jej fragment. Niektóre informacje znajdują się w otwartych serwisach internetowych, np.
w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody i innych wymienionych w Rozdz. 1.5. Rodzaje i nazwy obiektów chronionych znajdujących się w pobliżu waloryzowanego obiektu
można odnaleźć dzięki mapom portalu internetowego Geoserwis.
Urzędy i instytucje mają obowiązek udostępniania materiałów z baz danych i różnych
opracowań, na zasadach korzystania obywateli z informacji publicznej o środowisku, określonych w Ustawie z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku
i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. z 2008 r., Nr 199, poz. 1227, z późn. zm.). Przekazanie materiałów
w formie elektronicznej lub analogowej następuje na podstawie odpowiedniego wniosku
(formularze są zwykle umieszczone na stronach internetowych instytucji) i w niektórych
przypadkach za niewielką opłatą, pokrywającą koszty przygotowania materiałów.
Na przykład, do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska można zwrócić się o udostępnienie źródłowych ekspertyz do utworzenia rezerwatu przyrody lub innych obiektów
chronionych, a także np. raportów Ocen Oddziaływania na Środowisko. Wnioski skierowane do nadleśnictw mogą dotyczyć udostępnienia Programu Ochrony Przyrody (część
w Planie Urządzenia Lasu na bieżące 10-lecie), operatów taksacyjnych z danymi o składzie
drzewostanów, planów zabiegów gospodarczych, rejestru powierzchni wyłączonych z gospodarowania i map w różnej postaci. Podobne materiały można uzyskać w Regionalnej
Dyrekcji Lasów Państwowych.
Korzystanie ze źródeł informacji związane jest z obowiązkiem ich cytowania w tekście
raportu z waloryzacji i umieszczeniem noty bibliograficznej w wykazie na końcu opracowania. Inne zapisy not (adresów) bibliograficznych obowiązują dla książki, rozdziału autorskiego w opracowaniu zbiorowym, artykułu w czasopiśmie naukowym i manuskryptu (np.
ekspertyzy, pracy magisterskiej). W przypadku książek (podręczników i naukowych dzieł
32
monograficznych) można spotkać kolejne wydania: wznowienia, tzn. wydania zmienione,
poprawione i uzupełnione lub dodruki z tą sama treścią i inną datą. Zasadą nie zawsze
przestrzeganą jest powoływanie się, nie na dodruki, tylko na określone wydanie (w nocie
bibliograficznej po tytule zapis „Wyd. 2, zmienione”), np. w przypadku jednego z podstawowych opracowań botanicznych, wydanie 3 (1977) jest dodrukiem, stąd poprawna nota:
Szafer W., Zarzycki K. (red.) 1972. Szata roślinna Polski. Wyd. 2, zmienione.T. I–II. PWN,
Warszawa, 615 ss. + 347 ss.
Cytowane muszą być również strony internetowe, najlepiej z podaniem daty dostępu.
Powołania dotyczą również wykorzystanych arkusze map topograficznych, glebowych, sozologicznych, hydrologicznych, a także drzewostanowych i siedliskowych. Istnieje szereg
internetowych poradników zasad cytowania, zalecających różne sposoby formatowania not
i cytatów w tekście. Konieczne jest przyjęcie jednolitego wzoru (por. zapis not w tematycznym przeglądzie literatury w Rozdz. 1.5. niniejszego opracowania).
Dane do charakterystyki terenu badań uzyskane z przeglądu dostępnych źródeł powinny
być w miarę potrzeb i możliwości uzupełnione o własne obserwacje lub pomiary w terenie,
np. pomiary wysokości i nachylenia stoków w wąwozach erozyjnych.
Wyszukane i pozyskane na etapie przygotowań mapy topograficzne o różnych skalach
(np. Ryc. 8–11) są potrzebne do orientacji w terenie i przygotowania dokumentacji kartograficznej do raportu, np. mapy z granicami badanego obiektu, określenia zakresu wysokości
n.p.m. Są one również niezbędnym źródłem wiedzy o zróżnicowaniu rzeźby terenu badanego
obiektu. Dzięki analizie mapy topograficznej można wybrać miejsca o potencjalnie najwyższym zróżnicowaniu najcenniejszych gatunków, którym podczas prac terenowych należy
poświęcić najwięcej czasu (np. wilgotne zagłębienia, zalesione doliny cieków i suche jary,
brzegi zbiorników wodnych, wilgotne łąki, wzgórza o stromych zboczach w terenie otwartym). W typowaniu cennych miejsc bardzo przydatna jest znajomość toposekwencji zbiorowisk leśnych w krajobrazie (tzn. występowania określonych typów zbiorowisk, zgodnie
z układem rzeźby terenu, warunkami wodnymi i glebowymi), uzyskana podczas przeglądu
źródeł do regionalizacji fizyczno-geograficznej i geobotanicznej. Wiedza ta, oraz porównanie map drzewostanowych i topograficznych pomoże wskazać potencjalnie najcenniejsze,
najstarsze drzewostany liściaste, łęgi w dolinach cieków i grądy lub buczyny na wzniesieniach morenowych, a w bezodpływowych, zabagnionych zagłębieniach wytypować miejsca
występowania bagiennych borów sosnowych, świerczyn na torfie lub bagiennych lasów olszowych (olsów). Niewielkie, zabagnione śródleśne powierzchnie otwarte, w drzewostanami
sosnowymi w otoczeniu mogą stanowić cenne ekosystemy torfowisk wysokich.
Ważną czynnością poprzedzającą inwentaryzację w terenie jest przygotowanie i złożenie
z odpowiednim czasie wniosków o pozwolenia na badania (oczekiwanie na decyzję urzędu
może trwać około miesiąca). Wymagane jest sprawozdanie z wykorzystania pozwolenia.
Mogą być potrzebne:
− wniosek o wydanie zgody na odstępstwa od zakazów obowiązujących dla gatunków
chronionych (mszaków i bezkręgowców, rzadziej roślin naczyniowych), tzn. na zbiór,
posiadanie i przetrzymywanie okazów niezbędnych do identyfikacji laboratoryjnej.
W uzasadnieniu wniosku konieczne jest podanie celu badań, listy gatunków, lokalizacji
stanowisk, z których zebrane będą próbki, terminu badań terenowych. Zezwolenie wydaje Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska;
− wniosek o pozwolenie na wstęp i wykonywanie badań w rezerwacie przyrody (np.
33
w przypadku ekspertyzy do planu ochrony) – zezwolenie wydaje Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska;
− wniosek o pozwolenie na wstęp i wykonywanie badań w parku narodowym (np. w przypadku ekspertyzy do planu ochrony) – zezwolenie wydaje dyrektor parku narodowego.
Podczas badań na terenie parku krajobrazowego, Leśnego Kompleksu Promocyjnego
lub nadleśnictwa specjalne pozwolenia na badania nie są wymagane, można pisemnie poinformować odpowiednie kierownictwo. Można złożyć wniosek o zezwolenie na poruszanie
się samochodem na niepublicznych drogach leśnych – zezwolenie wydaje nadleśnictwo.
Uwagi do sporządzania raportu z waloryzacji przyrodniczej
Zalecany jest układ informacji zbliżony do ogólnego planu raportu ekspertyzy przyrodniczej (por. wyżej). Dobrze przygotowany raport powinien mieć przejrzysty układ informacji,
zgodny ze spisem treści oraz ujednolicony wzór prezentowania danych w tabelach, wykazach i materiałach kartograficznych, a także ciągłą numerację rycin (bez wyróżniania fotografii, map lub innych ilustracji). Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka elementów.
Raport powinien zawierać:
− wyraźną deklarację celu i zakresu opracowania;
− odpowiednio do wielkości obiektu dobrane podkłady kartograficzne do przygotowania
map lokalizacji i granic waloryzowanego obiektu, a także do dokumentacji rozmieszczenia gatunków i siedlisk przyrodniczych;
− określenie wielkości powierzchni waloryzowanego obiektu (punkt odniesienia do częstości, liczebności stwierdzonych gatunków);
− elementy charakterystyki analizowanego obiektu dostosowane do jego charakteru i zróżnicowania wewnętrznego;
− bardzo dobrze przygotowane opisy metod badań, wykonane z powodu specyfiki oddzielne dla każdej z kilku badanych grup systematycznych;
− zestawienia stwierdzonych gatunków cennych z klarownym układem informacji o ich
wartości.
Należy zwrócić uwagę, że część gatunków może należeć do kilku kategorii „specjalnej
troski” i przygotować zamiast grupy zestawień (listy wszystkich gatunków, listy gatunków
chronionych, listy gatunków z czerwonej listy, itd.), tylko jeden wykaz w formie tabeli.
Ze względu na odrębne przepisy Unii Europejskiej dotyczące ptaków i innych zwierząt
najlepiej opracować trzy oddzielne tabele dla głównych grup organizmów – roślin, zwierząt
bez ptaków i ptaków (por. listy w (Rozdz. 5.1.–5.3.).
W obrębie tych tabel układ gatunków może być systematyczny lub alfabetyczny. Przy
większej liczbie rozpatrywanych grup systematycznych, zwłaszcza zwierząt zalecane jest
podanie poszczególnych jednostek, ułatwiające policzenie gatunków i wykazanie zróżnicowania tych grup. W przypadku podstawowych waloryzacji florystycznych, obejmujących
tylko rośliny naczyniowe zwykle stosuje się układ alfabetyczny. Taki układ akceptowany
jest także dla ptaków.
W waloryzowanym obiekcie należy wyróżnić i policzyć:
I. Gatunki rodzime, naturalnie występujące na obszarze Polski
a. szczególnie cenne, „specjalnej troski”:
34
− gatunki roślin i zwierząt (bez ptaków) chronione w Unii Europejskiej Dyrektywą Siedliskową;
− z Zał. II (wymagające utworzenia Specjalnego Obszaru Ochrony , w tym gatunki priorytetowe);
− z Zał. IV (wymagające ochrony ścisłej);
− z Zał. V (gatunki, których pozyskanie może wymagać reglamentowania);
− gatunki ptaków chronione w Unii Europejskiej Dyrektywą Ptasią (w tym gatunki z Zał. I,
wymagające tworzenia Obszaru Specjalnej Ochrony) oraz gatunki z klasyfikacji SPEC
– ptaków „specjalnej troski” na poziomie europejskim;
− prawnie chronione w Polsce (objęte ochroną ścisłą, częściową, strefową);
− zagrożone w Polsce – z czerwonych ksiąg i czerwonych list krajowych;
− mniej cenne w skali kraju, ale rzadkie i zagrożone w danym regionie (wyznaczone np.
na podstawie czerwonych list regionalnych);
b. częste i pospolite, typowe dla analizowanych siedlisk;
c. obce siedliskowo (np. gatunki miejsc otwartych w zbiorowiskach leśnych).
II. Gatunki obce dla obszaru Polski, m.in. inwazyjne, zagrażające naturalnym ekosystemom.
III.Cenne siedliska przyrodnicze (w znaczeniu Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura
2000).
IV.Cenne typy zbiorowisk roślinnych (w ujęciu fitosocjologicznym), dodatkowo oprócz
siedlisk przyrodniczych, jeśli jest to wymagane w zakresie opracowania.
Podczas klasyfikacji można wykorzystać karty pracy do waloryzacji flory, roślinności,
awifauny, entomofauny (Rozdz. 4.) i listy gatunków cennych roślin i zwierząt oraz cennych
siedlisk przyrodniczych występujących w północno-wschodniej części Polski (Rozdz.5.15.4) oraz listy gatunków roślin i zwierząt obcych w Polsce (Rozdz. 5.6., 5.7.); należy zacytować podane tam źródła.
Tekstowa i kartograficzna dokumentacja występowania na badanym terenie cennych
elementów przyrodniczych powinna zawierać informacje, w formie dostosowanej do metodyki badań, m.in. dane dla:
− gatunków roślin – frekwencja (częstość), liczebność (szacunkowa liczba osobników),
zajmowane siedliska, rozmieszczenie (mapy);
− gatunków zwierząt – liczebność (liczba osobników, liczba par lęgowych), dominacja
(udział) w ugrupowaniu;
− siedlisk przyrodniczych – udział powierzchniowy, rozmieszczenie (mapy), stan ochrony (obecność typowych gatunków z różnych grup organizmów, typowa struktura, np.
w siedliskach leśnych określona ilość martwego drewna wielkowymiarowego/ha);
− zbiorowisk roślinnych – udział powierzchniowy, rozmieszczenie (mapy), sposób wykształcenia (naturalność składu florystycznego i struktury fitocenoz).
Stan ochrony określany jest również (jeśli jest to wymagane w zakresie zlecenia ekspertyzy) dla gatunków sieci ekologicznej Natura 2000, zgodnie ze szczegółową metodyką
opracowaną dla poszczególnych taksonów, podobnie jak dla typów siedlisk (por. wykaz
poradników monitoringu w Rozdz. 1.5.). Stosowany jest system ocen cząstkowych i ocen
ogólnych wyróżnionych wskaźników, według trzystopniowej skali: stan właściwy (FV), stan
niezadawalający (U1) i stan zły (U2). Przyjęte jest podawanie rodzajów zagrożeń według
35
specjalnego wykazu z kodami cyfrowymi. Dla gatunków oceniany jest stan ochrony populacji i stan ochrony siedliska na danym stanowisku.
Do oceny stanu ochrony, zagrożeń i formułowania zaleceń ochronnych dla wyróżnionych elementów cennych w analizowanym obiekcie konieczne są podane wyżej rodzaje
danych oraz dobra znajomość wymagań siedliskowych gatunków i charakterystyk ekologicznych siedlisk przyrodniczych i zbiorowisk roślinnych. Szeroki przegląd źródeł w Rozdz.
1.5. niniejszego opracowania zawiera wykazy kluczy i przewodników do oznaczania oraz
innych publikacji, pomocnych w wyszukaniu odpowiednich charakterystyk gatunków roślin,
zwierząt i zbiorowisk roślinnych. W przypadku gatunków i siedlisk sieci ekologicznej Natura 2000 podane są wykazy dostępnych serii poradników ochrony i monitoringu (również
w wersjach elektronicznych).
Piśmiennictwo
Boroń A., Szlachciak J. (red.) 2013. Różnorodność i taksonomia zwierząt. Tom 1. Charakterystyka i systematyka zwierząt. Wydawnictwo Mantis, Olszyn, 215 ss.
Fenyk M. A., Korniak T., Kuszewska K., Środa M., Kucewicz M., Krawczyk K., Kołodziej P. 2013. Rozpoznawanie roślin na potrzeby waloryzacji przyrodniczych. Podręcznik metodyczny. Wydawnictwo
Mantis, Olszyn, 221 ss.
Hołdyński C., Szczecińska M., Święczkowska J., Ruszczyńska J. (2014). Siedliska przyrodnicze sieci Natura 2000 w północno-wschodniej Polsce. Charakterystyka, rozpoznawanie i zarządzanie. Wydawnictwo Mantis, Olszyn (w druku).
Jutrzenka-Trzebiatowski A. 1999. Wpływ człowieka na szatę leśną Polski północno-wschodniej w ciągu dziejów. Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 184: 7–160.
Kondracki J. 1978. Geografia fizyczna Polski. Wyd. 3. zmienione. PWN, Warszawa, 463 ss.
Matuszkiewicz J. M. 1993. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Prace Geograficzne 158:
1–107. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Matuszkiewicz J. M. 2001. Zespoły leśne Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 357 ss.
Matuszkiewicz J. M. 2008a. Potencjalna roślinność naturalna Polski. Instytut Geografii i Przestrzennego
Zagospodarowania PAN, Warszawa [http://www.igipz.pan.pl/Roslinnosc-potencjalna-zgik.html].
Matuszkiewicz J. M. 2008b. Podział geobotaniczny Polski. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa [http://www.igipz.pan.pl/Regiony-geobotaniczne-zgik.html].
Matuszkiewicz W., Faliński J. B., Kostrowicki A. S., Matuszkiewicz J. M., Olaczek R., Wojterski T. 1995.
Potencjalna roślinność naturalna Polski. Mapa przeglądowa 1:300 000. Arkusze 1–12, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN Warszawa.
Pawłowski B. 1972. Szata roślinna gór polskich. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski.
Wyd. 2, zmienione.T. II. PWN, Warszawa, s. 189-253.
Stopa-Boryczka M. (red.) 1986. Atlas współzależności parametrów meteorologicznych i geograficznych
w Polsce. IV. Klimat północno-wschodniej Polski. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, 509 ss.
Szafer W. 1972a. Podstawy geobotanicznego podziału Polski. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski. Wyd. 2, zmienione. T. II. PWN, Warszawa, s. 9–15.
Szafer W. 1972b. Szata roślinna Polski niżowej. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski.
Wyd.2, zmienione. T. II. PWN, Warszawa, s. 17–188.
Trampler T., Kliczkowska A., Dmyterko E., Sierpińska A. 1990. Regionalizacja przyrodniczo-leśna na podstawach ekologiczno-fizjograficznych. PWRiL Warszawa.
Wysocki C., Sikorski P. 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu krajobrazu. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 498 ss.
Zając A. 1978. Założenia metodyczne „Atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce”. Wiad. Bot.
22(3): 145–155.
Zając A., Zając M. (red.) 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. – Pracownia Chorologii
36
Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 714 ss.
Zielony R., Kliczkowska A. 2012. Regionalizacja przyrodniczo-leśna Polski 2010, Centrum Informacyjne
Lasów Państwowych, Warszawa, 356 ss.
Bank Danych o Lasach – http://www.bdl.lasy.gov.pl
Geoserwis – http://geoserwis.gdos.gov.pl
Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa – zasoby on-line: Mapa przeglądowa Polski, Internetowy Atlas Polski (geologiczne utwory powierzchniowe, hipsometria, klimat,
roślinność), Podział geobotaniczny Polski – http://www.igipz.pan.pl
Centralny Rejestr Form Ochrony – http://crfop.gdos.gov.pl
1.5. Przegląd piśmiennictwa i innych źródeł pomocnych w przygotowaniu
i przeprowadzeniu prac terenowych i kameralnych
Źródła informacji fizjograficznych do charakterystyki terenu badań
Dane do charakterystyk
Budzyńska D. (red.) 2013. Raport o stanie środowiska województwa warmińsko-mazurskiego w 2012
roku. Biblioteka Monitoringu Środowiska. Inspekcja Ochrony Środowiska, Wojewódzki Inspektorat
Ochrony Środowiska, Olsztyn, 124 ss. (każdego roku powstaje nowy raport) http://www.wios.olsztyn.
pl/pliki/WIOS_2013_CD_internet.pdf
Kondracki J. 1972. Polska północno-wschodnia. PWN, Warszawa, 271 ss.
Kondracki J. 1978 (i kolejne wydania). Geografia fizyczna Polski. Wyd. 3, zmienione. PWN, Warszawa,
463 ss.
Kondracki J. 1994. Geografia Polski: mezoregiony fizycznogeograficzne. Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa, 304 ss.
Kondracki J. 2002 (i kolejne wydania). Geografia regionalna Polski. Wyd. 3, zmienione. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa, 440 ss.
Okołowicz W., Martyn D. 1979. Regiony klimatyczne Polski. W: Atlas Geograficzny, Warszawa.
Richling A., Ostaszewska K. 2005 (i kolejne wydania). Geografia fizyczna Polski. Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa, 344 ss.
Stopa-Boryczka M. (red.) 1986. Atlas współzależności parametrów meteorologicznych i geograficznych
w Polsce. IV. Klimat północno-wschodniej Polski. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, 509 ss.
Zielony R., Kliczkowska A. 2012. Regionalizacja przyrodniczo-leśna Polski 2010. Centrum Informacyjne
Lasów Państwowych, Warszawa, 356 ss.
Suchecki S. 2010. Ekoklimat Polski północno-wschodniej. Wydawnictwo Algraf, Biskupiec, 148 ss.
Opisy zjawisk i procesów
Bednarek R., Dziadowiec H., Pokojska U., Prusinkiewicz Z. 2004 (i kolejne wydania). Badania ekologiczno-gleboznawcze. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 344 ss.
Bednarek R., Prusinkiewicz Z. 1999. Geografia gleb. PWN, Warszawa, 228 ss.
Migoń P. 2006 (i kolejne wydania). Geomorfologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 464 ss.
Mizerski W. 2013. Geologia dynamiczna. Wyd. 2, zmienione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa,
288 ss.
Puchalski T., Prusinkiewicz Z. 1975. Ekologiczne podstawy siedliskoznawstwa leśnego. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 463 ss.
Richling A., Solon J. 2011. Ekologia krajobrazu. Wyd. 5, zmienione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 464 ss.
Starkel L. (red.) 1999. Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. PWN, Warszawa, 592 ss.
Woś. A. 1999. Klimat Polski. PWN, Warszawa, 301 ss.
37
Literatura do przygotowania i przeprowadzenia prac terenowych
Wskazówki do przygotowania prac terenowych, opisy procedur
związanych z ekspertyzami
Bródka S. (red.) 2010. Praktyczne aspekty ocen środowiska przyrodniczego. Studia i Prace z Geografii
i Geologii 4: 1–330. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Dobrowolski G. 2011. Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach. Studio KROPKA dtp, Toruń, 332 ss.
Dzwonko Z. 2007. Przewodnik do badań fitosocjologicznych. Wydawnictwo Sorus, Poznań, 304 ss.
Jones A., Duck R., Reed R., Weyers J. 2002. Nauki o środowisku. Ćwiczenia praktyczne. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa, 345 ss.
Lenart W. 2002. Zakres informacji przyrodniczych na potrzeby Ocen Oddziaływania na Środowisko. Biuro
Projektowo-Doradcze Ekokonsult, Gdańsk, 102 ss.
Obidziński A., Żelazo J. (red.) 2011. Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza. Wyd. 5, zmienione. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 111 ss.
Pawlaczyk P., Jermaczek A. 2009 (i wcześniejsze wydania). Poradnik lokalnej ochrony przyrody. Wyd. 4,
zmienione. Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin, 392 ss.
Tyszecki A. (red.) 1999. Wytyczne do procedury i wykonywania Ocen Oddziaływania na Środowisko.
Fundacja IUCN Polska, Warszawa, 165 ss.
Wysocki C., Sikorski P. 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu krajobrazu. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 498 ss.
Zawadzka D., Ciach M., Figarski T., Kajtoch Ł., Rejt Ł. 2013. Materiały do wyznaczania i określania stanu
zachowania siedlisk ptasich w obszarach specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. GDOŚ, Warszawa,
260 ss.
Identyfikacja, charakterystyki gatunków roślin
Kłosowski S., Kłosowski G. 2006. Flora Polski. Rośliny wodne i bagienne. Multico Oficyna Wydawnicza,
Warszawa, 336 ss.
Kościelny S., Sękowski B. 1978. Drzewa i krzewy – klucze do oznaczania. Państwowe Wydawnictwo
Rolnicze i Leśne, Warszawa, 463 ss.
Mowszowicz J. 1986. Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych
roślin zielnych. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 268 ss.
Mowszowicz J. 1987. Flora wiosenna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących wiosennych pospolitych
roślin zielnych. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 238 ss.
Mowszowicz J. 1987. Flora letnia. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących letnich pospolitych roślin
zielnych. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 285 ss.
Mowszowicz J. 1992. Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych. Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 325 ss.
Nawara Z. 2006. Flora Polski. Rośliny łąkowe. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 272 ss.
Piękoś-Mirkowa H., Mirek Z. 2003. Atlas roślin chronionych. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa,
584 ss.
Piękoś-Mirkowa H., Mirek Z. 2006. Rośliny chronione. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 417 ss.
Rothmaler W. 2007. Exkursionflora von Deutschland. Bd. 3, Gefäβpflanzen. Atlasband. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin, 753 ss.
Rutkowski L. 2005 (i kolejne wydania). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. 2,
zmienione.Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa, 816 ss.
Sudnik-Wójcikowska B. 2011. Flora Polski. Rośliny synantropijne. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 336 ss.
Sudnik-Wójcikowska B., Cwener A. 2012. Flora Polski. Rośliny kserotermiczne. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 360 ss.
Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. 1988. Rośliny polskie. T. I–II. PWN, Warszawa, 1019 ss.
38
Szlachetko D. L. 2001. Storczyki. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 168 ss.
Witkowska-Żuk L. 2013. Flora Polski. Rośliny leśne. Multico Oficyna Wydawnicza, 7602 ss.
Identyfikacja, charakterystyki gatunków zwierząt
Bellmann H. 2009. Szarańczaki. Łatwe oznaczanie gatunków Europy Środkowej. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 196 ss.
Bellmann H. 2010. Ważki. Łatwe oznaczanie gatunków Europy Środkowej. Multico Oficyna Wydawnicza,
Warszawa, 280 ss.
Bellmann H. 2011. Błonkówki. Pszczoły, osy i mrówki środkowej Europy. Multico Oficyna Wydawnicza,
Warszawa, 344 ss.
Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań, 146 ss.
Brylińska M. (red.) 1991. Ryby słodkowodne Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 429 ss.
Buszko J. 2000. Atlas motyli Polski. Część III. Falenice, wycinki, miernikowce. Grupa IMAGE, sp. z o. o.,
Warszawa, 518 ss.
Buszko J., Masłowski J. 2008. Motyle dzienne Polski. Wydawnictwo „Koliber”, Nowy Sącz, 274 ss.
Buszko J., Masłowski J. 2012. Motyle nocne Polski. Macrolepidoptera, część I. Wydawnictwo „Koliber”,
Nowy Sącz, 302 ss.
Engelhardt W. 1998. Przewodnik. Flora i fauna wód śródlądowych. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 313 ss.
Juszczyk W. 1987. Płazy i gady krajowe. Tomy 1–3. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 600 ss.
Kowalski M., Lesiński G. (red.) 2000. Poznajemy nietoperze. ABC wiedzy o nietoperzach, ich badaniu
i ochronie. OTON, Warszawa, 140 ss.
Książkiewicz Z. 2010. Higrofilne gatunki poczwarówek północno-zachodniej Polski. Wydawnictwo Klubu
Przyrodników, Świebodzin, 64 ss.
Plisko J. D. 1973. Lumbricidae dżdżownice (Annelida, Oligochaeta). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 156 ss.
Wendzonka J. 2005. Klucz do oznaczania dorosłych ważek (Odonata) Polski. Odonartix 1 (Suplement):
1–26.
Wiktor A. 2004. Ślimaki lądowe Polski. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 302 ss.
Atlasy, klucze do oznaczania ptaków Polski
Czarnecki Z., Dobrowolski K. A., Jabłoński B., Nowak E. 1982. Ptaki Europy. Przewodnik terenowy. Warszawa, 391 ss. + 96 tablic z rysunkami.
Czarnecki Z., Dobrowolski K. A., Jabłoński B., Nowak E. 1990. Ptaki Europy. Warszawa, 228 ss.
Delin H., Svensson L. 1988. Ptaki Europy. Przewodnik fotograficzny. Sydney, 288 ss.
Delin H., Svensson L. 2008. Ptaki Europy. Przewodnik. MWK Wydawnictwo, 320 ss.
Dobrowolski K. A., Jabłoński B. 2000. Ptaki Europy. Warszawa, 400 ss.
Gotzman J., Jabłoński B. 1972. Gniazda naszych ptaków. Warszawa, 281 ss.
Grant P. J., Svensson L., Zetterstrom D., Mullarney K. 2009. Collins Bird Guide. Wydawnictwo Harper
Collins Publ. UK, 448 ss.
Jonsson L. 1998. Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego. Warszawa, 559 ss.
Kruszewicz A.G. 2011. Ptaki Polski. T.1, 2, opisy (bez wróblowatych, zdjęcia rys, mapy rozmieszczenia +
CD z głosami ptaków).
Meissner W., Cofta T. 1998. Ptaki Bałtyku, cz. I. Gatunki nurkujące. Gdańsk, 41 ss.
Meissner W., Cofta T. 1998. Ptaki Bałtyku, cz. II. Łabędzie, gęsi i kaczki właściwe. Gdańsk, 41 ss.
Mielczarek P. 2013. Ptaki wróblowe Europy cz.1. Wydawnictwo Koliber, 228 ss. Svensson L. 2013. Ptaki. Najpełniejszy przewodnik do rozpoznawania ptaków Europy i Obszaru Śródziemnomorskiego. Multico Oficyna Wydawnicza, 448 s.
39
Wykaz polecanych wydawnictw z nagraniami głosów ptaków
Pałczyński Z. 2003. Głosy ptaków Polski. wyd. Głosy Ptaków, 2 CD.
Pałczyński Z. Głosy ptaków I i II. wyd. Głosy Ptaków, 2 MC.
Roché J. C. 1993. All the birds songs of Britain and Europe. Sittelle ed. 4. CDs.
Roché J. C., Chevereau J. 2003. Guía sonora de las aves de Europa. Lynx ed. 10. CDs.
Sowy Europy. 2003. wyd. Influence, CD.
Ogrodowczyk T. Jaki to ptak: rozpoznawanie ptaków po śpiewach i głosach. 1–4. Ośrodek RozwojowoWdrożeniowy Lasów Państwowych, Bedoń (4 CD).
http://www.math.sunysb.edu/~tony/birds/links.html
Klucze do oznaczania chrząszczy Coleoptera Polski
Klucze do oznaczania owadów Polski. Część XIX. Chrząszcze – Coleoptera. Zeszyty 3b–100. Polskie
Towarzystwo Entomologiczne. PWN, Warszawa.
Seria – Die Käfer Mitteleuropas:
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1964. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 4. Staphylinidae I. Goecke & Evers,
Krefeld, 264 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1965. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 1. Einführung in die Käferkunde.
Goecke & Evers, Krefeld, 214 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1966. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 9. Cerambycidae, Chrysomelidae.
Goecke & Evers, Krefeld, 299 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1967. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 7. Clavicornia. Goecke & Evers,
Krefeld, 310 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1969. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 8. Teredilia, Heteromera, Lamellicornia. Goecke & Evers, Krefeld, 388 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1971. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 3. Adephaga 2, Palpicornia, Histeroidea, Staphylinoidea 1. Goecke & Evers, Krefeld, 365 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1974. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 5. Staphylinidae II. Goecke &
Evers, Krefeld, 381 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1979. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 6. Diversicornia. Goecke & Evers,
Krefeld, 367 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1981. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 10. Bruchidae, Anthribidae, Scolytidae, Platypodidae, Curculionidae I. Goecke & Evers, Krefeld, 310 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A. 1983. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 11. Curculionidae II. Goecke &
Evers, Krefeld, 344 ss.
Freude H., Harde K.W., Lohse G.A., Klausnitzer B. 2004. Die Käfer Mitteleuropas. Bd 2. Adephaga I,
Carabidae. Spektrum Akademischer Verlag, 2. Auflage, 521 ss.
Lohse G.A., Lucht W. 1989. Die Käfer Mitteleuropas. 1. Supplementband mit Katalogteil. Goecke & Evers,
Krefeld, 346 ss.
Lohse G.A., Lucht W. 1992. Die Käfer Mitteleuropas. 2. Supplementband mit Katalogteil. Goecke & Evers,
Krefeld, 375 ss.
Lohse G.A., Lucht W. 1994. Die Käfer Mitteleuropas. 3. Supplementband mit Katalogteil. Goecke & Evers,
Krefeld, 403 ss.
Lucht W., Klausnitzer B. 1998. Die Käfer Mitteleuropas. 4. Supplementband. Goecke & Evers, Krefeld im
Gustav Fischer Verlag, Jena-Stuttgart-Lübeck-Ulm, 398 ss.
Rozpoznawanie, charakterystyki i dokumentowanie zbiorowisk roślinnych
Dzwonko Z. 2007. Przewodnik do badań fitosocjologicznych. Wydawnictwo Sorus, Poznań, 304 ss.
Faliński J. B. 1990. Kartografia geobotaniczna. Tom 2. Kartografia fitosocjologiczna. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, Warszawa – Wrocław, 283 ss.
Matuszkiewicz J. M. 1993. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Prace Geograficzne 158:
1–107. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
40
Matuszkiewicz J. M. 1994. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne 1:2 500 000, 1. Krajobrazy roślinne, 2. Regiony geobotaniczne. W: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, Instytut Geografii i Przestrzennego
Zagospodarowania PAN, Główny Geodeta Kraju, Warszawa.
Matuszkiewicz J. M. 2001 (i kolejne wydania). Zespoły leśne Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 357 ss.
Matuszkiewicz W. 2008 (i kolejne wydania). Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski.
Wyd. 3, zmienione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 537 ss.
Matuszkiewicz. W., Sikorski P., Szwed W., Wierzba M. (red.) 2012. Lasy i zarośla. Zbiorowiska roślinne
Polski. Ilustrowany przewodnik. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 518 ss.
Matuszkiewicz W., Faliński J. B., Kostrowicki A. S., Matuszkiewicz J. M., Olaczek R., Wojterski T. 1995.
Potencjalna roślinność naturalna Polski. Mapa przeglądowa 1:300 000. Arkusze 1–12, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Sokołowski A. W., Kliczkowska A., Grzyb M. 1997. Określenie jednostek fitosocjologicznych wchodzących w zakres siedliskowych typów lasu. Wydawnictwo IBL, Warszawa, 55 ss.
Szafer W., Zarzycki K. (red.). 1972 (i dodruk 1977). Szata roślinna Polski. 2, zmienione. T. I–II. PWN,
Warszawa, 615 ss. + 347 ss.
Witkowska-Żuk L. 2008. Atlas roślinności lasów. Multico Oficyna Wydawnicza, 592 ss.
Wysocki C., Sikorski P. 2000. Zarys fitosocjologii stosowanej. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 300 ss.
Wysocki C., Sikorski P. 2002. Fitosocjologia stosowana. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 449 ss.
Wysocki C., Sikorski P. 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu krajobrazu. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 498 ss.
Literatura, źródła – do opracowania materiałów terenowych
Nazewnictwo gatunków (listy krytyczne, katalogi)
Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2004. Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz gatunków. Tom I. Annelida, Arthropoda pro parte. Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa, 509 ss.
Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2007. Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz
gatunków. Tom II. Arthropoda pro parte: Insecta pro parte, Entognatha. Muzeum i Instytut Zoologii
PAN, Warszawa, 505 ss.
Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2008. Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz
gatunków. Tom III. Arthropoda pro parte, Acanthocephala, Bryozoa, Cnidaria, Entoprocta, Gastrotricha, Mollusca, Nematoda, Nematomorpha Nemertea, Platyhelminthes, Porifera, Rotifera, Tardigrada.
Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa, 603 ss.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. 2002. Flowering plants and pteridophytes of Poland.
A checklist. W: Mirek Z. (red.), Biodiversity of Poland 1: 1–442. W. Szafer Institute of Botany, Polish
Academy of Science, Kraków, 442 ss.
Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H. 2003. Census catalouge of Polish mosses. W: Mirek Z. (red.),
Biodiversity of Poland 3: 1–372. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Szweykowski J. 2006. An annotated checklist of Polish liverworts and hornworts. W: Mirek Z. (red.), Biodiversity of Poland 4: 1–114. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Waloryzacja stwierdzonych gatunków i siedlisk
Gatunki i siedliska chronione prawnie
Wykazy siedlisk i gatunków chronionych Dyrektywą Siedliskową
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie siedlisk
przyrodniczych oraz gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów
wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub wyznaczenia jako obszary Natura 2000 (Dz.U.
z 2012 r., Nr 0, poz. 1041).
41
Wykaz gatunków z Zał. I Dyrektywy Ptasiej
Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 marca 2011 r. o sprostowaniu błędu (Dz.U. z 2011 r.,
Nr 67, poz. 358 ).
Wykazy gatunków chronionych w Polsce
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. (Dz.U. z 2011 r., Nr 237, poz. 1419).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. (Dz.U.
z 2012 r., Nr 0, poz. 81).
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących
grzybów objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r., Nr 168, poz. 1765).
Gatunki zagrożone (czerwone księgi, czerwone listy krajowe i regionalne)
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 451 ss.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Kraków, 155 ss.
Głowaciński Z., Nowacki J. (red.) 2004. Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Akademia Rolnicza w Poznaniu, Kraków – Poznań , 447 ss.
Kaźmierczakowa R., Zarzycki K. (red.) 2001. Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, 664 ss.
Klama H. 2006. Czerwona lista wątrobowców i glewików w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda
W., Szeląg Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN,
Kraków, s. 21–34.
Markowski R., Buliński M. 2004. Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Gdańskiego. Acta Bot.
Cassub. Monographiae 1: 1–73.
Ochyra R. 1992. Czerwona lista mchów zagrożonych w Polsce. W: Zarzycki K., Wojewoda W., Heinrich Z.
(red.), Lista roślin zagrożonych w Polsce. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, s. 79–85.
Żarnowiec J., Stebel A., Ochyra R. 2004. Threatened moss species in the Polish Carpathians in the light of
a new Red list of mosses in Poland. W: Stebel A., Ochyra R. (red.), Bryological studies in the Western
Carpathians. Sorus, Poznań, s. 9–28.
Zarzycki K., Szeląg Z. 2006. Czerwona lista wymarłych i zagrożonych roślin naczyniowych Polski. W: Mirek
Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, Instytut Botaniki
im. W. Szafera, PAN, Kraków, s. 9–20.
Gatunki i siedliska rzadkie i inne interesujące (zestawienia, atlasy rozmieszczenia)
Rośliny
Korniak T. 1998. Ginące i zagrożone gatunki flory segetalnej w północno-wschodniej Polsce. Acta Universitatis Lodziensis, Folia Botanica 13: 43–50.
Kujawa-Pawlaczyk J., Pawlaczyk P. 2003. Ochrona rzadkich i zagrożonych roślin w lasach. Wydawnictwa
Klubu Przyrodników, Świebodzin, 116 ss.
Jasnowska J., Jasnowski M. 1977. Zagrożone gatunki flory torfowisk. Chrońmy Przyr. Ojczystą 33(4):
5–14.
Jakubowska-Gabara J., Kucharski L., Zielińska K., Kołodziejek J., Witosławski P., Popkiewicz P. 2011.
Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce Środkowej. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 283 ss.
Jakubowska-Gabara J., Kucharski L. 1999. Ginące i zagrożone gatunki flory naczyniowej zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych Polski Środkowej. Fragm. Flor. Geobot. Ser. Polonica 6: 55–74.
42
Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz. (red.) 2007. Rośliny naczyniowe Parku Krajobrazowego
Wzgórz Dylewskich. Stowarzyszenie Miłośników Wzgórz Dylewskich. Ostróda, 159 ss.
Sokołowski A. W. 1995. Flora roślin naczyniowych Puszczy Białowieskiej. The flora of vascular plants in
the Białowieża Forest. Białowieski Park Narodowy, Białowieża, 275 ss.
Zając A., Zając M. (red.) 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Pracownia Chorologii
Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 714 ss.
Zając M. 1996. Mountain vascular plants in the Polish lowlands. Polish Bot. Stud. 11: 1–92.
Zwierzęta
Bunalski M., Sienkiewicz P., Wojtkowski K. 2012. Chronione chrząszcze dendrofilne zachodniej Polski.
Zagrożenia – ochrona – kompensacja. RDOŚ w Poznaniu, 198 ss.
Kuczyński L., Chylarecki P. 2012. Atlas pospolitych ptaków lęgowych Polski. Rozmieszczenie, wybiórczość siedliskowa, trendy. GIOŚ, Warszawa, 240 ss.
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Nuebauer G., Chylarecki P. (red.) 2007. Atlas rozmieszczenia ptaków
lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 639 ss.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro
Natura”, Wrocław, 868 ss.
Gatunki obce w Polsce, w tym inwazyjne
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2011 r. w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków
obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym. (Dz.U. 2011 Nr 210, poz. 1260).
Głowaciński Z., Okarma H., Pawłowski J., Solarz W. 2011. Gatunki obce w faunie Polski. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Kraków , 698 ss.
Nawrot J., Klejdysz T. 2009. Atlas owadów szkodników żywności. Studio Reklamy ERZET, 147 ss.
Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M., Urbisz A., Danielewicz W. 2011. Identyfikacja i kategoryzacja
roślin obcego pochodzenia jako podstawa działań praktycznych. W: Kącki Z., Stefańska-Krzaczek E.
(red.), Synantropizacja w dobie zmian różnorodności biologicznej. Acta Bot. Siles. 6: 23–53.
Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M., Zając A., Urbisz A, Danielewicz W., Hołdyński Cz. 2012. Rośliny
obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Generalna
Dyrekcja Ochrony Środowiska, Warszawa, 197 ss.
Źródła do oceny zagrożeń i wyboru działań ochronnych dla stwierdzonych cennych
gatunków i siedlisk
Poradniki ochrony gatunków i siedlisk Natura 2000
(Identyfikacja, zagrożenia, ochrona)
http://natura2000.gdos.gov.pl/strona/nowy-element-3 – wykaz z linkami do kolejnych poradników ochrony – książek wg wykazu poniżej, i dalej do części poświęconych poszczególnym siedliskom i gatunkom roślin i zwierząt.
Sudnik-Wójcikowska B., Werblan-Jakubiec H. (red) 2004. Gatunki roślin. Poradniki ochrony siedlisk
i gatunków.Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 9. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 228 ss.
Adamski P., Bartel R., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (red) 2004. Gatunki zwierząt (z wyjątkiem
ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków. Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 6. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 500 ss.
Gromadzki M. (red.) 2004. Ptaki (część I). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, T. 7 (część I), 314 ss.
Gromadzki M. (red.) 2004. Ptaki (część II). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, T. 8 (część II), 447 ss.
43
Herbich J. (red.) 2004a. Siedliska morskie i przybrzeżne, nadmorskie i śródlądowe solniska i wydmy.
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 1. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 216 ss.
Herbich J. (red.) 2004b.Wody słodkie i torfowiska. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000
– podręcznik metodyczny. T. 2. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 220 ss.
Herbich J. (red.) 2004c. Murawy, łąki, ziołorośla, wrzosowiska, zarośla. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 3. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 101 ss.
Herbich J. (red.) 2004d. Ściany, piargi, rumowiska skalne i jaskinie. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 4. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 101 ss.
Herbich J. (red) 2004e. Lasy i bory. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T.5. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 344 ss.
Monitoring siedlisk przyrodniczych i gatunków Natura 2000. Przewodniki metodyczne
(Identyfikacja, zagrożenia, opis monitoringu, dostępne w PDF)
http://siedliska.gios.gov.pl/index.php/przewodniki-metodyczne – wykaz z linkami do kolejnych książek
przewodników monitoringu z listy poniżej (bez ptaków) http://www.gios.gov.pl/siedliska/default.asp?
nazwa=publikacje&je=pl – jw.
http://www.gios.gov.pl/siedliska/default.asp?nazwa=przewodniki&je=pl – wykaz z linkami do kolejnych
rozdziałów książek – przewodników monitoringu poświęconych poszczególnym siedliskom i poszczególnym gatunkom roślin i zwierząt (bez ptaków.)
Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z. 2009. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny dotyczący
gatunków chronionych Dyrektywą Ptasią. GIOŚ, Warszawa, 615 ss.
Makomaska-Juchiewicz M. (red.) 2010. Monitoring gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny. Cz. I.
GIOŚ, Warszawa, 412 ss.
Makomaska-Juchiewicz M, Baran P. (red.) 2012. Monitoring gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny.
Cz. II. GIOŚ, Warszawa, 522 ss.
Makomaska-Juchiewicz M, Baran P. (red.) 2012. Monitoring gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny.
Cz. III. GIOŚ, Warszawa, 752 ss.
Mróz W. (red.) 2010. Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Cz I. GIOŚ, Warszawa, 311 ss.
Mróz W. (red.) 2012. Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Cz II. GIOŚ , Warszawa, 320 ss.
Mróz W. (red.) 2012. Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Cz III. GIOŚ , Warszawa, 338 ss.
Perzanowska J. (red.) 2010. Monitoring gatunków roślin. Przewodnik metodyczny. Cz I. GIOŚ, Warszawa,
260 ss.
Perzanowska J. (red.) 2012. Monitoring gatunków roślin. Przewodnik metodyczny. Cz II. GIOŚ, Warszawa, 346 ss.
Perzanowska J. (red.) 2012. Monitoring gatunków roślin. Przewodnik metodyczny. Cz III. GIOŚ, Warszawa, 272 ss.
Zawadzka D., Ciach M., Figarski T., Kajtoch Ł., Rejt Ł. 2013. Materiały do wyznaczania i określania stanu
zachowania siedlisk ptasich w obszarach specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. GDOŚ, Warszawa,
260 ss.
Inne źródła i materiały pomocnicze
Flora, roślinność
Faliński J. B. 1998. Maps of anthropogenic transformations of plant cover. Phytocoenosis 10 (N.S.) 9:
15–55.
44
Hołdyński Cz. (red.) 2010. Siedliska i gatunki Natura 2000. Raport z inwentaryzacji przyrodniczej przeprowadzonej w lasach Regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie i części Regionalnej Dyrekcji Lasów państwowych w Białymstoku w latach 2006–2008. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 287 ss.
Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński C., Kuszewska K. 2000. Roślinność rzeczywista Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich. Wydawnictwo Katedry Botaniki i Ochrony Przyrody UWM w Olsztynie,
Olsztyn. 39 ss.
Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz., Polakowski B. 1997. Roślinność rzeczywista Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego. Wydaw. ART, Olsztyn, 36 ss. + mapa w skali 1:30 000.
Mirek Z., Nikel A., Paul W., Wilk Ł. (red.) 2005. Ostoje roślinne w Polsce. Instytut Botaniki im. W. Szafera,
PAN, Kraków, 358 ss.
Polakowski B. 1963. Stosunki geobotaniczne Pomorza Wschodniego. Zeszyty WSR w Olsztynie 15: 1–167.
Polakowski B., Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz. 1995. Mapa roślinności rzeczywistej Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Wydaw. ART, Olsztyn, 45 ss. + mapa w skali 1:30 000.
Polakowski B., Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz. 1997. Roślinność rzeczywista Mazurskiego
Parku Krajobrazowego. Mapa przyrodniczo-turystyczna w skali 1:30 000. Wyd. 2, zmienione. Wydaw.
ART, Olsztyn.
Sulma T. 1959. Główne problemy botaniczne Pomorza. Acta Biol. Med., Soc. Sc. Gedan. 3(2): 1–73.
Zając M., Zając A. 1992. A tentative list of segetal and ruderal apophytes in Poland. Prowizoryczna lista
apofitów segetalnych i ruderalnych w Polsce. Zesz. Nauk. UJ, Prac. Bot. 24: 7–21.
Zając M., Zając A. 1996. Archeophytes in Poland: origin and recognition criteria. W: Terpó A., Mochnacký
S. (red.), II. Antropization and environment of rural settlements flora and vegetation. Proceedings of
International Conference Tarcal-Tokaj, Hungarian Republic, s. 14–26.
Zając A., Zając M. Tokarska-Guzik B. 1998. Kenophytes in the flora of Poland: list, status and origin. W:
Faliński J. B., Adamowski W., Jackowiak B. (red.), Synantropization of plant cover in new Polish research. Phytocoenosis 10 (N.S.) Suppl. Cartogr. Geobot. 9: 107–116.
Zając M., Zając A., Tokarska-Guzik B. 2009. Extinct and endangered archeophytes and the dynamics of
their diversity in Poland. Biodiv. Res. Conserv. 13: 17–24.
Zwierzęta i ich wykorzystanie
Borowski J. 2006. Metoda określania wartości przyrodniczej drzewostanów Polski na przykładzie chrząszczy i grzybów nadrzewnych. Stud. i Mat. CEPL w Rogowie 8, 4 (14): 173–183.
Borowski J. 2007. Chrząszcze Insecta, Coleoptera – jako wskaźniki naturalności drzewostanów. 9, 2/3 (16):
510–518.
Byk A., Mokrzycki T. 2007. Chrząszcze saproksyliczne jako wskaźnik antropogenicznych odkształceń
Puszczy Białowieskiej. Stud. i Mat. CEPL w Rogowie 9, 2/3 (16): 475–509.
Chmielewski S. Stelmach R. (red.) 2009. Ostoje ptaków Polsce – wyniki inwentaryzacji, część I. Bogucki
Wydawnictwo Naukowe, 208 ss.
Hołdyński Cz. (red.) 2010. Siedliska i gatunki Natura 2000. Raport z inwentaryzacji przyrodniczej przeprowadzonej w lasach Regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie i części Regionalnej Dyrekcji Lasów państwowych w Białymstoku w latach 2006–2008. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 287 ss.
Szujecki A. (red.) 2001. Próba szacunkowej waloryzacji lasów Puszczy Białowieskiej metodą zooindykacyjną. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 412 ss.
Szujecki A. (red.) 2006. Zooindication-based monitoring of anthropogenic transformations in Białowieża
Primeval Forest. Warsaw Agricultural University Press, 444 ss.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro
Natura”, Wrocław, 868 ss.
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Nuebauer G., Chylarecki P. (red.) 2007.Atlas rozmieszczenia ptaków
lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 639 ss.
Sidło P.O., Błaszkowska B.,Chylarecki P. (red.) 2004. Ostoje ptaków o randze europejskiej w Polsce.
OTOP. Warszawa, 674 ss.
45
Wilk T., Jujka M., Krogulec J., Chylarecki P. (red.) 2010. Ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym
w Polsce. Important Bird Areas of International importance in Poland. Ogólnopolskie Towarzystwo
Ochrony Ptaków, Marki, 595 ss.
Siedliska, obszary chronione
Dąbrowski S., Polakowski B., Wołos L. 1999. Obszary chronione i pomniki przyrody województwa warmińsko-mazurskiego. Urząd Wojewódzki, Wydział Ochrony Środowiska i Rolnictwa, Olsztyn, 130 ss.
Hołdyński Cz. (red.) 2010. Siedliska i gatunki Natura 2000. Raport z inwentaryzacji przyrodniczej przeprowadzonej w lasach Regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie i części Regionalnej
Dyrekcji Lasów państwowych w Białymstoku w latach 2006–2008. Wydanie I. Wydawnictwo Mantis,
Olsztyn, 287 ss.
Hołdyński Cz., Krupa M. (red.) 2009. Obszary Natura 2000 w województwie warmińsko-mazurskim. Wydanie I. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 294 ss.
Kapuściński R. 2012. Ochrona przyrody terenów otwartych. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa,
224 ss.
Mirek Z., Nikel A., Paul W., Wilk Ł. (red.) 2005. Ostoje Roślinne w Polsce. Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, Kraków, 358 ss.
Olaczek R. 2008. Skarby przyrody i krajobrazu Polski. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 768 ss.
Sokołowski A. W., Kot J. 1996. Przyroda województwa suwalskiego. Wydawnictwo Włodzimierz Łapiński, Suwałki, 175 ss.
Przydatne linki internetowe
http://www.iop.krakow.pl/plazygady/ – atlas rozmieszczenia płazów i gadów w Polsce
http://www.iop.krakow.pl/ssaki/ – atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce
http://www.atlas-roslin.pl/ – atlas roślin naczyniowych – informacje płatne (roczny dostęp ok. 20 zł)
http://www.iop.krakow.pl/ias/Baza.aspx – gatunki obce w Polsce – rośliny, zwierzęta, grzyby
http://www.iop.krakow.pl/pckz/ – Polska Czerwona Księga Zwierząt – Bezkręgowce
http://www.iop.krakow.pl/gatunkiobce/default.asp – obce gatunki zwierząt w Polsce
http://natura2000.gdos.gov.pl – Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000
http://www.gdos.gov.pl/Articles/view/1905/Inwazyjne_gatunki_obce
http://www.gdos.gov.pl/Categories/view/203/Prawo
http://www.gdos.gov.pl/Categories/view/201/Ochrona_przyrody
http://www.gdos.gov.pl/Categories/view/202/Natura_2000
http://isap.sejm.gov.pl – internetowy system aktów prawnych.
http://www.kp.org.pl – Klub Przyrodników – akty prawne, ochrona przyrody wydawnictwa, biblioteka
internetowa.
http://www.salamandra.org.pl – PTOP Salamandra – akty prawne, ochrona przyrody.
http://www.ksib.pl/ – baza danych Krajowej Sieci Informacji o Bioróżnorodności
http://www.gios.gov.pl/siedliska/ – monitoring siedlisk i gatunków Natura 2000 w Polsce
http://www.gios.gov.pl/siedliska/default.asp?nazwa=przewodniki&je=pl – wykaz z linkami do kolejnych
rozdziałów przewodników metodycznych poświęconych poszczególnym siedliskom i poszczególnym
gatunkom roślin i zwierząt (bez ptaków.)
http://natura2000.gdos.gov.pl/strona/nowy-element-3 – jw. pliki PDF do zapisu, Tomy 1–9.
1.6. Podstawy posługiwania się mapami różnych typów podczas
prac terenowych i kameralnych
Użycie map (materiałów kartograficznych), czyli źródeł danych o środowisku geograficznym jest konieczne, właściwie na każdym etapie waloryzacji przyrodniczej: podczas
46
przygotowania prac terenowych i ich wykonywania, w trakcie analizy zebranych informacji
oraz przedstawiania wyników w opracowaniu tekstowym.
Postęp jaki dokonał się w drugiej połowie XX wieku w dziedzinie pozyskiwania, gromadzenia i przetwarzania informacji geograficznych umożliwia obecnie korzystanie z map
w nowej, numerycznej (cyfrowej) postaci. Mapy numeryczne, powoli stają się podstawowym typem dokumentacji, również w dziedzinie badań przyrodniczych. Ich coraz szersze
zastosowanie wiąże się m.in. z zaleceniami Dyrektywy Parlamentu Europejskiego z 2007
r. zwanej INSPIRE, ustanawiającej infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie
Europejskiej. Celem tej Dyrektywy jest ułatwienie zarządzania środowiskiem na różnych
poziomach, poprzez powiązanie istniejących systemów baz danych, tworzenie nowych i
wdrożenie zasad powszechnej dostępności do geoinformacji. W zakresie ochrony przyrody
gromadzone są dane przestrzenne o obszarach chronionych oraz o obszarach biogeograficznych, siedliskach i gatunkach Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Wykorzystywane są w tym celu systemy informacji geograficznej (GIS) o zróżnicowanej strukturze,
których działanie opiera na tworzeniu i przekształcaniu warstw informacyjnych map numerycznych i baz danych georeferencyjnych.
Obecnie w Polsce obowiązkowe jest opracowanie dokumentacji w postaci cyfrowej,
m.in. map tematycznych (np. map glebowych, roślinności, sieci hydrologicznej, mapy
zagrożeń) w przypadku projektów planów ochrony: parku narodowego, rezerwatu przyrody
i parku krajobrazowego (Rozp. Min. Środ. – Dz.U. z 2005 r., Nr 94, poz. 794 – § 13 i §
18). Również zakres prac koniecznych do sporządzania projektu planu zadań ochronnych
dla obszaru Natura 2000 obejmuje opisanie granic obszaru w formie wektorowej warstwy
informacyjnej oraz sporządzenie dokumentacji, m.in. map, baz danych, w tym cyfrowych
warstw informacyjnych (Rozp. Min. Środ. – Dz.U. z 2010 r., Nr 34, poz. 186 – § 3 ust.1
i ust. 9). Analogiczne postanowienia dotyczą projektu planu ochrony dla obszaru Natura
2000 (Rozp. Min. Środ. – Dz.U. z 2010 r., Nr 64, poz. 401 – § 3 ust.1 i ust. 11). Ponadto,
w 2012 r. powołano Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody (Rozp. Min. Środ. Dz.U. z
2012 r., Nr 0, poz. 1080), do którego stopniowo wprowadzane są dane georeferencyjne o
istniejących już obszarach chronionych.
Podczas gromadzenia tych danych zalecono stosowanie ujednoliconego systemu
kodowania informacji przestrzennej w postaci Standardu Danych GIS (SD GIS) w ochronie
przyrody (Łochyński, Guzik 2009). Standard ten został zmodyfikowany i uzupełniony na
potrzeby powstawania planów zadań ochronnych (PZO) obszarów Natura 2000, podczas
uruchamiania internetowej platformy informacyjno-komunikacyjnej (PIK), wspierającej
proces konsultacji i wdrażania PZO (Michalak, Sadowski 2012).
Dane przestrzenne rejestrowane są także w trakcie opracowywania raportów do Ocen
Oddziaływania na Środowisko. Podobne wymagania może zawierać zlecenie wykonania innych typów ekspertyz przyrodniczych i jak można zauważyć, przygotowanie się eksperta do
pracy w GIS z mapami numerycznymi i bazami danych georeferencyjnych jest koniecznością
naszych czasów. Są to zagadnienia bardzo obszerne, stąd w niniejszym opracowaniu umieszczono tylko opis podstawowych zasad pozyskiwania danych przestrzennych z zastosowaniem Globalnego Systemu Pozycjonowania (GPS), ich przenoszenia i prezentacji w GIS
(Rozdz. 1.7.).
Poniżej przedstawiono wybrane informacje o mapach numerycznych i omówiono zasady posługiwania się tradycyjnymi mapami analogowymi.
47
Współczesne formy map i ich wykorzystanie w ekspertyzach przyrodniczych
Mapa analogowa
Mapa drukowana, w postaci papierowej lub foliowej; klasyczna mapa „kreskowa”, która
przedstawia zmniejszony i uogólniony obraz powierzchni Ziemi i znajdujące się na niej
obiekty oraz relacje pomiędzy nimi; jest dwuwymiarowym rysunkiem wykonanym z zastosowaniem określonych znaków umownych; zawiera znaki topograficzne i ich legendę oraz
skalę, siatkę, podziałkę i ramkę z podziałem stopniowym. Charakterystyczną właściwością
mapy jest kartometryczność, pozwalająca na wykonywanie pomiarów odległości lub powierzchni. Mapy analogowe różnią się treścią i skalą:
− mapy zasadnicze (mapa z danymi o charakterze katastralnym, tzn. z elementami ewidencji gruntów i budynków, mapa Geodezyjnej Ewidencji Sieci Uzbrojenia Terenu,
mapa sytuacyjna i sytuacyjno-wysokościowa;
− mapy topograficzne;
− mapy ogólnogeograficzne (przeglądowe);
− mapy tematyczne, np. mapa hydrograficzna, sozologiczna (z informacjami o przekształceniach, zagrożeniach i ochronie środowiska naturalnego).
W postaci analogowej dostępne są także zdjęcia lotnicze, zdjęcia (sceny satelitarne)
i ortofotomapy. Ortofotomapy to mapy fotograficzne bez zniekształceń, które powstają na
drodze przetworzenia zdjęć lotniczych lub scen satelitarnych. W porównaniu do zdjęć lotniczych charakteryzują się rzutem ortogonalnym (nie środkowym), jednolitą skalą dla całej
powierzchni terenu (skali nie zachowują obiekty wystające ponad powierzchnię terenu np.
zabudowania).
Mapy numeryczne (cyfrowe)
Są to mapy w postaci pliku lub grupy plików umożliwiających komputerowe przechowywanie i przetwarzanie danych:
− mapa rastrowa (rastrowy model mapy numerycznej) – stanowi cyfrowy obraz już istniejącej mapy, która została wykonana w określonej skali i odwzorowaniu kartograficznym. Mapa rastrowa najczęściej tworzona jest poprzez skanowanie mapy analogowej
lub zdjęcia lotniczego i posiada format bitmapy (BMP, PCX, TIFF, GeoTIFF). W procesie skanowania obraz zostaje przekształcony do postaci regularnej sieci kwadratów
(pikseli), które tworzą układ współrzędnych pikselowych. Plik mapy rastrowej jest jedną
warstwą informacyjną, zawierającą dane numeryczne, nie o poszczególnych obiektach
geograficznych, lecz o fragmentach przestrzeni. Dzięki specjalnym transformacjom, w
procesie kalibracji można nadać mapie rastrowej georeferencje (= właściwości geoprzestrzenne), tzn. umieścić zawarte w niej informacje w określonym, dwuwymiarowym
układzie współrzędnych geodezyjnych. W efekcie kalibrowania (wpasowania) raster
może być częścią mapy tematycznej GIS.
− mapa wektorowa (wektorowy model mapy numerycznej) – jest cyfrowym zbiorem
danych geograficznych, który zawiera wiele obiektów, należących do trzech typów,
pod względem geometrii: punkt (np. stanowisko drzewa pomnikowego), linia (np. aleja drzew) lub obszar (wielobok, poligon, np. powierzchnia rezerwatu). Każdy obiekt
posiada konkretne położenie w przestrzeni dwuwymiarowej, określone przy pomocy
48
jednej pary współrzędnych (x, y) – w przypadku obiektu punktowego lub wielu par współrzędnych powiązanych odpowiednimi algorytmami – w przypadku obiektu liniowego lub
powierzchniowego (dla tego ostatniego typu, pary x, y dotyczą punktów załamania linii
granicznej obiektu). Obiekty mapy numerycznej posiadają również inne właściwości, których opis może być przechowany w odpowiednim polu tzw. tabeli atrybutów, powiązanej
z daną warstwą obiektów. Warstw informacyjnych, tworzonych oddzielnie dla obiektów
o jednym typie geometrii (tzn. oddzielnie dla punktów, linii i poligonów) może być wiele.
Dane numeryczne o obiektach zapisywane są w bazie systemu mapy, mogą być aktualizowane, automatycznie wyszukiwane, selekcjonowane i grupowane. Wprowadzane dane
mogą pochodzić z bezpośrednich pomiarów położenia obiektów w terenie wykonywanych
różnymi metodami (m.in. przy pomocy odbiornika GPS) lub w efekcie skomplikowanej
digitalizacji i wektoryzacji map rastrowych. Obraz mapy numerycznej, zawiera treści zbliżone do prezentowanych przez mapy analogowe. Może być on generowany wielokrotnie,
w dużym zakresie, płynnie zmieniającej się skali powiększenia, z użyciem wszystkich lub
wybranych warstw informacyjnych lub tylko niektórych elementów o konkretnych właściwościach. W efekcie, na podstawie jednego zestawu danych może powstać wiele graficznych opracowań tematycznych, tzw. map tematycznych o różnej treści i skali. Gotowa
mapa może być wyeksportowana, np. w pliku PDF lub PNG, który można dołączyć do
opracowania ekspertyzy w formie elektronicznej jako grupy plików (najczęściej w formacie Shapefile) lub w postaci wydruku. Numeryczna mapa wektorowa nie jest bazą danych
przestrzennych, może być do niej przekształcona.
− numeryczny model terenu (NMT) – zawiera zbiór odpowiednio wybranych punktów
o współrzędnych w trzech wymiarach (x, y, z) oraz algorytmów umożliwiających przestrzenne odtworzenie kształtu powierzchni wybranego obszaru.
Nadal mapy analogowe, najczęściej topograficzne są powszechnie stosowane na każdym etapie ekspertyzy przyrodniczej. Do pracy w terenie można przygotować robocze
kserokopie lub wydruki skanów do zaznaczania inwentaryzowanych elementów, należy
jednak zwrócić uwagę na utratę kartometryczności przy powiększeniach. Podczas przygotowania map z wynikami waloryzacji przyrodniczej (np. rozmieszczeniem stanowisk
gatunków cennych) odpowiednio przygotowany skan mapy analogowej (raster) może być
przeniesiony i opracowany jako mapa podkładowa w programie graficznym, np. CorelDRAW.
Mapy numeryczne lub ich fragmenty (z przygotowaną legendą zawierającą przynajmniej skalę) można wyeksportować w postaci plików PDF lub PNG i po wydrukowaniu
używać podczas prac terenowych. Wyniki inwentaryzacji (np. stanowiska drzew pomnikowych) i waloryzacji (np. zróżnicowanie obszarów o odmiennych walorach przyrodniczych), dzięki odpowiednim narzędziom edycji mogą być opracowywane bezpośrednio
w GIS.
Wektorowe mapy numeryczne, lub ich wybrane warstwy przeniesione do mobilnych
urządzeń GPS/GNSS (odbiorników GPS do zbierania danych GIS i pracy w mobilnym
GIS, dzięki technologii GNSS, wykorzystującej globalny system nawigacji satelitarnej;
np. MobileMapper) mogą być na bieżąco zasilane danymi w trakcie badań terenowych.
Istnieją również systemy GIS obsługujące ciągłe przesyłanie danych rejestrowanych przez
osobę pracującą w terenie (”collector”) do centralnej bazy danych, np. parku narodowego.
49
Wdrażanie tych technik w zakresie waloryzacji przyrodniczych nie jest jeszcze w Polsce
zaawansowane. Najczęściej, dane pozyskane w postaci punktów wprowadzane są do GIS
po pracy w terenie i uzupełniane informacjami z notatek.
Numeryczny model rzeźby terenu umożliwia analizę i przedstawienie parametrów środowiska zależnych od ukształtowania terenu (np. wielkość spływu powierzchniowego i rozmieszczenie różnych typów lasów łęgowych w dolinach górskich). NMT stosowany jest
w geodezji i pracach projektowych, a także w przyrodniczych badaniach naukowych, wyjątkowo w typowych ekspertyzach. W niektórych przypadkach, zobrazowania rzeźby terenu
wykorzystujące NMT można wydrukować i zastosować jako materiały pomocnicze (jeśli
odpowiednie arkusze dostępne są w przeglądarkach mapowych).
Zasady pozyskania i wykorzystania oraz źródła materiałów kartograficznych.
Według obowiązujących przepisów (por. niżej), warunkiem wykorzystania w ekspertyzach
przyrodniczych komercyjnych (zarobkowych) materiałów kartograficznych jest ich zakupienie (np. z Państwowego Zasobu Geodezyjno-Kartograficznego, z zasobu Centralnej
Bazy Danych Geologicznych), potwierdzone zaświadczeniem lub licencją wykorzystania.
Drugim sposobem jest pozyskanie map na podstawie odpowiedniego zezwolenia (bezpłatnego lub odpłatnego), udzielanego przez instytucję (urząd), która udostępnia wybrane materiały kartograficzne jako informację o środowisku.
1. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne. (Dz.U. z 2010 r. Nr
193, poz. 1287, z późn. zm.; tekst jednolity).
2. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 5 września 2013 r. w sprawie
organizacji i trybu prowadzenia państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego
(Dz.U. z 2010 r., Nr 193, poz. 1287 oraz z 2013 r. poz. 805 i 829).
3. Ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (Dz.U. z 2010 r.,
Nr 76, poz. 489)
4. Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego
ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania
na środowisko (Dz.U. z 2008 r., Nr 199, poz. 1227).
5. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. z 2001 r.,
Nr 112, poz. 1198 późn. zm.).
6. Ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących
zadania publiczne (Dz.U. z 2005 r., Nr 64, poz. 565).
Ostatnio zmieniono szereg przepisów dotyczących sposobu udostępniania danych z Państwowego Zasobu Geodezyjnego i Kartograficznego (PZGiK), głównego źródła materiałów
kartograficznych. Nieodpłatnie dla wszystkich grup użytkowników (również dla ekspertów
wykonujących prace zarobkowe) udostępniono dane przestrzenne pochodzące z czterech
rejestrów:
− państwowego rejestru granic i powierzchni jednostek podziałów terytorialnych kraju
– PRG;
− państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG;
− bazy danych obiektów ogólnogeograficznych – BDO250GIS;
− danych numerycznego modelu terenu, o interwale siatki co najmniej 100 m – NMT
100.
50
Dostęp możliwy jest poprzez zakładkę „Dane bez opłat” na stronie internetowej Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Zezwolono na bezpłatne
wykorzystanie materiałów w wersjach elektronicznych: do celów edukacyjnych przez szkoły i uczelnie, na cele prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych przez instytucje
badawcze, do realizacji celów działalności niezarobkowych organizacji pozarządowych
oraz podmiotom realizującym zadania publiczne. Bez względu na rodzaj zastosowania płatne jest wysłanie materiałów inną droga niż internetowa oraz udostępnianie materiałów analogowych.
Zmniejszono ograniczenia w rozpowszechnianiu, reprodukcji i rozprowadzaniu map.
Do niedawna (np. na potrzeby przygotowania niniejszego podręcznika) wykorzystanie map
(zakupionych lub pozyskanych jako informację o środowisku) w książkach, skryptach, folderach oraz innych wydawnictwach drukowanych, elektronicznych lub internetowych dopuszczane było jako tzw. ponowne wykorzystanie informacji publicznej, na podstawie specjalnego zezwolenia, udzielanego przez Głównego Geodetę Kraju, marszałka województwa
lub starostę powiatu (w zależności od źródła map).
W teleinformatycznym systemie obsługi, po złożeniu w specyfikacji-wniosku o bezpłatne udostępnienie map, dopuszczenie do publikowania w Internecie lub na ich zakup generowane są dwa dokumenty elektroniczne: licencja i ewentualnie wyliczenia opłaty.
Zakup map do waloryzacji przyrodniczych
Państwowy Zasób Geodezyjno-Kartograficzny prowadzony jest przez odpowiednie urzędy
na szczeblu centralnym, wojewódzkim oraz powiatowym i zawiera bazy danych, mapy analogowe oraz numeryczne. Pełna informacja o zawartości rejestrów, łącznie ze skorowidzami
arkuszy map, cennikami i określeniem aktualności danych dostępna jest m.in. na stronie
internetowej Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, w zakładkach: zasób i obsługa klienta (http://www.codik.gov.pl). Podmioty realizujące zadania publiczne (np. instytucje, urzędy państwowe), mogą być są zwolnione z opłat.
Na potrzeby wykonywania waloryzacji przyrodniczych najczęściej wykorzystywane
są zasoby Wojewódzkich Ośrodków Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej (WODGiK), które są agendami urzędów marszałkowskich. Można zakupić m.in.:
− mapy topograficzne drukowane, w skalach: 1:10 000, 1:25 000, 1:50 000 oraz 1:100 000,
wykonane w układach współrzędnych: „1942”, „1965”, „1992”, „GUGiK 80” oraz
„WGS-84”; mapy w skali 1: 1:10 000 mogą być kolorowe lub czarno-białe, pozostałe
kolorowe (por. Ryc. 2, 8–15);
− ortofotomapy, które mogą być wykonane są w układzie współrzędnych płaskich prostokątnych „1992” lub „2000”, w barwach rzeczywistych (RGB), skali szarości (B/W)
lub barwach fałszywych z kanałem bliskiej podczerwieni (CIR); w regionie północnowschodniej Polski większość obszaru posiada ortofotomapy RGB z 2010 r., wykonane
z terenowa wielkością pikseli 0,5 m lub 0,25 m;
− mapę hydrograficzną w skali 1:50 000;
− mapy glebowo-rolnicze w skali 1:25 000 (tylko w niektórych województwach);
− mapę sozologiczną w skali 1:50 000 (tylko w niektórych województwach, można skorzystać z zasobów CODiK);
− skany (pliki rastrowe) wyżej wymienionych map (w formatach TIFF, geoTIFF);
51
− mapę wektorową poziomu drugiego (Vectort Smart Map Level 2 = VMapL2), stanowiącą zbiór warstw informacji geoprzestrzennych, o szczegółowości właściwej dla mapy
w skali 1:50 000. Obiekty zgrupowane są w kilku kategoriach tematycznych: granice,
rzeźba terenu, hydrografia, przemysł, fizjografia, obiekty socjalno-kulturalne, transport,
uzbrojenie terenu i roślinność;
− numeryczny model terenu (tylko w niektórych województwach, można skorzystać z zasobów CODGiK).
Powiatowe Ośrodki Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej (lub miejskie dla
miast-powiatów), przy starostwach powiatowych aktualizują i gromadzą mapy zasadnicze
i ewidencyjne (Ryc. 16), m.in. zawierające dane o charakterze katastralnym (granice i numery działek, sposób użytkowania gruntu). Informacje o własności działek mogą być potrzebne w niektórych rodzajach ekspertyz, przy wyznaczaniu granic obiektów (np. w planie
ochrony rezerwatu).
W zamówieniach map analogowych i cyfrowych oraz w cytowaniu wykorzystanych materiałów ważne jest kilkucyfrowe godło (sygnatura) mapy.
Zasady numeracji arkuszy map
Na przykład, w układzie współrzędnych geodezyjnych płaskich „1965”, sekcją jest arkusz
w kształcie prostokąta w skali 1:50 000, a numeracja arkuszy w skalach większych wynika
z każdorazowego podziału na 4 części.
1 arkusz 1:50 000
4 arkusze 1:25 000
16 arkuszy 1:10 000
453.3
453.31, 453.32, 453.33, 453.34
453.311, 453.312, 453.313, 453.314; 453.321, 453.322, 453.323,
453.334; 453.331, 453.332, 453.333, 453.334; 453.341, 453.342,
453.343, 453.344.
Godło (sygnatura) map w układzie współrzędnych geodezyjnych „1992” („PUWG 1992”)
1:100 000
1:50 000 1:25 000
1:10 000
N-33-136
N-33-136-C
N-33-136-C-a
N-33-136-C-a-4
Odpłatnie udostępniane są także arkusze Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski
i część danych przestrzennych z zasobów Państwowego Instytutu Geologii (Centralna Baza
Danych Geologicznych – http://geoportal.pgi.gov.pl) oraz analogowe i cyfrowe mapy glebowo-rolnicze wykonywane przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa, Państwowy Instytut Badawczy (IUNG) w Puławach (http://www.iung.pulawy.pl, zakładka: Oferta
IUNG PIB/Prace Kartograficzne i gleboznawcze, sprzedaż map).
W kosztorysie ekspertyzy należy przewidzieć zakup potrzebnych materiałów kartograficznych, wyższe ceny mają zwykle materiały w wersjach cyfrowych. Można również prosić
zleceniodawcę o zakupienie odpowiednich podkładów mapowych (np. instytucja państwowa
uzyska niższe ceny). W takiej sytuacji właścicielem map jest zleceniodawca, natomiast ekspert może z nich korzystać tylko w zakresie, związanym z konkretnym opracowaniem. Zgodnie z umową zakupu, wykorzystane mapy należy wykazać w piśmiennictwie opracowania.
52
Poniżej kilka przykładów cytowania różnych map (źródło: http://sngmucharz.republika.
pl/pliki/literatura.htm).
Mapa glebowo-rolnicza w skali 1:25 000,1977. Arkusz Powiat Wadowice – 3,4. KBGiTR, Kraków.
Mapa hydrograficzna w skali 1:50 000, 1994. Arkusz M-34-76-C. Sucha Beskidzka. GEPOL, Poznań.
Mapa podstawowa w skali 1:50 000, 1978. Mapa utworów powierzchniowych. Arkusze: 994. Wadowice,
995. Kalwaria Zebrzydowska. [W:] Mapa geologiczna Polski w skali 1:200 000, 1979. Arkusz BielskoBiała. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa. Mapa sozologiczna w skali 1:50 000, 1994. Arkusze: M-34-75-D. Lachowice, M-34-76-C. Sucha Beskidzka. GEPOL, Poznań.
Korzystanie z portali mapowych
Innym zagadnieniem jest korzystanie z map i innych informacji o środowisku w internetowych serwisach danych geoprzestrzennych, uruchomionych zgodnie z dyrektywą INSPIRE. W Polsce funkcjonuje ponad 100 różnych portali mapowych udostępniających dane na
szczeblu lokalnym, regionalnym i ogólnokrajowym (Kwiecień 2004). Możliwe jest również
użytkowanie serwisów międzynarodowych.
Przykładowe serwisy danych geoprzestrzennych:
a. międzynarodowe:
− ESDAC – http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/wrb/ (europejski serwis glebowy);
− Geomind – http://www.geomind.eu/portal/ (serwis geofizyczny);
− Geoserver – http://geoserver.org (serwis danych przestrzennych);
− Google Earth – http://earth.google.com/ (zasoby scen satelitarnych);
− Natura 2000 Viewer – http://natura2000.eea.europa.eu (zasięgi regionów biogeograficznych, wyszukiwanie obiektów i gatunków).
b. krajowe:
− Bank Danych o Lasach – http://www.bdl.lasy.gov.pl (centralna baza o stanie lasów
wszystkich własności);
− Baza danych Natura 2000 – http://natura2000.gdos.gov.pl (wyszukiwanie obiektów,
map, charakterystyk w Standardowych Formularzach Danych);
− Centralna Baza Danych Geologicznych PIG – http://geoportal.pgi.gov.pl/cbdg/dane
(mapy geologiczne, geomorfologiczne);
− Ekoportal – http://www.ekoportal.gov.pl/, http://mapa.ekoportal.pl/ (serwis Ministerstwa Ochrony Środowiska, wyszukiwanie danych o środowisku);
− Geoserwis – http://geoserwis.gdos.gov.pl/mapy/ (serwis Generalnej Dyrekcji Ochrony
Środowiska);
− Geoportal 2 – http://geoportal.gov.pl (dane geoprzestrzenne z Państwowego Zasobu
Geodezyjno-Kartograficznego; oficjalny rządowy portal, zgodny z dyrektywą INSPIRE,
prowadzony przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii);
− Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – http://www.imgw.pl (dane pomiarowe ze
stacji meteorologicznych);
− Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN – http://www.igipz.pan.pl/
(mapa przeglądowa Polski, Internetowy Atlas Polski – geologiczne utwory powierzchniowe, hipsometria, klimat, roślinność; podział geobotaniczny Polski);
− Narodowy Instytut Dziedzictwa – http://www.nid.pl/pl/ (rejestr zabytków).
c. lokalne geoportale:
53
− jednostek samorządu terytorialnego i ośrodków dokumentacji geodezyjno-kartograficznych, np. powiatu Białostockiego – http://bialystok.geoportal2.pl, województwa warmińsko-mazurskiego – Atlas Warmii i Mazur – http://atlas.warmia.mazury.pl/
− miast, np. Warszawy – http://www.mapa.um.warszawa.pl/
− parków narodowych i innych obszarów chronionych, np. Biebrzańskiego Parku Narodowego – http://bpn.e-mapa.net/, Tatrzańskiego Parku Narodowego – http://geoportaltatry.
pl
− Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych, np.:
– RDLP w Białymstoku – Interaktywna mapa ochrony przyrody w lasach północno-wschodniej Polski – http://mapa.bialystok.lasy.gov.pl/
– RDLP w Olsztynie – Regionalny System Udostępniania Informacji Przestrzennej
o Lasach Państwowych dla RDLP w Olsztynie – http://rdlpol.gis-net.pl/ (http://
www.olsztyn.lasy.gov.pl/ – zakładka: Mapa Lasów)
– RDLP w Gdańsku – Mapa Turystyczna RDLP w Gdańsku – http://mapa.gdansk.
lasy.gov.pl/appMapa.aspx
Serwisy mapowe gromadzą informacje w postaci rastrów (cyfrowych obrazów map analogowych) oraz warstw danych przestrzennych, współpracujących z programami komputerowymi typu GIS. Możliwe jest użycie kilku rodzajów usług, zgodnych ze standardami
międzynarodowymi OGC (Open Geospatial Consortium):
− usługa WMS (Web Map Service) – przeglądanie informacji przestrzennych w formacie
rastrowym;
− usługa WMTS (Web Map Tile Service) – przeglądanie informacji jw., w szybszej wersji,
w postaci predefiniowanych fragmentów mapy rastrowej, tzw. kafli;
− usługa CSW (Catalogue Service for Web) – wyszukiwanie danych przestrzennych
w oparciu o system gromadzenia i udostępniania metadanych; metadane to tzw. „dane
o danych", przechowują informacje m.in. na temat lokalizacji danych, rozdzielczości,
skali i daty pozyskania danych;
− usługa WFS (Web Feature Service) – pobieranie danych przestrzennych.
Zgodnie z dyrektywą INSPIRE dostęp do usług przeglądania i wyszukiwania jest powszechny i bezpłatny, ale może być wykorzystany tylko do celów niekomercyjnych (niezarobkowych). Natomiast dostęp do usług pozwalających na pobieranie i przetwarzanie
danych po stronie użytkownika, jest ograniczony, zarezerwowany tylko dla autoryzowanych użytkowników – głównie podmiotów realizujących zadania publiczne (np. w zakresie gromadzenia danych o środowisku) lub osób, firm wykonujących prace w zakresie
geodezji i planowania przestrzennego.
Wszystkie portale przedstawiają zasady udostępniania danych, np. w informacji o systemie, w oddzielnym regulaminie lub w instrukcji obsługi (podręczniku użytkownika),
umieszczonej zwykle w zakładce: Pomoc. Zwykle deklarowane jest wykorzystanie danych z usługi WMS wyłącznie w zakresie własnego użytku osobistego, określonego przepisami ustawy o prawie autorskim (np. Geoportal 2, Google Earth). Wyjątkowo regulaminy wyraźnie podkreślają możliwość, wykorzystania danych również do prac naukowych,
których wyniki są w różnym zakresie upubliczniane. Tylko portal Atlas Warmii i Mazur
podaje informację o takim dopuszczeniu: „wyłącznie do celów niezarobkowych i niekomercyjnych, w zastosowaniach prywatnych lub naukowych, w zakresie dozwolonym
54
ustawą z dnia 4 lutego 1994r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2006 r.,
Nr 90, poz. 631 z późn. zm.).”
Większość serwisów mapowych w usłudze WMS umożliwia proste pomiary (odległości,
powierzchni) na przeglądanej mapie oraz wydruk lub zapisanie wybranego fragmentu. Niektóre portale, np. Geoportal 2 i Bank Danych Lasach udostępniają dane do zestawień lub
statystyk. Inne, oferują (po zalogowaniu) możliwość pracy z własnymi projektami, wprowadzanie danych i wykonywanie analiz (np. Geoserwis GDOŚ, Atlas Warmii i Mazur).
Przygotowane materiały, w zależności od serwisu można wydrukować lub zapisać w formie
pliku (np. PDF), połączyć linkiem ze stroną internetową własnego przedsiębiorstwa (wersja
dla inwestorów) lub wyjątkowo wyeksportować jako dane przestrzenne (Geoserwis), ale ich
użycie jest ograniczone, jak opisano wyżej. W ekspertyzach komercyjnych, ze względu na
prawa autorskie twórców map włączenie takich materiałów do opracowania jest niedopuszczalne. Wydruki oryginalnych (lub przetworzonych) rastrów można jedynie wykorzystać
jako materiały pomocnicze, np. na etapie przygotowania badan terenowych.
Najbardziej zróżnicowane dane dostępne są obecnie w Geoportalu 2 i Geoserwisie
GDOŚ. Zwłaszcza ostatni serwer, dzięki wielu linkom zewnętrznym posiada najszersze
możliwości zobrazowania danych w okolicy wybranego obszaru. Udostępniono wiele rodzajów podkładów mapowych (m.in. ortofotomapy, mapy topograficzne – skany i z bazy
danych topograficznych), na tle których mogą być wyświetlane informacje o obszarach
chronionych. Warstwa obszarów chronionych może być również widoczna na tle podziału administracyjnego, infrastruktury leśnej, drogowej, kolejowej, obszarów monitoringu
środowiska sieci Corine. Udostępniono również inne dane o środowisku (np. o lokalizacji
ferm wiatrowych), elementach Dziedzictwa Narodowego, a także informacje o atrakcjach
turystycznych. Zaoferowano przydatne funkcje, np. można dla wybranego punktu można
uzyskać listę i odległości obiektów chronionych położonych w pobliżu.
Zobrazowania obszarów chronionych, łącznie z danymi o infrastrukturze obszarów leśnych można znaleźć także w Banku Danych o lasach i portalach Regionalnych Dyrekcji
Lasów Państwowych.
Dzięki usłudze przeglądania WMS użytkownik programu typu GIS ma możliwość wizualizacji swoich lokalnych danych na podkładzie danych pochodzących z serwisu mapowego
(tzw. serwisu WMS, serwera WMS), np. z Geoportalu 2. Bieżący widok można zapisać
i wydrukować, ale z klauzulą, jak opisano wyżej – do użytku osobistego, niekomercyjnego.
Rozwiązaniem dla eksperta, wykonującego waloryzację zarobkowo jest oferowany bezpośredni zakup materiałów z Geoportalu lub zakup tych samych plików z zasobu centralnego, wojewódzkiego lub powiatowego ośrodka dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej.
Z tych samych zasobów, pliki przeglądane przy pomocy usługi WMS Geoportalu 2 można
uzyskać bezpłatnie do celów edukacyjnych lub naukowych i pracować z nimi na własnym
komputerze przy pomocy oprogramowania typu GIS.
Wykorzystanie map jako informacji o środowisku
Oprócz zakupu, drugą możliwością legalnego posiadania i wykorzystania w komercyjnych
ekspertyzach przyrodniczych różnych rodzajów map jest ich udostępnienie przez odpowiednie instytucje jako informacji o środowisku i jego ochronie. Warunkiem jest złożenie stosownego formularza wniosku (m.in. z uzasadnieniem celu wykorzystania), zwykle dostępnego
55
na stronie internetowej instytucji (urzędu). Instytucja podejmuje decyzję o wydaniu zezwolenia i ewentualnej wysokości opłaty, zależnej od kosztów przygotowania materiałów.
Obecnie jest to jedyna droga do pozyskania materiałów kartograficznych dotyczących
terenów leśnych w administracji Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe
(PGL LP). Z wnioskiem można zwrócić się do Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych
lub bezpośrednio do wybranego nadleśnictwa. W wyszukaniu odpowiednich kontaktów
przydatne mogą być informacje dla wybranego punktu na interaktywnej mapie lasów portalu PGL LP (http://www.lasy.gov.pl/mapa). Do wyszukania można wykorzystać usługę WMS
Banku Danych o Lasach lub geoportali Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych.
Udostępniane są mapy drzewostanowe lub siedliskowe – w postaci wydruków fragmentów leśnej mapy numerycznej (LMN) lub w postaci plików danych przestrzennych, do bezpośredniego wykorzystania w programach typu GIS. System Informacji Przestrzennej Lasów Państwowych (SILP) obejmuje również bazy danych w programie Access. W ramach
udostępniania informacji o środowisku można wnioskować o wykonanie usługi filtrowania
bazy, np. na potrzeby wyszukania powierzchni leśnych o wybranym składzie lub wieku.
W niektórych przypadkach potrzebne mogą być szczegółowe dane o składzie drzewostanów, znajdujące się w operatach urządzeniowych danego nadleśnictwa. Wybrane dane
z operatów urządzeniowych (np. w formie skanów) udostępnia nadleśnictwo lub odpowiednia obszarowo RDLP.
Informacjami o środowisku są także mapy i zestawienia informacji zawarte w Programie
Ochrony Przyrody, stanowiącym obowiązkową część Planu Urządzenia Lasu dla każdego
nadleśnictwa na bieżące dziesięciolecie (np. mapy lasów – cennych fragmentów rodzimej
przyrody, kwalifikowanych zgodnie ze standardami Dobrej Gospodarki Leśnej FSC (Forest
Stewardship Council), jako tzw. lasy o szczególnych walorach przyrodniczych (High Conservation Value Forests – HCVF).
Rozpowszechnianie map leśnych (np. w podręcznikach, folderach, itp.) pozyskanych
jako informacja o środowisku z nadleśnictwa lub RDLP może być dopuszczone za zgodą tej
samej instytucji na ponowne wykorzystanie informacji publicznej.
Mapy topograficzne – czytanie znaków
Zakres wykorzystania map topograficznych w ekspertyzach przyrodniczych zależy od skali
(por. Ryc. 2, Ryc. 8–11).
MAPY MAŁOSKALOWE – 1: 100 000 i skale mniejsze („mniejsze powiększenie” – mapy
mniej szczegółowe)
– do określenia ogólnej lokalizacji terenu badań, wykorzystywanej podczas wyszukiwania
źródeł informacji do wstępnej charakterystyki; do przygotowania mapy lokalizacji terenu
badań do raportu (por. Ryc. 2).
1:100 000
1 cm na mapie – 1 000 m (1 km) w terenie
1:200 000
1 cm na mapie – 2 000 m (2 km) w terenie
MAPY ŚREDNIOSKALOWE
– do ogólnej orientacji w terenie, np. jako mapa dojazdu do badanych obiektów.
1:50 000
1 cm na mapie – 500 m w terenie
1:25 000
1 cm na mapie – 250 m w terenie
56
MAPY WIELKOSKALOWE – 1:10 000 i skale większe (= „większe powiększenie”)
– do pracy w terenie (orientacja i notowanie informacji uzyskanych w trakcie inwentaryzacji), wybór dokładności mapy zależy od wielkości analizowanego obiektu; w ekspertyzach
przyrodniczych najczęściej stosuje się mapy w skali 1:10 000.
1:10 000
1 cm na mapie – 100 m w terenie
1:5 000
1 cm na mapie – 50 m w terenie
1:500
1 cm na mapie – 5 m w terenie
Podczas pracy z mapą topograficzną należy pamiętać, że wszystkie arkusze map zorientowane są w osi N – S (górna krawędź ramki jest północną granica przedstawionego obszaru).Warto też zwrócić uwagę na różne znaczenie siatki kwadratów na mapach w różnych
skalach (por. Ryc. 2, Ryc. 8–11). Mapy w dużych skalach (> 1:100 000) mają dwie siatki:
geograficzną (obraz równoleżników i południków) i kilometrową (linie poziome i pionowe
w układzie współrzędnych prostokątnych płaskich o określonym interwale). Pierwsza siatka ułatwia odczyt współrzędnych geograficznych, druga – określanie odległości obiektów
przedstawionych na mapie. Dla skal 1:10 000 – 1:50 000 siatka geograficzna ogranicza się
do ramki arkusza, linie przedstawiają siatkę kilometrową (długość boku kwadratu na mapach w skalach 1:10 000 i 1:25 000 wynosi 1 km, 1 lub 2 km na mapach w skali 1:50 000).
Na mapach w skali 1:100 000 wewnątrz arkusza pokazana jest siatka geograficzna (nie kilometrowa). Mapy topograficzne umożliwiają odczyt wysokości bezwzględnej (n.p.m.), dzięki punktom wysokościowym i standaryzowanym odległościom warstwic (mapy 1:100 000
– warstwice co 20 m, 1:50 000 – warstwice co 10 m, 1:25 000 – warstwice co 5 m). Można
również odczytać współrzędne geograficzne, zwykle w formacie DMS: np. 54o 25’ 9’’ (szerokość geograficzna północna), E 21o 34’ 09’’(długość geograficzna wschodnia).
Korzystanie z map topograficznych w zakresie przygotowania wstępnej charakterystyki rzeźby badanego obiektu i do orientowania się w terenie wymaga zapoznania się
z podstawowymi rodzajami znaków (Ryc. 12–15). Szczególnie ważne są zasady odczytu
układu warstwic („zagęszczonych” na stromych stokach i oddalonych od siebie na łagodnych zboczach) oraz sposób umiejscowienia znaczników spadu, pozwalający na odróżnienie zagłębień od wyniesień. Warto zwrócić uwagę na oznakowania skarp i wąwozów,
dróg lub linii kolejowych na nasypach lub w wykopach, zagłębień-wyrobisk o stromych
zboczach, a także na przedstawienie terenów podmokłych (bagien, wilgotnych łąk lub lasów). Czytanie map czarno-białych wymaga większej uwagi, np. podczas określania granicy teren otwarty/ las (delikatnie kropkowana linia, powierzchnie leśne z rozproszonymi
kółkami) i przy wyróżnianiu takich elementów, jak lokalne drogi i cieki (cieki – cieńsza,
jaśniejsza linia, strzałka kierunku przepływu) oraz zabagnienia (poziome kreskowanie)
(Ryc. 14).
Mapy drzewostanowe – czytanie znaków
Ogólną orientację na obszarach leśnych oraz wstępne rozpoznanie zróżnicowania lasów na obszarze nadleśnictwa umożliwiają mapy przeglądowe drzewostanów wykonane
w skali 1:25 000 (lub 1:20 000), oddzielnie dla każdego z 1–5 obrębów, tzw. mapy obrębowe (Ryc. 17). Podczas waloryzacji przyrodniczej może być ważna nie tylko znajomość
nazw i położenia poszczególnych obrębów, lecz także świadomość, że numeracja oddziałów w kolejnych obrębach może być powtórzona. Pełny adres leśny zawiera informację
57
w postaci kodów cyfrowych oznaczających kolejno: RDLP – Nadleśnictwo – Obręb – Leśnictwo – oddział – pododdział – wyłączenie (mniejsze niż pododdział).
Poniżej trzy adresy z RDLP Olsztyn, Nadleśnictwa Mrągowo, z Obrębów: Gązwa, Mrągowo i Sadłowo.
07-14-1-02-78 -d -00
07-14-2-08-150 -c -00
07-14-3-15-168 -k -00
Obręby nie są jednostkami administracji LP, tylko jednostkami podziału powierzchniowego; w ich granicach znajdują się leśnictwa, bezpośrednio realizujące działania gospodarcze i ochronne w lasach. Na potrzeby tych działań powstają mapy drzewostanowe przeglądowo-gospodarcze w skali 1:10 000 i mapy drzewostanowe gospodarcze w skali 1:5 000,
z zaznaczonymi działkami zrębowymi.
Podobnie jak w przypadku map topograficznych, do pracy w terenie podczas inwentaryzacji elementów przyrodniczych, najczęściej stosowana jest mapa w skali 1:10 000, zawierająca najbardziej przydatną formę opisu pododdziału leśnego (por. poniżej) oraz wystarczająco uszczegółowioną informacje o drogach, ciekach i innych elementach ułatwiających
poruszanie się w terenie.
Opis pododdziału na mapie drzewostanowej
9 So83 – 0,7
1,76
118
– nr oddziału
b
– litera oznaczająca pododdział (wydzielenie)
9
= 90% – procentowy udział gatunku panującego (o największym udziale w składzie gatunkowym)
So
= sosna – gatunek panujący
83
– wiek gatunku panującego (w latach)
0,7
– wskaźnik zadrzewienia
1,76 – powierzchnia pododdziału (w ha)
Wskaźnik zadrzewienia – określa zasobność osiągniętą przez drzewostan, w stosunku do
zasobności potencjalnej w danych warunkach (według tabel) i przedstawia stopień wykorzystania aktualnych możliwości produkcyjnych drzewostanu (optymalna wartość 1,0).
118 b
Dla sprawnego przemieszczania się i wykorzystania danych na mapach drzewostanowych
konieczna jest umiejętności odczytywania granic oddziału i pododdziałów, z uwzględnieniem
funkcji specjalnych znaków, tzw. kasowników (łączników), w kształcie wydłużonej litery Z
(Ryc. 18). Kasownik łączy dwa fragmenty pododdziału przedzielone drogą lub ciekiem. Bardzo ważna jest również znajomość zasad umieszczenia i numeracji słupków oddziałowych
(Ryc. 19), ułatwiających orientację w terenie. Pomocne mogą być również same informacje
o drzewostanie z opisów pododdziałów (np. widoczne są granice pomiędzy drzewostanami
o różnym składzie i wieku (pod warunkiem, że znana jest data powstania wykorzystywanej
mapy, umożliwiająca dodanie odpowiedniej liczby lat i skorygowanie obserwacji terenowej).
Przy planowaniu trasy tylko w oparciu o mapę drzewostanową warto pamiętać, że siatka
i kształt oddziałów mogą być nieregularne w terenie silnie pagórkowatym lub z wąwozami
58
(kształt dopasowany jest do rzeźby terenu, jak na obszarach górskich). Oprócz tego, granice oddziałów, tzw. linie oddziałowe nie zawsze są jednocześnie drogami leśnymi; mogą
być ciekami lub tylko przecinkami, które mniej lub bardziej nie nadają się do przemieszczania. Zaopatrzenie w jak najbardziej aktualne mapy drzewostanowe i topograficzne, najlepiej w tej samej skali, pozwala na uniknięcie niespodzianek.
Na podkłady gospodarczych i przeglądowych map drzewostanowych nakładana jest
również informacja o cięciach zaplanowanych w bieżącym 10-leciu. Mapy rozmieszczenia
i wielkości powierzchni zabiegów, np. wcześniej wykonanych i zaplanowanych gniazd rębni stopniowej (IIIb) na siedliskach żyznych lasów liściastych (grądów) pozwalają na prognozowanie przekształceń tych zbiorowisk. W takim przypadku konieczne jest zapoznanie
się z procedurami zabiegów gospodarczych (Zasady Hodowli Lasu 2012).
Typologia leśna i mapy siedliskowe
W waloryzacjach przyrodniczych, zwłaszcza w sytuacji, kiedy brak charakterystyk warunków glebowych analizowanego obszaru, użyteczne mogą być także dane o typach siedliskowych lasów, które stanowią kompleksową informację o żyzności i uwilgotnieniu gleby.
„Typ siedliskowy lasu (TSL; typ siedliska leśnego) to podstawowa jednostka klasyfikacji
siedlisk leśnych, obejmująca powierzchnie leśne o zbliżonych warunkach siedliskowych
wynikających z żyzności i wilgotności gleb, podobieństwa cech klimatu oraz ukształtowania terenu i jego budowy geologicznej. Obszary należące do tego samego typu siedliskowego lasu wykazują podobne zdolności leśno-produkcyjne i przydatność dla hodowli lasu”
(Kliczkowska i in. 2003).
W typologii leśnej dla obszarów nizinnych Polski wyróżniono 15 jednostek – pięć grup
żyznościowych i cztery grupy wilgotnościowe siedlisk (Tabela 1). Grupy troficzne zależą
od odczynu i składu podłoża geologicznego, z którego powstają gleby o zróżnicowanej
aktywności próchnicy i zawartości mineralnych substancji odżywczych dostępnych dla
roślin leśnych. Efektem tych różnic są odmienne proporcje drzew iglastych i liściastych
w drzewostanie oraz gatunków roślin oligotroficznych, mezotroficznych i eutroficznych
w runie (warstwie zielnej). Najuboższe i najsilniej kwaśne podłoża stanowią siedliska borów, natomiast najżyźniejsze o odczynie słabo kwaśnym lub obojętnym tworzą siedliska
lasów łęgowych w dolinach dużych rzek (Lł) i mniejszych cieków (OlJ). Udział drzew
iglastych zmienia się w tym samym kierunku od niemal absolutnej dominacji, poprzez zdecydowaną przewagę w borach mieszanych, mały udział w lasach mieszanych, do udziału jednostkowego i sporadycznego na siedliskach lasów i lasów łęgowych. Warto zwrócić
uwagę, że opisane proporcje dotyczą udziału sosny zwyczajnej na siedliskach niżowych.
Nie znajdują one pełnego odzwierciedlenia na dużym obszarze północno-wschodniej części
Polski, gdzie świerk pospolity (bardziej mezotroficzny niż sosna), występuje w granicach
swojego naturalnego zasięgu, wykazuje wysoką dynamikę i jest stałym składnikiem drzewostanów nawet na siedliskach lasowych (nie leśnych!), tj. na siedliskach lasów – Lśw, Lw
i Ol, rzadko OlJ.
Siedliska suche związane są z przepuszczalnym podłożem piaszczystym i silnie obniżonym poziomem lustra wody gruntowej. Na siedliskach świeżych woda jest wyżej, w zasięgu
korzeni roślin i nie pojawia się na powierzchni gleby. W obydwu przypadkach wykształcają się gleby mineralne. Siedliska wilgotne charakteryzują się wysokim poziomem wody
59
Tabela 1. Typy siedliskowe lasów na terenach nizinnych Polski (wg Kliczkowskiej i in. 2003)
Grupy
wilgotnościowe
siedlisk
Bory
Suche
Bór suchy
(Bs)
Świeże
Bór świeży
(Bśw)
Wilgotne
Bagienne
Grupy żyznościowe (troficzne) siedlisk
Bory
mieszane
-
Lasy
mieszane
-
Las mieszany
Bór mieszany
świeży
świeży (BMśw)
(LMśw)
Bór mieszany Las mieszany
Bór wilgotny
wilgotny
wilgotny
(Bw)
(BMw)
(LMw)
Bór mieszany Las mieszany
Bór bagienny
bagienny
bagienny
(Bb)
(BMb)
(LMb)
Lasy
łęgowe
Lasy
Las świeży
(Lśw)
-
Las wilgotny Las łęgowy
(Lw)
(Lł )
Ols (Ol) *
Ols
jesionowy**
(OlJ)
* – siedlisko powinno mieć nazwę „Las bagienny”, ale termin „Ols” jest tradycyjnie przyjęty w leśnictwie (Kliczkowska i in. 2003);
** – podobnie jak wyżej, zgodnie z zasadami typologii leśnej, bardziej właściwa dla tych siedlisk byłaby
nazwa „Las łęgowy bagienny”; termin „Ols jesionowy” jest używany w leśnictwie i ma swoją tradycję (Kliczkowska i in. 2003).
gruntowej i możliwością jej krótkotrwałego stagnowania na powierzchni (np. po wiosennych roztopach, po wylewach rzeki). Obecne w takich warunkach gleby mineralne wykazują tzw. oglejenie związane z wahaniami poziomu wody, lub w przypadku znacznego zakwaszenia może tworzyć się na nich cienka warstwa organiczna. Siedliska bagienne wyróżniają
się długotrwałą stagnacją wody, często związaną z położeniem w bezodpływowych zagłębieniach, na słabo przepuszczalnym podłożu. Silne uwodnienie hamuje rozkład materii
organicznej i powoduje tworzenie się torfu o różnej miąższości (np. eutroficzne torfy niskie
na siedliskach Ol i silne kwaśne torfy na siedliskach Bb). W obrębie siedlisk borowych
gradient uwilgotnienia ma wyraźny wpływ na warunki wzrostu drzew, zwłaszcza sosny i jej
zróżnicowaną jakość techniczną (bonitację), najniższą na siedliskach suchych i obniżoną
w warunkach zabagnienia.
Godne polecenia jest zapoznanie się ze skróconymi charakterystykami poszczególnych
typów siedlisk leśnych (informacje o położeniu w krajobrazie , uwarunkowaniach hydrologicznych, glebowych i strukturze) dostępnymi w opracowaniu Kliczkowskiej i in. (2003)
lub w przyszłości, w jego aktualizacjach.
Warunki określone jednym typem siedliskowym lasu, umożliwiają wykształcenie się kilku rodzajów zbiorowisk roślinnych, odmiennych, m.in. pod względem składu gatunkowego
drzewostanu. Z drugiej strony, jeden typ zbiorowiska (zespołu roślinnego) może wykazywać zmienność związaną z różnym uwilgotnieniem, wykształcając postacie suche, typowe
i wilgotne, kwalifikowane jako inne typy siedliskowe lasu (Sokołowski i in. 1997). Najpełniejsze zestawienie w tym zakresie zawiera opracowanie Matuszkiewicza i in. (2012).
Uproszczone dane przedstawiono w Tabeli 2.
60
Tabela 2. Klasyfikacja typów siedliskowych lasu na terenach nizinnych Polski i odpowiadające im grupy
zbiorowisk (zespołów) roślinnych wyróżnianych w fitosocjologii (wg Matuszkiewicza 2001)
Bory i bory mieszane
Bs – Bór suchy
Cladonio-Pinetum
Empetro nigri-Pinetum
Peucedano-Pinetum
Bśw – Bór świeży
Empetro nigri-Pinetum
Leucobryo-Pinetum
Peucedano-Pinetum
Bw – Bór wilgotny
Empetro nigri-Pinetum
Molinio-Pinetum
Bb – Bór bagienny
Vaccinio uliginosi-Pinetum
BMśw – Bór mieszany świeży
Betulo-Quercetum
Fago-Quercetum
Querco roboris-Pinetum
Serratulo-Pinetum
BMw – Bór mieszany wilgotny
Betulo-Quercetum
Fago-Quercetum
Querco-Piceetum
Querco roboris-Pinetum
BMw – Bór mieszany bagienny
Betuletum pubescentis
Sphagno girgensohnii-Piceetum
Lasy mieszane, lasy i lasy łęgowe
LMśw – Las mieszany świeży
Galio-Carpinetum
Stellario-Carpinetum
Tilio-Carpinetum
Potentillo-Quercetum
LMśw – Las mieszany wilgotny
Galio-Carpinetum
Stellario-Carpinetum
Tilio-Carpinetum
LMb – Las mieszany bagienny
Sphagno squarrosi-Alnetum
zb. Thelypteris palustris-Betula pubescens
Lśw – Las świeży
Luzulo pilosae -Fagetum
Galio odorati-Fagetum
Galio-Carpinetum
Stellario-Carpinetum
Tilio-Carpinetum
Lw – Las wilgotny
Ficario-Ulmetum
Stellario-Carpinetum
Tilio-Carpinetum
Ol – Ols
Ribeso nigri-Alnetum,
OlJ – Ols jesionowy
Carici remotae-Fraxinetum
Fraxino-Alnetum
Stellario-Alnetum
Lł – Las łęgowy
Ficario-Ulmetum
Populetum albae,
Salicetum albo-fragilis
Na przeglądowych mapach siedliskowych lub glebowo-siedliskowych umieszczane są
kodowane dane opisowe (Ryc. 20) lub tylko kolorystycznie zróżnicowane powierzchnie,
przedstawiające rodzaje i rozmieszczenie typów siedliskowych lasów (por. Rozdz. 2.). Nanosi się również cieki, zbiorniki i urządzenia, które mają znaczenie dla projektowania zabiegów melioracyjnych (Kukuła i in. 2001a). Interpretację znaczenia warunków siedliskowych
mogą wspomagać zobrazowania położenia pododdziałów na tle ortofotomapy (Ryc. 21).
61
Dane w operatach urządzeniowych
Mapy powierzchni leśnych każdego nadleśnictwa PGL Lasy Państwowe są aktualizowane
co 10 lat, w związku z ustaleniem kolejnych Planów Urządzenia Lasu (PUL), zawierających zasady gospodarowania na bieżący okres. Prace urządzeniowe taksacyjne (ocena
składu i produktywności drzewostanów) i siedliskowo-glebowe (ocena warunków do wzrostu i rozwoju drzewostanów) służą jako podstawa do określenia wskazań gospodarczych
dla każdego pododdziału. Całość badań terenowych, opracowanie elaboratu PUL, łącznie
z Programem Ochrony Przyrody, a także przygotowanie map i operatu taksacyjnego wykonywane są najczęściej przez Biura Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej (BULiGL).
W waloryzacjach przyrodniczych z operatu taksacyjnego (Ryc. 22) najczęściej wykorzystywane są dane charakteryzujące drzewostan (skład gatunkowy, udział i wiek poszczególnych gatunków, zwarcie warstwy koron drzew) oraz siedlisko (typ siedliskowy lasu, opis
gleby i jej pokrywy roślinnej).
Piśmiennictwo
Bednarek R., Dziadowiec H., Pokojska U., Prusinkiewicz Z. 2004. Badania ekologiczno-gleboznawcze.
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 344 ss.
FSC – Forest Stewardship Council – http://www.fsc.org/pc.html, http://www.fsc.pl/
Kryteria wyznaczania lasów o szczególnych walorach przyrodniczych (High Conservation Value Forests
– HCVF) w Polsce. Adaptacja do warunków Polski, lipiec 2006. Związek Stowarzyszeń „Grupa Robocza FSC-Polska”, 15 ss.
Kliczkowska A., Zielony R. Czępińska-Kamińska D., Kowalkowski A., Sikorska E., Krzyżanowski A.,
Cieśla A., Czerepko J. (red.) 2003. Siedliskowe podstawy hodowli lasu. Załącznik nr 1 do Zasad hodowli i użytkowania lasu wielofunkcyjnego. Warszawa, 248 ss. (+ załączniki).
Kwiecień J. 2004. Systemy Informacji Geograficznej. Podstawy. Wydawnictwa Uczelniane Akademii
Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy, Bydgoszcz, 163 ss.
Ksepko M. 2004. Wykorzystanie zdjęć lotniczych przy tworzeniu mapy numerycznej Nadleśnictwa Pisz
– prezentacja przygotowana m.in. na podstawie danych udostępnionych przez RDLP w Białymstoku.
http://www.biatel.pl/var/resources/6/17/6/lmn_pisz.pdf (za zgodą autora).
Kukuła J., Magnuski K., Miś R., Ważyński B, Żółciak E. 2001a. Zagadnienia praktyczne z urządzania lasu.
Cz. I. Inwentaryzacja lasu i plany urządzania lasu. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta
Cieszkowskiego w Poznaniu. 282 ss.
Kukuła J., Magnuski K., Miś R., Ważyński B, Żółciak E. 2001b. Zagadnienia praktyczne z urządzania lasu.
Cz. II. Materiały pomocnicze – załączniki. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu. 179 ss.
Łochyński M., Guzik M. 2009. Standard danych GIS w ochronie przyrody. wersja 3.03.1.
http://bip.gdos.gov.pl/doc/ftp/projekty/PZO/standard_danych_gis.zip
Matuszkiewicz J. M. 2001. Zespoły leśne Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 357 ss.
Matuszkiewicz. W., Sikorski P., Szwed W., Wierzba M. (red.) 2012. Lasy i zarośla. Zbiorowiska roślinne
Polski. Ilustrowany przewodnik. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 518 ss.
Michalak R., Sadowski J. 2012. Platforma komunikacyjno-informacyjna plany zadań ochronnych Natura
2000. wersja 2012.1. GDOŚ. http://www.gdos.gov.pl/files/PZO/Podrecznik-PIK.zip
Sokołowski A. W., Kliczkowska A., Grzyb M. 1997. Określenie jednostek fitosocjologicznych wchodzących w zakres siedliskowych typów lasu. Wydawnictwo IBL, Warszawa, 55 ss.
Zasady hodowli lasu. 2012. – załącznik do Zarządzenia nr 53 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych
z dnia 21 listopada 2011 r., obowiązującym w jednostkach organizacyjnych Lasów Państwowych od
dnia 1 stycznia 2012 r. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa – http://bip.lasy.gov.
pl/pl/bip/uregulowania_wewnetrzne
62
Żurkowski M. 2013. Wydzielenia, oddziały i ostępy leśne, czyli wszystko co pomaga leśnikom w orientacji
w lesie. Twój informator turystyczny – http://jezioro.com.pl
Akty prawne
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) (Dz.Urz. WE L 108 z 25.04.2007).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2012 r. w sprawie centralnego rejestru form ochrony przyrody (Dz.U. z 2012 r., Nr 0, poz. 1080).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla parku narodowego, rezerwatu przyrody i parku krajobrazowego, dokonywania zmian w tym
planie oraz ochrony zasobów, tworów i składników przyrody (Dz.U. z 2005 r., Nr 94, poz. 794).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań
ochronnych dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 34, poz. 186).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu
ochrony dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 64; poz. 401).
Mapy
Mapa drzewostanów w skali 1:10 000, 1997. Nadleśnictwo Iława, Obręb Drwęca, Leśnictwo Zielkowo,
BULiGL Olsztyn.
Mapa topograficzna w skali 1:100 000, 1981. Arkusz 82.07.3. Olsztyn. PPGK, Warszawa.
Mapa topograficzna w skali 1:50 000, 1999. Arkusz N-34-77-D. Olsztyn. GEO-TOP Sp. z o.o., Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:25 000, 1984. Arkusz 222.42. Olsztyn. OPGK, Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1998. Arkusz N-34-77-D-b-4. Olsztyn. GEO-TOP Sp. z o.o., Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1998. Arkusz N-34-77-D-b-3. Olsztyn-Dajtki. GEO-TOP Sp. z o.o.,
Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 2001. Arkusz N-34-65-A-c-2. Pieniężno-Zach. Geokart-International Sp. z o.o., Rzeszów.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1988. Arkusz 221.441. Januszewo. OPGK, Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1988. Arkusz 221.443. Redaki. OPGK, Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1989. Arkusz 232.132.Grabowo. OPGK, Katowice.
Operat urządzeniowy Nadleśnictwa Orneta, Leśnictwo Wałsza (oddz. 136 – rezerwat Dolina Rzeki Wałszy), BULiGL Olsztyn.
1.7. Wykorzystanie systemu informacji geograficznej (GIS) oraz nawigacji
satelitarnej (GPS) w waloryzacjach przyrodniczych
GIS, czyli system informacji geograficznej można zdefiniować jako komputerowy system
informacji o przestrzeni geograficznej, którego celem jest pozyskiwanie, przechowywanie, analiza, przetwarzanie, prezentacja i publikowanie danych, służących podejmowaniu
decyzji w zakresie zarządzania środowiskiem. Zarządzanie dotyczy powiązań wszelkich
działań gospodarczych z planowaniem wykorzystania przestrzeni, zrównoważonym użytkowaniem zasobów naturalnych i ochroną przyrody.
Funkcjonowanie GIS opiera się na wykorzystaniu georeferencji, tj. na przyporządkowaniu dowolnemu punktowi na powierzchni Ziemi trzech informacji o jego położeniu:
szerokości geograficznej, długości geograficznej i wysokości nad poziomem morza. Sposób przedstawienia tych wartości, jako tzw. współrzędnych (koordynatów) geograficznych
lub geodezyjnych zależy od przyjętego systemu odniesienia (odwzorowania).
63
Od utworzenia w 1963 r. pierwszego operacyjnego systemu informacji geograficznej
(tzw. Kanadyjskiego GIS) i udostępnienia w 1985 r. do celów cywilnych Globalnego Systemu Pozycjonowania (GPS) opartego na akwizycji sygnałów satelitów, kształtowały się
i utrwaliły technologie wykorzystujące dane przestrzenne. Powstały specyficzne programy
komputerowe (ogólnie nazywane programami klasy GIS = typu GIS), standardy wprowadzania i transferu danych oraz procedury ich archiwizowania i przetwarzania (Urbański
1997, 2008), stąd można spotkać się z określeniem, że GIS jest: „kompilacją oprogramowania (software), sprzętu (hardware), danych (data), ludzi obsługujących system i metod
opracowywania, obróbki oraz analizowania danych” (Głowacki 2005). Pojawiający się
w różnych opracowaniach termin „system informacji przestrzennej” (SIP) jest odpowiednikiem nazwy GIS, stosowanym w geodezji i planowaniu przestrzennym.
Opracowanie map wyników waloryzacji przyrodniczej różnymi technikami
i znaczenie technologii GIS
Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji przyrodniczej przedstawione jako grupy obiektów na
mapie (bez względu na jej postać, analogową lub cyfrową) będą różniły się rodzajem geometrii. W postaci punktów można zobrazować stanowiska pomników przyrody (głazów
lub pojedynczych drzew), stanowiska roślin (chronionych prawnie, rzadkich regionalnie,
obcych dla Polski i inwazyjnych) lub miejsca obserwacji słabo przemieszczających się
bezkręgowców, np. miejsca lokalizacji lip i dębów zasiedlonych przez chronionego Dyrektywą Siedliskową chrząszcza – pachnicę dębową (Osmoderma eremita). Dla każdej grupy
organizmów można wprowadzić jeden rodzaj sygnatury punktu („znaczka”) i system kodów cyfrowych lub literowych dla gatunków. Występowanie ptaków i ssaków dokumentuje
się w postaci obszarów kołowych lub wielokątów – przybliżonych areałów poszczególnych
osobników lub ich grup. Przy pomocy wielu obszarów (wieloboków, poligonów) przedstawione zostanie rozmieszczenie cennych typów siedlisk przyrodniczych, np. łęgów jesionowo-olszowych, łąk trzęślicowych lub torfowisk wysokich. Podobnie zaznacza się powierzchnie fitocenoz reprezentujących poszczególne zespoły roślinne, rozpoznane podczas
kartowania roślinności. Obiektami liniowymi będą pasy drzew na miedzach, aleje przydrożne lub granice obiektu proponowanego do objęcia ochroną (por. Rozdz. 3.1.2.).
Oprócz mapy (map) rozmieszczenia elementów cennych powstaje zwykle mapa przedstawiająca ocenę wartości przyrodniczej analizowanego terenu. Poligonami o zróżnicowanym wypełnieniu (gamą kolorów, jednym kolorem o nasilającej się intensywności,
szrafem, tzn. kreskowaniem o zagęszczającym się układzie) można wskazać obszary od
najmniej cennego do najbardziej wartościowego. Podobnie różnicuje się zagrożenia, sposoby przyszłego użytkowania itp.
Wykonanie tradycyjnej dokumentacji na papierze polega na wprowadzaniu ustalonych
wcześniej znaków na robocze podkłady mapowe (topograficzne) podczas pracy terenowej
i ich późniejszym przeniesieniu na czystopis mapy przy pomocy przyborów kreślarskich.
Dokładność lokalizacji zaznaczanych elementów zależy w takim przypadku od skali
mapy roboczej i sprawności obserwatora w zakresie orientowania się w terenie, tylko na
podstawie map topograficznych i kompasu.
Obecnie, podczas prac kameralnych najczęściej skanowane są czyste podkłady mapowe i wprowadzanie znaków odbywa się na komputerze, w programie graficznym, np.
64
Corel – CorelDraw do grafiki wektorowej lub Corel Photo Paint do grafiki rastrowej.
Zbliżone funkcje ma Adobe Photoshop, Adobe Illustrator, Adobe FreeHand MX, PaintShopPro oraz bezpłatny GIMP (podobnie jak w przypadku map, oprogramowanie wykorzystywane w ekspertyzach komercyjnych powinno być licencjonowane). Przy pomocy
bardziej zaawansowanych narzędzi tych programów można tworzyć maski lub warstwy
o zróżnicowanych rodzajach danych. Możliwe jest zapisywanie wielu wersji mapy, np.
podczas kolejnych etapów generalizacji wyników kartowania zbiorowisk roślinnych. Tak
powstałe cyfrowe opracowanie może być przechowane i aktualizowane, ale nie posiada
właściwości georeferencyjnych i nie może być włączone do innych opracowań o charakterze danych przestrzennych z tego samego obszaru (por. Wężyk, Wrzodak 2005).
Odpowiedni zbiór informacji w terenie – w postaci punktów z koordynatami (współrzędnymi) i wykonanie na ich podstawie warstw numerycznej mapy wektorowej przy pomocy programu typu GIS zdecydowanie wydłuża „życie danych” i zwiększa możliwości
ich wielokrotnego wykorzystania do analiz pod różnym kątem. Szczególnego znaczenia
taki typ danych nabiera w monitorowaniu stanu zachowania lub przekształceń obszarów
chronionych, objętych obowiązkiem opracowywania kolejnych planów ochrony (parki
narodowe, parki krajobrazowe, obszary Natura, rezerwaty), w odstępach 20 lub 10 lat.
Nakładanie warstw z różnych okresów obserwacji ułatwia m.in. śledzenie zmian: granic
siedlisk zdegradowanych, wielkości powierzchni starodrzewi, liczby stanowisk obcych
gatunków inwazyjnych. Znajomość dokładnego położenia płatu siedliska przyrodniczego
wymagającego ochrony czynnej (np. wykaszania krzewów i młodych drzewek w murawie
kserotermicznej) ułatwia jego odnalezienie i wykonanie koniecznych zabiegów. Oznakowanie poligonem (nie punktem środkowym) większego płatu siedliska z rozproszonymi
okazami bardzo rzadkiego, ginącego gatunku rośliny pozwala na precyzyjne powtórzenie liczenia osobników monitorowanej populacji. Podobnie można powtarzać liczenia do
oceny dynamiki reintrodukowanego gatunku chronionego, lub dynamiki populacji inwazyjnego gatunku obcego, który może zagrażać naturalnym składnikom flory badanego
obiektu chronionego.
Praca z GPS
Koszt zakupu odbiornika GPS do pracy w terenie wynosi obecnie około 1200–1800 zł.
Są to niewielkie, ręczne urządzenia, odporne na warunki pogodowe, pracujące z mapami
wektorowymi i umożliwiające wymianę danych z komputerem PC (łącze USB, Bluetooth, łącze do kart pamięci). Posiadają elektroniczny kompas i barometryczny wysokościomierz, zwykle o wysokiej wrażliwości na zmianę siły sygnału z satelitów (muszą być
często kalibrowane, po każdym włączeniu). W przypadku najpopularniejszej serii Garmin
GPSMap, w pakiecie zakupu zwykle znajduje się wgrana do urządzenia mapa (np. wektorowa mapa topograficzna Polski TOPO) i oprogramowanie do transferu danych i ich wizualizacji w komputerze (MapSource lub BaseCamp). Szerokie opisy ustawień i funkcji
dostępne są w instrukcji obsługi.
Najważniejszymi funkcjami odbiorników GPS wykorzystywanymi w inwentaryzacjach przyrodniczych są:
− „zaznaczanie” punktu (Mark), jako tzw. „waypoint” (punkt orientacyjny, punkt nawigacyjny) – tj. jego lokalizowanie w przestrzeni = określanie jego współrzędnych
65
i wysokości n.p.m.; w otwartym oknie pojawia się automatycznie kolejny numer punktu, który można zmienić na nazwę według przyjętego kodowania; warto pamiętać, że
zapisanie tych danych wymaga potwierdzenia.
Wprowadzając „waypoint” do pamięci odbiornika GPS, jednocześnie zapisujemy
jego nazwę kodową w notatkach terenowych, dodając konieczne objaśnienia potrzebne
do identyfikacji punktu po przeniesieniu danych do programu typu GIS (m.in. rodzaj
punktu – np. stanowisko gatunku x, datę zbioru informacji). Notujemy również wszelkie cechy, które mogą być umieszczone w tabeli atrybutów w GIS i wykorzystane do
zaplanowanych analiz. Przykładowo, podczas inwentaryzacji drzew pomnikowych na
obszarze kilku leśnictw, w kodzie punktu-drzewa można uwzględnić nazwę leśnictwa
lub jej skrót, numer oddziału i pododdziału oraz kolejny numer drzewa pomnikowego
w tym pododdziale (np. Lipowo123a-1), natomiast w danych do analiz: nazwę gatunkową drzewa, zmierzony obwód i wysokość oraz ocenę zdrowotności wg przyjętej
skali.
Jako pojedynczy punkt („waypoint”) można zapisać także: stanowisko gatunku
rzadkiej rośliny, miejsce wykonania pojedynczej obserwacji zwierzęcia „mobilnego”,
o większym areale występowania, lokalizację poboru próby z pułapki do określenia
składu zgrupowania bezkręgowców (np. chrząszczy naziemnych) lub punkt środkowy
powierzchni zdjęcia fitosocjologicznego. W przypadku obiektu liniowego (np. szpaleru drzew na miedzy polnej) konieczne jest zapisanie przynajmniej punktu początkowego i końcowego. Do zobrazowania położenia obszaru (poligonu), zapisane muszą
być punkty załamania linii – jego granicy; ważne jest zamknięcie linii w tym samym
punkcie.
Sposób zbioru informacji o punktach zależy od celu i skali opracowania. Na przykład, jeśli aleja drzew przydrożnych jest jednym z cennych elementów przyrodniczych
analizowanego obszaru to jej położenie może być przedstawione jako linia prosta lub
łamana (zapis dwóch do kilku punktów), natomiast jeżeli będzie ona jedynym obiektem waloryzacji jako pomnik przyrody, to można ją przedstawić w formie poligonu
i zapisywać punkty załamania linii-granicy, a także punkty - miejsca występowania
poszczególnych drzew lub tylko wybranych, np. o wymiarach pomnikowych.
− wyszukiwanie wybranych punktów spośród wcześniej zapisanych (Find).
− nawigacja do wyszukanego punktu (GoTo), np. na stanowisko monitorowanego gatunku
rośliny.
− zapisywanie ciągu punktów jako ślad „track”, umożliwiające powrót (nawigację) po
wcześniej nakreślonym śladzie (TrackBack), zwłaszcza w trudno dostępnym terenie, np.
bagiennym lub po zagubieniu w nowym, nieznanym miejscu; w większości sytuacji korzystne jest jednak zrezygnowanie z opcji automatycznego zapisu śladów, które zajmują
dużo miejsca w pamięci odbiornika i zaciemniają obraz na podglądzie mapy; zapisywanie śladu, jako obrysu granicy obiektu powierzchniowego np. śródleśnej łąki można
wykorzystać do pomiaru powierzchni i długości obwodu.
− automatyczne obracanie mapy zgodne z kierunkiem wędrówki (TrackUp). Odbiorniki
GPS umożliwiają obracanie map w zależności od upodobań. Domyślnie mapa ustawiona
jest w kierunku północ-południe tzn. na górze wyświetlacza znajduje się północ.
66
Przeprowadzenie badań terenowych z użyciem odbiornika (lokalizatora) GPS, pozwala
na automatyczną identyfikację położenia każdego punktu, pod warunkiem niezakłóconej
akwizycji sygnału radiowego z satelitów. Do określenia lokalizacji niezbędne jest odebranie sygnału z 3-4 satelitów (Narkiewicz 2007). Obecnie segment kosmiczny systemu GPS
składa się z 24 aktywnych satelitów oraz kilku zapasowych. Z dowolnego miejsca na Ziemi
można jednocześnie zaobserwować nad horyzontem od 6 do 10 satelitów (Nering 2007).
Odbiór sygnału może być utrudniony przy pełnym zachmurzeniu i podczas pracy pod okapem drzew. Możliwe jest wówczas podłączenie dodatkowej anteny zewnętrznej (w kolejnych, nowszych seriach urządzeń GPS, np. firmy Garmin czułość anteny odbiornika jest
ulepszana).
W porównaniu do tradycyjnej metody wyznaczania lokalizacji badanych stanowiskpunktów, opartej tylko na odczycie mapy ustalenie współrzędnych „obiektywizuje” dane.
Dokładność odczytu zależy od wyposażenia odbiornika i może wynosić np. około 3 m
w przypadku urządzeń średniej klasy, powszechnie stosowanych w inwentaryzacjach przyrodniczych, do nawet kilku centymetrów przy zastosowaniu specjalistycznych odbiorników
GPS do prac geodezyjnych. Każdy odczyt obarczony jest pewnym błędem, ale jego korygowanie przy pomocy specjalnych danych (poprawek) z wzorcowych stacji odbiorczych
(ASG-EUPOS) wymaga dodatkowego wyposażenia oraz oprogramowania odbiornika
(Brach 2009) i wyjątkowo stosowane jest w ekspertyzach przyrodniczych.
Podczas zapisu koordynatów ważny jest wybór układu (odwzorowania) i formatu współrzędnych: geograficznych (D, DM, DMS, DD) lub geodezyjnych (x, y) (Tab. 3). Do wprowadzenia danych do programu typu GIS niezbędne jest zastosowanie formatu USR współrzędnych geodezyjnych. W przypadku konieczności łączenia danych pozyskanych w różnych
układach (formatach) współrzędnych istnieje możliwość przeliczenia wartości (por. niżej)
lub przy pomocy dostępnych w Internecie specjalnych kalkulatorów, np.:
– program TRAKO, Wydział Geomatyki DGLP http://geomatyka.lasy.gov.pl/ zakładka: do
pobrania;
– http://ezador.w.interia.pl/ (tzw. kalkulator Zadorskiego);
– http://vbest.com.pl/gps
Tabela 3. Różne formaty współrzędnych wykorzystywane m.in. w lokalizatorach GPS
N
53,396432
53 23,786
53 23 47,2
E
20,742188
20 44,531
20 44 31,9
53.39638889
20.74194444
616010 (x)
615805 (y)
Format
D – stopnie i ułamki stopni
DM – stopnie, minuty i ułamki minut
DMS – stopnie, minuty, sekundy i ułamki sekund
DD – format dziesiętny (stopnie dziesiętne), stosowany
w serwisach mapowych WMS, w układzie WGS-84”, np.
w GoogleMap do wyświetlania pozycji kursora.
USR – w metrach, w układzie „PUWG 1992”
– do pracy w GIS
Przekształcenie współrzędnych w formacie: stopnie/minuty/sekundy do formatu dziesiętnego
źródło: http://geo.ur.krakow.pl/?show=poradnik&poradnik=1
DD = (Sekundy/3600) + (Minuty/60) + Stopnie
DMS: N53° 45’ 58.9457”, E20° 26’ 20.5491” – w formacie dziesiętnym DD: 53.76637381N, 20.43904142E.
67
Na mapie wektorowej naniesiony jest szereg obiektów przydatnych w nawigacji np.
lasy i wody, trasy komunikacyjne, miejscowości itp. Producenci na uniwersalnych mapach
topograficznych często umieszczają ważne punkty np. stacje kolejowe i benzynowe, apteki,
szpitale itp. (tzw. POI). Pracując z mapą wektorową użytkownik sam wybiera jak szczegółowa ma ona być przy danym powiększeniu, co znacznie zwiększa jej czytelność. Oprócz
map topograficznych można wgrać praktycznie każdą mapę wektorową zapisaną w obsługiwanym formacie np.: mapę drzewostanową, samochodową, hydrograficzną czy plan miasta.
W Internecie zamieszcza się szereg bezpłatnych map tworzonych przez użytkowników. Jednym z takich przedsięwzięć jest bezpłatna mapa Polski UMP-pcPL (http://ump.waw.pl).
W odbiornikach zintegrowanych (GPS + komputer typu palmtop) pracujących np.
w systemie operacyjnym Windows CE istnieje możliwość obsługi map rastrowych (na rynku
dopiero zaczynają pojawiać się odbiorniki w których producent udostępnił oprogramowanie
do map rastrowych). Mapy takie powstają poprzez wgranie do pamięci urządzenia pliku
graficznego mapy (np. zeskanowanej tradycyjnej mapy topograficznej) oraz odpowiednią
jej kalibrację. Obsługę takich map umożliwia specjalne oprogramowanie pracujące pod ww.
systemem. W Polsce jednymi z popularniejszych programów są Ozi Explorer oraz Memory-Map Navigator. Podczas skalibrowania takiej mapę należy prawidłowo opisać punkty
kalibracyjne tj. współrzędne geograficzne charakterystycznych punktów (np. narożników
mapy, punkty na siatce kwadratów). Mapy rastrowe można używać w telefonach komórkowych / smartfonach z modułem GPS. Służy do tego m.in. popularny program Trek Buddy.
Oprogramowanie GIS
Programy komputerowe typu (klasy) GIS są to programy specjalnie przeznaczone do pracy z danymi przestrzennymi, między innymi do tworzenia map tematycznych w oparciu
o współrzędne geograficzne oraz tabele atrybutów. Obecnie dostępnych jest wiele narzędzi
umożliwiających budowę GIS. Na rynku oprogramowania GIS znajdują się zarówno profesjonalne platformy, jak i bezpłatne programy umożliwiające pracę z mapami numerycznymi
(Tabela 4). Ze względu na ciągle wysokie koszty oprogramowania i profesjonalnych szkoleń
szerokie zastosowanie, również w ekspertyzach przyrodniczych mają bezpłatne, licencjonowane programy udostępnione w systemie Open Source, zwłaszcza QGIS (Quantum GIS),
polecany dla osób początkujących i GRASS GIS (Geographic Resources Analysis Support
System) przeznaczony do zastosowań zaawansowanych. W Internecie dostępne są instrukcje
i poradniki ich wykorzystania, również w języku polskim.
W obsłudze systemów GIS związanych z ochroną przyrody w Polsce często stosowane
jest oprogramowanie ARCView firmy ESRI lub nakładki tego programu (np. w Leśnej Mapie Numerycznej), ale wykorzystanie innych programów nie jest ograniczone. Ważny jest
sposób zapisu danych przestrzennych, ułatwiający ich wykorzystanie w różnych programach. Najczęściej stosuje się standard udostępniony przez firmę ESRI – format Shapefile
= ESRI Shapefile (.shp).
Efektem długiego okresu czasu bez okeślonych standardów w innych zakresach (nawet dotyczących układów odniesień!) stały się rosnące utrudnienia w wymianie informacji pomiędzy instytucjami. Od niedawna zaproponowany został system SDGIS – Standard
Danych GIS w ochronie przyrody oraz nieco inny system kodowania w jego adaptacji
na potrzeby Platformy Informacyjno-Komunikacyjnej (PIK) do tworzenia Planów Zadań
68
Tabela 4. Porównanie oprogramowania GIS dostępnego na rynku (Okła 2010; Litwin, Myrda 2005; http://
opensourcegis.org; http://geoforum.pl;, http://esri.pl; http://mapinfo.pl)
Program
Producent
Zastosowania
Najpopularniejszy na świecie system GIS – ARC/
INFO, służący do opracowania map tematycznych,
ewidencji gruntów, planowania przestrzennego,
ArcInfo
ochrony środowiska oraz zarządzania zasobami
naturalnymi. Szereg dodatkowych programów np.
ArcGis 3d Analyst – do trójwymiarowego modelowania i analiz.
ESRI
Przeglądarka danych ArcInfo poszerzona o możliwość zarządzania, analizy i wizualizacji danych.
Program nawiązujący do MapInfo (podobna funkArcView
cjonalność). Dysponuje odrębnym językiem programowania Avenue, co pozwala tworzyć własne
aplikacje.
Popularny w Polsce pakiet GIS oferujący szereg
aplikacji takich jak: MapXtreme; MapInfo Routnig J Server; MapMarker; RouteView; Vertical
MapInfo
MapInfo
Mapper (program obsługujący dane trójwymiaroProfessional Corporation we np. numeryczny model terenu), dostosowanych
do tworzenia aplikacji mapowych na serwerach
WWW oraz urządzeniach przenośnych typu palmtop.
GIS`owski odpowiednik programu Microstation
(CAD). Posiada szereg narzędzi do analiz rastrowych i wektorowych. Używany do projektowania
Microstation
i tworzenia wysokiej jakości opracowań kartograGeoGraphics
ficznych. Brak możliwości przeprowadzania analiz w rodzaju map tematycznych. Obsługa języka
Bentley
MDL pozwalającego na tworzenie aplikacji opartych na Microstation oraz makr.
Przeglądarka danych GIS posiadająca funkcje klaMicrostation
syfikacji danych, tworzenia i przeglądania map
GeoOutlook.
tematycznych.
Bardzo popularne rozszerzenie pakietu CAD posiadające funkcje tworzenia baz danych i projektowania map. W pełni obsługuje dane wektorowe
AutoCad Map Autodesk
i rastrowe. Kompatybilny z popularnym oprogramowaniem GIS: MapInfo ,ArcInfo, ArcView, Intergraph, Bentley. Możliwość programowania w
środowisku CAD (moduły ARX i Lisp.).
Licencja
płatny
płatny
płatny
płatny
płatny
płatny
69
Program
Producent
LEMAN
(LEśna MApa
BULiGL
Numeryczna)
(eLMapa)
Mapan LAS
Krameko
QGIS
(Quantum
GIS)
Open
Source
Geospatial
Foundation
(OSGeo)
GRASS GIS,
ArcView APR
Parser,
Amein,
AVPython,
Google Earth
Zastosowania
Nakładka na ArcView, poszerzająca jego funkcje o
tworzenie i obsługę map leśnych w oparciu o szereg
aplikacji napisanych w języku Avenue; utworzona
przez Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej i
używana powszechnie w Lasach Państwowych.
Współpracuje z danymi z programu Taksacja,
Geotaks oraz Systemem Informatycznym Lasów
Państwowych (SILP); eLMapa – nowa platforma
umożliwiająca z mapami w Standardzie Leśnej
Mapy Numerycznej (SLMN).
Program współpracujący z Systemem Informatycznym Lasów Państwowych (SILP). Zapewnia
obsługę leśnictwa w zakresie prac urządzeniowych.
Jeden z najpopularniejszych bezpłatnych programów klasy GIS na świecie. Największy konkurent
programów płatnych. Aplikacja umożliwia m.in.:
edycję map rastrowych i wektorowych, tworzenie
map numerycznych na podstawie rastrów, pobieranie i przesyłanie danych z odbiorników GPS. Posiada szereg rozszerzeń i wtyczek, obsługuje większość powszechnie używanych formatów plików.
Współpracuje z pakietem GRASS.
Licencja
-
-
Bezpłatny
GNU
General
Public
License
(GPL)
Bezpłatne
GNU
General
Public
License
Bezpłatne oprogramowanie o funkcjonalności po(GPL); MIT
dobnej do komercyjnych programów. Więcej inLicense
formacji na stronie http://opensourcegis.org
(MIT);
MapServer
License;
OpenMap
License
Ochronnych obszarów Natura 2000; trwają dyskusje i prace nad usprawnieniem systemu
powstawania i przekazywania danych (Łochyński, Guzik 2009, 2013; Michalak, Sadowski
2013). Należy zapoznać się ze sposobami tworzenia warstw do zapisu obserwacji gatunków, siedlisk i oceny ich zagrożeń oraz systemami kodowania nazw i ustalonymi sygnaturami graficznymi, zarówno w SDGIS i standardzie dla PIK, ponieważ w zleceniu wykonania
waloryzacji przyrodniczej może być wymagane przygotowania map numerycznych według
jednego z tych opracowań.
70
Praca z GIS
Praca z systemem GIS rozpoczyna się od zainstalowania oprogramowania, którego sprawne
działanie wymaga komputera z wydajnym procesorem (najlepiej z 64 bitową wersją) i dużą
ilością pamięci RAM. Podczas pracy z mapami przydaje się duży monitor. Bardzo użyteczny będzie dostęp do Internetu.
Podstawą opracowania wyników waloryzacji przyrodniczej w postaci mapy numerycznej jest transfer do GIS danych o punktach (nazwa, współrzędne x, y, data) pozyskanych
w terenie przy pomocy odbiornika GPS. Dane z powszechnie używanych odbiorników GPS
firmy Garmin przesłane do komputera złączem USB i zapisane w towarzyszącym odbiornikowi programie MapSource mają format .gdb. Automatycznie przenoszone są wszystkie
utworzone do tej pory punkty. Po usunięciu punktów niepotrzebnych w bieżącej ekspertyzie
plik należy zapisać pod odpowiednią nazwą. Utworzenie warstwy w GIS wymaga formatu
.shp (shapefile), stąd konieczne jest przetworzenie plików.
Niestety jest to jeden z bardziej kłopotliwych etapów pracy i w niniejszym opracowaniu
brak miejsca na szczegółowe instrukcje w tym zakresie. Poniżej tylko skrótowy opis kilku
możliwych przekształceń:
− MapSource plik.gdb – plik tekstowy .txt – plik Excel. xls – ArcView plik.shp
− MapSource plik.gdb – plik Excel. xls – ArcView plik.shp
− MapSource plik.gdb –MapSource plik.gpx – plik.kml – ArcView plik.shp
Praca z GIS opiera się na tworzeniu warstw przedstawiających opisywane elementy. Każda z warstw zawiera pewną ilość obiektów o jednym typie geometrii (typu: punkt – point,
linia – polyline lub obszar (poligon) – polygon) i jest powiązana z tabelą atrybutów (cech),
gdzie w odpowiednich polach zawarte są informacje o kolejnych obiektach. Obiekt może
być scharakteryzowany dowolną liczbą atrybutów o określonych nazwach. Atrybuty posiadają wartości liczbowe lub stanowią kategorie opisywane słownie lub symbolami literowymi i cyfrowymi (Tabela 5). W warstwach istotnym elementem są także metadane, w których
zapisane są informacje o źródle warstwy, liczbie obiektów, układzie odniesienia.
Tabela 5. Przykładowa tabela atrybutów
FID
Shape
x
y
1
2
3
4
5
6
polygon
polygon
polygon
polygon
polygon
polygon
703222
702198
702347
700756
704943
704943
701045
697414
699475
699600
698247
698247
Adres leśny
07-14-3-15-162
07-14-3-15-146
07-14-3-15-150
07-14-3-15-153
07-14-3-16-172
07-14-3-16-171
-h
-h
-c
-a
-a
-b
Kod NATURA
2000
9170-2
9170-2
9170-2
9170-2
91E0-3
91E0-3
Pow.
Stan
1,40
4,41
7,34
5,15
1,25
2,60
U2
FV
U1
FV
U1
U2
W przypadku mapy, na której ma być przedstawione występowanie siedlisk przyrodniczych Natura 2000 i cennych gatunków roślin w obrębie wybranego obszaru leśnego,
powinny być utworzone trzy warstwy: drzewostanowej mapy podkładowej, siedlisk (warstwa poligonowa) i gatunków roślin (warstwa punktowa). Jeżeli mapa będzie wykorzystana
także pod kątem turystycznym, konieczna będzie druga warstwa mapy topograficznej. Należy pamiętać, że według obowiązujących przepisów, bez względu na rodzaj treści i formy,
71
użycie mapy w ekspertyzach komercyjnych możliwe jest tylko na podstawie zakupionej
wraz z mapą licencji lub pozwolenia na wykorzystanie mapy jako informacji o środowisku
(por. Rozdz. 1.6.). Pliki shape wektorowej mapy drzewostanowej (Leśnej Mapy Numerycznej) może udostępnić jako informację o środowisku zlecające opracowanie nadleśnictwo.
Odpowiedni arkusz (arkusze) mapy topograficznej trzeba zakupić w WODGiK, w postaci
wektorowej (VMapL2), gotowej do włączenia jako warstwa po zdeklarowaniu układu odniesienia („PUWG 1992”) lub rastrowej (Mapa Topograficzna Polski TOPO), wymagającej
kalibracji, tj. wpasowania do układu współrzędnych.
Utworzona druga warstwa siedlisk-poligonów będzie zawierała informację z notatek
terenowej identyfikacji siedlisk Natura 2000 w poszczególnych pododdziałach leśnych;
granice poligonów nie są w tym przypadku wprowadzane z zapisu punktów GPS, lecz
wykorzystane z mapy drzewostanowej lub wprowadzone w trybie edycji nowej warstwy.
Możliwe jest wtedy wstawianie nowych obiektów, nadawanie im atrybutów oraz edycja
ich granic. Wykorzystując podkładową mapę drzewostanową w dużym powiększeniu, z widocznymi konturami pododdziałów, metodą małych kroków nanosi się przy pomocy np.
narzędzia „Rectangle” kolejne punkty załamania (punkty węzłowe) i odcinki obwodu rysowanego pododdziału.
W tabeli atrybutów warstwy siedlisk (por. Tabela 5) dla każdego poligonu znajdują się:
automatycznie wpisywany identyfikator (FID), określenie typu geometrii (Shape), współrzędne x, y (punktu początkowego = punktu końcowego obrysu granicy) oraz nazwa (tutaj
„Adres leśny”). Można wprowadzić dodatkowe kolumny, np.: „Kod Natura 2000” (tutaj
dwa typy siedlisk: grąd subkontynentalny i łęg jesionowo-olszowy), „Powierzchnia” (wyliczona przy pomocy funkcji tabeli atrybutów) oraz „Stan” – ocena stanu ochrony siedliska
(FV – stan właściwy, U1 – stan niezadawalający, U2 – stan zły), wykonana w terenie według metodyki monitoringu siedlisk Natura 2000 (por. Rozdz. 1.3. i poradniki monitoringu
w Rozdz. 1.5.).
W utworzonej warstwie „Siedliska Natura 2000”, obiektom można nadać etykiety według pola nazwy „Adres leśny” lub pola „Kod Natura 2000” i zastosować wypełnienie poligonów różnymi kolorami w zależności od typu siedliska. Do zobrazowania stanu zachowania siedlisk (FV, U1, U2) można użyć innego formatowania stylów i klasyfikację opartą
na atrybucie „Stan” powiązać z trzema rodzajami zagęszczającego się szrafu w kolorze
czarnym (np. kropkowanie, kreskowanie1, kreskowanie2), widocznego na tle kolorów typów siedlisk.
Ostatnią warstwę utworzą punkty – stanowiska cennych gatunków roślin zgromadzone w pliku shape, przekształconym z „waypointów” zaimportowanych z odbiornika GPS.
W polu „nazwa” umieszczona powinna być łacińska nazwa gatunku, w dodatkowych kolumnach można przedstawić informacje do sortowania danych, np. „Kod Natura 2000”,
„Status ochrony prawnej”, „Kategoria zagrożenia” (wg czerwonej listy), a także np. liczbę
stwierdzonych w danym punkcie osobników.
Projekt zapisany w formacie shapefile może służyć do wizualizacji rozmieszczenia,
zróżnicowania typów i stanu zachowania siedlisk przyrodniczych Natura 2000 na tle mapy
drzewostanowej lub topograficznej (por. Ryc.23), a na podstawie wyliczeń w tabeli atrybutów można podać jaką powierzchnię zajmują siedliska różnych typów, i jaki procent powierzchni w obrębie każdego typu stanowią płaty zniekształcone (C). Wykorzystując informacje w warstwie „cenne rośliny” można jednocześnie wyświetlić stanowiska gatunków
72
z wszystkich kategorii, lub tylko wybranych, np. gatunków chronionych Dyrektywą Siedliskową, lub gatunków o najwyższych kategoriach zagrożenia i najniższej liczbie osobników,
w celu zidentyfikowania miejsc do pilnego zastosowania zabiegów ochronnych. Z okna
każdej wizualizacji aktualny obszar roboczy można wyeksportować o pliku graficznego, np.
PNG, JPG, czy TIFF i wydrukować.
Transfer danych możliwy jest również z komputera do odbiornika GPS. Przydatne może
być np. utworzenie w GIS warstwy poligonów lub punktów dla obiektów położonych w trudnym terenie, do których trzeba dotrzeć, np. w celu powtórzenia badań monitoringowych.
Praca z danymi usługi WMS przeglądarek internetowych
Dzięki usłudze przeglądania WMS użytkownik programu typu GIS ma możliwość wizualizacji swoich lokalnych danych na podkładzie danych pochodzących z serwisu mapowego
(tzw. serwisu WMS, serwera WMS), np. z Geoportalu 2, przy pomocy specjalnego narzędzia w aplikacji mapowej (np. GIS Servers/ Add WMS Server/ w otwartym oknie trzeba
wpisać adres URL/ Get layers). Bieżący widok można wydrukować i zapisać, ale z klauzulą, jak opisano wyżej (Rozdz. 1.6.) – do użytku osobistego, niekomercyjnego.
Wybrane warstwy dostępne w usłudze przeglądania WMS na Geoportalu 2 i ich adresy
URL http://geoportal.gov.pl/uslugi/usluga-przegladania-wms
Administracyjna Mapa Polski
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/Administracyjna/MapServer/WMSServer
Baza Danych Obiektów Topograficznych BDOT - Wizualizacja
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/pub/guest/kompozycjaG2_TBD_WMS/MapServer/WMSServer
Baza Danych Ogólnogeograficznych (BDO) Mapa topograficzna
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/pub/guest/kompozycjaG2_BDO_WMS/MapServer/WMSServer
Dane o charakterze katastralnym
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/pub/guest/G2_GO_WMS/MapServer/WMSServer
Krajobrazowa Mapa Polski
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/Krajobrazowa/MapServer/WMSServer
Mapa Hydrograficzna Polski
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/HYDRO/MapServer/WMSServer
Rastrowa Mapa Topograficzna Polski TOPO
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/TOPO/MapServer/WMSServer
Mapa topograficzna wektorowa (VMapL2)
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/pub/guest/kompozycjaG2_VMAPL2_WMS/MapServer/WMSServer
Mapa Sozologiczna Polski
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/SOZO/MapServer/WMSServer
Ortofotomapa
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/ORTO/MapServer/WMSServer
Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/pub/guest/G2_PRNG_WMS/MapServer/WMSServer
Numeryczny Model Terenu ISOK – Hipsometria
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/wmsimg/guest/ISOK_HipsoDyn/ImageServer/WMSServer
Numeryczny Model Terenu LPIS – Cieniowanie
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/CIEN/MapServer/WMSServer
Numeryczny Model Terenu LPIS – Hipsometria
http://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/img/guest/HIPSO/MapServer/WMSServer
73
Piśmiennictwo
Brach M. 2009. Technologia nawigacyjna w ochronie środowiska. Studia i Materiały Centrum Edukacji
Przyrodniczo-Leśnej 11.2 (21): 124–134.
Głowacki T. 2005. Projekty GIS: administracja i użytkowanie- podręcznik akademicki. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław, 101 ss.
Litwin L., Myrda G. 2005. Systemy informacji geograficznej: zarządzanie danymi przestrzennymi w GIS,
SIP, SIT, LIS. Wydawnictwo Helion, Gliwice, 296 ss.
Łochyński M., Guzik M. 2009. Standard danych GIS w ochronie przyrody. wersja 3.03.1.
http://bip.gdos.gov.pl/doc/ftp/projekty/PZO/standard_danych_gis.zip
Łochyński M., Guzik M. 2013. Standard danych GIS w ochronie przyrody – wspólny język służb ochrony
przyrody w gromadzeniu i wymianie informacji geograficznej. W: Kunz M., Nienartowicz A. (red.),
Systemy informacji geograficznej w zarządzaniu obszarami chronionymi – od teorii do praktyki. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Tucholski Park Krajobrazowy. Tuchola – Toruń, s. 116–125.
Michalak R., Sadowski J. 2012. Platforma komunikacyjno-informacyjna plany zadań ochronnych Natura
2000. wersja 2012.1. GDOŚ. http://www.gdos.gov.pl/files/PZO/Podrecznik-PIK.zip
Okła K. (red.) 2010. Geomatyka w Lasach Państwowych. Cz. 1. Podstawy. Centrum Informacyjne Lasów
Państwowych. Warszawa, 568 ss. (PDF - http://geomatyka.lasy.gov.pl/web/geomatyka/nauka_public)
Narkiewicz J. 2007. GPS i inne satelitarne systemy nawigacyjne. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności,
Warszawa, 204 ss.
Nering K. 2007. Wybrane przykłady zastosowań systemu nawigacji GPS. Czasopismo Techniczne. Środowisko 104(2-Ś): 157–164.
Urbański J. 1997. Zrozumieć GIS. Analiza informacji przestrzennej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 144 ss.
Urbański J. 2008. GIS w badaniach przyrodniczych. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk,
252 ss.
Wężyk P., Wrzodak J. 2005. Integracja technik geomatycznych w badaniach przyrodniczych na przykładzie
kartowania szaty roślinnej Tatr Wysokich. Roczniki Geomatyki 3(4): 209–218.
1.8. Zasady wykonywania pomiarów przy użyciu odległościomierza
i wysokościomierza
W wielu przypadkach, w trakcie wykonywania inwentaryzacji przyrodniczych niezbędne
lub przydatne jest uzyskanie informacji o odległości lub wysokości badanych elementów
środowiska. Liczba i dokładność tych danych zależą od założonego poziomu uszczegółowienia opracowania.
Wykonanie pomiarów odległości jest potrzebne podczas wyznaczania różnych rodzajów
transektów i powierzchni badawczych, zwłaszcza do powtarzalnych obserwacji, np. w ramach
monitoringu gatunków i siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura
2000. Transekty są również wykorzystywane do obserwacji i liczeń zwierząt z różnych grup
lub jako sposób organizacji poboru prób do badań wielu organizmów. Badania w transektach
często stosowane są do obserwacji zmian występowania gatunków wzdłuż zmieniających się
warunków siedliskowych, szczególnie w bioindykacyjnej ocenie stanu środowiska.
Mierzenie długości odcinków może być również przydatne w czasie kartowania roślinności oraz sporządzania szkiców sytuacyjnych do lokalizacji cennego obiektu: stanowiska gatunku chronionego i jego strefy ochronnej (np. wokół gniazd ptaków szponiastych),
pomnika przyrody (np. głazu, drzewa, alei drzew) lub stanowiska dokumentacyjnego (np.
miejsca występowania odkrywki gleby kopalnej).
74
Pomiar wysokości jest niezbędnym elementem inwentaryzacji cennych okazów dendroflory, które proponowane są do objęcia ochroną jako pomniki przyrody. W przypadku innych starszych drzew, nie osiągających pomnikowych wymiarów obwodu (średnicy),
ale ważnych biocenotycznie (np. w charakteryzowanym użytku ekologicznym, rezerwacie
przyrody lub innym rodzaju obszaru chronionego lub planowanego do ochrony), informacje
o wysokości, zwykle traktowane są jako uzupełniające.
Pomiary odległości, wysokości, a także nachylenia powierzchni gruntu można wykorzystać do uzupełnienia charakterystyki rzeźby badanego terenu, szczególnie jeśli posiadane
materiały kartograficzne są mało dokładne. Znajomość głębokości i szerokości dna doliny
oraz nachylenia stoków (zboczy) ma szczególne znaczenie w dokumentacjach do utworzenia obiektów chronionych w dolinach erozyjnych, w których ukształtowanie terenu uznawane jest za jeden z ważnych walorów. W zalesionych wąwozach pomiary warto wykonać
przed ulistnieniem drzew i krzewów, podczas badań wiosennego aspektu warstwy zielnej.
Poniżej przedstawiono zasady mierzenia odległości, wysokości i nachylenia, które można samodzielnie wykonać przy pomocy prostych w obsłudze urządzeń.
Wyznaczanie odległości w terenie
Do wyznaczenia odległości w terenie można użyć bardzo wielu mierników: prostej taśmy
mierniczej, drogomierzy kołowych, odbiornika GPS oraz dalmierzy optycznych, ultradźwiękowych lub laserowych. W tej części rozdziału omówione zostaną dalmierze (odległościomierze). Jednymi z najczęściej używanych w terenie są proste w obsłudze dalmierze
laserowe. Urządzenie wyznacza odległość mierząc czas, w jakim powraca sygnał elektromagnetyczny (laserowy) wysłany w kierunku przedmiotu (dalmierz impulsowy) lub na podstawie różnicy faz fal elektromagnetycznych – emitowanej i rejestrowanej (dalmierz fazowy,
o fali ciągłej). Dalmierze laserowe, zwłaszcza urządzenia impulsowe mają duży zasięg (do
1 km) oraz wysoką dokładność. Urządzenia fazowe charakteryzują się dokładnością nawet
rzędu kilku centymetrów. Do wykonywania pomiarów potrzebnych w inwentaryzacjach
przyrodniczych wystarczy w zupełności zakup dalmierza laserowego impulsowego, który
ma dokładność jednego metra i bardzo duży zasięg (Ryc. 24). Pomiar odległości polega na
wycelowaniu w obiekt i wciśnięciu przycisku. Wartości pokazywane są na wewnętrznym
i/lub bocznym ekranie. Ceny takich dalmierzy zaczynają się od około 800 zł.
Używając dalmierza laserowego należy przestrzegać kilku zasad:
− zawsze wykonuje się kilka (kilkanaście) pomiarów i wynik uśrednia;
− mierzenie powinno odbywać się w dzień, w czasie dobrej pogody (np. opady i silny
wiatr wpływają na pomiar);
− na drodze lasera nie może być żadnych przeszkód;
− należy unikać pomiarów w silnym słońcu; intensywne oświetlenie może uniemożliwić,
lub zafałszować pomiar;
− trzeba pamiętać, że gładkie, lśniące, przezroczyste oraz ciemne obiekty mogą fałszować
wynik pomiaru;
− dalmierze mierzą odległość w linii prostej (do pomiaru łuków wykorzystuje się taśmę
lub drogomierz kołowy).
Na rynku można znaleźć dalmierze laserowe budowlane (małe urządzenia bez wizjera),
które nie przydadzą się w terenie. Ponadto produkowane są także dalmierze ultradźwiękowe,
75
które wysyłają sygnał dźwiękowy i mierzą czas jego odbicia. Są one mało dokładne i mają
mały zasięg. Niektóre modele ultradźwiękowe wyposażono w plamkę laserową, która pełni
rolę wskaźnika i mogą być przez to mylone z dalmierzami laserowymi.
Mierzenie wysokości obiektu
Wysokościomierze optyczne
Wysokościomierze optyczne najczęściej stosowane są w leśnictwie. W Polsce najbardziej
popularne są: wysokościomierz Blume-Leiss`a (zwany też w naszym kraju wysokościomierzem IBL, od nazwy Instytutu Badawczego Leśnictwa) oraz wysokościomierze firm Suunto
lub Silva. Urządzenia te są klinometrami (pochyłomierzami) optycznymi do mierzenia kątów pionowych przez celowanie. Pomiary kątów przeliczone są na odległości na zasadzie
trygonometrycznej, w oparciu o właściwości trójkąta prostokątnego, stąd bardzo ważna jest
odległość obserwatora od drzewa (por. Ryc. 25). Skale przedstawiające wysokość mierzonego obiektu [m] skalibrowane są dla ustalonej odległości od drzewa – najczęściej 15 m
oraz 20 m i ich wielokrotności.
Podczas pomiaru wysokości obiektu (np. drzewa) przy użyciu tych urządzeń wykonuje
się następujące kroki:
1. Wyznaczenie pozycji obserwatora – wybór jednej z ustalonych dla urządzenia odległości (15 m, 20 m, 30 m, 40 m). Aby uniknąć błędów pomiaru, należy wybrać odległość
większą od spodziewanej wysokości drzewa. W większości przypadków, pomiar powinien być wykonany z odległości 20 lub 30 metrów od podstawy pnia drzewa. Sposób
mierzenia dystansu przy pomocy dalmierza laserowego podano wyżej. Można też użyć
taśmy mierniczej. Wierzchołek drzewa i jego podstawa (szyja korzeniowa) powinny być
dobrze widoczne z miejsca wykonywania obserwacji.
2. Obserwacja i pomiar wysokości wierzchołka drzewa – w pozycji stojącej, trzymając przyrząd przy oku (sposób celowania i odczytu pomiaru zależy od typu wysokościomierza).
3. W terenie nachylonym, dodatkowo wykonuje się obserwację podstawy pnia i dodaje lub
odejmuje dwie otrzymane wartości wysokości. Jeśli obserwator stoi na pochyłości powyżej drzewa wartości dla wierzchołka i podstawy pnia trzeba dodać (Ryc. 25a). W przypadku, gdy mierzone drzewo znajduje się powyżej obserwatora, wartość z dodatkowego
pomiaru dla podstawy pnia należy odjąć od wartości dla wierzchołka drzewa (Ryc. 25b).
4. W terenie płaskim do wysokości otrzymanej z pomiaru wierzchołka należy dodać wartość 1,6 m (przeciętna wysokość od gruntu do oka obserwatora i wizjera urządzenia)
(Ryc. 25c).
5. Ewentualnie można wykonać korektę odległości dla zbocza lub wzniesienia (w przypadku wysokościomierza Suunto, wg dołączonych do urządzenia tablic). Gdy pochylenie
drzewa utrudnia pomiar jego wysokości, należy uwzględnić przy wyliczeniach odległość przemieszczenia się szczytu drzewa w stosunku do nasady pnia i do wyliczenia
rzeczywistej wysokości obiektu (H) zastosować wzór przedstawiony na Ryc. 25d.
Wysokościomierz Blume-Leiss`a (IBL) (Ryc. 26a) umieszczony jest w metalowej obudowie i składa się z celownika optycznego, cienkiego, blokowanego przyciskiem wahadła oraz
oszklonej tarczy odczytu (4–5 skal wysokości skalibrowanych dla odpowiednich odległości
od obiektu i dodatkowa skala kąta nachylenia). Podczas celowania okular celownika należy
76
trzymać tuż przy oku (drugie oko może być przymrużone), przycisk odblokowujący wahadło
musi być wciśnięty. Dzięki wbudowanemu pryzmatowi w wizjerze celownika widoczny jest
jednocześnie obraz drzewa i układ trzech kresek poziomych i dwóch pionowych. W trakcie
pomiaru górna krawędź wierzchołka drzewa powinna pokryć się ze środkową kreską poziomą w wizjerze. Kiedy wahadło pod wpływem siły ciążenia ustawi się prostopadle do ziemi
należy zwolnić przycisk. Unieruchomiona wskazówka pozwala odczytać wartość na skali
dla wybranej odległości obserwatora od mierzonego drzewa. Uzyskanie pełnej informacji
o wysokości drzewa zależy od ukształtowania terenu (por. opis kroków pomiaru powyżej
oraz Ryc. 24a–c). Obecnie brak na rynku wysokościomierzy Blume-Leiss`a (IBL) polskiej
produkcji. Unowocześnione modele produkcji niemieckiej (np. Carl Leiss-BL7 – Timber
Cruising Altimeter Carl Leiss Blume-Leiss 1.5 Pound, Ea) kosztują około 1 100 zł.
Wysokościomierz Suunto PM-5/1520 (Ryc. 26b) posiada metalową obudowę i obrotową
tarczę z dwiema skalami kątowymi, skalibrowanymi dla odległości 15 m i 20 m. W wizjerze
widoczna jest pozioma linia celownicza i ruchoma skala wysokości [m]. Po lewej stronie
umieszczona jest skala dla odległości 20 m od obiektu, po prawej – skala dla odległości
15 m (Ryc. 26c). Ze względu na brak pryzmatu, w wizjerze brak obrazu wierzchołka mierzonego drzewa, stąd celowanie wymaga patrzenia obojgiem oczu i trzymania urządzenia w
niewielkiej odległości, tak aby jednocześnie widzieć czubek drzewa i linię celowniczą. Jeśli
pomiar wykonano z odległości 30 m lub 40 m od drzewa, wartość odczytaną ze skali dla 15 m
lub 20 m należy pomnożyć x 2. W zależności od ukształtowania terenu otrzymaną wysokość
należy uzupełnić, zgodnie z opisem kroków pomiaru powyżej (por. także Ryc. 25a–c). Dokładność pomiaru dla wysokościomierza Suunto wynosi 0,25 m (Suunto User`s Guide 2007).
Podobnie działający wysokościomierz Silva wyposażony jest w pryzmat i 4 skale wysokości,
dla odległości 15 m, 20 m, 25 m i 30 m. Ceny obydwu urządzeń – około 570 zł.
Dalmierze laserowe z funkcją pomiaru wysokości
Pomiar wysokości drzewa bez konieczności precyzyjnego ustalenia odległości obserwatora,
np. w trudno dostępnym terenie (rzeki, rowy, ogrodzenia), możliwy jest przy pomocy dalmierzy laserowych z funkcję pomiaru trzypunktowego. Funkcja ta pozwala użytkownikowi
uzyskać wysokość nawet gdy wierzchołek lub podstawa drzewa są zasłonięte gałęziami
lub krzewami, które uniemożliwiają użycie konwencjonalnego pomiaru wysokości, w którym wiązka laserowa musi mieć dostęp do tych miejsc. Jednym z przykładów jest dalmierz
Forestry Pro, firmy Nikon. Urządzenie oblicza wysokość drzewa na podstawie odległości
poziomej i kątów pionowych do wierzchołka i podstawy drzewa (Nikon Forestry Pro Instr.
Manual). Pomiaru dokonuje się celując w wierzchołek drzewa i naciskając przycisk. Wysokość wyświetlana jest na ekranie wewnętrznym i zewnętrznym. W terenie płaskim do
wyniku należy dodać 1,6 m (por. Ryc. 25c). W terenie nachylonym potrzebny jest drugi
pomiar podstawy pnia. Dalmierz sam skoryguje wysokość. Pomiar dokonywany jest na
podstawie czasu powrotu wiązki lasera odbitej od obiektu (nie można więc zmierzyć wysokości obiektów przezroczystych i silnie rozpraszających wiązkę). W przypadku drzew
musimy wykonać często kilkanaście pomiarów i odrzucić skrajne (liście często utrudniają
pomiar). Mniejsza liczba pomiarów może być uwzględniona, jeśli mierzenie zostanie wykonane przed rozwojem ulistnienia lub po zakończeniu okresu wegetacji. Zasięg urządzenia:
10–500 m, cena – około 1 500 zł.
77
Podobnie, dalmierzem laserowym z funkcją pomiaru trzypunktowego można określić
wysokość zboczy wąwozu. W przypadku płytkich dolin U-kształtnych, o szerokim, płaskim
dnie pomiar laserowy może być wykonany z dna doliny, przy czym obserwator powinien
znajdować się u podstawy zbocza przeciwległego do mierzonego i stamtąd celować w krawędź wierzchowiny. W wąskich dolinach V-kształtnych pomiar z wierzchowiny przeciwległego stoku (celowanie w podstawę i wierzchowinę mierzonego zbocza) może być obarczony znacznym błędem.
Wysokość względną zbocza wąwozu (= głębokość doliny = wielkość deniwelacji) można również określić jako różnicę wysokości bezwzględnych (w m n.p.m.) na wierzchowinie i na dnie doliny, odczytanych z dokładnej mapy topograficznej lub zmierzonych przy
pomocy lokalizatora GPS lub oddzielnego miernika – wysokościomierza barometrycznego
(ważna jest aktualna kalibracja urządzeń).
Pomiar nachylenia terenu
Pomiar spadku terenu, nachylenia powierzchni gruntu (np. zbocza wąwozu erozyjnego)
można wykonać przy pomocy omówionych wyżej wysokościomierzy optycznych. Celowanie z wierzchowiny zbocza powinno odbywać się na punkt u jego podnóża, o takiej samej
wysokości od gruntu, na jakiej obserwator trzyma urządzenie podczas pomiaru (Matusz
1975). Do oznakowania tego punktu można wykorzystać pień drzewa, pomiarową tyczkę
lub łatę albo osobę-pomocnika o wzroście zbliżonym do obserwatora.
W przypadku wysokościomierza Blume-Leiss’a (IBL) wartość kąta nachylenia w stopniach odczytuje się po ustaleniu położenia wskazówki i jej zablokowaniu (jak przy pomiarze wysokości) bezpośrednio na tarczy, na najwyższej skali pomiarowej. Dla pomiaru
z wierzchowiny („w dół”) skala wycechowana jest w zakresie 0–25o, dla pomiaru „w górę”
w zakresie 0–45o (Ryc. 26a), stąd warto pamiętać, że strome zbocza trzeba mierzyć z dna
doliny.
Wysokościomierz Suunto posiada w korpusie wbudowany kątomierz (Ryc. 26b), ale jednoczesne celowanie i odczyt wartości kąta z obracającej się tarczy, nie posiadającej blokowanej wskazówki nie jest możliwe (może to zrobić osoba stojąca z boku). Po wycelowaniu
w punkt należy w wizjerze odczytać wysokość [m] na skali po lewej stronie (dla odległości
20 m) i skorzystać z przeliczenia na kąt nachylenia [o], wg nomogramu wygrawerowanego
na rewersie metalowej obudowy urządzenia (zakres do 45o).
Rzadziej używane są wysokościomierze ultradźwiękowe, np. HAGLOF Vertex (pochyłomierz ultradźwiękowy) umożliwiający także pomiar nachylenia terenu. Ograniczeniem
jest zasięg (do 30 m) i wysoka cena (około 7 000 zł).
Przyszłość przyniesie z pewnością rozpowszechnienie już istniejących, uniwersalnych,
niewielkich, ręcznych urządzeń laserowych (mocowanych w razie potrzeby na statywach)
przeznaczonych do pracy m. in. w terenie i wykorzystywanych w geodezji, budownictwie,
architekturze krajobrazu, budownictwie. Wśród wielu funkcji dostępne są m.in. pomiary odległości i wysokości dobrze widocznych i niedostępnych odcinków oraz pomiary nachylenia.
Przykładem urządzenia do przetestowania w inwentaryzacjach przyrodniczych może być
dalmierz Leica Disto D510, o zasięgu do 200 m, z inklinometrem o zakresie do 360o i wysoką
odpornością na warunki terenowe (Leica Disto Instrukcja obsługi). Cena około 2 000 zł.
78
Piśmiennictwo
Branthomme A. 2004. National Forest Inventory – Lebanon. Field Manual. FAO Forestry Department,
Rome, 70 ss.
Matusz S. 1975. Wysokościomierz uniwersalny. Instrukcja obsługi. Instytut Badawczy Leśnictwa, WAREXPO, Warszawa, 19 ss.
Nikon Forestry Pro Instruction Manual, Nikon Vision Co., LTD. 3-25, Futaba 1-chome, Shinagawa-ku,
Tokyo 142-0043, Japan, 19 ss.
Suunto PM-5 / PM-5/1520 User`s Guide, 2007. Suunto Oy, Finland, 108 ss.
Leica DistoTM D510. 2013. Instrukcja obsługi. Leica Geosystems AG, Heerbrugg, Szwajcaria, 31 ss. 79
OBIEKT MODELOWY DO ZAJĘĆ
2. Charakterystyka obiektu
modelowego do zajęć
terenowych
2. Charakterystyka obiektu modelowego
do zajęć terenowych
W niniejszym rozdziale wykorzystane zostały informacje uzyskane podczas kwerendy – wyszukiwania dostępnych danych o obiekcie przeznaczonym do waloryzacji. Uwzględniono
informacje w opracowaniach publikowanych oraz dane umieszczone na mapach. Charakterystykę rzeźby terenu uzupełniono na podstawie rekonesansu terenowego (obserwacji i pomiarów). Brak źródeł archiwalnych charakteryzujących bezpośrednio szatę roślinną i faunę
badanego obiektu.
Lokalizacja
Obiektem modelowym do wykonania waloryzacji przyrodniczej podczas zajęć terenowych
jest końcowy odcinek zalesionej doliny strumienia o nazwie Leśny Potok, wpadającego do
Jeziora Kortowskiego w pobliżu kampusu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (Ryc. 2). Pod względem administracyjnym teren badań należy do miasta-gminy Olsztyn
oraz województwa warmińsko-mazurskiego. Lasy w całości pokrywające analizowany teren
znajdują się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe, Regionalnej
Dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie, Nadleśnictwa Kudypy i Leśnictwa Stary Dwór
(oddziały 350, 356 Obrębu Kudypy). Badaniami objęto obszar o powierzchni około 14 ha.
Rzeźba terenu i hydrografia
Według regionalizacji fizyczno-geograficznej Polski (Kondracki 1978) badany obiekt położony jest w Mezoregionie Pojezierza Olsztyńskiego, należącego do Makroregionu Pojezierze Mazurskie, Prowincji Niż Wschodniobałtycko-Białoruski (Niż Zachodniorosyjski)
Obszaru fizyczno-geograficznego: Europa Wschodnia (Ryc. 3).
Pojezierze Olsztyńskie charakteryzuje się młodoglacjalną rzeźbą terenu. Jego obszar
przecina granica ostatniego zlodowacenia Wisły, z wałami moren czołowych. W części
północnej dominuje falista lub pagórkowata morena denna z rynnowymi jeziorami i rozcięciami erozji wąwozowej. W części południowej znajdują się duże powierzchnie sandrowe, pokryte piaskami fluwioglacjalnymi (Kondracki 1972).
Analizowany obiekt reprezentuje cechy północnej części Pojezierza Olsztyńskiego. Jego
głównym elementem jest wąwóz erozyjny, o długości około 450 m i głębokości do 10 m, który stanowi przełomowy odcinek Leśnego Potoku. Źródliska tego niewielkiego cieku (liczącego około 7,5 km długości) znajdują się na wilgotnych łąkach w pobliżu miejscowości Kudypy. Potok początkowo kieruje się na wschód, płynąc m.in. na odcinku 1 km w zalesionym
wąwozie podobnym do badanego obiektu, a następnie na południe, zachodnią i południowozachodnią krawędzią wzniesienia z dużym, olsztyńskim osiedlem domów jednorodzinnych,
o nazwie Dajtki. Na tym odcinku rzeczka biegnie wśród częściowo zmeliorowanych łąk,
w dolinie o szerokości 300–400 m. Dalej ciek skierowany jest przepustem pod wysokim nasypem kolejowym i nadal płynie terenem bezleśnym (łąki i łozowiska) na południe i później
na zachód, zgodnie z przebiegiem badanego wąwozu erozyjnego. Ostatni przed ujściem do
83
Jeziora Kortowskiego odcinek doliny potoku, liczący około 200 m i skierowany na północ, jest płaski i prawdopodobnie częściowo był sztucznie regulowany (Ryc. 27; por. także
Ryc.10, 11).
Badany obszar położony jest na wysokości 93–110 m n.p.m., lokalne deniwelacje wynoszą 2–10 m. Nachylenie stoków wąwozu waha się w zakresie 30o–60o i jest najwyższe
w środkowej części wąwozu, o charakterze debrza, gdzie dno doliny ma szerokość tylko
około 2 m (granica pododdziałów 350b/c). Na pozostałych odcinkach dno wąwozu nieco się
rozszerza, a u podstawy zboczy występuje kilka utrwalonych teras i okresowe namuliska.
Odległości pomiędzy krawędziami sąsiednich wierzchowin wynoszą około 20–30(50) m.
W obrębie wąwozu strumień kilkakrotnie zmienia kierunek przepływu, stąd ekspozycja
zboczy jest silnie zróżnicowana (Ryc. 28). Wysokość zboczy nie jest jednakowa (najniższe
są stoki na północnym brzegu strumienia w końcowej, zachodniej części wąwozu (Ryc.
29; warto porównać obraz tego odcinka na przetworzonych fragmentach map wykonanych
w różnych skalach: Ryc. 28 – 1:10 000 i Ryc. 29 – 1:500). Fotografie przedstawiają płaski
fragment doliny z meandrującym potokiem i część wąwozu o stromych stokach (Ryc. 30).
Klimat
Klimat północno-wschodniej części Polski, w porównaniu do pozostałej niżowej części kraju wyróżnia się, takimi cechami, jak:
− wydłużony okres zimy i skrócony czas trwania lata;
− skrócony okres wegetacyjny;
− najkrótszy okres bezprzymrozkowy;
− najdłuższy okres zalegania pokrywy śnieżnej;
− najwyższe roczne amplitudy temperatury.
Nasilenie tych cech, o charakterze kontynentalnym rośnie na osi zachód-wschód. Region Olsztyński, w którym znajduje się badany obiekt, położony jest w środkowej części
opisanego obszaru i jego klimat wykazuje charakterystyki pośrednie, np. jest „mniej ostry”
niż w Regionie Suwalskim (Stopa-Boryczka i in.1986). Szczegółową charakterystykę parametrów klimatycznych Regionu Olsztyńskiego przedstawiono w Tabeli 6.
Tabela 6. Liczbowa charakterystyka parametrów klimatycznych regionu olsztyńskiego północno-wschodniej części Polski (za Stopa-Boryczka i in. 1986)
a
b
c
d
e
Styczeń
Min. Max.
– 2,8 – 3,5
– 0,5 – 1,1
– 5,8 – 7,0
5,2
6,0
29
41
Kwiecień
Min. Max.
6,2
6,5
11,0
11,5
1,0
2,0
8,9
10,6
39
40
Objaśnienia:
a – średnia dobowa temperatura (oC)
b – średnia maksymalna temperatura (oC)
c – średnia minimalna temperatura (oC)
d – dobowa amplituda temperatury (oC)
e – średnia miesięczna suma opadu (mm)
84
Lipiec
Min. Max.
17,0
17,5
22,1
22,7
11,5
12,5
9,5
11,4
90
105
Październik
Min. Max.
7,4
8,0
11,7
12,3
3,2
4,8
7,4
8,5
30
55
f
g
h
i
j
f – roczna amplituda temperatury (oC)
g – długość zimy (w dniach)
h – długość lata (w dniach)
i – liczba dni z pokrywą śnieżną
j – roczne sumy opadów (mm)
Rok
Min. Max.
20,7
21,8
98
108
79
80
75
89
550
670
Wpływ na lokalny mikroklimat analizowanego terenu ma obecność zalesionego wąwozu erozyjnego o stromych zboczach, z korytem stałego cieku. Głębokość i długość wąwozu
nie są duże, ale tworzy on warunki do zalegania zimniejszego, wilgotnego powietrza.
Szata roślinna
Zgodnie z podziałem geobotanicznym Matuszkiewicza (1993) badany teren położony jest
w Podkrainie Zachodniomazurskiej, Krainy Mazurskiej, należącej do Działu Północnego
Mazursko-Białoruskiego, Prowincji Niżowo-Wyżynnej Środkowoeuropejskiej (Ryc. 6). Obszar ten znajduje się w obrębie naturalnego zasięgu dębu szypułkowego i bezszypułkowego (Quercus robur i Q. petraea) oraz borealnej części zasięgu świerka pospolitego (Picea
abies), natomiast stosunkowo blisko wschodniej granicy zasięgu buka zwyczajnego (Fagus
sylvatica). Znamienny jest jednoczesny udział jeszcze wielu gatunków i zbiorowisk roślinnych o charakterze subatlantyckim (zachodnioeuropejskim) oraz znacznej liczby roślin borealnych i kontynentalnych (północnych i wschodnich).Występuje też dość liczna grupa gatunków o charakterze górskim, szczególnie w zalesionych, głębokich dolinach małych cieków.
Na obszarach morenowych dominują siedliska lasów dębowo-lipowo-grabowych (grądów), głównie fitocenoz subkontynentalnego grądu Tilio-Carpinetum, zróżnicowanego
ekologicznie na ubogie postaci wierzchowinowe, typowe – zboczowe i żyzne występujące
u podstawy stoków. Mniejsze powierzchnie leśne zajmują kwaśne buczyny niżowe Luzulo
pilosae-Fagetum i żyzne buczyny pomorskie (Galio odorati-Fagetum). Na terenach sandrowych przeważają siedliska sosnowych borów świeżych (Peucedano-Pinetum) i mieszanych
(Querco-Pinetum).
Podobne charakterystyki flory i roślinności przytacza Szafer (1972), pomimo nieco innej
klasyfikacji geobotanicznej, lokującej Okręg Olsztyński w najbardziej wschodniej części
Krainy Pojezierza Pomorskiego w Dziale Bałtyckim. Zbliżone opisy zróżnicowania lasów
można również znaleźć w regionalizacji przyrodniczo-leśnej 2010 (Zielony, Kliczkowska
2012), według której analizowany obszar jest częścią mezoregionu Pojezierza Mrągowskiego, należącego do Krainy Mazursko-Podlaskiej [Ryc. 5; brak w tym podziale jednostki
„Pojezierze Olsztyńskie”, obszar został rozdzielony pomiędzy Krainę Bałtycką, Mezoregion Pojezierza Iławskiego (I-24) oraz Krainę Mazursko-Podlaską – Mezoregion Pojezierza
Mrągowskiego (II-2) i Mezoregion Puszcz Mazurskich (II-4)].
W systemie siatki atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych Polski ATPOL (Zając
1978) badany teren znajduje się w kwadracie EB52.
Drzewostany i siedliska leśne
Zgodnie z mapą przeglądową drzewostanów Nadleśnictwa Kudypy (por. Ryc. 31a; stan
na 2005 r.) w bezpośrednim sąsiedztwie Leśnego Potoku na badanym obszarze znajdują
się starsze drzewostany, w których gatunkami panującymi są modrzew i sosna w wieku 90
lat (2013 r.) i młodsze, z olszą i brzozą (40 i 45 lat) oraz dębem (32 i 50 lat). Tylko olsza
jest wyraźnym dominantem (osiąga 90% składu gatunkowego, oddz. 356h). Udział innych
wymienionych gatunków w drzewostanach poszczególnych pododdziałów waha się w zakresie 40-50%. Drzewostany te występują na siedlisku lasu mieszanego świeżego (LMśw)
lub lasu świeżego (Lśw), a drzewostan olszowy na siedlisku olsu jesionowego (OlJ) (por.
Ryc. 31b).
85
[Uwaga: na podstawie powyższych danych o drzewostanach i siedliskach oraz przeglądzie typów zbiorowisk z charakterystyki geobotanicznej, a także w opraciu o zestawienie
typów siedliskowych lasów i zespołów leśnych w ujęciu fitosocjologicznym (por. Tabela
2 w Rozdz. 1.6.), można przypuszczać, że w pododdziale z dominacją olszy występuje
łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum, a w pozostałych wydzieleniach sąsiadujących z
ciekiem (nawet w tych z modrzewiem i sosną) – fitocenozy grądu (lub buczyny).]
Materiały i metody badań – wyznaczenie granic obszaru badań dla różnych
grup organizmów
Granice terenu do inwentaryzacji szaty roślinnej (flory i roślinności) oraz do inwentaryzacji
awifauny zróżnicowano, dostosowując je do specyfiki metod badawczych. Długość doliny
Leśnego Potoku do badań ptaków wyniosła około 900 m, dla roślin – około 550 m. Zgodnie z zasadami badań entomologicznych wyznaczono stanowiska do założenia pułapek na
chrząszcze i poboru prób z czerpakowania (Ryc. 32).
Na potrzeby badań botanicznych (tj. uzyskania odpowiedniej liczby danych do oceny
frekwencji gatunków) analizowany wąwóz podzielono na 5 odcinków, o długości około
100 m, i każdy z nich dodatkowo – na dwie części: na prawym i lewym brzegu potoku,
np. 2 i 2’ (wyznaczanie brzegów w stosunku do kierunku przepływu cieku). Uwzględniono
również odmienność warunków siedliskowych dla roślin na wierzchowinach (a), zboczach
(b) i dnie doliny (c); Przykładowe oznakowanie jednego stanowiska: 2a’, 2c, 3b’ (Ryc. 32,
33).
Piśmiennictwo
Kondracki J. 1972. Polska północno-wschodnia. PWN, Warszawa, 271 ss.
Kondracki J. 1978. Geografia fizyczna Polski. Wyd. 3, zmienione. PWN, Warszawa, 463 ss.
Matuszkiewicz J. M. 1993. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Prace Geograficzne 158:
1–107. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Stopa-Boryczka M. (red.) 1986. Atlas współzależności parametrów meteorologicznych i geograficznych
w Polsce. IV. Klimat północno-wschodniej Polski. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, 509 ss.
Szafer W. 1972. Podstawy geobotanicznego podziału Polski. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski. T. II. PWN, Warszawa, s. 9-15.
Zając A. 1978. Założenia metodyczne „Atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce”. Wiad. Bot.
22(3): 145–155.
Zielony R., Kliczkowska A. 2012. Regionalizacja przyrodniczo-leśna Polski 2010, Centrum Informacyjne
Lasów Państwowych, Warszawa, 356 ss.
Mapy
Mapa przeglądowa drzewostanów w skali 1:5 000, 2005. Nadleśnictwo Kudypy, Obręb Kudypy (oddz.
350, 356), BULiGL Olsztyn.
Mapa przeglądowa siedlisk 1:5 000, 2005. Nadleśnictwo Kudypy, Obręb Kudypy (oddz. 350, 356), BULiGL Olsztyn.
Mapa topograficzna w skali 1:100 000, 1981. Arkusz 82.07.3. Olsztyn. PPGK, Warszawa.
Mapa topograficzna w skali 1:25 000, 1984. Arkusz 222.42. Olsztyn. OPGK, Poznań.
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1998. Arkusz N-34-77-D-b-4. Olsztyn. GEO-TOP sp. z o.o., Poznań.
86
Mapa topograficzna w skali 1:10 000, 1998. Arkusz N-34-77-D-b-3. Olsztyn-Dajtki. GEO-TOP sp. z o.o.,
Poznań.
Mapa zasadnicza miasta Olsztyn (sytuacyjno-wysokościowa) w skali 1:500, 2001. sekcja 2072-08.C-1.
MODGiK Olsztyn.
87
Waloryzacja szaty roślinnej
Waloryzacja awifauny
Waloryzacja entomofauny
Wykorzystanie danych o innych organizmach
Podsumowanie waloryzacji
WALORYZACJE PRZYRODNICZE
– CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA
3. METODY WALORYZACJI
PRZYRODNICZYCH
– CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA
89
3. METODY WALORYZACJI PRZYRODNICZYCH –
CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA
3.1. Waloryzacja szaty roślinnej, awifauny i wybranych grup
entomofauny – przygotowanie do pracy w obiekcie modelowym
Ogólne zasady wykonywania waloryzacji przyrodniczych, w zakresie przygotowania, przeprowadzenia i opracowania wyników omówiono w Rozdz. 1. Blok informacji szczegółowych, umieszczony poniżej przedstawia opisy specyficznych metod inwentaryzacji i waloryzacji, oddzielnie dla szaty roślinnej (flory naczyniowej i roślinności), ptaków oraz chrząszczy. Przygotowano je na potrzeby realizacji zajęć dydaktycznych w obiekcie modelowym,
scharakteryzowanym w Rozdz. 2. Materiałami uzupełniającymi są karty pracy (Rozdz. 4.)
oraz listy gatunków i siedlisk (Rozdz. 5.). Informacje te mogą być wykorzystane szerzej,
jako pomoc dla młodych ekspertów, zwłaszcza pracujących na obszarze północno-wschodniej części Polski.
3.1.1.Waloryzacja flory, w tym dendroflory
Waloryzacja flory w ekspertyzach przyrodniczych najczęściej dotyczy roślin naczyniowych
(vascular plants), przedstawianych łącznie (por. Mirek i in. 2002), bez wyróżniania grup systematycznych, m.in. ze względu na ciągłe zmiany wprowadzane w efekcie nowych badań.
W tradycyjnym ujęciu do roślin naczyniowych należą rośliny kwiatowe (flowering plants)
= rośliny nasienne (nagonasienne i okrytonasienne) oraz paprotniki (tj. wyższe rośliny zarodnikowe: widłakowe, skrzypowe i paprociowe).
Wykorzystywane w waloryzacjach źródła kwalifikacji gatunków cennych (listy w załącznikach międzynarodowych i krajowych aktów prawnych) również oparte są na tradycyjnych układach systematycznych. Podejście to jest uzasadnione ze względu na to, że
kluczową rolę w ocenie stanu siedlisk odgrywa obecność gatunków o określonych wymaganiach ekologicznych i statusie ochronnym, związanym z ich rzadkością i stopniem zagrożenia. Status taki zwykle nie jest nadawany jednostkom systematycznym, chociaż może się
zdarzyć, że większość organizmów reprezentujących daną grupę może charakteryzować się
przywiązaniem do siedlisk o wysokim stopniu naturalności.
Na liście cennych gatunków roślin do waloryzacji flory (Rozdz. 5.1.), oprócz roślin naczyniowych, przedstawionych w układzie systematycznym powszechnie używanego klucza
do oznaczania gatunków (Rutkowski 2005), dodatkowo umieszczono przedstawicieli wątrobowców i mchów (w równie tradycyjnym ujęciu). W objaśnieniach poza tabelą dołączono
informacje o chrobotkach (Cladonia z podrodzaju Cladina), należących do grzybów zlichenizowanych (= porostów), które jako jedyne grzyby chronione są Dyrektywą Siedliskową.
Metody badań omówione niżej dotyczą roślin naczyniowych, których w Polsce stwierdzono do tej pory 3 476 gatunków, w tym 2 537 gatunków rodzimych i 939 gatunków obcych, o różnym pochodzeniu (Tokarska-Guzik i in. 2012).
91
Inwentaryzacja flory
Prace przygotowawcze
Przed rozpoczęciem inwentaryzacji flory niezbędne jest przygotowanie wstępnej charakterystyki terenu badań w określonych zleceniem granicach (por. Rozdz. 1.4., Rozdz. 2.) oraz
materiałów i drobnego sprzętu, tj. przewodników, atlasów i kluczy do oznaczania roślin
(por. źródła cytowane w Rozdz. 1.5.), map, odbiornika GPS (por. Rozdz. 1.6.–1.7.), formularzy do notatek terenowych (por. karty pracy – Rozdz. 4.1.A, B), niewielkiej lupy ręcznej
(np. o pow. 5x) oraz plastikowych worków i papierowych etykiet do zbioru roślin, wymagających identyfikacji przy pomocy binokularu (lupy stereoskopowej), po powrocie z terenu.
Kluczowe znaczenie ma merytoryczne przygotowanie do wyszukiwania siedlisk i rozpoznawania gatunków stanowiących podstawę waloryzacji flory: cennych gatunków roślin
(chronionych Dyrektywą Siedliskową i prawem polskim, zagrożonych w Polsce – z Czerwonej Księgi Roślin i Czerwonej Listy Roślin, rzadkich regionalnie) oraz gatunków obcych
geograficznie dla Polski (zwłaszcza inwazyjnych), wpływających na zagrożenie naturalnych składników ocenianej flory. Przygotowanie listy gatunków możliwych do spotkania
na analizowanym obszarze ułatwia znajomość zróżnicowania siedlisk, uzyskana na etapie
wstępnej charakterystyki. W Rozdz. 5.1., 5.6., umieszczono informacje o gatunkach roślin
cennych i obcych występujących w północno-wschodniej części Polski.
Bardzo ważne jest również ustalenie podziału obszaru badań na stanowiska i opracowanie harmonogramu prac dostosowanego do fenologii roślin. W przypadku bardzo małych
obiektów, wynikiem inwentaryzacji roślin może być jedno zestawienie – lista stwierdzonych gatunków, bez żadnych dodatkowych informacji lub z oceną liczebności (por. niżej).
Zwykle jednak dokonuje się podziału terenu badań na stanowiska o zbliżonych powierzchniach (np. oddziały, pododdziały leśne lub kwadraty kartogramu polowego, nałożone na
podkład topograficzny lub na mapę drzewostanową por. – Ryc. 34). Dzięki wykonaniu spisów florystycznych na wielu stanowiskach możliwe jest określenie frekwencji (częstości)
poszczególnych gatunków w analizowanym obiekcie. Informacje te są potrzebne do oceny
lokalnego zagrożenia stwierdzonych, cennych gatunków roślin lub do oceny występowania
obcych elementów flory. Rezultatem mogą być decyzje o wykonaniu konkretnych zabiegów ochronnych, lub w drugim przypadku – eliminujących.
Dodatkowym parametrem, wspomagającym podejmowanie takich decyzji jest obfitość
(liczebność) występowania gatunku, którą można ocenić na każdym stanowisku, według
szacunkowej skali (Tabela 7). Przy tej samej frekwencji (liczbie stanowisk) dwóch gatunków roślin, o podobnej biologii i wymaganiach siedliskowych, gatunek występujący liczniej (w wyższej liczbie osobników), przynajmniej na części stanowisk, jest lokalnie mniej
zagrożony.
Tabela.7. Szacunkowa skala obfitości (liczebności) występowania gatunku rośliny na jednym stanowisku
Stopień
Pojedynczo
Nielicznie
Dość licznie
Licznie
Masowo
92
Symbole
P
1
NL
2
DL
3
L
4
M
5
Określenie liczby osobników
jeden do kilku osobników
kilkanaście osobników
kilka płatów z wieloma osobnikami
bardzo wiele płatów
gatunek dominujący, kobierce
W zbiorowiskach leśnych, dla gatunków roślin drzewiastych ocenę liczebności można
przeprowadzić oddzielnie w głównych w warstwach zbiorowiska: drzewostanie (a), podszycie (b) i runie (c) (por. Karta 4.1.). Interpretacja tych danych pozwala na prognozowanie
trwałości składu drzewostanu, zwłaszcza zjawiska wypadania gatunków obcych siedliskowo
i odbudowywania się naturalnego składu (np. sztucznie wprowadzone na siedliska lasów liściastych sosna lub modrzew rzadko odnawiają się i sporadycznie przechodzą do podszytu).
Zbiór pełnych danych o zróżnicowaniu flory określonego terenu zapewnia wykonanie
spisów w optimum rozwoju roślin i dostosowanie harmonogramu badań do zróżnicowanej sezonowości zbiorowisk. W wielu przypadkach, wybór jednego terminu w w szerokich
granicach, pomiędzy majem a sierpniem nie jest właściwy. Na przykład, w żyznych lasach
liściastych potrzebny jest dwukrotny zbiór danych, ze względu na wyraźną odmienność
aspektu wiosennych geofitów (np. z zawilcem gajowym Anemone nemorosa) i tzw. „flory
letniej”. W zbiorowiskach z silnie uwodnionym podłożem (np. szuwary, torfowiska, bagienne lasy olszowe) początek wegetacji jest opóźniony. Dodatkowo, terminy badań w szuwarach, na torfowiskach przejściowych, a także na łąkach ogranicza krótki okres kwitnienia
turzyc i traw, głównych lub bardzo ważnych składników tych zbiorowisk.
Terminarze badań szaty roślinnej nie są jednakowo ujmowane przez różnych autorów (por.
Faliński 1990; Dzwonko 2007; Wysocki, Sikorski 2009). Dla obszaru północno-wschodniej
cześci Polski można przyjąć poniższe terminy dla wybranych typów zbiorowisk:
− lasów liściastych na żyznych glebach mineralnych (buczyny, łęgi, grądy): 1. kwiecień
(maj) – aspekt geofitów wiosennych, 2. czerwiec – lipiec; dla grądów zboczowych:
1., 2. – jw., 3. sierpień – kwitnienie diagnostycznych gatunków z rodzaju dzwonek
(Campanula);
− bagiennych lasów olszowych (olsów): czerwiec – sierpień;
− szuwarowych: (maj) czerwiec (lipiec);
− torfowiskowych: czerwiec – lipiec;
− łąkowych: maj – czerwiec (przed pierwszym pokosem traw);
− muraw ciepłolubnych: czerwiec – sierpień;
− lasów iglastych: maj – sierpień;
− pastwiskowych: maj – sierpień.
Spis florystyczny
Wykonanie spisu florystycznego (oddzielnie na każdym z wyznaczonych i odnalezionych
w terenie stanowisk) obejmuje następujące czynności, dokumentowane w formularzu, np.
według układu informacji w Karcie pracy 4.1.A (B):
− określenie lokalizacji stanowiska nr X (numer stanowiska wg przygotowanego systemu
kodowania), np. leśnictwo, nr oddziału i pododdziału, poza obszarami leśnymi – gmina,
miejscowość;
− ustalenie (odczytanie) w oparciu o mapy topograficzne i drzewostanowe granic badanego stanowiska;
− zarejestrowanie punktu (punktów) orientacyjnych GPS dla danego stanowiska (punktu
środkowego, punktów granicznych – np. w przypadku stanowisk-odcinków doliny strumienia);
93
− określenie: ogólnego typu siedliska (zbiorowiska roślinnego, wg umiejętności rozpoznawania, np. las liściasty, grąd, ols, wilgotna łąka, murawa napiaskowa) i informacji
o rzeźbie terenu (np. północne zbocze doliny); zapis danych w uwagach;
− rozpoznawanie gatunków roślin, zapisywanie ich nazw (najczęściej naukowych w języku łacińskim) i obserwowanie liczby osobników przemieszczania się w granicach stanowiska;
− zbiór okazów roślin niezidentyfikowanych w terenie;
UWAGA: oczywiste jest, że zbiór okazów gatunków cennych do weryfikacji oznaczenia
musi być ograniczony do minimum; w przypadku gatunków objętych ochroną prawną
zbiór, posiadanie i przetrzymywanie okazów jest możliwy tylko na podstawie uzyskanych wcześniej odpowiednich zezwoleń (por. Rozdz. 1.4);
− kartowanie rozmieszczenia gatunków cennych (zaznaczanie sygnatury i kodu na wydruku mapy i zapisywanie kodowanych punktów przy pomocy odbiornika GPS);
− ocena liczebności poszczególnych gatunków w granicach stanowiska, po zakończeniu
spisu.
Zbiór rośliny niezidentyfikowanej w terenie powinien obejmować cały okaz, ponieważ
cechy diagnostyczne mogą dotyczyć nie tylko budowy części nadziemnych (łodygi, liści,
kwiatów, owoców), lecz także podziemnych (np.: bulw korzeniowych, kłączy). Częstym
błędem jest zebranie okazu bez dolnych części, np. tzw. liści odziomkowych, przyziemnej
rozety liści lub rozłogów (Drobnik 2007). Jeżeli weryfikacja ma polegać na rozróżnieniu
dwóch dobrze znanych gatunków, charakteryzujących się innym wykształceniem drobnych
elementów kwiatu, można zebrać tylko kilka kwiatów w wymaganym stadium rozwoju.
Używanie metalowych, drewnianych lub innych prasek terenowych oraz arkuszy papieru
jest kłopotliwe, chociaż wpływa na lepsze zachowanie kształtów zebranych roślin (Drobnik 2007). Na potrzeby wykonywania ekspertyz przyrodniczych okazy umieszcza się luźno
w foliowym worku, często z kilkoma innymi roślinami z tego samego stanowiska. Konieczne jest dołączenie etykiety roboczej z numerem stanowiska, datą zbioru i przypuszczalną
nazwą gatunku (taką sama jaką umieszczono w formularzu spisu florystycznego).
Najlepsze efekty daje oznaczanie świeżo zebranych materiałów. Jeżeli nie ma takiej możliwości, trzeba jednak założyć okazy zielnikowe do wysuszenia, korzystając z praski bibuły
lub papieru gazetowego. Okazy mokre muszą być kilkakrotnie przekładane. Oznaczanie
materiałów zasuszonych może wymagać namoczenia niektórych elementów, np. preparowanie kwiatów możliwe jest po krótkim rozgotowaniu. Uporządkowane okazy przyklejone
na arkusz i zaopatrzone w etykietę z ważnymi informacjami (nazwa gatunku, stanowisko,
siedlisko, data zbioru, imię i nazwisko osoby, która zebrała i oznaczyła okaz) mogą służyć
jako materiały porównawcze w przyszłości (por. Drobnik 2007).
Wyniki oznaczania należy wprowadzić do formularzy odpowiednich spisów florystycznych.
Lista florystyczna
Inwentaryzacja roślin kończy się zestawieniem roboczej (surowej) i następnie uporządkowanej listy gatunków, na podstawie danych z formularzy spisów florystycznych. Najwygodniejszą formą listy jest tabela w arkuszu programu Excel, ułatwiająca zliczenia i filtrowanie
znacznej ilości danych, zgromadzonych w terenie (np. flora naczyniowa obszaru o średniej
94
wielkości, np. około 150 ha, podzielonego na 20 zróżnicowanego siedliskowo stanowisk
może liczyć około 300–400 gatunków).
W pierwszej kolumnie tabeli znajdzie się alfabetyczny wykaz gatunków roślin (bez podziału na grupy systematyczne), a w następnych – dane z kolejnych stanowisk, w postaci szacunkowego określenia liczebności, wyrażonego literowo lub zamiennie – liczbowo,
w skali: od 1 do 5 (por. Tabela 7). Brak gatunku w danym spisie można przedstawić jako
„0”, ale wygodniej jest zostawić puste miejsce, bez żadnego znaku. Ułatwi to zliczenia
w wierszach i kolumnach, przy pomocy funkcji arkusza Excel: „ile niepustych”. Najważniejsza jest częstość gatunku – liczba stanowisk, na których został stwierdzony w badanym
terenie, uzyskana ze zliczenia w wierszach tabeli. Zliczenie w kolumnach przedstawia liczbę gatunków (bogactwo gatunkowe) na stanowisku.
W przypadku, kiedy flora badanych stanowisk charakteryzuje się wyraźną sezonowością
(np. w żyznych lasach liściastych) dla jednego stanowiska wykonane zostają dwa spisy,
w czasie wiosennego aspektu geofitów z zawilcem gajowym Anemone nemorosa i w optimum wegetacji, latem. Podczas umieszczania informacji w tabeli florystycznej dane są
łączone i dla gatunku, który wystąpił w obydwu spisach z różną obfitością (liczebnością),
wpisywana jest wyższa wartość.
Podczas porządkowania tabeli konieczna jest weryfikacja poprawności nazewnictwa.
Podstawowym źródłem nomenklatury botanicznej w Polsce jest lista krytyczna (checklist)
roślin kwiatowych i paprotników (aktualna: Mirek i in. 2002), która pozwala na zamianę
różnych nazw synonimicznych (uzyskanych np. podczas oznaczania) na aktualnie obowiązujące. Używane są naukowe nazwy gatunków w języku łacińskim, łącznie z nazwiskiem
(skrótem nazwiska, np. L – Linnaeus) autora obowiązującej diagnozy gatunku, tzw. cytatem
(nazwisko autora wcześniejszej, nieaktualnej diagnozy umieszczone jest w nawiasie). Nazwy polskie wprowadza się jako dodatkowe (np. w opracowaniach dla praktyki). Nazwę łacińską podaje się kursywą, pozostałe elementy (autor, nazwa polska i skróty: cfr. sp., subsp.)
– zwykłą czcionką. Nazwy rodzajowe w języku polskim mogą być pisane z dużej lub małej
litery, ale według jednego wzoru w zestawieniu.
Abies alba Mill. – jodła pospolita
Acer platanoides L. – klon zwyczajny
Alnus glutinosa (L.) Gaertn. – olsza czarna
A. incana (L.) Moench – olsza szara
Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm. – trybula leśna
Brachypodium sylvaticum (Huds.) P. Beauv. – kłosownica leśna
sp. (species) – okaz oznaczony tylko do rodzaju, np. Viola sp. = gatunek z rodzaju Viola;
subsp. (subspecies) – podgatunek;
cf., cfr., aff. = „podobny do ...”, „zbliżony do…”, np. Circaea cf. intermedia Ehrh.
Lista florystyczna może być opracowana w formie listy zbiorczej (np. do wydruku),
która dla każdego gatunku podaje liczbę stanowisk i ich numery w krótszej, „ściągniętej”
formie. W tej formie trudno jest jednak przedstawić informacje o liczebności gatunków.
Gatunek 1 – 15 stan.: 1, 5, 7–11, 14...
Gatunek 2 – 12 stan.: 2, 4, 7, 9–15...
Gatunek 3 – 2 stan.: 1, 2.
95
Dokumentację inwentaryzacji flory stanowi lista zbiorcza (plik lub wydruk) lub uporządkowana tabela listy florystycznej (bazy gatunków), w wersji elektronicznej. Po zapisaniu oryginalnego pliku przygotowana tabela Excel jest źródłem danych do waloryzacji flory
badanego obiektu.
Waloryzacja flory
Tabelę (bazę danych) w programie Excel, utworzoną jako dokumentacja inwentaryzacji
florystycznej, można łatwo przekształcać podczas waloryzacji flory, m.in. dodając lub
usuwając odpowiednie kolumny lub wersy. Pierwszym, porządkowym etapem waloryzacji (różnicowania) gatunków jest określenie klasy frekwencji (częstości) występowania
na podstawie liczby stanowisk na których stwierdzono dany gatunek i przyjętej skali frekwencji (Tabela 8).
Tabela 8. Przykładowa skala frekwencji (częstości) gatunku na badanym terenie
Symbol
I
II
III
IV
V
Klasa częstości
Bardzo rzadki
Rzadki
Dość częsty
Częsty
Pospolity
Udział stanowisk
[% ]
Liczba
stanowisk
<5
5,0 – 15.0
15,1 – 30,0
30,1 – 70,0
70,1 – 100
2
3–6
7 – 12
13 – 28
29 – 40
Po dodaniu kolumn, np. według układu w Karcie pracy 4.2. do waloryzacji flory, należy
wyszukać, które ze stwierdzonych gatunków należą do wyróżnianych grup roślin cennych
i roślin obcych. Jeśli istnieją odpowiednie dane o mchach i wątrobowcach, można je dołączyć w oddzielnej grupie informacji (por. Karta pracy 4.2.).
Można skorzystać ze sposobu zapisu poszczególnych kategorii oraz danych o przynależności gatunków w pomocniczych listach w Rozdz. 5.1., 5.6., lub w przypadku gatunków
spoza tych list – w oparciu o oryginalne źródła klasyfikacji gatunków, umieszczone pod
tabelami zestawień. Dla gatunków Europejskiej Sieci Natura 2000 należy podać cyfrowy
kod gatunku i nr załącznika Dyrektywy Siedliskowej (np. 4068II ), dla gatunków objętych
ochroną gatunkową – rodzaj ochrony (ścisła, częściowa; ochrona ścisła strefowa, gatunek
wymagający ochrony czynnej), dla gatunków ginących w Polsce kategorie zagrożenia, przy
czym należy zwrócić uwagę na zastosowanie innych (nowszych i starszych) systemów kategorii IUCN w Czerwonej Księdze Roślin (Zarzycki, Kaźmierczakowa 2001) i Czerwonej
Liście Roślin (Mirek i in. 2006), m.in. dla: roślin naczyniowych (Zarzycki, Szeląg 2006),
i wątrobowców (Klama 2006); [dla mchów (Ochyra 1992), czasem zamiennie stosowane
jest opracowanie Żarnowca i in. (2004)].
W grupie roślin cennych, rzadkich w regionie północno-wschodniej Polski na uwagę zasługują m.in. gatunki górskie. Rośliny o takim charakterze związane są najczęściej z wąskimi
dolinami małych cieków, gdzie na dnie, podobnie jak w dolinach górskich zalega chłodne
i wilgotne powietrze (Zając 1996, por. atlas-lista). Występowanie w tym regionie innych grup
interesujących, rzadkich gatunków (np. reliktów polodowcowych na torfowiskach, gatunków
96
z ciepłolubnych muraw) omawia Polakowski (1963). Informacji o ich aktualnym rozmieszczeniu można szukać w Atlasie Rozmieszczenia Roślin Naczyniowych Polski (ATPOL).
Warto również skorzystać z artykułów naukowych poświęconym ginącym gatunkom z różnych grup siedlik oraz monografii botanicznych, które zwracają uwagę na gatunki rzadkie
(por. źródła podane w przeglądzie piśmiennictwa w Rozdz. 1.5. – Gatunki i siedliska rzadkie i inne interesujące). Na potrzeby waloryzacji przyrodniczych należy także wyróżnić
antropofity = gatunki obce dla flory Polski (w tym antropofity inwazyjne (Tokarska-Guzik
i in. 2012), a także (nieliczne) gatunków rodzime, obce regionalnie w północno-wschodniej
części Polski, np. modrzew europejski (por. Rozdz. 5.6.).
Tabelę – dokumentację waloryzacji flory na badanym terenie uzyskamy, pozostawiając
w nowo zapisanym pliku, tylko wersy z gatunkami, które należą przynajmniej do jednej
z wyszukiwanych kategorii oraz kolumny z tymi kategoriami, a także kolumny z liczbą
stanowisk i z klasą (stopniem) frekwencji. Można także utworzyć dodatkową kolumnę zawierającą uwagi o obfitości (liczebności) gatunku (por. Karta pracy 4.2.).
Załącznikami do tego dokumentu są mapy (analogowe lub cyfrowe): rozmieszczenia cennych gatunków roślin na badanym terenie i oddzielnie – rozmieszczenia gatunków obcych.
W przypadku opracowania mapy numerycznej w standardzie SDGIS lub standardzie platformy PIK (por. Rozdz. 1.7.) wybór sygnatur i kodów dla gatunków jest ściśle określony.
W wielu waloryzacjach przyrodniczych, zwłaszcza w planach ochrony wymagane jest
opracowanie zaleceń ochronnych (operatu ochrony) dla wszystkich cennych elementów flory, lub rzadziej, tylko dla wybranych, o najwyższych w wartościach, np. wszystkich stwierdzonych gatunków Natura 2000, gatunków objętych ścisłą ochroną gatunkową, gatunków
z Czerwonej Księgi Roślin i gatunków o najwyższych kategoriach zagrożenia Czerwonej
Listy Roślin. Przygotowywane są również specjalne zalecenia dla gatunków obcych, obniżające zagrożenie lokalnej flory przez te rośliny.
Operat ochrony dla gatunków cennych powinien objąć ocenę ich stanu zagrożenia (na
podstawie frekwencji i obfitości, a także np. stopnia zniekształcenia siedlisk w których
występują) oraz określenie rodzaju, lokalizacji i częstotliwości wykonywania zabiegów
ochronnych. Przykłady zaleceń ochronnych dla wielu gatunków leśnych podają np. Kujawa-Pawlaczyk i Pawlaczyk (2003). W oparciu o frekwencję, liczebność i rozmieszczenie
gatunków obcych można określić zagrożenie lokalnej flory przez ten gatunek i zalecić monitoring i mechaniczne lub chemiczne usuwanie osobników na określonych stanowiskach,
w wyznaczonym odstępie czasowym.
Karta pracy 4.2. zawiera propozycję układu informacji do takich zaleceń, w odniesieniu
do poszczególnych stanowisk gatunku. W takim przypadku wykorzystywane muszą być
bardziej szczegółowe dane np. dotyczące obfitości (liczebności), z oryginalnej tabeli-bazy.
Odrębnym zagadnieniem jest ocena stanu ochrony dla stwierdzonych na badanym terenie
gatunków roślin chronionych Dyrektywą Siedliskową, o ile jest to wymagane w zakresie waloryzacji (zawsze w ramach planów zadań ochronnych dla obszarów siedliskowych Natura
2000, nieobowiązkowo i rzadko np. w przypadku planu ochrony rezerwatu). Na obszarze
północno-wschodniej części Polski znane są stanowiska niewielkiej grupy gatunków z Załącznika II (10 gatunków roślin naczyniowych i 3 gatunki mchów), liczniejsze są rośliny
ujęte w Zał. V (por. lista w Rozdz. 5.1.). Szczegółową metodykę dla każdego gatunku można
znaleźć w poradnikach monitoringu, dostępnych m.in. w formie elektronicznej (por. wykaz
w Rozdz. 1.5.). Określany jest stan ochrony gatunku na stanowisku i na poziomie obszaru.
97
Ocena stanu ochrony gatunku na stanowisku jest wykonywana w oparciu o trzy parametry: stan populacji, stan siedliska oraz perspektywy ochrony. Stan parametrów
populacji i siedliska określa się na podstawie wielu specjalne dobranych wskaźników,
dostosowanych do biologii i ekologii gatunku, wrażliwych na różne czynniki naturalne
i antropogeniczne. Perspektywy ochrony wynikają z powiązania stanu populacji i siedliska z aktualnymi i przyszłymi oddziaływaniami (zagrożeniami). Do ocen cząstkowych
stosowana jest skala czterostopniowa (stan: właściwy – FV, niezadawalający – U1, zły
– U2, nieznany – XX).
Ocena ogólna na stanowisku jest bardzo restrykcyjna, równa najniższej z ocen trzech
parametrów (populacji, siedliska i perspektyw ochrony):
− 3 oceny FV (lub 2 oceny FV i 1 ocena XX) – ocena ogólna FV;
− 1 lub więcej ocen U1 – ocena ogólna U1;
− 1 lub więcej ocen U2 – ocena ogólna U2.
Podczas oceny ogólnej w obszarze, przyjmuje się, że jeśli powyżej 50% stanowisk uzyskuje ocenę FV i brak stanowisk ocenionych na U2, to ocena ogólna dla obszaru wynosi FV.
Jeśli przeważają oceny U2, to bez względu na wyniki z pozostałych stanowisk ocena ogólna
dla obszaru również jest U2. Pozostałe możliwe kombinacje prowadzą do oceny U1.
Inwentaryzacja i waloryzacja dendroflory
Uzupełnieniem zbioru informacji do oceny wartości przyrodniczej badanego obiektu jest
inwentaryzacja dendroflory, tzn. wyszukanie i udokumentowanie występowania starych
drzew o wymiarach pomnikowych lub zbliżonych do pomnikowych (por. Tabela 9). Sędziwe drzewa mogą pełnić ważne role biocenotyczne w zbiorowiskach leśnych, m.in. często zawierają próchnowiska zasiedlone przez wyspecjalizowane, ginące ksylobiontyczne
bezkręgowce, ich drewno jest miejscem życia chronionych grzybów pasożytniczych, kora
stanowi podłoże dla zagrożonych mchów i porostów epifitycznych, a w koronach gniazdują
rzadkie i chronione ptaki leśne (np. na starych grabach w lasach grądowych – muchołówka
mała, na dębach i sosnach w różnych zbiorowiskach – duże ptaki drapieżne objęte ochrona
strefową). W terenie otwartym, poza lasami rodzaje funkcji starych drzew są podobne, ale
zestawy gatunków organizmów „korzystających” inne, mniej wyspecjalizowane.
Do zestawienia danych o występowaniu cennych okazów dendroflory można zastosować formularz Karty pracy 4.3. Dokumentacja powinna zawierać informacje o drzewie:
nazwę gatunkową, jego wysokość (zmierzoną przy użyciu sprzętu i metod opisanych
w Rozdz. 1.8.), długość obwodu pnia na wysokości 1,3 m od gruntu (pomiar przy pomocy
taśmy) lub średnicy pnia na tej wysokości, tzw. pierśnicy (pomiar przy pomocy średnicomierza używanego w leśnictwie, tzw. klupy). Ważny jest opis stanu zdrowotnego drzewa
(por. poniżej skalę wg Pacyniaka 1992), jego formy i innych cech.
Stan zdrowotny drzewa (wg Pacyniaka 1992, zmienione).
1. korona i pień zdrowe, bez ubytków i obecności szkodników,
2. częściowo obumierające cieńsze gałązki w wierzchołkowej partii korony; pojedyncze
szkodniki,
3. korona lub pień obumarłe w 50%; pień w znacznym stopniu zaatakowany przez szkodniki,
4. korona lub pień obumarłe w 70%; pień z dużymi ubytkami,
5. korona lub pień obumarłe w 70% i pień z licznymi dziuplami lub drzewo martwe.
98
Tabela 9. Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony pomnikowej – wartości obwodów na wysokości
130 cm od gruntu (w cm) – orientacyjne dolne granice
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Brzoza brodawkowata
Buk pospolity
* Choina kanadyjska
* Cyprysiki
Czeremcha zwyczajna
Dąb bezszypułkowy
Dąb szypułkowy
* Dąb czerwony
Grab pospolity
Jałowiec pospolity
Jarząb pospolity
Jesion wyniosły
Jodła pospolita
* Kasztanowiec zwyczajny
Klon jawor
Klon polny
Klon zwyczajny
Leszczyna pospolita
Lipa drobnolistna
Modrzew europejski
Olsza czarna
* Robinia akacjowa
* Sosna czarna
Sosna zwyczajna
* Sosna wejmutka
Szakłak pospolity
Świerk pospolity
Topola biała
Topola czarna
Topola osika
Wiąz górski
Wiąz polny
Wiąz szypułkowy
Wierzba biała
Wierzba krucha
Wierzba iwa
* Żywotniki
Betula pendula
Fagus sylvatica
Tsuga canadensis
Chamaecyparis ssp.
Padus avium
Quercus petraea
Quercus robur
Quercus rubra
Carpinus betulus
Juniperus communis
Sorbus aucuparia
Fraxinus excelsior
Abies alba
Aesculus hippocastanum
Acer pseudoplatanus
Acer campestre
Acer platanoides
Corylus avellana
Tilia cordata
Larix decidua
Alnus nigra
Robinia pseudoacacia
Pinus nigra
Pinus sylvestris
Pinus strobus
Rhamnus cathartica
Picea abies
Populus alba
Populus nigra
Populus tremula
Ulmus glabra
Ulmus minor
Ulmus laevis
Salix alba
Salix fragilis
Salix caprea
Thuja spp.
Obowiązujące
obecnie w Lasach
Państowych1
220
310
100
310
380
200
160
250
310
250
160
220
100
310
310
310
100
310
380
380
220
220
220
220
310
310
310
-
Proponowane dla
obszarów poza
lasami2
200
300
200
100
300
300
300
200
75
100
250
250
300
225
225
225
wszystkie drzewiaste
300
250
225
300
275
275
wszystkie drzewiaste
275
400
400
200
225
225
225
300
300
300
100
Instrukcja sporządzania programu ochrony przyrody w nadleśnictwie. Załącznik nr 11 do Instrukcji Urządzania Lasu, Warszawa 1996
2
Ruciński P. 1998. Motywy i kryteria uznawania tworów przyrody za pomniki. Las Polski 23: 7–10
* gatunek obcy w Polsce
1
99
Dane o lokalizacji drzewa obejmują m.in. leśnictwo, nr oddziału i pododdziału (na terenie nieleśnym – nazwę gminy, miejscowości) oraz koordynaty punktu, zapisanego przy
pomocy lokalizatora GPS. Formularz może zawierać podsumowanie inwentaryzacji, podkreślające zróżnicowanie gatunkowe, zakresy wymiarów oraz liczby drzew, osiągających
wymiary pomnikowe i innych cennych okazów niższych wymiarach.
Dokumentację inwentaryzacji i waloryzacji dendroflory na badanym terenie stanowi
wypełniony formularz Karty pracy 4.3 oraz mapa lokalizacji cennych okazów drzew (analogowa lub cyfrowa). Kod punktu-stanowiska może zawierać informację o lokalizacji, gatunku i obwodzie drzewa (w cm), np. Lipowo157a-Lp320.
W przypadku stwierdzenia okazów o wymiarach pomnikowych warto przygotować formalne wnioski do odpowiedniej terytorialnie Rady Gminy o utworzenia obiektów chronionych – pomników przyrody. Umieszczenie informacji w ekspertyzie nie pociaga za sobą
żadnych skutków w tym zakresie.
Podsumowanie waloryzacji flory
Inwentaryzacja i waloryzacja flory badanego obszaru wymagają liczbowego podsumowania i końcowej opisowej oceny. Można do tego celu wykorzystać układ informacji zaproponowany w Karcie pracy 4.4., traktując jako porządkowe tradycyjne zestawienie liczby
gatunków w każdej z klas frekwencji i ich udział procentowy w badanej florze.
Do celów waloryzacji konieczne jest podanie następujących informacji:
− liczba wszystkich stwierdzonych gatunków roślin naczyniowych (dodatkowo np. mszaków);
− liczba i procentowy udział w badanej florze naczyniowej gatunków cennych:
− chronionych w Unii Europejskiej jako gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000),
− prawnie chronionych w Polsce (gatunki objęte ochroną ścisłą, częściową oraz strefową),
− zagrożonych (z Czerwonej Księgi Roślin, z Czerwonej Listy Roślin);
− liczba i procentowy udział w badanej florze naczyniowej gatunków obcych.
Ocena naturalności flory może być rozbudowana o analizę liczby i udziału procentowego we florze następujących grup gatunków [wg danych w opracowaniach Mirka i in. (2002)
oraz Tokarskiej-Guzik i in. (2011)]:
− gatunki rodzime (native plants)
− spontaneofity niesynantropijne – gatunki rodzime występujące tylko na siedliskach
naturalnych;
− apofity (spontaneofity synantropijne) – gatunki rodzime występujące na siedliskach naturalnych, półnaturalnych, a także antropogenicznych (por. np. Zając, Zając
1992);
− gatunki obce – antropofity (alien plants).
100
Dla flory dużego badanego obszaru, na którym występują zarówno siedliska, naturalne,
półnaturalne i antropogeniczne można obliczyć współczynnik synantropizacji flory, według
wzoru umieszczonego poniżej:
S=
apofity + antropofity
wszystkie stwierdzone gatunki
x
100%
W przypadku niewielkiego rezerwatu leśnego, gdzie występują prawie wyłącznie siedliska naturalne, również można użyć podanego wzoru, ze względu na wnikające wzdłuż ścieżek apofity, np. łąkowe. Można się także spotkać z wyróżnieniem wśród roślin rodzimych
gatunków typowych dla siedliska i gatunków „obcych siedliskowo”, np. łąkowych.
Rozdział powinien również zawierać opis walorów dendroflory, uwzględniający zróżnicowanie gatunkowe cennych elementów, informacje o ich rozmieszczeniu i podkreślający
udział drzew o wymiarach kwalifikujących do powołania pomnika przyrody.
Podsumowanie i wnioski umieszczone na końcu powinny objąć informacje o grupach
najcenniejszych gatunków oraz opis cech szczególnych, wyróżniających badaną florę,
związanych np. z obecnością specjalnych, rzadkich siedlisk, dobrym stanem zachowania
niektórych typów siedlisk. Bardzo ważne jest zwięzłe omówienie zidentyfikowanych zagrożeńważnych gatunków, flory wybranych siedlisk lub określonych stanowisk i wskazanie
możliwych działań naprawczych.
Piśmiennictwo
Drobnik J. 2007. Zielnik i zielnikoznawstwo. Wydawnictwo Naukowe PWN, 293 ss.
Faliński J. B. 1990. Kartografia geobotaniczna. Tom 2. Kartografia fitosocjologiczna. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, Warszawa – Wrocław, 283 ss.
Głąb M. 2003. Flora i ekologia porostów lasów olszowych na wybranych stanowiskach w dolinie rzeki
Liwy (Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego). Praca magisterska wykonana w Katedrze Botaniki
i Ochrony Przyrody Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, mscr., 78 ss.
Klama H. 2006. Czerwona lista wątrobowców i glewików w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda
W., Szeląg Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN,
Kraków, s. 21–34.
Kujawa-Pawlaczyk J., Pawlaczyk P. 2003. Ochrona rzadkich i zagrożonych roślin w lasach. Wydawnictwa
Klubu Przyrodników, Świebodzin, 116 ss.
Kurowski J. K. (red) 2001. Szata roślinna Lasu Łagiewnickiego w Łodzi. Wydział Ochrony Środowiska
Urzędu Miasta Łodzi, Katedra Geobotaniki i Ekologii Roślin Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 182 ss.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. 2002. Flowering plants and pteridophytes of Poland. A
checklist. W: Mirek Z. (red.), Biodiversity of Poland 1: 1–442. W. Szafer Institute of Botany, Polish
Academy of Science, Kraków, 442 ss.
Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, Instytut
Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, 99 ss.
Ochyra R. 1992. Czerwona lista mchów zagrożonych w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W.,
Heinrich Z. (red.), Lista roślin zagrożonych w Polsce, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków,
s. 79–85.
Pacyniak C. 1992. Najstarsze drzewa w Polsce. Przewodnik. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa,
204 ss.
Polakowski B. 1963. Stosunki geobotaniczne Pomorza Wschodniego. Zeszyty WSR w Olsztynie 15: 1–167.
Prelewska A. 2003. Flora i ekologia porostów lasów olszowych na wybranych stanowiskach w dolinie
rzeki Liwy (Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego). Praca magisterska wykonana w Katedrze Botaniki i Ochrony Przyrody Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, mscr., 92 ss.
101
Rutkowski L. 2005 (i kolejne wydania). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. 2,
zmienione.Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa, 816 ss.
Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M., Zając A., Urbisz A, Danielewicz W., Hołdyński Cz. 2012. Rośliny
obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Generalna
Dyrekcja Ochrony Środowiska, Warszawa, 197 ss.
Zając M. 1996. Mountain vascular plants in the Polish lowlands. Polish Bot. Stud. 11: 1–92.
Zając M., Zając A. 1992. A tentative list of segetal and ruderal apophytes in Poland. Prowizoryczna lista
apofitów segetalnych i ruderalnych w Polsce. Zesz. Nauk. UJ, Prac. Bot.24: 7–21.
Zając A., Zając M. (red.) 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Pracownia Chorologii
Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 715 ss.
Zarzycki K., Kaźmierczakowa R. (red.) 2001. Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków; 664 ss.
Zarzycki K., Szeląg Z. 2006. Czerwona lista roślin naczyniowych w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K.,
Wojewoda W., Szeląg Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, s. 9–20. Instytut Botaniki im.
W. Szafera PAN, Kraków.
Żarnowiec J., Stebel A., Ochyra R. 2004. Threatened moss species in the Polish Carpathians in the light of
a new Red list of mosses in Poland. W: Stebel A., Ochyra R. (red.), Bryological studies in the Western
Carpathians. Sorus, Poznań, s. 9–28.
3.1.2. Waloryzacja roślinności i siedlisk przyrodniczych
Roślinność a siedliska przyrodnicze
Ekosystem obejmuje organizmy żywe (biocenozę, m in. fitocenozę i zoocenozę) oraz ogół
czynników fizycznych (abiotycznych,) tworzących ich siedlisko. Siedlisko określają warunki glebowe (odczyn, żyzność i uwilgotnienie, kształtowane m.in. przez podłoże geologiczne) oraz warunki klimatyczne, zależne głównie od położenia geograficznego (długości
i szerokości geograficznej, wysokości n.p.m) (Pawłowski 1972).
Fitocenoza jest ekologicznie zorganizowaną wspólnotą życiową populacji różnych gatunków roślin, posiada określony skład gatunkowy i strukturę wewnętrzną. Skład gatunkowy fitocenozy jest uzależniony od kompleksu współdziałających czynników siedliskowych,
natomiast o strukturze, czyli wzajemnym rozmieszczeniu i liczebności przedstawicieli poszczególnych gatunków roślin decydują interakcje pomiędzy osobnikami, przede wszystkim
o charakterze konkurencji (międzygatunkowej i wewnątrzgatunkowej) (Dzwonko 2007; Matuszkiewicz 2008).
Fitocenoza jest podstawową jednostką roślinności, realnie istniejącym konkretnym zbiorowiskiem roślinnym (płatem roślinności), zajmującym konkretną, rzeczywistą powierzchnię. W podobnych warunkach ekologicznych, biogeograficznych i historycznych powstają
podobne fitocenozy. Ich wspólne cechy można opisać jako pewien model – typ fitocenozy,
abstrakcyjną jednostkę roślinności – zbiorowisko roślinne w ścisłym znaczeniu (Dzwonko
2007; Matuszkiewicz 2008).
Rozpoznanie zróżnicowania roślinności, m.in. waloryzacjach przyrodniczych, polega
więc na określeniu zróżnicowania zbiorowisk roślinnych (typów fitocenoz), na podstawie
badań przeprowadzonych w terenie w konkretnych fitocenozach, które trzeba zidentyfikować (przypisać do typu fitocenozy).
Termin „siedlisko przyrodnicze”, wprowadzony w Dyrektywie Siedliskowej ma zupełnie inne znaczenie niż siedlisko w ujęciu ekologicznym. Według definicji podawanej
102
w znowelizowanej w 2012 r. Ustawie o ochronie przyrody: „siedlisko przyrodnicze to obszar
lądowy lub wodny, naturalny, półnaturalny lub antropogeniczny, wyodrębniony w oparciu
o cechy geograficzne, abiotyczne i biotyczne”. Można uznać, że jest to konkretny fragment
przestrzeni, o określonych granicach i powierzchni, obejmujący podłoże geologiczne, glebę, szatę roślinną i faunę. Najbliższym odpowiednikiem siedliska przyrodniczego w ekologii jest biogeocenoza, lub po pewnym uproszczeniu – ekosystem (Pawlaczyk i in. 2003).
Fitocenoza jest więc częścią siedliska przyrodniczego. Typy fitocenoz, czyli zbiorowiska roślinne w randze tzw. zespołów lub ich grup, wyróżnione przy pomocy metodyki fitosocjologicznej zostały uznane jako identyfikatory typów cennych siedlisk przyrodniczych,
chronionych Dyrektywą Siedliskową (por. Rozdz. 1.2.). W przypadku siedlisk leśnych najczęściej jeden zespół roślinny służy do identyfikacji jednego typu lub podtypu siedliska.
Wśród siedlisk nieleśnych identyfikatory fitosocjologiczne są zwykle wyższej rangi, rzędy,
związki, a nawet klasy zespołów roślinnych (system jednostek wyróżnianych w fitosocjologii omówiono w nastepnym podrozdziale). Warto porównać zestawienia cennych typów
siedlisk przyrodniczych umieszczone w Rozdz. 5.4. i wykaz zbiorowisk leśnych w ujęciu
fitosocjologicznym w Rozdz. 5.5.
Rozpoznawanie zbiorowisk roślinnych (typów fitocenoz) wymaga zastosowania specjalnej procedury ich identyfikacji, m.in. związanej z wykonywaniem tzw. zdjęć fitosocjologicznych w terenie i zestawianiem danych w tabelach fitosocjologicznych. Na powierzchni zdjęcia fitosocjologicznego gromadzone są dokładne informacje o pełnym składzie florystycznym i udziale ilościowym poszczególnych gatunków.
Rozpoznawanie typów siedlik przyrodniczych polega wprawdzie na określeniu zbiorowiska roślinnego (lub grupy zbiorowisk) jako identyfikatora siedliska przyrodniczego
i wymaga znajomości flory, ale jest mniej skomplikowane i nie obejmuje zbioru danych
jakościowych i ilościowych o wszystkich gatunkach roślin. Identyfikacja wykonywana jest
bezpośrednio w terenie, na podstawie obserwacji kilku grup ważnych cech, dotyczących:
występowania gatunków diagnostycznych, struktury zbiorowska, głównych cech składu
florystycznego (gatunki dominujące, częste) i uwarunkowań ekologicznych (np. związanych z rzeźbą terenu, obecnością cieków, stopniem uwilgotnienia podłoża).
W waloryzacjach przyrodniczych umiejętność identyfikacji zbiorowisk roślinnych i typów siedlisk przyrodniczych nie są wykorzystywane jednakowo często. Niemal w każdej
waloryzacji, jednym z podstawowych zadań jest rozpoznanie zróżnicowania, rozmieszczenia i stanu ochrony siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000.
Wynika to z prawnego obowiązku utrzymania lub odtworzenia właściwego stanu ich ochrony, podobnie jak w przypadku gatunków, będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty Europejskiej.
O wiele rzadziej, i zwykle dodatkowo, oprócz oceny siedlisk przyrodniczych wykonywana jest waloryzacja roślinności w ujęciu fitosocjologicznym. W ramach przygotowania
planów ochrony lub planów zadań ochronnych Obszarów Specjalnej Ochrony Siedlisk Natura 2000 (PZO dla OSO Natura 2000) badania fitosocjologiczne nie są stosowane. Podobnie,
w przypadku ekspertyz przyrodniczych, związanych z ocenami oddziaływania inwestycji na
środowisko. Wyjątkiem są duże opracowania, np. dotyczące inwestycji drogowych, które
wymagają wariantowania. Ocena potencjalnych szkód przyrodniczych dotyczy wówczas nie
tylko cennych siedlisk przyrodniczych i wymaga dodatkowego rozpoznania roślinności.
Wyróżnienie zbiorowisk roślinnych i określenie ich zagrożeń jest natomiast ważnym
103
elementem planu ochrony rezerwatu, parku narodowego oraz parku krajobrazowego, dla
których równolegle wykonuje się również dokumentację w zakresie ochrony siedlisk
przyrodniczych.
Szerszy opis zasad identyfikacji oraz charakterystyki typów siedlisk przyrodniczych
Natura 2000 występujących w północno-wschodniej części Polski, wraz ze wskazówkami
dotyczącymi zarządzania ich ochroną umieszczono w podręczniku z niniejszej serii (por.
Hołdyński i in. 2013) i innych opracowaniach (np. Hołdyński 2010; strona Wigierskiego
Parku Narodowego http://www.wigry.win.pl/siedliska/). W specjalnych, drukowanych
i elektronicznych, poradnikach ochrony i monitoringu siedlisk Natura 2000 (por.wykazy
w Rozdz. 1.5.), dostępne są szerokie informacje dla wszystkich typów siedlisk występujących w Polsce. Dotyczą one rozpoznawania, rozmieszczenia, ekologii, spotykanych przekształceń, rodzajów zagrożeń i możliwych działań ochronnych, a także szczegółowej metodyki oceny stanu zachowania (z nadaniem stopni FV, U1, U2), niezbędnej do waloryzacji
siedlisk. Interesującym źródłem pomocniczym do rozpoznawania mogą być fotoprzewodniki, które powstały na potrzeby inwentaryzacji leśnych i nieleśnych siedlisk Natura 2000
w PGL Lasy Państwowe w 2007 r. (pliki PDF – Klub Przyrodników http:/www.kp.org.
pl zakładka: Ochrona Przyrody/ Porady i dokumenty, w zestawieniu Lasy: Inwentaryzacja
przyrodnicza Natura 2000 w lasach).
Opisy metod badań fitosocjologicznych, o różnym zakresie można znaleźć w wielu opracowaniach (Pawłowski 1972; Faliński 1990; Wysocki, Sikorski 2002, 2009; Matuszkiewicz
2008; Dzwonko 2007; Korniak, Loro 2013). Wszytkie z nich dotyczą metodyki powszechnie stosowanej w Polsce, według zasad francusko-szwajcarskiej szkoły fitosocjologicznej
Braun-Blanqueta.
Szerokie lub zwęzłe charakterystyki typów zbiorowisk i ich grup zawierają m.in. prace:
Medweckiej-Kornaś i in. (1972), Czerwińskiego 1978; J. M. Matuszkiewicza (2001), W. Matuszkiewicza (2008), Wysockiego i Sikorskiego (2002, 2009); Sokołowskiego (2006), Matuszkiewicza i in. (2012) oraz Witkowskiej-Żuk (2008). Najbardziej aktualny system wszystkich wyróżnianych w Polsce jednostek roślinności i ich krótkie opisy podaje Matuszkiewicz
(2008), natomiast metody, najszerszej i pod kątem naukowym, omawia Dzwonko (2007).
Na potrzeby waloryzacji przyrodniczych, poniżej przedstawiono najważniejsze zagadnienia związane z identyfikacją i kartowaniem zbiorowisk roślinnych oraz waloryzacją roślinności i siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000.
Terminologia fitosocjologiczna i ogólne zasady identyfikacji fitocenoz
Można spotkać się z kilkoma znaczeniami określenia „zbiorowisko roślinne”. Warto na nie
zwrócić uwagę i świadomie stosować. W najszerszym rozumieniu, zbiorowisko roślinne
jest to każde skupienie roślin tworzące przestrzenną całość, np.: „zbiorowisko lasu iglastego”, „zbiorowiska roślinne różnych typów: leśne, torfowiskowe, łąkowe”.
W fitosocjologii termin zbiorowisko roślinne może być zastosowane jako nazwa konkretnej lub abstrakcyjnej jednostki roślinności. W tym pierwszym przypadku, konkretne zbiorowisko roślinne jest odpowiednikiem fitocenozy (płatu roślinności). Zbiorowisko roślinne,
w tzw. ścisłym znaczeniu jest typem fitocenozy, abstrakcyjną jednostką, do której podczas
identyfikacji może być przypisana realnie istniejąca, konkretna fitocenoza (= płat roślinności). Typ fitocenozy jest jednostką typologiczną (fitocenonem), określoną na podstawie
104
charakterystyki grupy fitocenoz o jednakowych cechach, uważanych za ważne typologicznie (Dzwonko 2007).
Określenie zróżnicowania roślinności badanego terenu, polega więc na zaliczeniu obserwowanych w rzeczywistości, odgraniczonych i odmiennych względem siebie płatów
roślinności do odpowiednich zbiorowisk roślinnych (typów fitocenoz), na podstawie zdjęć
fitosocjologicznych, wykonanych na jednej lub kilku powierzchniach próbnych w każdej
rozpoznawanej fitocenozie.
Typy fitocenoz (zbiorowiska roślinne) jako jednostki typologiczne (fitocenony) mogą
mieć różną rangę. Braun-Blanquet stworzył jednocześnie układ systematyczny zbiorowisk
roślinnych, w którym kolejne rangi mają status syntaksonu – jednostki w synaksonomii,
czyli taksonomii zbiorowisk roślinnych (z gr. „syn” = „razem z”, „jednoczesnie z”; dla podkreślenia, że system dotyczy nie gatunków, tylko całych zbiorowisk).
Podstawową rangą i centralną jednostką w systemie fitosocjologicznym jest zespół roślinny (asocjacja). Analogicznie jak w systematyce gatunków podobne zespoły są grupowane w syntaksony wyższej rangi: związki, rzędy i klasy, natomiast w obrębie zespołu
wyróżniane są jednostki niższe, m.in.: podzespoły i warianty. Każda jednostka posiada
sformalizowany opis – diagnozę. Kryterium wyróżniania wszystkich jednostek jest ścisle
florystyczne, oparte na tzw. charakterystycznej kombinacji gatunków, zawierającej gatunki
charakterystyczne wyróżniające i towarzyszące (Dzwonko 2007).
Gatunek charakterystyczny występuje wyłącznie lub prawie wyłącznie w fitocenozach
jednego syntaksonu danej rangi, lub w kilku syntaksonach danej rangi, ale w jednym z wyraźnie wyższą liczebnością lub żywotnością. Gatunkami charakterystycznymi mogą być nie
tylko rośliny naczyniowe, lecz również naziemne mszaki (głównie mchy), rzadziej niektóre
porosty.
Gatunek wyróżniający to gatunek o szerszej amplitudzie ekologicznej, który występuje
w fitocenozach kilku syntaksonów danej rangi, podczas gdy brak go w fitocenozach innych
syntaksonów tej samej rangi. Gatunki wyróżniające pomagają w podzieleniu syntaksonu na
jednostki niższe. W przypadku podzespołu, który nie ma własnych gatunków charakterystycznych, gatunek wyróżniający pełni kluczową funkcję diagnostyczną.
Gatunek towarzyszący posiada szerszą amplitudę ekologiczną i występuje w fitocenozach różnych, odległych syntaksonów. W danym syntaksonie niektóre gatunki towarzyszące
mogą być częstsze niż inne, tzn. mogą wykazywać wysoką stałość w fitocenozach tego syntaksonu. Ich przywiązanie może być wykorzystane jako wspomagająca cecha diagnostyczna. Gatunki towarzyszące o wysokich stopniach stałości są składnikiem charakterystycznej
kombinacji gatunków (Matuszkiewicz 2008).
Poniżej przedstawiono przykładowy, hierarchiczny układ syntaksonów.
Klasa zespołów (Cl. – Class)
Rząd zespołów (O. – Order)
Związek zespołów (All. – Alliance)
Podzwiązek zespołów – Suball. – Suballiance)
ZESPÓŁ (Ass. – Association)
Podzespół (Subass. – Subassociation)
Zespół roślinny (asocjacja) jest podstawowym typem fitocenozy (fitocenonem), ograniczonym terytorialnie i stanowiącym powtarzającą się, charakterystyczną kombinację
105
rosnących razem gatunków roślin, różniącą się od innych zespołów przynajmniej jednym gatunkiem charakterystycznym. W rzeczywistości, podobnie jak osobnik reprezentuje pewien
typ, opisany jako gatunek, zespół roślinny jako jednostka abstrakcyjna w terenie reprezentowany jest przez fitocenozy zespołu = płaty zespołu (konkretne zbiorowisko), np. fitocenoza
(płat, zbiorowisko) subkontynentalnego grądu Tilio cordatae-Carpinetum betuli. W Polsce
stwierdzono do tej pory występowanie 482 zespołów roślinnych (Matuszkiewicz 2008).
Procedurę identyfikacji fitocenoz przedstawiono w podrozdziale poniżej, ogólnie można stwierdzić, że zaliczenie danej fitocenozy (płatu roślinności) do zespołu roślinnego
wymaga zgodności ze skróconą diagnozą tego zespołu, tj. charakterystyczną kombinacją
gatunków – Characteristic Species Combination (ChSC Ass.), która może być zapisana
poniższą formułą:
ChSC (Ass.) = ChAss. + ChAll.+ ChO. + ChCl. + D + Comp. IV–V
Ch – gatunek charakterystyczny (character species)
D – gatunek wyróżniający (differential species
Comp. IV–V – gatunki towarzyszące (companions) – o wysokich stopniach stałości (IV, V)
Zasady wyróżniania, publikowania i nazywania syntaksonów określa Międzynarodowy
Kodeks Nomenklatury Fitosocjologicznej (Weber i in. 2000). Nazwy jednostek syntaksonomicznych tworzone są od łacińskich nazw roślin, jednego lub dwóch gatunków, połączonych
zgodnie z zasadami języka łacińskiego. Dodanie do rdzenia nazwy rodzajowej odpowiedniej
końcówki wyróżnia syntaksony określonej rangi. Druga (przymiotnikowa) część nazwy gatunku nie zawsze jest podawana. W nazwie podzespołu końcówka –etosum umieszczona jest
w dodatkowej nazwie gatunku wyróżniającego (Dzwonko 2007; Matuszkiewicz 2008).
Klasa – etea Rząd
– etalia Związek – ion ZESPÓŁ – etum Podzespół
– etosum
Querco-Fagetea, Salicetea purpureae, Vacinio-Piceetea;
Quercetalia pubescenti-petreae, Fagetalia sylvaticae;
Alno-Ulmion, Carpinion, Fagion;
Stellario-Carpinetum, Tilio-Carpinetum;
Galio odorati-Fagetum, Luzulo pilosae-Fagetum;
Tilio-Carpinetum stachyetosum sylvatici.
W różnych, roboczych zestawieniach stosowane są skrócone nazwy, jak podano powyżej,
natomiast w ostatecznym, dokumentacyjnym wykazie syntaksonomicznym należy umieścić
pełne nazwy, zawierające również nazwisko autora (lub skrót nazwiska) pierwszej diagnozy
i rok opublikowania tej diagnozy (tzw. cytat, podobnie jak dla gatunków, por. Rozdz. 3.1.1.),
np. Stellario holosteae-Carpinetum betuli Oberd. 1957, Tilio cordatae-Carpinetum betuli
Tracz. 1962. Jeżeli nazwa została zmieniona w trakcie rewizji syntaksonomicznej, cytat
zawiera nazwiska obydwu autorów, np. Galio odorati-Fagenion (R.Tx. 1955) Th. Müller
1992. W przypadku wątpliwości natury formalno-syntaksonomicznej zamiast nazwy zespołu używa się zapisu uproszczonego, bez nadania rangi, np: zbiorowisko Betula pubescensThelypteris palustris Czerw. 1972 – sosnowo-brzozowy las bagienny (subborealna brzezina
bagienna) (wg Matuszkiewicza 2008).
Zestawienie syntaksonów wykonywane jest w układzie hierarchicznym i zwykle zawiera
tylko nazwy łacińskie, ewentualnie polskie nazwy tylko dla zespołów. Przykładowy wykaz
syntaksonomiczny dla zbiorowisk leśnych występujących w północno-wschodniej części
106
Polski umieszczono w Rozdz. 5.5. (zestawienie zawiera pomocnicze opisy dla wyższych
jednostek).
Układ klas zespołów w wykazie syntaksonomicznym nie jest przypadkowy, lecz wynika z przyjętej przez Braun-Blanqueta zasady progresji socjologicznej, czyli zgodnie ze stopniowym wzrostem organizacji i skomplikowania zbiorowisk (Dzwonko 2007). W waloryzacjach przyrodniczych przyjęte jest stosowanie układu jednostek syntaksonomicznych według
przewodnika do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski (Matuszkiewicz 2008). Zasadniczo
układ ten jest uporządkowany od klas zbiorowisk jednowarstwowych, m.in. zbiorowisk rzęs
na powierzchni wód stojących lub wolno płynących (klasa zespołów Lemnetea minoris) do
wielowarstwowych zbiorowisk żyznych lasów liściastych (klasa zespołów Querco-Fagetea),
ale jak podkreśla autor, kolejność niektórych klas wynika z ich łączenia w grupy fizjonomiczno-ekologiczne w celach przeglądowych, nie systematycznych (por. Matuszkiewicz 2008).
Inwentaryzacja roślinności
Celem inwentaryzacji roślinności, jest rozpoznanie zróżnicowania zbiorowisk roślinnych
oraz ich rozmieszczenia na analizowanym terenie. Jeżeli przewidywana jest waloryzacja roślinności, np. pod kątem oceny degeneracji fitocenoz według wybranej skali (por. Korniak,
Loro 2013), podczas prac inwentaryzacyjnych muszą być zebrane odpowiednie informacje.
Zbadanie zróżnicowania zbiorowisk polega na wykonywaniu zdjęć fitosocjologicznych
w odmiennych fitocenozach (płatach roślinności) i określeniu ich przynależności synaksonomicznej, najczęściej w randze zespołu roślinnego. Identyfikacja wykonywana jest najczęściej po zestawieniu grupy zdjęć z jednego rodzaju fitocenoz w tabeli fitosocjologicznej. Efektem tej części prac jest lista stwierdzonych zespołów w postaci hierarchicznego
wykazu syntaksonomicznego (por. wykaz w Rozdz. 5.5.), przygotowanego według zasad
omówionych wyżej.
Inwentaryzacja roślinności w uproszczonej formie nie obejmuje szczegółowego rozmieszczenia zbiorowisk. W takim przypadku, dokumentacja, oprócz wykazu syntaksonomicznego i tabel fitosocjologicznych może zawierać mapę przedstawiającą lokalizację
zdjęć fitosocjologicznych.
Opracowanie występowania zbiorowisk w formie mapy roślinności, wymaga większego doświadczenia i wieloetapowej pracy w terenie. Jednym z etapów jest szczegółowa
inwentaryzacja roślinności. Podczas kartowania jednocześnie dokumentuje się zróżnicowanie i rozmieszczenie zbiorowisk różnych typów, według przyjętej skali uszczegółowienia (identyfikowane są płaty powyżej określonej wielkości powierzchni). Przygotowanie
mapy roślinności jest pracochłonne, ale daje podstawy do szerokiego wykorzystania zebranych informacji, zwłaszcza zgromadzonych w formie danych geoprzestrzennych (por.
Rozdz. 1.7.). Jeżeli w terenie oceniane są stopnie degeneracji zbiorowisk można wykonać
mapę waloryzacji zbiorowisk. Ważnym aspektem wykorzystania mapy roślinności jest
możliwość jej przetworzenia na mapę siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, w oparciu o występowanie zbiorowisk roślinnych – identyfikatorów
fitosocjologicznych poszczególnych typów siedlisk (Pawlaczyk i in. 2003).
Zarówno, do wykonania inwentaryzacji w uproszczonej formie, jak i szczegółowej (do
kartowania roślinności) niezbędne jest bardzo dobre, wstępne rozpoznanie zróżnicowania
badanego obszaru, na etapie przygotowawczych prac kameralnych (por. Rozdz. 1.4.) oraz
107
podczas rekonesansu w terenie. Niezbędny jest wybór fitocenoz do identyfikacji w taki
sposób, aby zdjęcia przedstawiały rzeczywiste zróżnicowanie roślinności w badanym terenie, tzn. powinny one proporcjonalnie reprezentować różne typy zbiorowisk (Dzwonko
2007). Do celów waloryzacji roślinności, należy zwrócić uwagę na potencjalne miejsca
występowania cennych, rzadkich typów zbiorowisk.
Zdjęcie fitosocjologiczne
Zdjęcie fitosocjologiczne jest specjalnym opisem składu florystycznego, struktury i ogólnych warunków ekologicznych realnie istniejącej fiocenozy, wykonanym na określonej
powierzchni próbnej. Bardzo ważny jest wybór odpowiedniej powierzchni reprezentatywnej, charakteryzującej się jednolitością opisywanych elementów i odpowiednią wielkością.
Granice naturalnych fitocenoz zwykle nie są ostre, ze względu na stopniowe zmiany warunków siedliskowych, m.in. uwilgotnienia gleby (np. wzdłuż powolnie podnoszącej się
terasy w dolinie cieku) lub zmiany oświetlenia (np. w szeregach sukcesyjnych, od zbiorowisk miejsc otwartych przez formacje krzewiaste do zbiorowisk leśnych). Zidentyfikowanie zbiorowisk wymaga umiejscowienia powierzchni próbnych wewnątrz sąsiadujących,
odmiennych płatów, a nie strefie przejścia (ekotonu) pomiędzy nimi. Spełnienie warunku
jednolitości wymaga także wyboru powierzchni próbnej w taki sposób, aby ominąć niewielkie lokalne zagłębienia, zwierzęce ścieżki, itp. nieciągłości.
Powierzchnia reprezentatywna powinna objąć próbę gatunków regularnie występujących w fitocenozie danego typu i jej wielkość minimalna zależy od stopnia skomplikowania struktury i składu fitocenozy. Najczęściej wyznaczane są powierzchnie prostokątne lub
kwadratowe, o następujących wielkościach (por. Dzwonko 2007):
− 5–10 m2 dla zbiorowisk torfowisk, pastwisk i ubogich muraw napiaskowych;
− 10–25(50) m2 dla zbiorowisk szuwarów, łąk, muraw kserotermicznych i wrzosowisk;
− 25–100 m2 dla zbiorowisk segetalnych (chwastów polnych) i ruderalnych (miejsc antropogenicznych), porębowych i zaroślowych;
− 100–500 m2 dla zbiorowisk leśnych.
Na potrzeby identyfikacji danej fitocenozy (płatu roślinności), tzn. określenia do jakiego
należy zespołu, zwykle wykonuje się jedno zdjęcie fitosocjologiczne, rzadziej kilka, jeżeli
fitocenoza zajmuje dużą powierzchnię.
Jeżeli fitocenoza jest wewnętrznie zróżnicowana wykonanie kilku zdjęć, zlokalizowanych w odmiennych fragmentach może wykazać obecność podzespołu typowego (bez
własnych gatunków wyróżniających) oraz innego (innych) podzespołów, identyfikowanych
na podstawie gatunków wyróżniających, np. o odmiennych wymaganiach ekologicznych.
Przykładowo, w dolinach strumieni zbiorowiska grądów lub buczyn mogą występować na
wierzchowinach – w podzespołach ubogich i suchych, typowych – na łagodnych stokach
oraz żyznych, wilgotnych – u podstawy zboczy.
Wartość bioindykacyjna podzespołów jest wyższa niż zespołów, ponieważ mają węższą amplitudę ekologiczną (Matuszkiewicz 2008). W waloryzacjach przyrodniczych znajomość podzespołów można wykorzystać, jeżeli są z tym związane różnice w ich rzadkości
(cenności).
Wykonanie zdjęcia fitosocjologicznego jest tylko w pewnym zakresie podobne do
spisu florystycznego. Badanie roślin odbywa się na zdecydowanie mniejszym obszarze,
108
z zastosowaniem zupełnie innego sposobu wyznaczania udziału poszczególnych gatunków, jako tzw. ilościowości.
Stopnie skali ilościowości (skali pokrywania) Braun-Blanqueta definiują jaką część powierzchni próbnej (zdjęcia fitosocjologicznego) pokrywają wszystkie okazy danego gatunku
łącznie. Określanie ilościowości, oparte jest na wzrokowej ocenie pokrywania powierzchni
przez nadziemne części rośliny, abstrakcyjną techniką „projekcji”, rzutu pionowego na powierzchnię gleby. Zastosowanie skali wymaga umiejętności rozpoznawania roślin w różnych fazach ich rozwoju (np. niekwitnących – młodocianych , wegetatywnych) i obserwacji
ich rozmieszczenia, wielkości, występowania w różnych warstwach.
W skali ilościowości umieszczonej poniżej zastosowano modyfikacje dla stopni „+”
oraz „1” – tzn. przyjęto dodatkową, przydatną w terenie, umowną granicę pomiędzy tymi
stopniami, w wysokości 1%, według porównania skali Braun-Blanqueta ze skalą Londo
(por. Dzwonko 2007). W nawiasie podano średnie procentowe pokrywanie dla każdego
stopnia, w tym dwie wartości przyjmowane umownie (*) (według Tüxena i Ellenberga 1937
– źródło: Dzwonko 2007). Graficzny obraz poniższej skali ilościowości i jej zastosowanie
w przykładowym zdjęciu fitosocjologicznym przedstawiają Ryciny 35 i 36.
5 – pokrywanie 75–100%
(87,5%)
4 – pokrywanie 50–75%
(62,5%)
3 – pokrywanie 25–50%
(37,5%)
2 – pokrywanie 5–25%
(15%)
− liczba osobników duża, pokrywanie małe
− liczba osobników mała, pokrywanie duże
1 – pokrywanie 1–5%
(2,5%)*
+ – pokrywanie <1%
(0,1%)*
− liczba osobników mała, pokrywanie bardzo małe
− liczba osobników bardzo mała, pokrywanie małe
r – pokrywanie znikome, liczba osobników bardzo mała (jeden lub kilka okazów)
Oddzielnie oceniany jest udział gatunków w każdej warstwie zbiorowiska: drzewostanie
= warstwie koron drzew (A), podszycie = warstwie krzewów i podrostu drzew (B), runie =
warstwie zielnej (C) oraz warstwie przyziemnej = warstwie mszystej, mszysto-porostowej
(D). Na żyznych siedliskach w warstwie drzewostanu można czasem wyróżnić kilka pięter
(najczęściej górne i dolne – A1, A2), a także podszytu (B1, B2) (por. Ryc. 37). Zwykle nie
jest wykazywane zróżnicowanie runa, które jednak może być bujne i wielowarstwowe, np.
latem, w łęgach jesionowo-olszowych, widoczna jest głównie pokrzywa zwyczajna, poniżej, której rośnie wiele innych roślin. Do oznakowania warstw, zamiennie stosuje się duże
lub małe litery.
Dla osób początkujących wygodne może być oznakowanie granic powierzchni zdjęcia
fitosocjologicznego dobrze widoczną taśmą (np. plastikową biało-czerwoną taśmą ostrzegawczą) i szacowanie pokrywania kolejnych gatunków techniką dzielenia powierzchni na
„połówki” lub „ćwiartki”, itd. Widząc krawędzie powierzchni można sobie wyobrazić granice np. „ćwiartki” i określać wzrokowo, czy gatunek pokrywa więcej czy mniej niż 25%.
Podobnie z innymi zakresami skali. Najtrudniejsza jest ocena pokrywania poszczególnych
gatunków „powyżej powierzchni ziemi”, zwłaszcza w dwupiętrowym drzewostanie.
109
Określa się również strukturę pionową badanego płatu, tj. wysokość oraz zwarcie każdej warstwy zbiorowiska, czyli procentowe pokrycie wszystkich gatunków roślin razem.
W tym przypadku, czasem łatwiej oszacować „ile pustego” miejsca jest w danej warstwie.
Ponieważ skala jest szacunkowa, warto zwrócić uwagę na możliwe niedokładności, m.in.,
zwarcie w danej warstwie musi opowiadać łącznemu pokrywaniu wszystkich gatunków
w tej warstwie. Można to sprawdzić sumując średnie procentowe pokrycie poszczególnych
gatunków, według wartości przypisanych do poszczególnych stopni ilościowości (por. wyżej). W przypadku wielowarstwowego runa dopuszcza się przekroczenie wartości 100%.
W waloryzacjach przyrodniczych zwykle nie stosuje się określania towarzyskości i żywotności, dodatkowych dwóch parametrów do oceny występowania gatunków. Są one wykorzystywane głównie w syntaksonomicznych badaniach zmienności zbiorowisk.
Zdjęcie fitosocjologiczne najczęściej wykonywane jest przy pomocy specjalnie przygotowanego formularza (por. Dzwonko 2007; karta pracy w Rozdz. 4.5). Kolejne czynności
obejmują:
− określenie lokalizacji zdjęcia nr X (numer wg przygotowanego systemu kodowania), np.
leśnictwo, nr oddziału i pododdziału, poza obszarami leśnymi – gmina, miejscowość;
− zaznaczenie lokalizacji na terenowej mapie topograficznej i przy użyciu odbiornika GPS
(położenie punktu środkowego powierzchni zdjęcia);
− ustalenie wielkości i granic powierzchni zdjęcia;
− opisanie położenia płatu i cech otoczenia do ogólnej charakterystyki warunków ekologicznych (np. u podnóża zbocza z buczyną; granica powierzchni ok. 20 m od brzegu
jeziora; w środkowej części zbocza; w sąsiedztwie rozległe zbiorowiska olsowe); określenie innych cech siedliska (np. nachylenia, ekspozycji zbocza, wilgotności gleby);
− wykonanie oddzielnych spisów florystycznych i oceny ilościowości:
− dla roślin drzewiastych (zdrewniałych), tj. drzew i krzewów występujących w różnych fazach rozwojowych od warstwy runa do drzewostanu (C, B, A);
− dla roślin zielnych (= niezdrewniałych), rosnących tylko w warstwie runa (C);
− dla mchów i porostów w warstwie przyziemnej (D); dotyczy to szczególnie zbiorowisk, w których skład tej warstwy jest diagnostyczny, np. zróżnicowanie torfowców (Sphagnum spp.) ważne jest na torfowiskach wysokich, mchów brunatnych na
torfowiskach przejściowych, porostów – chrobotków (Cladonia subsp. Cladina)
w suchych postaciach borów;
− zbiór niezidentyfikowanych roślin, jak w przypadku inwentaryzacji flory (por. Rozdz.
3.1.1.).
Identyfikacja podstawowych gatunków mchów z siedlisk borowych jest stosunkowo łatwa, natomiast oznaczenie zebranych okazów innych gatunków mchów i porostów możliwe
jest np. dzięki pomocy specjalisty. Wyniki oznaczania zebranych materiałów zielnikowych
należy wprowadzić do formularzy zdjęć fitosocjologicznych. Konieczna jest również weryfikacja nazewnictwa, jak w przypadku spisów do inwentaryzacji flory (por. Rozdz. 3.1.1.).
Tabela fitosocjologiczna i jej wykorzystanie do identyfikacji fitocenoz
Identyfikacja zespołu roślinnego jest możliwa w uproszczony sposób w przypadku pojedynczej fitocenozy, jednak podstawową metodą jest zestawienie w tabeli fitosocjologicznej
wszystkich zdjęć przypuszczalnie jednego rodzaju fitocenozy z całego terenu badań oraz
110
ich analiza (Matuszkiewicz 2008). Analiza może być wykonana tradycyjnie (por. niżej) lub
metodami numerycznymi, przy użyciu specjalistycznego oprogramowania komputerowego
(Dzwonko 2007).
Tabele fitosocjologiczne wykonuje się obecnie w arkuszach kalkulacyjnych programu Excel. Najwyższa część tabeli, tzw. główka, zawiera informacje o płatach roślinności
w których wykonano zdjęcia fitosocjologiczne, m.in. o lokalizacji (obecnie m.in. koordynaty punktu GPS), warunkach ekologicznych (np. o topografii, wilgotności gleby) i budowie
fitocenozy (strukturze warstwowej, liczbie gatunków) (por. przykładową tabelę fitosocjologiczną w Aneksie Nr 2).
Początkowym etapem jest stworzenie tzw. tabeli surowej (wstępnej). W pierwszej kolumnie wpisywane są w porządku alfabetycznym nazwy łacińskie roślin. W kolejnych kolumnach – zdjęciach, umieszcza się informację o ilościowości poszczególnych gatunków,
wyrażoną w stopniach skali Braun-Blanqueta. Brak gatunku w zdjęciu zaznacza się kropką, lub dla wygody podczas zliczeń pozostawia się puste pole (por. opis listy florystycznej w Rozdz. 3.1.1.). Mchy i porosty z warstwy D umieszczane są oddzielnie, na końcu.
W tabelach zbiorowisk leśnych, w górnej części zestawienia, w odrębnym bloku gromadzone są wszystkie gatunki drzew i krzewów, dla łatwiejszego rozpoznania proporcji ilościowych w tej grupie gatunków. W wielu sytuacjach, na podstawie składu drzewostanu możliwe jest wstępne określenie grupy zespołów leśnych, do której należą diagnozowane fitocenozy z badanego terenu. Przed przystąpieniem do dalszych działań należy bardzo ostrożnie
wybrać i usunąć zdjęcia o wybitnie odmiennym składzie gatunkowym, przedstawiające
fitocenozy spoza analizowanej grupy.
W przypadku, kiedy zbiorowisko wykazuje wyraźną sezonowość, dla jednego płatu roślinności wykonuje się więcej niż jedno zdjęcie fitosocjologiczne, np. lasach liściastych
z klasy Querco-Fagetea – w czasie wiosennego aspektu geofitów z zawilcem gajowym
Anemone nemorosa i w optimum wegetacji, latem. Podczas wpisywania danych w tabeli fitosocjologicznej, do zdjęcia letniego dołącza się gatunki aspektu wiosennego (zwykle
kilka lub kilkanaście). Ich obecność i udział ilościowościowy mogą mieć znaczenie diagnostyczne. Łączne pokrywanie warstwy runa przekracza w takiej sytuacji 100%. Niezbędne
jest podanie dwóch terminów badań w główce zdjęcia i odpowiedniego opisu w metodyce
badań fitosocjologicznych.
Wstępne porządkowanie tabeli na potrzeby identyfikacji zbiorowiska roślinnego polega na ustawieniu gatunków według malejącej częstości – stałości występowania. Określanie stopni stałości fitosocjologicznej danego gatunku w zespole, oparte jest na wyliczeniu
udziału procentowego zdjęć, w których ten gatunek został stwierdzony, w stosunku do liczby wszystkich zdjęć w tabeli (Pawłowski 1972), np. V stopień stałości oznacza, że gatunek
występuje w 80,01–100% zdjęć w tabeli.
V
IV
III
II
I
80,01–100% – składnik stały zespołu
60,01– 80% – składnik częsty
40,01– 60% – składnik średnio częsty
20,01– 40% – składnik niezbyt częsty
0,01– 20% – składnik rzadki lub sporadyczny
Porządkowanie według stopni stałości można wykonać oddzielnie dla grupy roślin drzewiastych (zwracając uwagę na ich występowanie w różnych warstwach), dla roślin runa
111
oraz roślin warstwy mszysto-porostowej. Gatunki sporadyczne (przypadkowe) (z I stopniem stałości) nie mają walorów diagnostycznych i umieszczane są w wykazie poniżej tabeli, z podaniem numeru zdjęcia i ilościowości (por. tabela w Aneksie Nr 2). Plik tak przygotowanej tabeli powinien pozostać jako źródłowy.
Następnym etapem jest ustalenie syntaksonomicznej wartości diagnostycznej poszczególnych gatunków w tabeli uporządkowanej. Źródłem informacji jest alfabetyczny wykaz
gatunków charakterystycznych i wyróżniających w przewodniku do oznaczania zbiorowisk
roślinnych Polski (Matuszkiewicz 2008). Można utworzyć roboczą kolumnę przy nazwach
gatunków i wpisywać informacje z tego wykazu. Zwykle okazuje się, że w tabeli znajdują się gatunki charakterystyczne lub wyróżniające różnych syntaksonów, czasem bardzo odległych, m.in. kilku klas, rzędów, związków i różnych zespołów. Opierając się na
udziale ilościowym gatunków z grup diagnostycznych dla równorzędnych syntaksonów,
należy zdecydować kolejno o przynależności badanych fitocenoz do syntaksonów coraz
niższej rangi. Na tym etapie konieczne jest wykorzystanie tablic – tabel syntaksonomicznych, umieszczonych w przewodniku do oznaczania zbiorowisk roślinnych (Matuszkiewicz
2008). Najpierw trzeba zdecydować do jakiej klasy zbiorowisk należą zbadane płaty. Jeżeli
w tabeli występują gatunki charakterystyczne trzech klas, np. X, Y, Z, to wybrana zostanie
klasa, której gatunki charakterystyczne mają najwyższe stopnie ilościowości, np. ChCl. X
w porównaniu do gatunków ChCl.Y i ChCl. Następnym krokiem jest określenie do jakiego
rzędu w obrębie tej klasy należą identyfikowane fitocenozy, i dalej, do którego związku
wyróżnianego w tym rzędzie, i na końcu, do którego zespołu – wśród wielu umieszczonych
w wybranym związku. W analogiczny sposób można dokonać identyfikacji pojedynczej
fitocenozy na podstawie analizy zdjęcia fitosocjologicznego (Matuszkiewicz 2008), brak
jednak w takiej sytuacji możliwości porównania z innymi płatami, np. oceny stałości (por.
Karta pracy w Rozdz. 4.6.).
Gatunki diagnostyczne, które posłużyły do identyfikacji fitocenoz ustawia się w tabeli
zgodnie z kolejnością w charakterystycznej kombinacji gatunków: tj. gatunki charakterystyczne: zespołu, związku, rzędu i klasy. Pozostałe gatunki, które nie wpłynęły na ustalenie
pozycji syntaksonomicznej badanych fitocenoz umieszczone zostają w grupie gatunków
towarzyszących. Ostatnia faza porządkowania polega na ułożeniu gatunków w poszczególnych grupach według malejącego stopnia stałości. Na tym etapie, wewnątrz grup może być
zachowany układ: najpierw rośliny drzewiaste, później zielne (por. tabela w Aneksie Nr 2).
Na zakończenie, podobne zdjęcia można ułożyć koło siebie, ale właściwie nie ma to dużego
znaczenia, jeżeli podstawowym zadaniem tabeli jest identyfikacja zespołu. Takie porządkowanie jest natomiast konieczne, gdy w waloryzacji zaplanowano w tym zespole wyróżnienie podzespołów, z których część charakteryzuje się wyjątkową rzadkością (cennością).
Podczas ustalania syntaksonomicznej wartości diagnostycznej poszczególnych gatunków
w tabeli można spotkać się z sytuacją, w której jeden gatunek jest charakterystyczny dla
zespołu i jednocześnie dla syntaksonu (syntaksonów) wyższej rangi, do którego należy dany
zespół, np. ziarnopłon wiosenny Ficaria verna – ChAss. Ficario-Ulmetum, ChAll. Alno-Ulmion i ChO. Fagetalia. Roślina ta jest związana z wilgotną, żyzną glebą. Ma swoje optimum
w zespole łęgu wiązowo-jesionowego Ficario-Ulmetum, występuje w zespołach innych łęgów związku Alno-Ulmion oraz w wilgotnych, żyznych postaciach grądów (związek Carpinion) i buczyn (związek Fagion), należących do rzędu Fagetalia (żyznych lasów liściastych) razem z Alno-Ulmion. W uporządkowanej tabeli fitosocjologicznej danego zespołu
112
każdy gatunek może być wpisany tylko raz. W zależności od zawartości tabeli gatunek
Ficaria verna będzie umieszczony w innym miejscu. W tabeli zespołu Ficario-Ulmetum
jako ChAss., w tabeli innego zespołu łęgowego – jako ChAll. Alno-Ulmion, w tabeli zespołu grądu lub buczyny – jako ChO. Fagetalia.
W tablicach syntaksonomicznych i opisach syntaksonów różnej rangi w przewodniku
do oznaczania zbiorowisk roślinnych (Matuszkiewicz 2008) oraz w innych opracowaniach,
(np. Matuszkiewicz 2001, Matuszkiewicz i in. 2012) wykorzystane zostały również cechy
akcydentalne = drugorzędowe, dodatkowe w stosunku do charakterystycznej kombinacji gatunków. Cechy te mogą dotyczyć: miejsca zajmowanego przez dany typ fitocenozy
w krajobrazie (w powiązaniu z rzeźbą, ciekami, zbiornikami); jej fizjonomii (wyglądu wynikającego z obecności roślin zróżnicowanych pod względem formy życiowej i pokroju);
wewnętrznej struktury przestrzennej (pionowej i poziomej), specyficznej fenologi (rytmiki
sezonowej, np. obecności aspektów), a także sposobu użytkowania. Opisy mogą zawierać
nazwy częstych gatunków towarzyszących (Comp. IV–V). Czasem rozpoznanie typu zbiorowiska jest łatwiejsze na podstawie cech akcydentalnych, jednak musi być uzupełnione
rozpatrzeniem kryteriów ściśle florystycznych (Matuszkiewicz 2008).
Cechy akcydentalne i dane z odpowiednio przeprowadzonego spisu florystycznego
mogą być czasem wykorzystane do przybliżonego określenia typu zbiorowiska, np. na potrzeby charakterystyki projektowanego użytku ekologicznego. Warunkiem jest wykonanie
spisu na stanowisku o względnie jednolitym typie zbiorowiska, z szacunkową oceną obfitości (liczebności) poszczególnych gatunków i zróżnicowaniem tej oceny dla gatunków
drzewiastych, w zależności od warstwy zbiorowiska (drzewostanu, podszytu i runa) (por.
Rozdz. 3.1.1., Tabela 7). Na przykład w zalesionym wąwozie erozyjnym (jak w przypadku
obiektu modelowego do zajęć dydaktycznych – por. Rozdz. 2.; Ryc. 33), jako cechy diagnostyczne można wykorzystać: położenie w dolinie (wierzchowina, zbocze, lub terasa przy
korycie strumienia), wilgotność gleby, fizjonomię i strukturę zbiorowiska (strukturę i skład
drzewostanu, podszytu, runa, warstwy przyziemnej) oraz obecności gatunków charakterystycznych (por. Karta pracy w Rozdz. 4.6.). Końcowy wynik kwalifikacji może być opisany
tylko ogólnie: zbiorowisko grądowe, łęgowe lub zbiorowisko o charakterze grądu, zbliżone
do grądu subkontynentalnego, podobne do łęgu jesionowo-olszowego.
Również w przypadku pełnej procedury wykonywania zdjęć fitosocjologicznych i ich
analizy w tabeli, nie zawsze identyfikacja jest zakończona określeniem zespołu roślinnego.
Jeżeli brak wielu gatunków tworzących charakterystyczną kombinację gatunków, badane
fitocenozy stanowią zbiorowiska fragmentarycznie wykształcone, tzw. kadłubowe. Używane są wówczas określenia: zbiorowisko „zbliżone do zespołu X”, „podobne do zespołu X”,
„nawiązujące do zespołu X”, albo klasyfikację kończy podanie przynależności do jednostki
syntaksonomicznej wyższej rangi, np. „zbiorowisko ze związku zespołów Y”, „zbiorowisko
z klasy Z”.
Szczególne utrudnienia w identyfikacji wynikają ze zmian zbiorowisk roślinnych z powodu degradacji siedlisk lub wskutek ich użytkowania. Stopień przekształcenia może zależeć od właściwości siedliska. Na przykład posadzenie sosny na siedlisku żyznego grądu
może tylko zaburzać skład drzewostanu (por. tabela fitosocjologiczna w Aneksie Nr 2),
natomiast na siedliskach suchszych i mniej żyznych może prowadzić do wykształcenia fitocenoz o zmienionym runie, podobnych do borów mieszanych. Wskazówki do odróżniania
takich zbiorowisk zastępczych można znaleźć przy opisach zbiorowisk, w opracowaniach
113
o charakterze przewodników z kluczami do oznaczania (Matuszkiewicz 2008; Matuszkiewicz i in. 2012) oraz w obszernych monografiach, np. dotyczących zbiorowisk leśnych i ich
przeobrażeń (Matuszkiewicz 2001, 2007).
Mapa roślinności
Zróżnicowanie map fitosocjologicznych w zależności od szczegółowych celów opracowania i metodykę ich przygotowania szeroko omawia Faliński (1990). Podczas waloryzacji
przyrodniczych najczęściej wykonywane są podstawowe mapy fitosocjologicznej (mapy
fitocenoz) w dużej lub średniej skali (najczęściej 1:5 000, 1:10 000). Są to mapy roślinności rzeczywistej przedstawiające obserwowane w terenie zróżnicowanie zbiorowisk roślinnych oraz rozmieszczenie i wielkość obszarów zajętych przez fitocenozy poszczególnych
typów.
Roślinność rzeczywista, tzn. istniejąca realnie, jest rezultatem różnorodnych, aktualnych i historycznych oddziaływań ludzi na rośliny i na ich siedlisko, w odróżnieniu od
roślinności potencjalnej, wyrażonej typem klimaksowego zbiorowiska leśnego, które wykształciłoby się w danych warunkach siedliskowych, całkowicie bez wpływu człowieka.
Na przykład, na obszarze położonym w północno-wschodniej części Polski poza zasięgiem
buka zwyczajnego, w pagórkowatym krajobrazie, na mineralnych, żyznych glebach, typem
roślinności klimaksowej (potencjalnej) jest grąd subkontynentalny. Opracowanie mapy roślinności rzeczywistej na tym terenie wykaże występowanie w takich samych warunkach
wilgotności i żyzności gleby, nie tylko fitocenoz grądu, ale również innych zbiorowisk, tzw.
zastępczych: zaroślowych, łąkowych, segetalnych (zbiorowisk chwastów na polach) i ruderalnych (np. w obrębie miejscowości, przy budynkach lub wzdłuż dróg).
Powstanie podstawowej mapy fitosocjologicznej (np. dla rezerwatu przyrody) poprzedzają
wieloetapowe prace kameralne i terenowe. Faliński (1990) wymienia następujące etapy:
− rekonesans terenowy (wstępne rozpoznanie obiektu, ewentualna identyfikacja florystyczna, ustalenie zasadniczych typów roślinności i warunków w jakich występują);
− inwentaryzacja roślinności metodą zdjęć fitosocjologicznych;
− identyfikacja, klasyfikacja i określenie zróżnicowania zbiorowisk roślinnych;
− opracowanie wykazu przyjętych jednostek kartograficznych (typów zespołów, systemu
kodowania) i terenowego klucza do kartowania, skali mapy docelowej i pola podstawowego do kartowania (np. przy skali mapy docelowej 1:20 000, podczas kartowania na
mapie roboczej w skali 1:10 000 najmniejsze wydzielenie nie może być mniejsze niż 4 x
4 mm, co odpowiada w terenie polu 40 x 40 m; wszystkie mniejsze płaty nie są uwzględnianie jako oddzielne typy zbiorowisk);
− terenowe kartowanie roślinności (wykonanie zdjęcia kartograficznego roślinności w terenie);
− opracowanie kameralne informacji z map roboczych i notatek, przygotowanie pierworysu i czystopisu mapy.
Kolejne fazy kartowania terenowego, polegają na identyfikacji zbiorowiska roślinnego,
określeniu jego lokalizacji i granic (delimitacja), ocenie wielkości i zasięgu biochor (powierzchni zajmowanych przez poszczególne typy zbiorowisk), a także ewentualnie określenie zmienności (zróżnicowania np. na podzespoły) i zasad współwystępowania z innymi typami zbiorowisk, tj. sąsiedztwo (kontakt), strefy przejścia (ekoton) i toposekwencje
114
(powtarzalne układy zbiorowisk w powiązaniu z rzeźbą terenu i warunkami glebowymi)
(Faliński 1990).
Metody kartowania zależą od typu roślinności, ukształtowania terenu i skali (dokładności) przyszłej mapy. Najczęściej używana jest metoda topograficzna (marszrutowa, graficzna), stosowana do różnych typów zbiorowisk, wykorzystująca jako odniesienie elementy
rzeźby terenu. Rzadziej używana jest metoda transektów równoległych, np. do kartowania
zbiorowisk segetalnych; układem odniesienia są w takim przypadku m.in. miedze i bruzdy
śródpolne (Faliński 1990).
Kartowanie metodą marszrutową (marszrutowo-obserwacyjną) polega na lokalizacji płatów roślinności identyfikowanych z odpowiednimi jednostkami kartograficznymi roślinności i określaniu ich zasięgu i granic w stosunku do nieruchomych przedmiotów terenowych,
widocznych na podkładowej mapie topograficznej (zboczy, zagłębień, skarp, koryt cieków,
itp.). W optymalnej sytuacji zasięg płatu może odpowiadać granicy przedmiotu terenowego,
np. granice zbiorowiska olsu z granicami bezodpływowego zagłębienia lub granice płatu łęgu jesionowo-olszowgo z granicami niskiej, płaskiej terasy nad strumieniem. Podczas
przemieszczania się marszrutą wzdłuż granic nanoszonej na mapę powierzchni może być
konieczne potwierdzenie identyfikacji zbiorowiska przez obserwację składu i struktury
zbiorowiska w jednym lub kilku punktach wewnątrz kartowanego płatu (Faliński 1990)
(por. Ryc. 38).
Mapy roślinności przygotowane dla rozległych obszarów chronionych np. dla parków
krajobrazowych znajdują szerokie zastosowania nie tylko w zakresie planowania ochrony
przyrody. Na przykład, serię takich map roślinności rzeczywistej dla wybranych parków
krajobrazowych w północno-wschodniej części Polski wykonano w Katedrze Botaniki
i Ochrony Przyrody Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (Polakowski i in.
1995, 1997; Jutrzenka-Trzebiatowski i in. 1997, 2000 – por. wykaz piśmiennictwa w Rozdz.
1.5. – w części: „inne źródła i materiały pomocnicze do waloryzacji”).
Waloryzacja roślinności
W zależności od zakresu konkretnego opracowania, waloryzacja roślinności może mieć różny
charakter. Jedną z możliwości jest nawiązanie do zróżnicowania siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, ponieważ zespoły roślinne lub ich grupy są identyfikatorami fitosocjologicznymi typów siedlisk (por. podrozdział wstępny do Rozdz. 3.1.2.).
Można wykonać zestawienie stwierdzonych zespołów roślinnych z przyporządkowaniem do
jakich cennych siedlisk przyrodniczych należą (w tym priorytetowych w skali UE i rzadkich
w regionie (por. Lista cennych siedlisk występujących w północno-wschodniej części Polski
– Rozdz. 5.4.). Jeżeli jednak opracowanie zawiera również waloryzację cennych siedlisk
przyrodniczych, powtarzanie tych samych danych, inaczej ujętych nie jest raczej wskazane.
Można umieścić odpowiednie komentarze i zwrócić uwagę na inne zbiorowiska.
W tradycyjnym opracowaniu przyrodniczym waloryzacja roślinności jest opisem występowania na badanym terenie cennych typów fitocenoz, rzadkich w kraju i w regionie.
Źródłem informacji o rozpowszechnieniu zespołów roślinnych są przewodniki do oznaczania (Matuszkiewicz 2008; Matuszkiewicz i in. 2012), monografie poświęconych wybranym typom zbiorowisk [Matuszkiewicz 2001; por. literaturę cytowaną przez Matuszkiewicza (2008)], monografie regionalne omawiające m.in. zróżnicowanie szaty roślinnej (np.
115
Sokołowski, Kot 1996) lub opracowania poświęcone obszarom chronionym różnej rangi
(np. Dąbrowski i in. 1999; Pawlaczyk 2009).
Jeżeli na badanym terenie została przygotowana mapa roślinności, możliwa jest precyzyjna ocena lokalnego rozmieszczenia cennych zbiorowisk i ich częstości (wielkości zajętej
powierzchni i udziału powierzchniowego w badanym obiekcie). W wyniku rozpoznania
i analizy zagrożeń na poszczególnych stwierdzonych stanowiskach możliwe jest zestawienie zaleceń ochronnych, w podobny sposób jak dla cennych gatunków roślin (por. Rozdz.
3.1.1.).
W waloryzacjach przyrodniczych, w przypadku niektórych zbiorowisk warto wyróżnić podzespoły (już w fazie wykonywania zdjęć fitosocjologicznych) jeżeli część z nich
jest rzadsza i cenniejsza niż inne np. występujące w północno-wschodniej części Polski
grąd miodownikowy Tilio-Carpinetum melitettosum i grąd kokoryczowy Tilio-Carpinetum
corydaletosum są rzadsze niż pozostałe cztery podzespoły (por. Ryc. 39a), lub podzespół
mącznicowy subkontynentalnego boru sosnowego Peucedano-Pinetum arctostaphylletosum w porównaniu do postaci typowej (Ryc. 39b). Objaśnienia do Ryc. 39a – podzespoły
subkontynentalnego grądu Tilio-Carpinetum: 1 – grąd typowy T-C. typicum, 2 – grąd turzycowy T-C. caricetosum pilosae, 3 – grąd kokoryczowy T-C. corydaletosum, 4 – grąd czyśćcowy T-C. stachyetosum, 5 – grąd miodownikowy T-C. melittetosum, 6 – grąd trzcinnikowy
T-C. calamagrostietosum; pozostałe zbiorowiska: 7 – bór bagienny Vaccinio uliginosi-Pinetum; 8 – zbiorowiska torfowisk przejściowych i wysokich z klas Scheuchzerio-Caricetea
fuscae i Oxycocco-Sphagnetea; Ryc. 39b – 1 – subkontynentalny bór świeży typowy Peucedano-Pinetum typicum, 2 – subkontynentalny bór świeży mącznicowy Peucedano-Pinetum arctostaphylletosum, 3 – Peucedano-Pinetum typicum – młodniki; 4 – subborealny bór
mieszany Serratulo-Pinetum.
Waloryzacja roślinności może również polegać na określeniu przekształceń wszystkich
wyróżnionych zbiorowisk lub ich grup. Część metod wykorzystuje dane zgromadzone
w tabelach fitosocjologicznych, inne wymagają specjalnego zbioru informacji w terenie.
Sposoby oceny zmian zbiorowisk roślinnych (np. faz degeneracji zbiorowisk, stopni degeneracji zbiorowisk leśnych, synantropizacji fitocenoz) zostały omówione w podręczniku
z niniejszej serii (por. Korniak, Loro 2013).
Na obszarach leśnych waloryzacja roślinności może stanowić część szerszej, biocenotycznej oceny naturalności (zniekształcenia) zbiorowisk. Przykładem takiego wykorzystania
jest poniższe zestawienie cech zbiorowisk dobrze zachowanych, słabo i silnie zmienionych,
wzrowane na systemie stopni zniekształcenia, proponowanym przez Sokołowskiego (1979).
Zbiorowiska dobrze zachowane (typowo wykształcone):
− brak objawów degeneracji siedliska (warunków glebowych, wodnych, ukształtowania
powierzchni);
− typowy skład gatunkowy drzewostanu, podszytu, runa;
− drzewostan wielowarstwowy i różnowiekowy;
− duży udział starych drzew;
− duża ilość martwego drewna w różnej formie (martwe stojące pnie, złamane pniaki,
leżące kłody).
116
Zbiorowiska słabo zmienione:
− brak objawów degeneracji siedliska (warunków glebowych, wodnych, ukształtowania
powierzchni);
− typowy skład gatunkowy podszytu, runa;
− zwiększony udział jednego z naturalnych składników drzewostanu;
− wyrównany wiekowo drzewostan;
− niski udział starych drzew;
− niska ilość martwego drewna w różnej formie (martwe stojące pnie, złamane pniaki,
leżące kłody).
Zbiorowiska silnie zmienione:
− widoczne objawy degeneracji siedliska (regulacje cieku, melioracje – przesuszenie podłoża);
− zaburzony skład gatunkowy podszytu, runa;
− obce gatunki w drzewostanie;
− zwiększony udział jednego z naturalnych składników drzewostanu;
− wyrównany wiekowo drzewostan;
− udział starych drzew skrajnie niski, lub ich brak;
− bardzo niska ilość martwego drewna (tylko pniaki po ściętych drzewach, opadłe gałęzie).
Podczas oceny naturalności składu drzewostanu, podszytu i runa wykorzystywane są
charakterystyki fitocenoz poszczególnych typów. Elementy waloryzacji tego typu przedstawiono na Ryc. 40.
Dokumentacja inwentaryzacji i waloryzacji roślinności może zawierać:
− wykaz syntaksonomiczny;
− tabele fitosocjologiczne dokumentacyjne – oddzielne dla wyróżnionych zespołów; czasem łączone, w zależności od zróżnicowania zbiorowisk i wielkości terenu (mniej rozproszonych płatów tych samych typów fitocenoz wymagających identyfikacji – mniej
zdjęć fitosocjologicznych);
− mapa roślinności rzeczywistej;
− mapa waloryzacji roślinności ze stopniami degeneracji zbiorowisk.
Waloryzacja siedlisk przyrodniczych
Procedura stosowana w Państwowym Monitoringu Środowiska, w badaniach 78 typów
notowanych obecnie w Polsce siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000 (por. poradniki – wykaz i adresy internetowe w Rozdz. 1.5.) jest w pewnym
zakresie wykorzystywana w waloryzacjach przyrodniczych. Zgodnie z tą metodyką podczas waloryzacji danego typu siedliska ocenia się jego stan zachowania (stan ochrony)
na poszczególnych stanowiskach i w badanym obszarze. Opracowanie jest konieczne dla
każdego planu zadań ochronnych obszarów siedliskowych Natura 2000, obowiązkowe
w planach ochrony parku narodowego i krajobrazowego, natomiast w przypadku planów
ochrony rezerwatów, zalecone „według potrzeb” (w zależności od charakteru obiektu),
ostatnio coraz częściej wymagane.
Ocena stanu zachowania siedliska przyrodniczego na stanowisku odbywa się w oparciu o trzy parametry: wielkość powierzchni siedliska, stan jego struktury i funkcji oraz
117
perspektywy zachowania. Stan parametrów: struktura i funkcja typu siedliska jest określany na podstawie grupy wybranych wskaźników, dostosowanych do właściwości siedliska
i wrażliwych na oddziaływanie różnych czynników naturalnych i antropogenicznych. Dla
zbiorowisk leśnych bardzo ważnym wskaźnikiem do oceny struktury i funkcji jest ilość
martwego drewna, tzw. wielkowymiarowego, które może być zasiedlane przez wyspecjalizowane organizmy ksylobiontyczne (głównie owady i grzyby), ważne z punktu widzenia
zachowania różnorodności biologicznej siedliska. Perspektywy zachowania rozpatrywane
są w powiązaniu powierzchni, stanu struktury i funkcji z aktualnymi i przyszłymi oddziaływaniami (zagrożeniami). Do ocen cząstkowych stosowana jest skala czterostopniowa (stan:
właściwy – FV, niezadawalający – U1, zły – U2, nieznany – XX).
Ocena ogólna na stanowisku jest równa najniższej z ocen trzech parametrów (powierzchni, struktury i funkcji oraz perspektyw zachowania):
− 3 oceny FV (lub 2 oceny FV i 1 ocena XX) – ocena ogólna FV;
− 1 lub więcej ocen U1 – ocena ogólna U1;
− 1 lub więcej ocen U2 – ocena ogólna U2.
Do oceny ogólnej danego typu siedliska w badanym obszarze konieczne jest wyliczenie
procentowego udziału powierzchni (stanowisk) o określonym stanie ochrony. Jeśli powyżej
50% powierzchni otrzymało ocenę FV i nie wyróżniono płatów z oceną U2, to przyjmuje
się oceną ogólną dla obszaru – FV. Jeśli dominują powierzchnie z oceną U2, to ocena ogólna dla obszaru również jest U2, bez względu na oceny pozostałych powierzchni siedliska
przyrodniczego. W innych przypadkach ocena wynosi U1.
Do oceny badanego obiektu można również obliczyć, jaką część łącznej powierzchni
wszystkich stwierdzonych typów siedlisk zajmują siedliska o stanie zachowania FV, U1,
U2. Warto zwrócić uwagę na informacje o rozpowszechnieniu różnych typów siedlisk
w północno-wschodniej części Polski (Rozdz. 5.4.). W podsumowaniu waloryzacji siedlisk przyrodniczych należy szczególnie podkreślić obecność, udział powierzchniowy i stan
zachowania siedlisk priorytetowych, a także rzadkich w regionie oraz omówić zagrożenia
i zalecane działania ochronne.
Należy również zwrócić uwagę na grupę cennych siedlisk, których nie uwzględniono
w programie Natura 2000, pomimo specjalnych propozycji Polski. Są wśród nich siedliska ważne m.in. w regionie północno-wschodniej części Polski: olsy i łozowiska (Alnetea
glutinosae), szuwary wielkoturzycowe (Caricetum distichae, Caricetum ripariae, Caricetum appropinguatae, Caricetum vulpine, Caricetum buxbaumi, Cicuto-Caricetum pseudocyperi), mokre łąki użytkowane ekstensywnie (Cirsio-Polygonetum, Trollio-Polygonetum,
Cirsietum rivularis) oraz zbiorowisko Cardamine amara-Chrysosplenium alternifolium
z grupy źródlisk niewapiennych (Montio-Cardaminetea).Wszystkie z nich były wcześniej
ujęte w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 14 sierpnia 2001 r. w sprawie określenia rodzajów siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie (Dz.U. z 2001 r., Nr 92, poz.
1029) (por. Wskazania do dalszego monitringu…; GIOŚ).
W ramach przygotowania waloryzacji cennych siedlisk przyrodniczych na obszarach
w administracji PGL Lasy Państwowe można częściowo wykorzystać informacje z inwentaryzacji leśnych i nieleśnych siedlisk Natura 2000 przeprowadzonych we wszystkich nadleśnictwach w 2007 r. Możliwe jest pozyskanie map analogowych lub danych przestrzennych
na podstawie odpowiedniego wniosku o udostępnienie informacji o środowisku. Użycie
118
tych informacji powinno być jednak ostrożne i poparte własnym rozpoznaniem terenowym,
ponieważ obecność cennych siedlisk w poszczególnych wydzieleniach leśnych określano
na podstawie algorytmów danych z operatu taksacyjnego (Pawlaczyk i in. 2003) i w różnym
zakresie weryfikowano przy pomocy oceny ekspertów.
Dokumentacja inwentaryzacji i waloryzacji siedlisk przyrodniczych może obejmować:
− wykaz siedlisk z zaznaczeniem siedlisk priorytetowych;
− wykaz i waloryzację siedlisk (por. układ informacji w Karcie pracy – Rozdz.4.7.);
− mapę rozmieszczenia i stanu zachowania siedlisk przyrodniczych (na mapie: kolor – typ
siedliska, nałożony szraf (kreskowanie) – stan zachowania; na mapach numerycznych
według standardów platformy PIK dla PZO Natura 2000 lub SDGIS dla ochrony przyrody – dobór znaków jest ściśle określony).
Piśmiennictwo
Czerwiński A. 1978. Zbiorowiska leśne północno-wschodniej Polski. Zesz. Nauk. Politechniki Białostockiej 27: 1–326.
Dąbrowski S., Polakowski B., Wołos L. 1999. Obszary chronione i pomniki przyrody województwa warmińsko-mazurskiego. Urząd Wojewódzki, Wydział Ochrony Środowiska i Rolnictwa, Olsztyn, 130 ss.
Dzwonko Z. 2007. Przewodnik do badań fitosocjologicznych. Wydawnictwo Sorus, Poznań, 304 ss.
Ellenberg H. 1956. Grundlagen der Vegetationsgliederung. Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart, 136 ss.
Faliński J. B. 1990. Kartografia geobotaniczna. Tom 2. Kartografia fitosocjologiczna. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, Warszawa – Wrocław, 283 ss.
Hołdyński Cz. (red.) 2010. Siedliska i gatunki Natura 2000. Raport z inwentaryzacji przyrodniczej przeprowadzonej w lasach Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie i części Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku w latach 2006–2008. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 287 ss.
Hołdyński C., Szczecińska M., Święczkowska J., Ruszczyńska J. (2014). Siedliska przyrodnicze sieci Natura 2000 w północno-wschodniej Polsce. Charakterystyka, rozpoznawanie i zarządzanie. Podręcznik
metodyczny. Wydawnictwo Mantis, Olszyn (w druku).
Korniak T., Loro P. 2013. Zbiorowiska roślinne jako indykatory jakości środowiska lądowego. W: Dynowska M., Ciecierska H. (red.), Biologiczne metody oceny stanu środowiska. T.1. Ekosystemy lądowe.
Podręcznik metodyczny. Wydawnictwo Mantis, Olszyn, s. 36–61.
Matuszkiewicz J. M. 2001 (i dodruki 2005, 2008, 2011). Zespoły leśne Polski. Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa, 357 ss.
Matuszkiewicz J. M. 2007. Geobotaniczne rozpoznanie tendencji rozwojowych zbiorowisk leśnych
w wybranych regionach Polski. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa. Monografie 8: 1–977.
Matuszkiewicz W. 2008 (i dodruk 2012). Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. 3,
zmienione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 537 ss.
Matuszkiewicz W., Faliński J. B., Kostrowicki A. S., Matuszkiewicz J. M., Olaczek R., Wojterski T. 1995.
Potencjalna roślinność naturalna Polski. Mapa przeglądowa 1:300 000. Arkusze 1–12, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Matuszkiewicz. W., Sikorski P., Szwed W., Wierzba M. (red.) 2012. Lasy i zarośla. Zbiorowiska roślinne
Polski. Ilustrowany przewodnik. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 518 ss.
Medwecka-Kornaś A., Kornaś J., Pawłowski B., Zarzycki K. 1972. Przegląd ważniejszych zespołow roślinnych Polski. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski. Wyd. 2. T. I. PWN, Warszawa,
s. 279–465.
Pawłowski B. 1972. Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich badania. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.), Szata roślinna Polski. Wyd. 2, zmienione. T. I. PWN, Warszawa, s. 237–268.
Polakowski B., Jutrzenka-Trzebiatowski A., Hołdyński Cz. 1997. Roślinność rzeczywista Mazurskiego
Parku Krajobrazowego. Mapa przyrodniczo-turystyczna w skali 1:30 000. Wyd. 2, zmienione. Wydawnictwo ART, Olsztyn.
119
Pawlaczyk P. 2009. III. Zbiorowiska leśne. W: Okołów C., Karaś M., Bołbot A. (red.) Białowieski Park
Narodowy. Poznać-Zrozumieć-Zachować. BPN, Białowieża, s. 37–58.
Pawlaczyk P., Herbich J., Holeksa J., Szwagrzyk J.,Świerkosz K. 2003. Rozpoznawanie siedlisk przyrodniczych na podstawie danych opisu taksacyjnego lasu. Opracowanie na zlecenie Ministerstwa Środowiska, mscr, 64 ss. [ www.kp.org.pl/n2k/files/algorytmy_lesne_n2k.pdf].
Sokołowski, A. W. 1979. Waloryzacja przyrodnicza projektowanych rezerwatów Puszczy Boreckiej.
Chrońmy Przyr. Ojcz. 4: 15–24.
Sokołowski A. W. 2006. Lasy północno-wschodniej Polski.Centrum Informacyjne Lasów Państwowych.
Warszawa. 359 ss.
Sokołowski A.W., Kot J. 1996. Przyroda województwa suwalskiego. Wydawnictwo Włodzimierz Łapiński,
Suwałki, 175 ss.
Szafer W., Zarzycki K. (red.) 1972 (i dodruk 1977). Szata roślinna Polski. Wyd.2, zmienione. T. I–II. PWN,
Warszawa, 615 ss. + 347 ss.
Tüxen R., Ellenberg H. 1937. Der systematische und ökologische Gruppenwert. Ein Beitrag zu Begriffsbildung und Methodik der Pflanzensoziologie. Mitt. Florist.-Soziol. Arbeitsgem. 3: 171–184.
Weber H.E., Moravec J., Theurillat J. P. 2000. International code of phytosociological nomenclature.Wyd.
3. J. Veg. Sci. 11: 739–768.
Witkowska-Żuk L. 2008. Atlas roślinności lasów. Multico Oficyna Wydawnicza, 592 ss.
Wskazania dotyczące dalszego monitoringu. Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000. 2007. GIOŚ, Warszawa,
26 ss. [http://siedliska.gios.gov.pl/index.php/metodyka zakładka: wskazania].
Wysocki C., Sikorski P. 2002. Fitosocjologia stosowana. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 449 ss.
Wysocki C., Sikorski P. 2009. Fitosocjologia stosowana w ochronie i kształtowaniu krajobrazu. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 498 ss.
Zalewska A. i in. 2002. Opracowanie Studenckiego Naukowego Koła Botaników UWM w Olsztynie: Flora
roślin naczyniowych i materiały do brioflory doliny rzeki Gizeli w górnym biegu pomiędzy miejscowościami Glaznoty i Zajączki w Parku Krajobrazowym Wzgórz Dylewskich. Urząd Wojewódzki
w Olsztynie, mscr, 70 ss.
Zalewska A., Hołdyński Cz., Ryś A. 2002. Plan ochrony rezerwatu Strzałowo na lata 2003–2023. Urząd
Wojewódzki w Olsztynie, mscr, 80 ss.
3.1.3. Waloryzacja awifauny
Ptaki występują we wszystkich strefach zoogeograficznych, zasiedlając niemal wszystkie
typy środowisk i rodzaje siedlisk. Wśród współcześnie żyjących przedstawicieli tej gromady wyróżnia się blisko 10 000 gatunków. W Polsce stwierdzono do tej pory ponad 450
gatunków, spośród których 247 gatunków uważa się za aktualnie lęgowe w stanie dzikim.
Ptaki uważane za dobre bioidentyfikatory stanu środowiska, ponieważ licznie zasiedlają
wszystkie typy środowisk, a skład jakościowy i ilościowy ich ugrupowań jest wrażliwy
na zmiany środowiskowe. Skład ten można dokładnie ocenić dzięki specjalnym metodom.
Ochrona ptaków oprócz zabezpieczenia ich populacji przed wyginięciem wiąże się jednocześnie z ochroną innych ważnych zasobów przyrody.
Zazwyczaj inwentaryzacja ptaków, a przynajmniej wybranych elementów ich ugrupowania jest niezbędnym elementem inwentaryzacji przyrodniczej różnych typów obszarów
chronionych, obszarów przeznaczonych pod zmianę sposobu zagospodarowania czy też
w celu prowadzeniu monitoringu stanu środowiska.
120
Inwentaryzacja ptaków
Waloryzację przyrodniczej ugrupowania lub części ugrupowania ptaków danego obszaru na
podstawie danych z przeprowadzonej w terenie inwentaryzacji ptaków można wykorzystać
w celu:
− określenia względnej wartości przyrodniczej konkretnego obszaru proponowanego do
objęcia ochroną;
− oceny, czy na obszarze o zaplanowanej zmianie sposobu i/lub intensywności zagospodarowania można tę zmianę wprowadzić bez uszczerbku dla istotnych zasobów przyrody;
− określenia skuteczności funkcjonowania ochrony na danym obszarze, przy pomocy monitoringu;
− oceny skutków zagospodarowania obszaru (np. objęcia obszaru oddziaływaniem nowej
inwestycji).
Bez względu na cel opracowania potrzebna może być znajomość takich cech jak: skład
jakościowy i ilościowy ugrupowań ptaków, liczebność i ewentualne zmiany demograficzne
wybranych grup gatunków. Podstawowym krokiem będzie więc, zaplanowanie i odpowiednie przeprowadzenie inwentaryzacji. Wybierając metody oceny liczebności ptaków i ustalając
szczegóły metodyczne jej przeprowadzenia, należy uwzględnić przynamniej kilka czynników,
charakteryzujących przedmiot i obiekt badań. Metoda musi być dostosowana m.in. do:
− wielkości obszaru, na którym ma być przeprowadzona inwentaryzacja;
− środków i ilości czasu, którymi dysponuje wykonawca (najistotniejsze jest ile dni pracy
przez osobę/osoby/zespół osób mających powadzić badania terenowe można zaangażować do zbioru materiałów w terenie);
− założonego zakresu badań (badanie całego ugrupowania ptaków lub grupy wybranych
gatunków; metoda inwentaryzacji musi być dostosowana do biologii tych gatunków);
− okresu czasu, w którym inwentaryzacja ma zostać przeprowadzona i okresu życiowego
ptaków, który ma ona uwzględniać (badanie ptaków w okresach: migracji, lęgowym lub
dyspersji polęgowej, zimowania);
− zróżnicowania siedliskowego obszaru, który obejmie inwentaryzacja;
− rodzaju cech ugrupowania ptaków danego obszaru, które powinny być scharakteryzowane (np.: zbadanie bezwzględnej liczby par lęgowych ugrupowania ptaków badanego
obszaru lub określenie względnych wskaźników liczebności charakteryzujących stopień
wykorzystania obszaru jako miejsca lęgowego lub żerowiska albo miejsca odpoczynku
ptaków, lub określających intensywność wykorzystania przestrzeni powietrznej przez
ptaki przelatujące);
− charakteru badań, np. w przypadku badań monitoringowych należy określić które z cech
ugrupowania lub populacji ptaków oraz w jakim okresie i interwale czasu mają być monitorowane.
W niniejszym opracowaniu omówiono głównie metody inwentaryzacji ptaków w okresie lęgowym. Dodatkowo opisano oceny liczebności przydatne dla badań ugrupowań ptaków w okresach innych niż lęgowy, tylko w przypadku metod, które mają zastosowanie
uniwersalne. Warto wiedzieć, że istnieją również inne metod prowadzenia inwentaryzacji
i monitoringu ptaków w okresach wędrówek lub zimowania, które muszą być dostosowane do ugrupowań ptaków poszczególnych typów siedlisk (tj. wodno-błotnych, leśnych
121
agrocenoz) lub grup ptaków wyróżnianych ze względu na podobieństwo ważnych aspektów
biologii (np. ptaki drapieżne, wróblowe, sowy lub siewkowe).
Metoda kartograficzna
Metoda kartograficzna stosowana jest przede wszystkim do oceny liczebności ptaków lęgowych, chociaż stosując wybrane zasady tej metody można oceniać również liczebność
ptaków w okresie pozalęgowym, jeśli dotyczyłoby to ptaków charakteryzujących się wtedy
terytorializmem (np. niektórych gatunków prowadzących osiadły tryb życia lub też utrzymujących rewiry żerowiskowe w okresie zimowania lub na miejscach przystankowych na
trasach wędrówki).
Metoda ta pozwala na dokonanie oceny bezwzględnej liczebności ptaków wybranego
obszaru. Wśród metod oceny liczebności ptaków lęgowych metoda kartograficzna jest najbardziej precyzyjna, niestety jest też najbardziej pracochłonna. Szczególnie skuteczna jest
w odniesieniu do gatunków utrzymujących terytoria lęgowe, ewentualnie do gatunków kolonijnych, ale tylko tych, których gniazda można łatwo lokalizować. Metoda wykorzystuje
fakt, że w okresie lęgowym szereg gatunków albo zajmuje i broni przez długi czas terytoriów lęgowych lub w przypadku gatunków kolonijnych przynajmniej zaznacza swoją obecność w okolicy miejsca gniazdowania. Towarzyszą temu śpiewy, toki, i inne zachowania
terytorialne, np. obrona przed intruzami granic rewiru, znoszenie materiału gniazdowego
lub pokarmu, odwodzenie i ochrona lęgu. Zachowania te umożliwiają wykrycie gatunków
trudnych do obserwacji poza sezonem lęgowym. Można więc założyć, że jeśli przeprowadzi
się odpowiednią liczbę kontroli terenowych, to w miejscu gdzie znajduje się terytorium lęgowego danego gatunku, uzyska się przynajmniej kilkukrotne stwierdzenie jego obecności.
Ponieważ metoda ta wymaga wielu kontroli w ciągu jednego sezonu lęgowego (na ogół
przynajmniej 10), jedna osoba prowadząca kontrole jest w stanie objąć badaniami stosunkowo niedużą powierzchnię i może pokusić się o bezpośrednie poznanie całego ugrupowania ptaków na powierzchni o wielkości około 100 ha. Przy większych powierzchniach,
wskazany jest raczej dobór odpowiednich reprezentatywnych powierzchni próbnych. Taka
powierzchnia lub powierzchnie, na których badany jest cały skład ilościowy i jakościowy
ugrupowania ptaków określane są powierzchniami I rzędu.
Zastosowanie metody kartograficznej na wybranych powierzchniach próbnych,
umożliwia bezpośredniego poznanie struktury ugrupowania ptaków zasiedlających te
powierzchnie, a także, dzięki precyzyjnemu określeniu zagęszczenia par lęgowych daje
możliwość ekstrapolacji liczebności dla większego obszaru. Powierzchnie muszą być wybrane reprezentatywnie, pod względem struktury siedliskowej. Ekstrapolacja jest możliwa tylko dla gatunków ptaków, dla których zebrane dane na tych stosunkowo niedużych
powierzchniach będą ilościowo reprezentatywne, a więc dla gatunków występujących w
dużych zagęszczeniach, mających małe terytoria lęgowe. Poznanie zagęszczenie gatunków bardziej rozproszonych wymaga dodatkowych badań na powierzchniach próbnych
o większym obszarze.
Wyróżnia się trzy rodzaje powierzchni próbnych:
− I rzędu, o obszarze zwykle około 10–20 ha dla środowisk o strukturze przestrzennej, utrudniającej bezpośrednią obserwację ptaków (np. zbiorowiska leśne, półotwarte
z dużym udziałem siedlisk leśno-zaroślowych, tereny zabudowane, mozaika terenów
122
zabudowy i zieleni wysokiej) lub obszarze 20–40 ha dla środowisk z przewagą krajobrazu otwartego (pola, łąki, torfowiska, z ewentualnym niewielkim udziałem pasów
lub kęp roślinności leśno-zaroślowej); na powierzchniach tych na ogół można poznać
reprezentatywne zagęszczenie gatunków licznych, będą to np. przedstawiciele takich
grup jak: sikory, świstunki, zięby, pokrzewki, niektóre drozdowate, skowronki, trznadle
lub pliszki;
− II rzędu; są to powierzchnie na ogół od 1 do 10 km2, czasem kilkanaście km2; mogą być
wybierane w liczbie reprezentatywnej dla obszaru jako kwadraty o bokach 1 x 1 km lub
2 x 2 km, zlokalizowane na siatce współrzędnych); na takich powierzchniach badane są
gatunki o średnich zagęszczeniach tj. w przybliżeniu od kilku do około 30 par na km2
(na powierzchni I rzędu gatunki te mogą występować w zagęszczeniu poniżej 3 par na
km2);
− III rzędu, liczące od kilkudziesięciu, nawet do kilkuset km2; na tak dużych powierzchniach można uzyskać reprezentatywne zagęszczenia dla takich ptaków, jak np. szponiaste, sowy, bociany, żurawie, oraz kolonijne: krukowate, czaple, mewy lub rybitwy.
Podczas zajęć dydaktycznych w obiekcie modelowym (Ryc. 41), o niedużym obszarze
(około 14 ha), realizowane są badania z użyciem metody kartograficznej dla powierzchni
I-rzędowej. Poniżej przedstawiono szczegółowy opis metodyki.
W początkowym etapie badań należy wytyczyć granice powierzchni próbnej, dokonać
opisu terenu, wyznaczyć punkty charakterystyczne w terenie (np. C1-C10, N0, N1-N6,
S1-S7 – por. Ryc. 41), bądź podzielić obszar na siatkę współrzędnych, a także wykonać
oznaczenia powierzchni umożliwiające identyfikowanie rozmieszczenia ptaków podczas
dalszych kontroli na powierzchniach. Przy niedoborze punktów charakterystycznych można dodatkowo oznakować wybrane punktów w terenie (np. kolorowymi tasiemkami, tabliczkami z numerami). Dla osób wykorzystujących odbiorniki GPS wystarczające będzie
wyznaczenie sieci „waypointów” lub/i szczegółowej siatki współrzędnych, jako nakładki
na mapę w odbiorniku. Punkty charakterystyczne z terenu bądź dodatkowo oznakowaną
sieć punktów przygotowanych w odbiorniku GPS należy również nanieść na mapę – schematyczny plan badanej powierzchni, na którym prowadzone będą notatki z poszczególnych
kontroli. Mapa podkładowa powinna być pozbawiona zbędnych szczegółów, w taki sposób,
aby plan powierzchni zapewniał sprawną orientację w terenie i wprowadzanie czytelnych
notatek z obserwacji ptaków (por. Ryc. 41).
Przed rozpoczęciem badań należy również określić harmonogram kontroli. W polskich
uwarunkowaniach fenologicznych lęgów ptaków, trzeba wykonać przynajmniej 10 kontroli
terenowych, w okresie od drugiej połowy marca do początku lipca, z nasileniem częstotliwości przypadającym na okres drugiej dekady kwietnia, maj i pierwszej dekady czerwca
(kontrola ok. raz w tygodniu, w odstępach 5–10 dni, dla pozostałego okresu, co 7–14 dni).
Kontrole powinny być zaplanowane na godziny wczesnoporanne, najlepiej od świtu do piątej godziny dnia, co oznacza, że w zależności od okresu kalendarzowego początek kontroli
może wypadać od godziny 7:00 w marcu do 4:00 w czerwcu, a koniec na godziny odpowiednio do 11:00 lub 9:00. Jeżeli na danym obszarze prawdopodobne jest występowanie
gatunków aktywnych w porach wieczornych i nocnych, należy wyznaczyć również dwie
kontrole w godzinach wieczorno-nocnych.
123
W wyjątkowych przypadkach można posłużyć się metodą uproszczoną, z ograniczoną
liczbą kontroli w sezonie do 8, ewentualnie nawet do 6, bez kontroli wczesnowiosennych.
Może to dotyczyć badania powierzchni w siedliskach, w których spodziewana jest mała różnorodności gatunkowa ptaków i ich nieduża liczebność, np. w słabo urozmaiconych agrocenozach. W takiej sytuacji , należy mieć świadomość, że rozpoznany skład ugrupowania
może być niepełny (bez stwierdzeń gatunków wczesnych), a błąd oceny liczebności może
być zwiększony. Zalecane tempo prowadzenia kontroli (nazywanej też w tej metodzie cenzusem) to 1,5–2 godziny na 10 ha.
Podczas każdej kontroli na przygotowanych mapach terenu nanosi się wszystkie obserwacje, lokalizację w których słyszy się zidentyfikowane głosy ptaków i przypisuje się
im kategorię zachowania. Szczególną uwagę należy zwracać należy na zachowania, które
świadczą o obronie terytorium, budowie gniazda, opiece nad lęgiem itp. (przykładowy fragment mapy z cenzusu zamieszczono na Ryc. 42). Notatki prowadzone są skodyfikowany
sposób, przy użyciu skrótów nazw ptaków i kodami kategorii obserwowanych zachowań
ptaków. Można posługiwać się np. jedno do dwu literowymi skrótami nazw ptaków opartymi na nazewnictwie polskim (Tabela 10). Istnieją też inne kodyfikacje zapisów, np. wielu
profesjonalnych ornitologów posługuje się systemem skrótów opartym na nazewnictwie
łacińskim, który można znaleźć np. w pracy Jakubca (2003). Na każdej mapie z cenzusu
należy również przeznaczyć miejsce na zapis podstawowych okoliczności obserwacji (data,
godziny prowadzenia kontroli, nazwa powierzchni próbnej, imię i nazwisko osoby/osób
które prowadziły liczenie, opis warunków pogodowych).
Tabela 10. Skróty i symbole stosowane podczas mapowania obserwacji ptaków
Batalion
Bażant
Bąk
Białorzytka
Bielaczek
Bielik
Błotniak łąkowy
-//- stawowy
-//- zbożowy
Bocian biały
-//- czarny
Brzegówka
Brzęczka
Cierniówka
Cyraneczka
Cyranka
Czajka
Czapla siwa
Czeczotka
Czernica
Czyż
Derkacz
Droździk
Dudek
Dymówka
Dzierlatka
Dzięcioł czarny
124
-//- duży
-//- średni
-//- zielony
-//- zielonosiwy
Bt
Bż
Bk
Oe
Tb
Bi
Bł
Bs
Bz
Bb
Bc
Jb
Ll
Ci
C
Q
V
Cz
Ce
Y
Cż
De
Dź
U
Jd
Dt
Ec
Ed
Eś
Pz
Pc
Kszyk
Kukułka
Kulczyk
Kuropatwa
Kwiczoł
Lelek
Lerka
Łabędź niemy
-//- krzykliwy
Łęczak
Łozówka
Łyska
Makolągwa
Mazurek
Mewa pospolita
Muchołówka mała
-//szara
-//żałobna
Mysikrólik
Myszołów
-//- Włochaty
Nurogęś
Oknówka
Orlik krzykliwy
Ortolan
Paszkot
Pełzacz leśny
-//- ogrodowy
Perkoz dwuczuby
Perkoz rdzawoszyi
Perkozek
Ky
Cu
Kl
Kt
Dk
Le
L
Ł
Łk
Bg
Xł
F
Mg
M
Mp
Fp
Ms
Fh
Mk
Mz
Mw
N
Jo
Ok
Ot
Dp
Łl
Ło
Pd
Pr
Pk
-//- obrożna
Sikora uboga
-//- bogatka
-//- czarnogłowa
-//- czubatka
-//- modraszka
-//- sosnówka
Siniak
Skowronek
Słowik szary
Sójka
Sóweczka
Sroka
Srokosz
Strumieniówka
Strzyżyk
Szczygieł
Szpak
Śmieszka
Śpiewak
Świergotek drzewny
-//łąkowy
-//polny
Świerszczak
Świstun
Świstunka
Tracz długodzioby
Trzciniak
Trzcinniczek
Trzmielojad
Trznadel
Ch
Su
B
Sg
Sc
Sm
Ss
Si
A
Sk
Sj
Aa
Sr
So
Lf
St
Sz
S
Mś
Dś
Id
Ił
Ip
Ln
Śn
Fs
Td
X
Xk
Tr
T
Czyż
Derkacz
Droździk
Dudek
Dymówka
Dzierlatka
Dzięcioł czarny
-//- duży
-//- średni
-//- zielony
-//- zielonosiwy
Dzięciołek
Dziwonia
Dzwoniec
Gawron
Gągoł
Gąsiorek
Gołąb domowy
Gęgawa
Gęś białoczelna
-//- krótkodzioba
-//- mała
-//- zbożowa
Gil
Głowienka
Grubodziób
Grzywacz
Jastrząb
Jemiołuszka
Jerzyk
Kania czarna
Kania rdzawa
Kawka
Kląskawka
Kobuz
Kokoszk wodna
Kopciuszek
Kormoran
Kos
Kowalik
Krakwa
Krętogłów
Krogulec
Kropiatka
Kruk
Cż
De
Dź
U
Jd
Dt
Ec
Ed
Eś
Pz
Pc
Ek
Dw
D
G
Gk
Gą
Gd
Gę
Gb
Gó
Gm
Gz
Gi
Ye
Gr
Gw
Jg
Je
J
Kc
Kr
Ka
Kf
Kz
Ko
Kp
Km
Ks
Kw
Kk
Jx
Kg
Kn
Ku
Mysikrólik
Myszołów
-//- Włochaty
Nurogęś
Oknówka
Orlik krzykliwy
Ortolan
Paszkot
Pełzacz leśny
-//- ogrodowy
Perkoz dwuczuby
Perkoz rdzawoszyi
Perkozek
Piecuszek
Piegża
Pierwiosnek
Piskliwiec
Pleszka
Pliszka siwa
Pliszka żółta
Pluszcz
Płaskonos
Płomykówka
Podgorzałka
Podróżniczek
Pokląskwa
Pokrzewka ogrodowa
-//- czarnołbista
-//- jarzębata
Pokrzywnica
Potrzeszcz
Potrzos
Przepiórka
Pustułka
Puszczyk
Raniuszek
Remiz
Rokitniczka
Rożeniec
Rudzik
Rybitwa czarna
-//- białoskrzydła
-//- zwyczajna
Rybołów
Rycyk
Mk
Mz
Mw
N
Jo
Ok
Ot
Dp
Łl
Ło
Pd
Pr
Pk
Ft
Pg
Fc
Pi
Pl.
Ma
Mf
Cl
Pł
Ał
Yn
Pż
Pą
Po
P
Pj
Pw
Pt
Ps
Pp
Pu
Ap
R
Re
Xr
Ro
E
Rc
Rs
Rz
Rł
Ry
Szczygieł
Szpak
Śmieszka
Śpiewak
Świergotek drzewny
-//łąkowy
-//polny
Świerszczak
Świstun
Świstunka
Tracz długodzioby
Trzciniak
Trzcinniczek
Trzmielojad
Trznadel
Turkawka
Wąsatka
Wilga
Wodnik
Wrona
Wróbel
Zaganiacz
Zausznik
Zielonka
Zięba
Zimorodek
Zniczek
Żuraw
Sz
S
Mś
Dś
Id
Ił
Ip
Ln
Śn
Fs
Td
X
Xk
Tr
T
Tu
Wą
Wi
Wo
Wr
W
Za
Zk
Zl
Z
Zi
Zn
Żw
K samiec, K samica
K para ptaków
Z+ śpiew samca
‹
Z głos wabiący
Z głos ostrzegawczy
Z+
K
Z+ stwierdzenie
jednoczesne
gniazdo
(20 K, 26 K, 10 F) stado
K Przelot ukierunkowany
125
Po wykonaniu wszystkich kontroli terenowych należy sporządzić tzw. mapki gatunkowe
(Ryc. 43). Dla każdego stwierdzonego gatunku wszystkie dane o jego stwierdzeniach nanoszone są na jednym planie powierzchni badawczej, odrębnymi symbolami lub/i kolorami
dla kolejnych przeprowadzonych cenzusów. Następnie określana jest liczebność gatunku.
Za kryterium uznania liczebności jednej pary uznaje się stwierdzenie lęgu pewnego (por.
Tabela. 11) lub kategorii lęgu prawdopodobnego, przy czym za kryterium zajęcia terytorium
lęgowego uznaje się co najmniej 3-krotne stwierdzenie, na obszarze odpowiadającym wielkości rewiru dla analizowanego gatunku.
Stosując zasady metody kartograficznej w tzw. odmianie „kombinowanej” (szczegóły
różniące odmiany metody kartograficznej omówione zostały w dalszej części rozdziału)
poddaje się szczególnej analizie stwierdzenia równoczesne, gdyż ułatwia to wyróżnienie
granic sąsiadujących rewirów i zmniejsza możliwość popełnienia błędu oceny liczebności,
wynikającego z kilkukrotnych rejestracji w czasie jednego cenzusu w różnych miejscach,
tych samych śpiewających ptaków, przemieszczających się po badanej powierzchni. Przy
zastosowaniu uproszczonej metody kontrolowania powierzchni (zmniejszonej do 6–8 liczeń) kryterium uznania zajętego terytorium lęgowego można obniżyć do dwóch stwierdzeń
w rewirze w okresie optymalnym dla wykrywania aktywności głosowej danego gatunku
Tabela 11. Kryteria lęgowości i kategorie prawdopodobieństwa gniazdowania ptaków (Sikora i in. 2007)
Symbol
Kryterium
kryterium
O
Pojedyncze ptaki obserwowane w siedlisku lęgowym
Gniazdowanie
Jednorazowa obserwacja śpiewającego lub odbywającego loty
możliwe
S
godowe samca
(A)
R
Obserwacja rodziny - 1 ptak lub para z lotnymi młodymi
P
Para ptaków obserwowana w siedlisku lęgowym
Śpiewający lub odbywający loty godowe samiec stwierdzony
co najmniej przez dwa dni w tym samym miejscu (zajęte teryTE
torium) lub równoczesne stwierdzenie wielu samców w siedlisku lęgowym danego gatunku
Gniazdowanie
KT
Kopulacja, toki
prawdopodobne
(B)
Odwiedzanie miejsca nadającego się na gniazdo (np. dziupli,
ON
budki lęgowe)
NP
Głosy niepokoju sugerujące bliskość gniazda lub piskląt
PL
Plama lęgowa (u ptaka trzymanego w ręku)
BU
Budowa gniazda lub drążenie dziupli
UDA
Odwodzenie od gniazda lub młodych (udawanie rannego)
GNS
Gniazdo nowe lub skorupy jaj z danego roku
WYS
Wysiadywanie lęgu w gnieździe
Gniazdowanie
POD
Ptaki z pokarmem dla młodych lub z odchodami piskląt
pewne
JAJ
Gniazdo z jajami
(C)
PIS
Gniado z pisklętami
Młode zagniazdowniki, nielotne lub słabo lotne albo podloty
MŁO
gniazdowników poza gniazdem
Kategoria
126
(od tygodnia do 3 tygodni po przylotach). W tym wypadku jeszcze bardziej pomocna staje
się analiza stwierdzeń równoczesnych. Po sporządzaniu map gatunkowych, przy zliczaniu
liczby par lęgowych może powstać problem jak traktować terytoria ptaków, których obszar
tylko częściowo jest wspólny z obszarem powierzchni badawczej (tzw. „terytoria brzeżne”)
lub te, których nie udało się dokładnie wyznaczyć.
Przy zliczaniu terytoriów brzeżnych, na ogół stosuje się czterostopniową skalę ich klasyfikacji:
− 1 para – gdy całe terytorium lub zdecydowana większość (>80%) stwierdzeń ptaków
w rewirze mieści się w granicach powierzchni próbnej;
− 0,5 pary – gdy ok. połowa obszaru terytorium (21–80% stwierdzeń ptaków w rewirze)
mieści się w granicach powierzchni próbnej;
− „+” – mniej niż 0,5 terytorium, gdy obszar terytorium w niewielkim stopniu zachodzi
na powierzchnię próbną albo powierzchnia próbna stanowi niewielką część terytorium,
czyli większość (>80%) stwierdzeń ptaków w rewirze jest poza powierzchnią próbną,
lub gdy wielkość i dokładne położenie terytorium „brzeżnego” nie zostało wystarczająco poznane;
− 0 – nie ma stwierdzeń gatunku w granicach powierzchni próbnej.
Po opracowaniu map gatunkowych wykonywane jest tabelaryczne zestawienie wyników,
w którym podaje się: skład gatunkowy, oceny liczebności bezwzględnej par na powierzchni
próbnej, zagęszczenie (na ogół na 10 ha lub 1 km2) i strukturę dominacyjną ugrupowania
(por. Tabela 12). Obliczając liczebność każdego gatunku na powierzchni próbnej, terytoria
o statusie „1 para” i „0,5 pary” są ze sobą sumowane. Jeśli występują dla danego gatunku
dodatkowe terytoria o statusie „+”, nie są uwzględniane w sumie. Jeżeli jednak stwierdzono na powierzchni gatunek tylko w statusie terytorium: „+”, to jest on wymieniony, jako
gatunek występujący na powierzchni próbnej, a w rubryce liczebność wpisuje się „+”, nie
wyliczając zagęszczenia; gatunku nie wlicza się również do struktury dominacji.
Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że metodę kartograficzną stosuje się w dwóch
odmianach, różniących się nieco sposobem dokonywania cenzusów i oceny liczebności.
Pierwsza z nich, pierwotna wersja tej metody nazywana jest standardową metodą kartograficzną lub metodą Enemara (od nazwiska autora, szwedzkiego uczonego Andersa Enemara). Założeniem tej odmiany metody jest położenie głównego nacisku na standaryzację
sposobu prowadzenia cenzusów i interpretacji danych. W metodzie tej, dąży się przede
wszystkim do wyróżnienia rewirów śpiewających samców, jako głównego kryterium oceny liczebności ptaków na powierzchni. Charakterystyczne jest również rygorystyczne
przestrzeganie liczenia po zaplanowanej trasie przez powierzchnię próbną i utrzymanie
założonego tempa przemarszu, a także stosowaniu jednolitych kryteriów dla różnych gatunków ptaków przy dokonywaniu oceny liczebności. Metoda ta stosowana jest do dziś,
zwłaszcza, w porównaniach własnych wyników z powierzchni badanej dawniej również
tą odmianą metody. Pod koniec lat sześćdziesiątych zostały ogłoszone przez International
Bird Census Committee oficjalne standardy zasad prowadzenia oceny liczebności tą metodą. Ze szczegółowym omówieniem tych zasad można zapoznać się w opracowaniach
IBCC (1969) lub Luniaka (1969).
Z czasem zauważono jednak, że standardowe traktowanie prowadzenia cenzusów dla
wszystkich gatunków i arbitralne stosowanie zasady „3 stwierdzenia śpiewającego samca
127
Tabela 12. Przykładowe tabelaryczne przedstawienie wyników badań przeprowadzonych metodą kartograficzną na powierzchni I rzędu
L.p.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
Gatunek
Zięba Fryngilla coelebs
Kapturka Sylvia atricapilla
Świstunka leśna Phylloscopus sybilatrix
Pierwiosnek Phylloscopus collybita
Kos Turdus merula
Bogatka Parus major
Strzyżyk Erithacus rubecula
Rudzik Erithacus rubecula
Modraszka Cyanistes caeruleus
Śpiewak Turdus philomelos
Szpak Sturnus vulgaris
Kowalik Sitta europaea
Dzięcioł duży Dendrocopos major
Dzięciołek Dendrocopos minor
Czarnogłówka Poecile montanus
Grzywacz Columba palumbus
Dzięcioł czarny Dryocopus martius
Sójka Garrulus glandarius
Wrona siwa Corvus cornix
Krogulec Accipiter nisus
Razem: 18 gat. lęgowych, 2 zalatujące
Liczba par
lęgowych
12
10
8
5
5
4
3
3
2,5
2
2
2
1,5
1
1
1
0,5
0,5
+
+
64
Zagęszczenie
par/10 ha
10,9
9,1
7,3
4,5
4,5
3,6
2,7
2,7
2,3
1,8
1,8
1,8
1,4
0,9
0,9
0,9
0,5
0,5
Dominacja
[%]
18,8
15,6
12,5
7,8
7,8
6,3
4,7
4,7
3,9
3,1
3,1
3,1
2,3
1,6
1,6
1,6
0,8
0,8
54,5
100
na obszarze to terytorium lęgowe”, często prowadzi do otrzymania mało dokładnych, względem rzeczywistości wyników, zwłaszcza dla niektórych gatunków. Zwrócono również uwagę, że otrzymywane wyniki w istotnym stopniu zależne są od umiejętności i doświadczenia
osoby prowadzącej liczenia. Ponadto stosowanie tych samych, jednolitych zasad w różnych
typach siedlisk skutkuje różną dokładnością. Standardowa metoda kartograficzna stosunkowo dobrze sprawdza się na powierzchniach otwartych, o dość jednolitej strukturze. Natomiast w pozostałych przypadkach dokładność bywa dużo niższa.
Zastosowanie podczas kontroli dodatkowych zabiegów zwiększających wykrywalność
ptaków może znacznie podwyższyć dokładność poznania ugrupowania ptaków. Opracowano więc metodę, zwaną metodą kombinowaną z uwagi na to, że stosuje się w niej podstawowe zasady metody standardowej w kombinacji z innymi zabiegami. Metoda ta wykorzystywana jest podczas zajęć dydaktycznych w obiekcie modelowym.
W metodzie kartograficznej kombinowanej, tak samo, jak w standardowej odmianie
metody kartograficznej dokonuje się liczeń ptaków podczas realizowanych z podobną
częstotliwością przejść po powierzchniach próbnych, a później wykonuje się podobne do
standardowego opracowanie rezultatów poprzez wrysowywanie na mapkach gatunkowych
rewirów poszczególnych samców lub par ptaków. Zwraca się jednak większą uwagę na inne
kryteria lęgowości niż zajęcie terytorium przez śpiewającego samca. Mniej rygorystycznie
128
przestrzega się warunku utrzymania tempa i trasy przemarszu po powierzchni. Ważne jest w
tej metodzie aktywne dążenie do uzyskiwania stwierdzeń równoczesnych śpiewających samców lub innych obserwacji ptaków mogących przebywać w sąsiadujących terytoriach. Na
przykład, trzeba zatrzymywać się na dłużej lub zejść z zaplanowanej trasy przemarszu, jeśli
słychać śpiew samca. Można w ten sposób sprawdzić, czy stwierdzony wcześniej osobnik
odezwie się ponownie z rejonu poprzedniej obserwacji i rozstrzygnąć, czy stwierdzenie z nowego miejsca na powierzchni jest obserwacją nowego osobnika, czy jest efektem przemieszczenia się wcześniej stwierdzonego ptaka. Można też posłużyć się wabieniem z urządzenia
odtwarzającego głos np. śpiewu samca danego gatunku, aby sprowokować ptaki do reakcji
równoczesnej. Stymulacja do aktywności przy pomocy odtwarzanego głosu może też być
efektywną metodą podniesienia skuteczności oceny liczebności, gatunków trudno wykrywalnych. Można odtwarzać głos w miejscu, gdzie stwierdzono ten gatunek raz lub dwa razy
na poprzednich kontrolach, aby ułatwić potwierdzenie długotrwałego zajęcia terytorium.
W metodzie kartograficznej dopuszcza się stosowanie dodatkowych cenzusów, zwłaszcza osoby początkujące o małym doświadczeniu terenowym, powinny wykonać więcej
kontroli, niż 10 standardowych, aby zrekompensować swoją mniejszą efektywność w rejestrowaniu stwierdzeń ptaków. Dla podwyższenia dokładności oceny liczebności niektórych
gatunków, należy jej dokonać w oparciu lub w uzupełnieniu o wyniki wyszukiwania gniazd.
Dotyczy to szczególnie gatunków ptaków o półkolonijnym lub kolonijnym charakterze występowania, np.: szpaków, wróbli, kwiczołów, jaskółek, jerzyków, niektórych krukowatych,
a także ptaków terytorialnych, występujących w dużych zagęszczeniach, szczególnie, gdy
charakter ich występowania może być skupiskowy (dotyczy to zwłaszcza dziuplaków, drozdów, dzięciołów lub gołębi).
Wyszukiwanie gniazd lub zajętych dziupli i budek lęgowych można dokonać po zakończeniu „standardowego”, porannego cenzusu, ponieważ pora dnia dla przeprowadzenia
tej czynności nie ma znaczenia. Niezbędną umiejętnością do prowadzenia liczeń metodą
kartograficzną jest rozpoznawania ptaków w warunkach terenowych, w tym biegłe rozpoznawanie głosów, a także posiadanie wiedzy o biologii lęgowej poszczególnych gatunków.
W nauce rozpoznawania ptaków mogą być pomocne atlasy i materiały do rozpoznawania
głosów ptaków (por. wykazy w Rozdz. 1.5.) oraz wskazówki osoby doświadczonej.
Metoda transektowa
Liczenia transektowe, czyli liczenia ptaków wzdłuż trasy przemarszu mogą być prowadzone
zarówno dla oceny składu struktury ugrupowań ptaków w okresie lęgowym jak i pozalęgowym. W metodzie tej wyznacza się trasę przemarszu o przebiegu możliwie reprezentatywnym dla zróżnicowania siedliskowego badanej powierzchni. Trasa może być linią prostą,
łamaną lub mieć przebieg pętlowy. Zazwyczaj w czasie jednego przejścia w porze największej aktywności ptaków jeden obserwator jest w stanie dokonać liczenia na trasie od kilku
do kilkunastu kilometrów. Zakłada się, że możliwe jest rozpoznanie struktury ugrupowań
ptaków w pewnym pasie wokół trasy przemarszu. Można przyjąć ograniczenie szerokości
pasa, w którym dokonuje się liczenia (np. pas o szerokości 50 lub 100 m), albo też liczyć
wszystkie ptaki widziane lub słyszane po obu stronach trasy przemarszu (o ile nie przemawiają za tym specjalne względy, nie zaleca się tej odmiany metody). Można też liczyć ptaki
z podziałem na kategorie odległości od trasy przemarszu np. liczenie w odległości do 25 m
129
z każdej strony od trasy przemarszu, 25–100 m i powyżej 100 m, wówczas dla liczebności uzyskanej w każdej kategorii można zastosować przelicznik uwzględniający prawdopodobieństwo stwierdzenia ptaków. Nawet uwzględniając stopień wykrywalności różnych
gatunków, warto tę metodę stosować tylko wtedy, gdy istotne staje się bardziej precyzyjne
poznane struktury ugrupowania.
Zakłada się też określone tempo wykonania przemarszu, na ogół nie jest wskazany zbyt
szybki przemarsz. Dobrą wykrywalność ptaków zapewnia tempo ok. 1,5 do 2 km na godzinę. Przejścia transektowe mogą być jednokrotne po danej trasie (wtedy należy pamiętać, że
porównywać można ze sobą wyniki badań z przejść na różnych powierzchniach, lub na tym
samym transekcie, ale w różnych latach z dokładnie tego samego okresu fenologicznego)
Tabela 13. Przykładowe tabelaryczne przedstawienie wyników badań przeprowadzonych metodą transektową przy wielokrotnym przemarszu (8 liczeń na 1 transekcie o długości 8 km)
Gatunek
Liczba os. na Zagęszczenie
transekcie
(os./km/kontr.)
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Łozówka
4
0,06
Acrocephalus palustris
Skowronek
181
2,83
Alauda arvensis
Krzyżówka
1
0,02
Anas platyrhynchos
Myszołów
5
0,08
Buteo buteo
Szczygieł
73
1,14
Carduelis carduelis
Dzwoniec
6
0,09
Carduelis chloris
Bocian biały
2
0,03
Ciconia ciconia
Błotniak stawowy Circus aeruginosus
10
0,16
Grzywacz
50
0,78
Columba palumbus
Kruk
2
0,03
Corvus corax
Kawka
70
1,09
Corvus monedula
Przepiórka
13
0,20
Coturnix coturnix
Trznadel
25
0,39
Emberiza citrinella
Rudzik
3
0,05
Erithacus rubecula
Zięba
22
0,34
Fringilla coelebs
Żuraw
4
0,06
Grus grus
Dymówka
170
2,66
Hirundo rustica
Gąsiorek
2
0,03
Lanius collurio
Pliszka siwa
90
1,41
Motacilla alba
Pliszka żółta
73
1,14
Motacilla flava
Bogatka
17
0,27
Parus major
Mazurek
19
0,30
Passer montanus
Piecuszek
3
0,05
Phylloscopus trochilus
Sroka
18
0,28
Pica pica
Pokląskwa
19
0,30
Saxicola rubetra
Szpak
996
15,56
Sturnus vulgaris
Kapturka
2
0,03
Sylvia atricapilla
Cierniówka
3
0,05
Sylvia communis
Czajka
16
0,25
Vanellus vanellus
29 gatunków
1 899
29,67
130
Dominacja
(%)
0,21
9,53
0,05
0,26
3,84
0,32
0,11
0,53
2,63
0,11
3,69
0,68
1,32
0,16
1,16
0,21
8,95
0,11
4,74
3,84
0,90
1,00
0,16
0,95
1,00
52,45
0,11
0,16
0,84
100,0
lub też przejścia mogą być wielokrotne, np. 10 przejść w sezonie lęgowym lub w okresie
wędrówkowym lub zimowania.
Metoda ta umożliwia uzyskanie informacji o składzie gatunkowym i przybliżonej strukturze ugrupowania ptaków, a także dynamice liczebności poszczególnych gatunków w cyklu
rocznym, bądź wybranym okresie tego cyklu. Natomiast niezależnie od wybranego wariantu
zastosowania tej metody, wyniki liczebności należy traktować, jako wyniki względne, wyraża się je w zagęszczeniu ptaków na kilometr trasy przemarszu (por. Tabela 13). Uzyskiwanie
takich wyników jest wystarczające np. dla celów monitoringowych, dla porównania ptaków
różnych obszarów lub porównania wyników z danymi referencyjnymi, np. dla regionu czy
kraju. Metoda ta nie wymaga takiej czasochłonności jak metoda kartograficzna, umożliwia
zbieranie reprezentatywnych danych dla większych powierzchni, zwłaszcza o skomplikowanej strukturze siedliskowej bądź kształcie, w rejonach trudnych do penetracji. Metoda
transektowa nie zapewnia jednak uzyskania dokładnych wyników liczebności bezwzględnej
populacji ptaków zasiedlających określony obszar.
Metoda punktowa
W metodzie tej wybiera się na ogół sieć punktów, z których prowadzone są obserwacje
ptaków w określonej jednostce czasu, np. przez 20 min., przez 1 godz., 2 godz. Można też przyjąć założenie, że rejestruje się ptaki w określonej odległości od punktu np.:
w odległości do 50 lub 100 m od punktu lub rejestrować wszystkie widziane i słyszane
ptaki. Na punkty obserwacyjne można wybierać miejsca o szczególnie dobrej widoczności (np. wzniesienia) zwłaszcza wtedy, gdy badania dotyczą migracji lub wykorzystania
przestrzeni powietrznej przez ptaki. Można też pobrać zupełnie losową próbę punktów.
Metoda punktowa ma podobne zastosowanie jak metoda transektowa, a uzyskana ocena
liczebności jest oceną względną. Wyraża się ją w liczbie osobników obserwowanych na
jednostkę czasu obserwacji, np.: na godzinę (por. Tabela 14). Metoda ta ma podobne zalety i ograniczenia jak metoda transektowa, szczególnie dobrze sprawdza się w badaniach
wielkoobszarowych, ze względu na możliwość uzyskania dobrej reprezentatywności, poprzez odpowiedni wybór sieci punktów. Stosowanie metody punktowa jest również korzystne w siedliskach, gdzie istnieją duże trudności w przemieszczaniu się (rozległe bagna, obszary grodzone, tereny z ograniczonym dostępem, ze względu na stan własności).
Waloryzacja awifauny
Podczas waloryzacji ugrupowania ptaków zasiedlającego badany obszar, należy poddać
analizie skład gatunkowy i jakościowy (ilościowy) ugrupowania oraz dokonać pogrupowania występujących gatunków z punktu widzenia ochrony zasobów przyrody. Dobrą formą
uogólnienia wyników waloryzacji jest przedstawienie ich formie tabelarycznej z podaniem:
składu gatunkowego, określeniem statusu występowania na danym obszarze. Zestawienie
może być również uzupełnione o ocenę liczebności oraz ocenę zagrożenia, a także przyporządkowanie do kategorii ochrony prawnej. Jako obiektywne kryteria stopnia zagrożenia wyginięciem danego gatunku, można uznać: na poziomie krajowym – status gatunku
w Czerwonej Księdze Zwierząt (Głowaciński 2001) i/lub w Czerwonej Liście Zwierząt
(Głowaciński 2002), natomiast na poziomie europejskim i globalnym – można zastosować
klasyfikację gatunków specjalnej troski „SPEC” (Species of European Conservation
131
Concern), na podstawie kryteriów BirdLife International (Tucker, Heath 1994) (por. Lista
cennych gatunków ptaków w Rozdz. 5.2.).
Podając status ochrony prawnej, należy wskazać które gatunki objęte są ochroną gatunkową ścisłą bądź częściową, na podstawie ustawy o ochronie przyrody, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Warto także zaznaczyć, gatunki
objęte ochroną strefową. Należy również podać, które gatunki są wymienione w Załączniku
I Dyrektywy Ptasiej, wymagające szczególnych środków ochronnych, obejmującymi także
Tabela 14. Przykładowe tabelaryczne przedstawienie wyników badań przeprowadzonych metodą punktową, z badaniem wykorzystania przestrzeni powietrznej na różnych pułapach wysokości (8 liczeń na 2
punktach po 2 godz., łącznie 32 godz. obserwacji)
Gatunek
Nazwa polska
Skowronek
Jerzyk
Czapla siwa
Myszołów
Bocian biały
Błotniak stawowy
Błotniak łąkowy
Gołąb domowy
Nazwa łacińska
Alauda arvensis
Apus apus
Ardea cinerea
Buteo buteo
Ciconia ciconia
Circus aeruginosus
Circus pygargus
Columba livia f.
domestica
Columba palumbus
Corvus corax
Corvus monedula
Coturnix coturnix
Delichon urbicum
Emberiza citrinella
Fringilla coelebs
Grus grus
Hirundo rustica
Larus ridibundus
Motacilla flava
Grzywacz
Kruk
Kawka
Przepiórka
Oknówka
Trznadel
Zięba
Żuraw
Dymówka
Śmieszka
Pliszka żółta
Wróblowe
Passeriformes sp.
(nieozn.)
Kuropatwa
Perdix perdix
Sroka
Pica pica
Szpak
Sturnus vulgaris
Kwiczoł
Turdus pilaris
Czajka
Vanellus vanellus
24 gatunki, 1 wyższy takson
132
Liczba osobników
na poszczególnych
wysokościach
(m)
Liczba
osobników
razem
Natężenie
przelotu
(os./
godz.)
0-50
49
0
3
5
12
3
51-150
1
3
1
1
3
3
0
>150
0
0
0
0
0
0
0
50
3
1
4
8
15
3
1,6
0,1
0
0,1
0,3
0,5
0,1
93
5
0
98
3,1
96
4
61
1
2
7
12
3
88
4
13
20
1
4
0
0
0
0
0
32
0
0
0
0
0
0
0
0
0
39
0
3
0
116
5
65
1
2
7
12
42
120
7
13
3,6
0,2
2
0
0,1
0,2
0,4
1,3
3,8
0,2
0,4
400
0
0
400
12,5
16
1
335
7
30
1 245
0
0
0
0
0
74
0
0
0
0
0
42
16
1
335
7
30
1 361
0,5
0
10,5
0,2
0,9
42,5
ich siedliska. Przykładowe, zestawienie wyników waloryzacji badanego obszaru przedstawia Tabela 15. Uzupełnieniem i rozwinięciem powyższego zestawienia może być podanie
wyników ilościowych przeprowadzonej inwentaryzacji, zgodnie z opisaną wyżej metodą
prezentacji wyników (por. Tabele11–13). Formularze do wykonania waloryzacji awifauny
i jej podsumowania umieszczono w Kartach pracy w Rozdz. 4.9. i 4.10.
Podczas opracowywania charakterystyki składu ugrupowania ptaków, używa się następujących pojęć określających udział gatunku w strukturze ilościowej ugrupowania:
− udział powyżej 5% – grupa gatunków dominujących w ugrupowaniu (gatunek określa
się gatunkiem dominującym bądź dominantem);
− udział 2–5% – grupa gatunków współdominujących w ugrupowaniu;
− udział poniżej 2% – grupa gatunków uzupełniających ugrupowanie.
Następnym etapem oceny walorów z badanego obszaru powinna być relatywizacja uzyskanych wyników. Najlepiej porównać wyniki własne z uzyskanymi na innych zbadanych
obszarach regionu i kraju, charakteryzujących się podobnym charakterem siedliskowym,
o zróżnicowanych, zestawionych gradientowo walorach przyrodniczych. Do porównań
ugrupowań ptaków na zbadanych powierzchniach leśnych należy wybrać wyniki z powierzchni lasów o różnym sposobie prowadzenia gospodarki leśnej i różnym zachowaniu
elementów naturalnych i/lub pierwotnych siedlisk.
Przykładowo, wyniki badań awifauny drzewostanów na siedlisku grądowym w średnich
i wysokich klasach wiekowych, należy porównać z wynikami badań ptaków z innych drzewostanów grądowych w podobnym wieku:
− poddanych intensywnej gospodarce leśnej, z zachowanym słabym stopniem naturalności, wyrażonym niską różnorodnością gatunkową drzew spowodowaną zmniejszeniem
udziału drzew mało cennych gospodarczo, przez selekcję negatywną w czasie trzebieży:
grabów, brzóz, lip, osiki, lub drzew martwych i z martwicami);
− mało intensywnie gospodarowanych z priorytetem zachowania ważnych walorów przyrodniczych, których przynajmniej jest objętą drzewostanem referencyjnym – część powierzchni wyłączona jest spod intensywnego użytkowania gospodarczego (pozostawiane drzewa obumierające, martwe, złomy), dzięki czemu zachowana jest wyższa różnorodność gatunkowa drzewostanów i ich zróżnicowanie przestrzenne);
− wyłączonych spod gospodarki leśnej, o dużym udziale elementów naturalnych siedliska,
bądź o zachowanych cechach pierwotnych (powierzchnie lasów objętych ochroną ścisłą,
np. z Obszaru Ochrony Ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego).
Analogicznie, przy porównywaniu wyników z badanego terenu o charakterze otwartym,
wyniki powinny być zestawione, z wynikami terenów o różnym stopniu intensyfikacji gospodarki rolnej, uzyskanych np.:
− w krajobrazie upraw wielkopolowych, z dużym udziałem gruntów ornych bądź też intensywnie użytkowanych łąk wielokośnych;
− w terenie z udziałem obszarów o mniejszej intensywności zagospodarowania, charakteryzujących się mozaikową strukturą polową, obecnością miedz i nieużytków porośniętych roślinnością ziołoroślową, krzewami, zadrzewieniami, lub/i z udziałem niezbyt
intensywnie gospodarowanych użytków zielonych np. łąk dwukośnych, jednokośnych
czy też pastwisk z niską obsadą zwierząt;
133
Tabela 15. Przykładowe tabelaryczne przedstawienie waloryzacji gatunków stwierdzonych na terenie badań
oraz w jego sąsiedztwie (Status występowania: L – gatunek lęgowy, D – zalatujący w okresie dyspersji polęgowej, P – przelotny, Z – zimujący, S – gatunek lęgowy występujący w sąsiedztwie, ale mogący zalatywać
na teren badań) wraz z kategoriami zagrożenia (Cz. K. – status zagrożenia w Czerwonej Księdze Zwierząt,
SPEC – kategorie zagrożenia na poziomie europejskim) i ochrony (ochrona gatunkowa: + – ochrona ścisła,
* – ochrona częściowa, stref. – ochrona strefowa, DP – ujęcie w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej)
Nazwa polska
Błotniak stawowy
Bogatka
Cierniówka
Dzięcioł czarny
Dzięcioł duży
Dzwoniec
Gąsiorek
Gęgawa
Grzywacz
Kapturka
Kos
Krogulec
Krzyżówka
Nazwa
łacińska
Circus
aeruginosus
Parus major
Sylvia
communis
Dryocopus
martius
Dendrocopos
major
Chloris
chloris
Lanius
collurio
Anser anser
Columba
palumbus
Sylvia
atricapilla
Turdus
merula
Accipiter
nisus
Anas
platyrhynchos
Status
występowania
Ochrona
gatunkowa
DP
LDP
+
+
LDPZ
+
LD
+
L
+
L
+
LDPZ
+
Cz. K.
LD
Lista
SPEC
SPEC 3
+
+
S
LDP
LDP
+
LDP
+
L
+
LDP
Modraszka
Cyanistes
caeruleus
LP
+
Mysikrólik
Regulus
regulus
P
+
Orlik krzykliwy
Aquila
pomarina
LDP
Piecuszek
Phylloscopus
LDP
trochilus
+
Pierwiosnek
Phylloscopus
L
collybita
+
134
+
LC
+ (stref.)
+
Nazwa polska
Nazwa
łacińska
Status
występowania
Cz. K.
Lista
SPEC
Ochrona
gatunkowa
Pliszka siwa
Motacilla
alba
LDP
Potrzeszcz
Emberiza
calandra
LDP
Puchacz
Bubo bubo
S
Rudzik
Erithacus
rubecula
LDP
Skowronek
Alauda
arvensis
LDP
Sroka
Pica pica
L
Szpak
Sturnus
vulgaris
LDP
Śpiewak
Turdus
philomelos
LDP
+
Wilga
Oriolus
oriolus
LD
+
Wrona siwa
Corvus cornix Z
*
Zięba
Fringilla
coelebs
LDP
+
Żuraw
Grus grus
LDP
DP
+
SPEC 2
+
+(stref.)
NT
+
+
SPEC 3
+
*
SPEC 3
30 gatunków
2
+
SPEC 2
+
+
5
27
5
− w krajobrazie z obszarami o niskiej intensywności gospodarki rolnej, np. w terasach
zalewowych rzek, gdzie dominuje ekstensywna gospodarka pastwiskowa, z dużym
udziałem nieużytków o zróżnicowanym charakterze.
Porównywanymi cechami mogą być zagęszczenia gatunków rzadszych, wymagających
szczególnej troski, a jednocześnie będących dobrymi bioindykatorami zachowania elementów naturalnych lub pierwotnych środowiska. Można też dokonać porównania całych składów ugrupowań ptaków, np. przy pomocy wskaźnika podobieństwa składu gatunkowego
(QS), lub wskaźnika podobieństwa dominacji Renkonena (Re). Pierwszy z nich obliczany
jest według następującego wzoru:
QS =
2xW
A+B
x
100
Gdzie:
W – liczba gatunków wspólnych dla porównywanych środowisk,
A – liczba gatunków występujących na jednej badanej powierzchni,
B – liczba gatunków na drugiej badanej powierzchni.
135
Obliczenie wartości wskaźnika Re polega na zsumowaniu niższych wartości dominacji
gatunków wspólnych dla obu porównywanych ugrupowań ptaków.
Wartości graniczne przyjmowane przy interpretacji porównań wskaźnikiem podobieństwa gatunkowego ugrupowań ptaków:
− > 80% – skład gatunkowy ugrupowań ptaków jest niemal identyczny,
− 50–80% – podobieństwo składu gatunkowego jest wyraźne,
− < 50% – podobieństwo składu gatunkowego jest małe.
Wartości graniczne przyjmowane przy interpretacji porównań współczynnikiem podobieństwa dominacji Renkonena (Re):
− > 70% – ugrupowania należą do jednego typu,
− 40–70% – między ugrupowaniami ptaków stwierdzono znaczne podobieństwo,
− < 40% – ugrupowania znacząco się różnią.
Na podstawie wysokich wartości podobieństwa badanych ugrupowań ptaków do ugrupowań występujących na powierzchniach referencyjnych o wysokim stopniu naturalności można wnioskować o dobrym stopniu zachowania walorów przyrodnicze badanego obszaru.
Dane do porównań ugrupowań ptaków o charakterze lokalnym można łatwo pozyskać
z Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (składając wniosek o udostępnienie informacji
o środowisku i jego ochronie), która może udostępnić wyniki badań obszarów chronionych
oraz monitoringów przed i proinwestycyjnych. Danych reprezentatywnych dla różnych obszarów kraju należy poszukiwać w czasopismach ornitologicznych publikujących artykuły
z zakresu faunistyki, są to przede wszystkim: „Ornis Polonica” (przed rokiem 2010 nosiło
nazwę Notatki Ornitologiczne) i „Acta Ornithologica”. Jako źródło danych referencyjnych
o zagęszczeniach i liczebności populacji krajowej, ewentualnie regionalnej poszczególnych
gatunków można polecić przede wszystkim opracowania: „Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany.” (Tomiałojć, Stawarczyk 2003), „Atlas rozmieszczenia ptaków
lęgowych Polski 1985–2004” (Sikora i in. 2007) oraz „Atlas pospolitych ptaków lęgowych
Polski. Rozmieszczenie, wybiórczość siedliskowa, trendy” (Kuczyński, Chylarecki 2012).
Informacje przeglądowe dotyczące awifauny wybranych obszarów o różnych charakterystykach ekologicznych zawierają np. opracowania obszarów specjalnej ochrony Natura
2000 (np. Sidło i in. 2004; Chmielewski, Stelmach 2009; Wilk i in. 2010).
Piśmiennictwo
Bertold P., Bezzel E., Thielcke G. (red.) 1980. Praktische Vogelkunde. Kilda-Verlag, Münster.
Bibby C. J., Burgess N. D., Hill D. A. 1992. Bird census techniques. Academic Press London, 302 ss.
Chmielewski S. Stelmach R. (red.) 2009. Ostoje ptaków Polsce – wyniki inwentaryzacji, część I. Bogucki
Wydawnictwo Naukowe, 208 ss.
Dyrcz A., Tomiałojć L. 1974. Application of the maping mathod in the marshland habitats. Acta Orn. 14:
348–353.
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 451 ss.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Kraków, 155 ss.
International Bird Census Committee. 1969. Recommendations for an International Standard for a Mapping Method in Bird Census Work. Bird Study 16: 249–255.
Jakubiec Z. 2003. Skróty łacińskich nazw ptaków oraz niektóre oznaczenia wykorzystywane w badaniach
136
terenowych. Notatki Ornitologiczne 44(2): 121–126.
Kuczyński L., Chylarecki P. 2012. Atlas pospolitych ptaków lęgowych Polski. Rozmieszczenie, wybiórczość siedliskowa, trendy. GIOŚ. Warszawa, 240 ss.
Lontkowski J., Nawrocki P., Stawrczyk T. 1988. ABC obserwatora Ptaków. Muzeum Okręgowe w Radomiu. Radom.
Luniak M. 1969. Międzynarodowy Standard kartograficznej metody liczeń ptaków. Not. Orn. 10: 70–73.
Markowski J. (red) 2001. Vademecum obserwatora ptaków. Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa
– Łódź, 197 ss.
Sidło P.O., Błaszkowska B.,Chylarecki P. (red.) 2004. Ostoje ptaków o randze europejskiej w Polsce.
OTOP. Warszawa, 674 ss.
Sikora A., Chylarecki P., Meissner W., Neubauer G. (red.) 2011. Monitoring ptaków wodno-błotnych
w okresie wędrówek. Poradnik metodyczny. GDOŚ, Warszawa, 162 ss.
Sikora A., Rohde Z., Gromadzki M., Nuebauer G., Chylarecki P. (red.) 2007.Atlas rozmieszczenia ptaków
lęgowych Polski 1985–2004. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 639 ss.
Tomiałojć L. 1968. Podstawowe metody badań ilościowych awifauny lęgowej obszarów zadrzewionych
i osiedli ludzkich. Not. Orn. 9: 1–20.
Tomiałojć L. 1980a. Kombinowana odmiana metody kartograficznej do liczenia ptaków lęgowych. Not.
Orn. 21: 33–54.
Tomiałojć L. 1980b. Dodatek. Podstawowe informacje o sposobie prowadzenia cenzusów z zastosowaniem
kombinowanej metody kartograficznej. Not. Orn. 21: 55–62.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro
Natura”, Wrocław, 868 ss.
Tucker G. M, Heath M. F. 1994. BirdLife International (Conservation Series No. 3). Cambridge, United
Kingdom.
Wilk T., Jujka M., Krogulec J., Chylarecki P. (red.) 2010. Ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym
w Polsce. Important Bird Areas of International importance in Poland. Ogólnopolskie Towarzystwo
Ochrony Ptaków, Marki, 595 ss.
Akty prawne
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2011 r., Nr 237, poz. 1419).
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220, z późn. zm.).
3.1.4. Waloryzacja entomofauny
Owady są najliczniejszą pod względem liczby gatunków grupą systematyczną zwierząt
na Ziemi. Dotąd opisano około miliona gatunków, choć według różnych szacunków istnieje od 3 do 30 mln gatunków owadów. W Polsce stwierdzono do tej pory ponad 26 tys.
gatunków, jednak wobec słabego zbadania niektórych grup, można liczbę gatunków owadów szacować na 28–34 tysiące. Owady są doskonałym obiektem badań waloryzacyjnych
z uwagi na wysoką liczebność, ogromne zróżnicowanie ekologiczne oraz obecność gatunków rzadkich, wyspecjalizowanych będących bardzo dobrymi bioindykatorami stanu
środowiska naturalnego.
Ekspertyzy entomologiczne obejmują najczęściej tylko wybrane grupy taksonomiczne
lub ekologiczne owadów. Najczęściej do analizy i waloryzacji wykorzystywane są taksony, które cechuje duże bogactwo gatunkowe, wysoka różnorodność ekologiczna oraz
obecność licznych gatunków cennych (chronionych, rzadkich i reliktowych), umieszczonych w Czerwonej Księdze Zwierząt (Głowaciński, Nowak 2004) lub/i Czerwonej Liście
Zwierząt (Głowaciński 2002). Przykładem takiego zróżnicowanego taksonu jest rodzina
137
kusakowatych Staphylinidae (należąca do rzędu chrząszczy Coleoptera) – w Polsce stwierdzono występowanie ok. 1 400 gatunków, w tym wiele gatunków rzadkich i reliktowych.
Ponadto przedstawicieli tej rodziny cechuje silne zróżnicowanie pod względem preferencji
siedliskowych, fagizmu oraz obecność dużej liczby gatunków stenotopowych. Doskonale
nadającą się grupą do oceny jakości przyrodniczej są owady związane z martwym drewnem
(owady saproksyliczne).
Prace przygotowawcze, metodyka i dobór odpowiednich wskaźników opracowywania
wyników jest uzależniony od rodzaju waloryzacji przyrodniczej. Można wyróżnić m.in.
następujące rodzaje ekspertyz entomologicznych:
− inwentaryzacja entomologiczna badanego obszaru;
− waloryzacja entomologiczna określonego obszaru metodą zooindykacyjną;
− zooindykacja autekologiczna;
− zooindykacja synekologiczna;
− ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko.
Inwentaryzacja entomologiczna określonego obszaru polega na odnalezieniu w terenie
i sporządzeniu listy gatunków owadów z wykazaniem i lokalizacją gatunków cennych –
umieszczonych w Czerwonej Księdze Zwierząt (Głowaciński, Nowacki 2004), Czerwonej
Liście Zwierząt (Głowaciński 2002), gatunków chronionych oraz rzadkich w skali kraju lub
regionu (por. Lista w Rozdz. 5.3.), a także gatunków obcych, obniżających wartość badanej
entomofauny (por. Lista w Rozdz. 5.7.). Jest to najprostszy i zarazem najmniej precyzyjny
sposób opracowania entomologicznego. Wykorzystywana jest najczęściej do inwentaryzacji obszarów chronionych, np. rezerwatów przyrody, parków narodowych i krajobrazowych,
obszarów z sieci Natura 2000, itp.
Waloryzacja przyrodnicza metodą zooindykacyjną jest oceną wartości przyrodniczej
określonego terenu na podstawie gatunków wskaźnikowych, charakterystycznych dla określonego stanu środowiska, naturalności, itp. Zooindykacja autekologiczna opiera się na pojedynczych gatunkach wskaźnikowych, natomiast w zooindykacji synekologicznej analizie
poddaje się całe zgrupowania zwierząt.
Ocena oddziaływania na środowisko polega na określeniu wpływu planowanego przedsięwzięcia na chronione, cenne, rzadkie gatunki owadów i na zajmowane przez te gatunki
siedliska.
Przedstawione w niniejszym podręczniku zasady i metody waloryzacji entomologicznych omówione zostały na przykładzie chrząszczy lądowych. Pominięto opis i metodykę
waloryzacji owadów wodnych, które zostały przedstawione w osobnej książce z serii podręczników dla ekspertów. Prace związane z waloryzacją entomologiczną można podzielić
na następujące etapy:
– prace przygotowawcze,
– prace terenowe,
– prace laboratoryjne,
– analiza zebranego materiału.
Prace przygotowawcze
Prace przygotowawcze polegają na zaplanowaniu badań oraz przygotowaniu odpowiedniej dokumentacji (w tym pozwoleń na odłów gatunków chronionych, wstęp i odławianie
138
na obszarach chronionych, itp.), map inwentaryzowanego terenu oraz zgromadzeniu odpowiedniego sprzętu potrzebnego do badań.
Zaplanowanie badań obejmuje: ustalenie okresu badań, wybór metod zbioru materiału
i wybór stanowisk. Ustalenie okresu badań zależy od rodzaju ekspertyzy oraz od terminu przedstawienia wyników wyznaczonego przez zleceniodawcę ekspertyzy. Jest sprawą
oczywistą, że im dłuższy okres badań tym wyniki ekspertyzy są pełniejsze i bardziej wiarygodne. Badania takie powinny być prowadzone przynajmniej przez 3 lata. W praktyce czas
ekspertyzy jest ograniczony do 1 roku.
Badania powinny być prowadzone w okresie pojawu i występowania chrząszczy – od
wczesnej wiosny (kwiecień – początek maja) do jesieni (październik – listopad). Metodyka
połowu owadów jest bardzo różnorodna i ważne jest, aby metody umiejętnie dopasować do
właściwości danego obszaru i do celów i założeń ekspertyzy entomologicznej.
Prace terenowe
Chrząszcze można odławiać bezpośrednio w terenie podczas kontroli badanego obszaru oraz
za pomocą różnego rodzaju pułapek wystawianych na okres badań. Do zbierania chrząszczy
z różnych grup ekologicznych służą określone metody połowu.
Przegląd metod połowu chrząszczy z różnych grup ekologicznych
Chrząszcze epigeiczne (naziemne)
Pułapki Barbera (Ryc. 44)
Pułapkę stanowi plastikowy kubek o pojemności 0,5 l, wkopany w ziemię tak, by jego
górna powierzchnia znajdowała się równo z powierzchnią gruntu. Do kubka wlewa się
glikol etylenowy (najlepiej ok. 1/5 objętości pojemnika) lub kubek pozostawiany jest bez
płynu konserwującego (tzw. pułapka żywołowna). Pułapki żywołowne należy kontrolować
codziennie. Z pułapek bez płynu konserwującego część owadów wydostaje się, ponadto
mniejsze owady mogą być zżerane przez duże drapieżne gatunki chrząszczy (np. z rodzaju
biegacz Carabus sp.).
Zalecana metodyka:
− na każdym stanowisku ustawia się 10–20 pułapek np. wzdłuż wyznaczonego transektu,
w odstępach 2–10 m;
− pułapki należy wybierać co 2 tygodnie;
− optymalny okres wystawiania pułapek – maj – październik.
Pułapki można wystawiać raz w miesiącu na okres 2 tygodni lub mogą być zainstalowane przez cały sezon wegetacyjny. Zebrany materiał należy przelać do szczelnie zamykanych
pojemników. W przypadku dużego rozcieńczenia płynu konserwującego, do zebranych prób
należy dodać nie rozcieńczonego alkoholu (np. ok. 92% białego denaturatu lub spirytusu).
Do każdej próby wkłada się etykietkę, na której ołówkiem zapisana jest data zbioru, lokalizacja, typ siedliska, nazwa metody połowu, numer próby i nazwisko zbieracza.
Przesiewanie ściółki
Pułapki Barbera nie są doskonałą metodą odłowu chrząszczy, ponieważ wybiórczo wyłapują
przede wszystkim gatunki większe i bardziej aktywne, które penetrują większe powierzchnie
139
gruntu. Dodatkową metodą odłowu chrząszczy epigeicznych, w której można pozyskać gatunki mało ruchliwe i o drobnych rozmiarach ciała jest przesiewanie ściółki. W metodzie tej
używane są sita entomologicznego lub zestaw sit o różnej wielkości oczek. Aby wyniki były
porównywalne należy stosować jednolity sposób zbioru prób.
Zalecana metodyka:
− próbę ściółki pobiera się z określonej powierzchni (np.0,25 m2) – można użyć metalowych ram o bokach 50 cm, zaopatrzonych z jednej strony w ostre krawędzie, które wbija
się w glebę, następnie wybiera przesiewa ściółkę z wnętrza ramy;
− na każdym stanowisku (określonym siedlisku) pobierana jest taką sama liczba prób (2–
10), należy zauważyć, że przesiewanie ściółki jest metodą czasochłonną, dlatego nie
należy planować zbyt dużej liczby prób z jednego stanowiska;
− na wszystkich stanowiskach pobiera się próby w tym samym okresie, najlepiej raz
w miesiącu przez cały sezon wegetacyjny – w przypadku tej metody próby można pobierać wcześniej, np. od marca lub kwietnia i kończyć później, np. w listopadzie, zależy
to od warunków pogodowych w danym roku i od dostępności ściółki na wyznaczonych
stanowiskach.
Zebrane próbki ściółki przesiewa się na miejscu przez sito entomologiczne o dużych
oczkach (10 mm) na białe płótno. Przesiany materiał umieszczany jest w płóciennych workach, do których wkłada się etykietki z opisem takim, jak w przypadku pułapek Barbera.
Próby należy jak najszybciej przebrać w warunkach laboratoryjnych – dopuszczalne jest
przetrzymywanie prób w niższej temperaturze (lodówka) przez 2–3 dni. Przebieranie ściółki polega na przesiewaniu przez sito o oczkach 2–3 mm na białej powierzchni, np. na białej
kuwecie, i wybieranie aktywnie poruszających się chrząszczy za pomocą pęsety lub ekshaustora. Zebrane chrząszcze należy zatruwać w oparach octanu etylu.
Chrząszcze związane z martwym drewnem (saproksyliczne) oraz nadrzewne
Chrząszcze saproksyliczne są doskonałymi zooindykatorami przede wszystkim terenów
leśnych oraz innych siedlisk, w których występują zwłaszcza stare, żywe lub obumarłe
drzewa, takie jak parki miejskie i wiejskie, podworskie, cmentarze, aleje przydrożne, itp.
Chrząszcze saproksyliczne są związane przynajmniej przez część swego rozwoju z martwym drewnem (stojące lub leżące kłody, pniaki, wykroty, huby, itp.). Są wśród nich gatunki
obligatoryjnie (saproksylobionty) lub fakultatywnie (saproksylofile) związane z tym siedliskiem. W obrębie tej grupy można wyróżnić gatunki o bardzo różnorodnych wymaganiach
ekologicznych, np. saprofagi (próchnożercy), kambiofagi, ksylofagi, mycetofagi, nekrofagi,
koprofagi, parazytoidy, drapieżcy oraz gatunki żyjące w soku wyciekającym z drzew i szukające schronienia w spękaniach kory, pod korą lub dziuplach (Gutowski i in. 2004; Byk
i Mokrzycki 2007). Tak duża różnorodność ekologiczna i ogromne bogactwo gatunkowe
– w Europie Środkowej ok. 1 500 gatunków, w Polsce około 1 300 gatunków z 70 rodzin
(Gutowski 2006), powoduje, że chrząszcze saproksyliczne są doskonałym instrumentem w
badaniach naturalności i jakości przyrodniczej terenów leśnych. Ponadto wśród chrząszczy saproksylicznych występuje dużo gatunków rzadkich oraz zagrożonych wyginięciem
reliktów lasów pierwotnych. Są wśród nich gatunki, które do swojego rozwoju wymagają
siedlisk, w których nie prowadzono gospodarki leśnej od kilkudziesięciu, a nawet kilkuset
lat. Istnieje szereg metod do połowu chrząszczy saproksylicznych.
140
Pułapki przegrodowe typu „Netocia” (Ryc. 45)
Tego typu pułapki służą do połowu chrząszczy zasiedlających próchnowiska wewnętrzne w
dziuplach drzew. Pułapkę stanowią dwie skrzyżowane ze sobą przezroczyste płytki pleksiglasowe o wymiarach 20 x 30 cm, lejek o średnicy 20 cm raz przykręcana do niego plastikowa butelka. Płytki przymocowuje się za pomocą sznurka lub drutu przy otworze dziupli.
Do płytek podwieszony jest lejek z butelką za pomocą haczyków z nierdzewnego drutu.
Do butelki wlewa się płyn konserwujący – glikol etylenowy (1/5–1/6 objętości butelki).
Wskazane jest zamontowanie daszka nad każdą pułapką – zapobiegnie to zalewaniu wodą
z opadów atmosferycznych i zbytniego rozcieńczenia zebranej próby.
Do pułapek tego typu wpadają chrząszcze przylatujące do próchnowisk, przywabiane
zapachem próchna oraz wylatujące z dziupli po skończonym rozwoju.
Zalecana metodyka:
− liczba zakładanych pułapek zależy od wielkości badanego obszaru oraz od liczby i dostępności drzew z dziuplami i martwicami bocznymi, w każdym siedlisku powinno się
wytypować min. 4 drzewa z próchnowiskami;
− wskazane jest instalowanie pułapek na różnych gatunkach drzew, w tym przede wszystkim na drzewach reprezentujących dane siedlisko leśne;
− materiał z pułapek powinien być wybierany raz w miesiącu;
− okres wystawienia pułapek – maj-październik, okres ten można wydłużyć nawet na marzec – listopad, zależy to w dużym stopniu od warunków pogodowych w danym roku.
Pułapki „Netocia” można także instalować przy martwicach bocznych drzew, przy wypróchnieniach w pniu i służą wtedy do odłowu chrząszczy rozwijających się w tego typu
mikrosiedliskach.
Przesiewanie próchnowisk
Do odłowu chrząszczy zasiedlających próchnowiska wewnętrzne służy także przesiewanie próchna. Metodyka jest identyczna jak w przypadku przesiewania ściółki, odmienny
jest tylko sposób pobierania materiału do przesiewu. Próchno pobieramy z dziupli drzew,
wypróchniałych martwic bocznych, itp. Należy dopilnować, aby próby zebrane z różnych
stanowisk miały jednakową objętość (1–2 l). Do każdej próby należy dołączyć etykietkę
z datą zebrania, lokalizacją, typem siedliska, gatunkiem drzewa i rodzajem próchnowiska
(wilgotność, kolor próchna, typ butwienia, itp.).
Pułapki przegrodowe typu „Fomes”
Służy do odłowu chrząszczy związanych z grzybami nadrzewnymi. Konstrukcja tej pułapki
jest podobna do pułapki typu „Netocia”. Różnica polega na tym, że zamiast dwóch skrzyżowanych płytek stosuje się tylko jedną płytkę (o wymiarach 2 x 200 x 300 mm), którą umieszcza się pionowo w odpowiednio naciętym grzybie nadrzewnym. Do płytki przytwierdza się
lejek z butelką i płynem konserwującym.
Metodyka jest podobna jak w przypadku pułapek typu „Netocia” i jest uzależniona od
liczby dostępnych grzybów nadrzewnych na badanej powierzchni. Należy instalować pułapki na różnych gatunkach drzew i na różnych grzybach nadrzewnych. Najczęściej pułapki
typu „Fomes” zawiesza się na następujących grzybach: hubiak pospolity Fomes fomentarius, pniarek obrzeżony Fomitopsis pinicola, porek brzozowy Piptoporus betulinus, czyreń
Phellinus sp., włóknouszek Innonotus sp. i żółciak siarkowy Laetiporus radiatus.
141
Pułapki Moericke’go (tzw. żółte miski)
Metoda ta służy do połowu owadów latających w koronach drzew. Pułapki stanowią żółte, plastikowe miski o średnicy ok. 18 cm i głębokości ok. 8 cm zawieszane na gałęziach
w koronach drzew. Żółte miski wypełnia się do 1/3 objętości roztworem glikolu etylenowego z dodatkiem detergentu.
Zalecana metodyka:
− w każdym siedlisku należy wybrać 1–5 gatunków drzew, na których zawiesza się pułapki;
− liczba rozwieszonych pułapek zależy od warunków siedliska i celu inwentaryzacji;
− wskazane jest na każdej powierzchni zainstalować przynajmniej 3 pułapki na różnych
drzewach z danego gatunku drzewa;
− miski należy rozwieszać na różnych wysokościach od 1 m nawet do 20–30 m;
− materiał z pułapek należy kontrolować raz w miesiącu lub częściej, np. co 2 tygodnie;
− pułapki można stosować od maja do października.
Z zebranymi próbami postępuje się podobnie jak w przypadku pułapek Barbera.
Pułapki kołnierzowe „Geolas”
Pułapki kołnierzowe są używane od początku lat 90. XX wieku w leśnictwie do celów
prognostycznych i służą do odłowu owadów wchodzących na pnie drzew. Po odpowiedniej modyfikacji może też odławiać owady schodzące w dół pnia. Metodyka podobna jak
w przypadku pułapek Moericke’go.
Biocenometry stożkowe
Jest to przyrząd służący do odłowu chrząszczy występujących w pniakach i leżących na
ziemi fragmentów martwych pni. Pułapkę stanowi rozwieszona na stelażu w kształcie ostrosłupa tkanina płócienna lub brezentowa, którą rozstawia się nad pniakiem. Na szczycie
zamontowany jest pojemnik z glikolem etylenowym do odłowu chrząszczy. Metodyka jest
podobna jak w przypadku pułapek typu „Netocia” i zależy od liczby pniaków na inwentaryzowanej powierzchni.
Połowy chrząszczy podkorowych
Do połowu owadów podkorowych należy wybrać martwe, leżące pnie drzew, pokryte dosyć
łatwo odchodzącą korą.
Zalecana metodyka: aby wyniki były porównywalne powinno się wybrać pnie drzew
o porównywalnej średnicy na różnych stanowiskach. Należy także wybierać pnie drzew
różnych gatunków, najlepiej reprezentujących typ badanego lasu. Za jedną próbę przyjmuje
się chrząszcze zebrane z spod kory 1 mb pnia drzewa. Chrząszcze spod kory odławia się za
pomocą ekshaustora. Próby należy pobierać raz w miesiącu w ciągu sezonu wegetacyjnego
(maj-październik). Dodatkowo można odławiać chrząszcze spod kory pniaków, wywrotów
i złomów.
Chrząszcze związane z roślinnością zielną (fitofilne)
Metodą połowu chrząszczy fitofilnych jest czerpakowanie. Czerpakowanie polega na zagarnięciach czerpakiem entomologicznym roślinności zielnej.
Zalecana metodyka: próby pobiera się w sezonie wegetacyjnym, w okresie wzrostu roślinności zielnej, najlepiej od maja do września. Połowów dokonuje się raz w miesiącu na
142
wyznaczonych stanowiskach. Na każdym stanowisku wyznacza się w zależności od wielkości obszaru 1–10 kwadratów o powierzchni 25 m2 (5 x 5 m) na których czerpakuje się roślinność zielną. Alternatywną metodą jest pobranie 1–10 prób czerpakowych, gdzie pojedyncza
próba to 20 zagarnięć czerpakiem.
Zebrane czerpakiem (lub siatką entomologiczną) chrząszcze odławia się za pomocą ekshaustora (Ryc. 46) i usypia w zatruwaczce w oparach octanu etylu. Do zebranych prób należy dodać etykietki pisane ołówkiem z datą zbioru, lokalizacją, siedliskiem metodą zbioru.
Inne, pomocnicze metody połowu chrząszczy
Poza opisanymi wyżej metodami można odławiać chrząszcze za pomocą:
− połowy „na upatrzonego” polegające na bezpośrednim odławianiu chrząszczy w terenie;
− połowy na światło UV;
− połowy z wyłożonej wcześniej przynęty (padlina, gnijące owoce, odchody, itp.);
− flotacja – polega na zatapianiu w pojemniku z wodą materiału (np. z napływek, gnijącej
roślinności, mokrych torfowców, gleby, itp.) i odławianiu wypływających na powierzchnię chrząszczy.
Prace laboratoryjne
Próby należy przebrać w warunkach laboratoryjnych, wybierając jedynie owady z grup,
które będą opracowywane (w tym przypadku chrząszcze Coleoptera). Kolejnym etapem jest
oznaczenie zebranego materiału (por. wykazy kluczy w Rozdz. 1.5.). Z uwagi na trudność
w oznaczaniu chrząszczy do gatunku (dotyczy to praktycznie wszystkich rzędów owadów),
próby można posortować na taksony wyższej kategorii (np. rodziny).
W większości przypadków do oceny jakości przyrodniczej i waloryzacji badanego obszaru wymagane jest przygotowanie struktury gatunkowej i ilościowej zebranego materiału, dlatego też wskazane jest wysłanie prób do specjalistów entomologów zajmujących się
zebranymi w próbach grupami chrząszczy. Końcowym etapem prac laboratoryjnych jest
zestawienie wyników w formularzu inwentaryzacji entomofauny na każdym stanowisku
(por. Karta pracy w Rozdz. 4.11.).
Analiza zebranego materiału
Analiza wstępna
1. Określenie struktury dominacyjnej badanego zgrupowania chrząszczy. Dominację gatunków w zgrupowaniach w poszczególnych siedliskach oblicza się na podstawie wzoru:
D=
s
S
x
100%
gdzie:
D – dominacja,
s – liczba osobników danego gatunku,
S – liczba osobników wszystkich gatunków badanego zgrupowania.
143
Kolejnym krokiem jest ustalenie dominantów, subdominantów, gatunków nielicznych
i sporadycznych. Dla zgrupowań chrząszczy przyjmuje się najczęściej następujące przedziały
wartości:
− gatunki dominujące (dominanty) >5%;
− gatunki subdominujące (subdominanty) 1–5%;
− gatunki nieliczne (influenty) 0,20–1%;
− gatunki sporadyczne (akcesoryczne) <0,20%.
2. Przyporządkowanie stwierdzonych gatunków do klas wierności wobec badanego siedliska. Najczęściej wyróżniane są 4 klasy wierności:
F3 – gatunki charakterystyczne wyłączne – występujące regularnie w danym siedlisku,
w innych pojawiające się tylko przypadkowo jako gatunki obce;
F2 – gatunki charakterystyczne wybierające – znajdowane najliczniej w danym siedlisku;
F1 – gatunki towarzyszące – występujące w danym zgrupowaniu mniej licznie niż w innych
siedliskach oraz gatunki eurytopowe;
F0 – gatunki obce dla danego siedliska.
3. Wykonanie charakterystyki ekologicznej i zoogeograficznej poszczególnych gatunków.
W ramach tej charakterystyki określa się:
− plastyczność ekologiczną gatunków;
− preferencje siedliskowe gatunków;
− preferencje mikrośrodowiskowe;
− typ zasięgu geograficznego;
− gatunki reliktowe i rzadkości faunistyczne.
W przypadku plastyczności ekologicznej wyróżniane są cztery grupy gatunków:
− gatunki eurytopowe – zdolne do życia na terenach otwartych i w lasach, w różnych warunkach wilgotności środowiska;
− gatunki politopowe – występujące w wielu podobnych biotopach w obrębie określonego
typu siedliska, np. gatunki występujące w różnych typach lasu lub na zróżnicowanych
terenach otwartych;
− gatunki oligotopowe – występujące w różnych biotopach, ale uzależnione od specyficznych warunków środowiska, np. gatunki wymagające wysokiej wilgotności środowiska;
− gatunki stenotopowe – charakterystyczne tylko dla określonego rodzaju biotopu, np. gatunki torfowiskowe.
Pod względem preferencji siedliskowych wyróżnia się:
− gatunki ubikwistyczne – występujące w bardzo różnych siedliskach, na terenach otwartych i leśnych, odpowiadają one gatunkom eurytopowym;
− gatunki leśne – związane z terenami leśnymi;
− gatunki terenów otwartych – związane z łąkami, polami i innymi środowiskami otwartymi;
− gatunki nadbrzeżne – związane z siedliskami wilgotnymi, położonymi w pobliżu zbiorników wodnych.
144
W przypadku preferencji mikrośrodowiskowych określana jest nisza ekologiczna zajmowana przez dany gatunek, np. gatunki podkorowe, związane z rozkładającą się substancją organiczną (detrytofile), zamieszkujące gniazda ptaków lub ssaków (nidikole), związane
z padliną (nekrofile), itp. Przy charakterystyce zoogeograficznej wyróżnia się najczęściej
następujące typy zasięgów gatunków: kosmopolityczny, holarktyczny, palearktyczny, eurosyberyjski, eurokaukaski, i europejski.
Wytypowanie gatunków reliktowych (przede wszystkim reliktów lasów pierwotnych)
oraz rzadkich powinno się opierać na Czerwonej Księdze Zwierząt (Głowaciński, Nowacki
2004), Czerwonej Liście Zwierząt (Głowaciński 2002) oraz na charakterystykach gatunków
zawartych w Katalogu Fauny Polski (Burakowski i in. 1973–2000). Efektem opracowania
charakterystyki gatunków jest sporządzenie formularzy w Karcie pracy 4.12. dla poszczególnych siedlisk i stanowisk.
Wskaźniki zooindykacyjne
Ostatnim etapem entomologicznej waloryzacji przyrodniczej jest zastosowanie odpowiednich wskaźników zooindykacyjnych. Istnieje szereg wskaźników i ich dobór jest uzależniony od rodzaju inwentaryzacji i charakterystyki badanego obszaru.
Poniżej przedstawiono przegląd najczęściej stosowanych wskaźników zooindykacyjnych stosowanych w entomologicznej waloryzacji przyrodniczej.
Wskaźnik różnorodności gatunkowej Shannona-Weavera – [H’]
S
H’ =
∑P
i=1
i
x
logPi
gdzie:
Pi – stosunek liczby (ni) osobników i-tego gatunku do liczby (N) osobników całego zgrupowania złożonego z (S) gatunków.
Najpopularniejszy i uniwersalnie stosowany wskaźnik do oceny różnorodności gatunkowej zarówno przez botaników jak i zoologów. Jest bardzo mało wrażliwy na wielkość
próby. Im wyższa wartość wskaźnika Shannona-Weavera, tym większa niepewność trafienia
osobnika z danego gatunku, czyli tym większa różnorodność gatunkowa zgrupowania. Jednak różnorodność nie równa się jakości przyrodniczej i naturalności badanego zgrupowania.
Zwykle wyższe wartości wskaźnik ten osiąga w siedliskach zdegradowanych o dużej antropopresji w porównaniu z siedliskami cennymi przyrodniczo i wysokim stopniu naturalności.
Wskaźnik równomierności Pielou (1966) – [ J’]
J’ =
H’
H’
=
H’max
log2S
gdzie:
H’ – wskaźnik ogólnej różnorodności gatunkowej
S – liczba gatunków w zgrupowaniu.
145
Wskaźnik ten informuje o strukturze dominacyjnej zgrupowania i przyjmuje wartości
w przedziale od 0 do 1. Graniczną wartość 1 wskaźnik ten osiąga w przypadku, gdy wszystkie gatunki stwierdzone w danym siedlisku mają identyczną liczbę osobników.
Wskaźnik bogactwa gatunkowego Margalefa [d]
d=
S–1
logN
gdzie:
S – liczba gatunków w zgrupowaniu,
N – ogólna liczba osobników w zgrupowaniu.
Wskaźnik dawniej często stosowany w standardowych analizach zooindykacyjnych.
Wskaźnik czuły na wielkość próby, stąd nie zawsze można go stosować i porównywać
z wynikami innych badań. Im więcej gatunków stwierdzonych w danym zgrupowaniu tym
wartość tego wskaźnika jest wyższa, jednak nie uwzględnia on cenności wykazanych gatunków i stąd jest mało przydatny do określania wartości przyrodniczej.
Wskaźnik wierności zgrupowania (Szujecki 1995)
Q = √dF3(R +1)
Q = √F3
gdzie:
d – wskaźnik bogactwa gatunkowego Margalefa
F3 –udział procentowy gatunków charakterystycznych wyłącznych w zgrupowaniu
R – liczba gatunków reliktowych i osobliwości faunistycznych.
Wskaźnik ten opiera się na udziale gatunków rzadkich i charakterystycznych dla danego
siedliska i dlatego informuje o jakości i cenności badanego siedliska oraz wyraża jego stopień powiązania ze środowiskiem. Jego zaletą jest też niezależność od wielkości zebranego
materiału.
Wskaźnik naturalności Bohača
Jest to wynik średniej z dwóch formuł:
S1 = 100 – (F0 + 0,5 x F1)
S1 = 100 – (F0 + F1 + 0,5 x F2)
gdzie:
F0 – udział gatunków obcych,
F1 – udział gatunków towarzyszących,
F2 – udział gatunków charakterystycznych wybierających.
146
Wskaźnik czuły na czynniki antropopresyjne, gdyż oparty jest na udziale gatunków obcych i eurytopowych w zgrupowaniu, które są charakterystyczne dla siedlisk zdegradowanych i silnie przekształconych przez człowieka.
Wskaźnik waloryzacji biocenoz RED (Czachorowski i in. 2004)
S
RED =
∑Th
i=1
i
gdzie:
Th –współczynnik zagrożenia gatunku wg Czerwonej Listy Zwierząt (Głowaciński 2002):
DD – 1, gatunki niższego ryzyka (LR, LC, NT) – 2, gatunki zagrożone: VU – 3, EN – 4,
CR – 5, EX? – 6
s – liczba gatunków z Czerwonej Listy Zwierząt.
Wskaźnik przyjmuje wartości od 0 do nieskończoności. Wskaźnik ten jest sumą współczynników zagrożenia gatunków, wyliczonych na podstawie Czerwonej Listy Zwierząt.
Wskaźnik cenności biocenoz REB (Czachorowski i in. 2004)
S
REB =
∑
i=1
S
REBp =
∑
i=1
Thi
n
Thi
6n x 100%
gdzie:
Th – współczynnik zagrożenia gatunku wg Czerwonej Listy Zwierząt (Głowaciński 2002):
DD – 1, gatunki niższego ryzyka (LR, LC, NT) – 2, gatunki zagrożone: VU – 3, EN
– 4, CR – 5, EX? – 6
s – liczba gatunków z Czerwonej Listy Zwierząt
n – liczba wszystkich uwzględnionych gatunków
Modyfikacja poprzedniego wskaźnika waloryzacji skonstruowana dla celów porównawczych. Współczynnik REB przyjmuje wartości od 0 do 6, natomiast wskaźnik REBp wartości od 0 do 100%.
Wskaźnik jakości przyrodniczej zgrupowania [BC] (Smoleński 2000)
4
Bc = √J’ Nc Ddp De
gdzie:
J’ – wskaźnik równomierności Pielou,
Nc – wskaźnik stabilności zgrupowania,
147
Nc =
F32logF3
f’log(F10 + 1,1)
gdzie:
F – procentowy udział liczebności w strukturze dominacyjnej zgrupowania:
F3 – gatunków charakterystycznych wyłącznych,
F32 –łącznie gatunków charakterystycznych (wyłącznych + wybierających),
F10 –łącznie gatunków towarzyszących i obcych,
f – współczynnik właściwy dla danego zgrupowania w danym typie ekosystemu (dla
siedlisk leśnych f = 50)
Ddp – udział [%] w strukturze dominacyjnej zgrupowania gatunków charakteryzujących
dostępność pokarmu w środowisku,
De – udział [%] w strukturze dominacyjnej zgrupowania gatunków charakteryzujących
wartość ekosystemu dla zachowania form lokalnych.
Wskaźnik ten opiera się na czterech składnikach:
− wykorzystaniu potencjalnej reprezentacji nisz ekologicznych – wskaźnik równomierności J’
− stabilności – wskaźnik stabilności zgrupowania
− dostępności pokarmu, np. dla zgrupowań chrząszczy naziemnych będzie to udział gatunków detrytofilnych, które charakteryzują stopień dostępności materii org. w ekosystemie,
− reprezentatywności form lokalnych, czyli udziale gatunków o ograniczonych zasięgach
(gatunków europejskich).
Im wyższa wartość tego wskaźnika, tym zgrupowanie bogatsze gatunkowo, bardziej
dojrzałe i stabilne oraz zwierające więcej cennych gatunków o lokalnym zasięgu. Jest to
wskaźnik pokazujący rzeczywistą wartość przyrodniczą zgrupowań chrząszczy i siedliska,
w których występują.
Wskaźnik zasobności środowiska [RCB] (Smoleński 2000)
S
RCB =
S
S
∑RPB = ∑n RSB = ∑n TBS (
i=1
i
i=1
i
i
i=1
i
i
li
lgs
)
3
gdzie:
RPBi – wskaźnik pojemności populacji obliczony dla i-tego gatunku
ni – liczba osobników i-tego gatunku
RSBi –współczynnik przeliczeniowy przeciętnej objętości ciała osobnika i-tego gatunku
RSBi = TBSi x RBLi3
TBSi – współczynnik kształtu ciała charakterystyczny dla i-tego gatunku
RBLi –przeliczeniowa długość ciała osobnika i-tego gatunku
li – średnia długość ciała osobnika i-tego gatunku
lgs – średnia długość ciała osobnika gatunku standardowego dla badanej grupy systematycznej
148
Rzadko stosowany wskaźnik, ponieważ opiera się na obliczeniach objętości i kształtu
ciała odławianych gatunków, co jest procedurą trudną i wymagającą dużej wiedzy.
Wskaźnik wartości faunistycznej [WF]
WF =
SR + 1
S x logN
gdzie:
SR – liczba gatunków rzadkich,
S – liczba gatunków,
N – liczebność zgrupowania.
Wskaźnik opierający się na udziale gatunków rzadkich w zgrupowaniu. Należy pamiętać o przyjęciu jednakowych kryteriów rzadkości gatunków przy stosowaniu tego wskaźnika w różnych siedliskach.
Podsumowanie
Nie ma uniwersalnego wskaźnika ani metody świadczącej o jakości i wartości inwentaryzowanego terenu. Należy brać pod uwagę szereg czynników i wskaźników. Do każdego
badanego zgrupowania i grupy taksonomicznej należy podchodzić indywidualnie i dobierać
odpowiednie wskaźniki i współczynniki.
Do oceny stopnia naturalności badanego terenu używa się najczęściej wskaźników: naturalności Bohača, wierności zgrupowania oraz jakości przyrodniczej zgrupowania. Wskaźników tych często używa się do waloryzacji siedlisk leśnych o cechach lasu naturalnego
(z dużą ilością martwego drewna i starym drzewostanem) oraz do naturalnych siedlisk nieleśnych, np. torfowisk wysokich, przejściowych i niskich.
Do oceny wartości i jakości przyrodniczej określonego obszaru, w tym także siedlisk
zmienionych lub ukształtowanych przez człowieka można zastosować szereg przedstawionych wyżej wskaźników: wartości faunistycznej, jakości przyrodniczej zgrupowania, wierności zgrupowania, cenności biocenoz i waloryzacji biocenoz. Wskaźniki te opierają się na
udziale gatunków rzadkich, gatunków umieszczonych na Czerwonej Liście Zwierząt (Głowaciński 2002) lub na udziale gatunków wyspecjalizowanych, ściśle związanych z określonym siedliskiem (Szujecki 2001, 2006; Borowski 2006; Borowski 2007).
Natomiast powszechnie stosowane, zwłaszcza w starszych pracach, wskaźniki: różnorodności gatunkowej Shannona-Weavera, równomierności Pielou i bogactwa gatunkowego
Margalefa nie nadają się do oceny jakości i naturalności badanych obszarów. Opierają się
one wyłącznie na matematycznych obliczeniach i liczbie stwierdzonych gatunków, a nie
uwzględniają w ogóle gatunków cennych i rzadkich. Badania wykazały wręcz, że wskaźnik różnorodności gatunkowej Shannona-Weavera osiąga wyższe wartości w siedliskach
zdegradowanych lub silnie przekształconych przez człowieka (Smoleński, Szujecki 2001).
Przedstawiony został także wskaźnik zasobności środowiska jako przykład skomplikowanego wskaźnika, technicznie bardzo trudnego do obliczenia, ażeby przedstawić różne próby
w poszukiwaniu wskaźnika jak najdokładniej obrazującego stan i jakość badanego terenu.
149
Najczęściej nie można porównywać wyników własnych badań z prowadzonymi na innym terenie i w innym czasie z uwagi na różnice w metodyce badań (wybór metod, okresu
zbierania materiału, itd.) oraz na zastosowanie odmiennych wskaźników zooindykacyjnych.
Po wybraniu i obliczeniu odpowiednich wskaźników należy wyniki zestawić w formularzu karty pracy 4.11., w którym uwzględniono wskaźniki najczęściej stosowane w ekspertyzach entomologicznych. Zakończeniem waloryzacji jest sporządzenie raportu, który
powinien zawierać:
− wypełnione formularze kart pracy 4.11. – 4.13.;
− analizę i interpretację wyników uzyskanych w poszczególnych siedliskach i stanowiskach;
− ocenę jakości przyrodniczej, stopnia naturalności i stopnia odkształcenia poszczególnych inwentaryzowanych powierzchni;
− ocenę i prognozę zagrożeń dla cennych elementów przyrody;
− propozycję działań ochronnych dla całego badanego obszaru bądź jego najbardziej wartościowych powierzchni.
Piśmiennictwo
Borowski J. 2006. Metoda określania wartości przyrodniczej drzewostanów Polski na przykładzie chrząszczy i grzybów nadrzewnych. Stud. i Mat. CEPL w Rogowie 8, 4 (14): 173–183.
Borowski J. 2007. Chrząszcze Insecta, Coleoptera – jako wskaźniki naturalności drzewostanów. 9, 2/3 (16):
510–518.
Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1973–2000. Chrząszcze – Coleoptera. Katalog Fauny Polski. Warszawa, XXIII, tomy 2–22.
Byk A., Mokrzycki T. 2007. Chrząszcze saproksyliczne jako wskaźnik antropogenicznych odkształceń
Puszczy Białowieskiej. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, Rogów, 9, 2/3 (16):
475–509.
Czachorowski S., Pakulnicka J., Szczepański W. 2004. Waloryzacja obszarów przyrodniczo cennych –
w poszukiwaniu nowego wskaźnika. Trichopteron 4: 11.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Kraków, 155 ss.
Głowaciński Z., Nowacki J. (red.) 2004. Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Akademia Rolnicza w Poznaniu, Kraków – Poznań, 447 ss.
Gutowski J. 2006. Saproksyliczne chrząszcze. Kosmos 55(1): 53–73.
Gutowski J. Bobiec A., Pawlaczyk P., Zub K. 2004. Drugie życie drzewa. WWF Polska. Warszawa – Hajnówka, 245 ss.
Smoleński M. 2000. Model naturalnego, epigeicznego zgrupowania kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae) w zastosowaniu do oceny wartości przyrodniczej borów bażynowych. Fundacja Rozwój SGGW,
Warszawa, 224 ss.
Smoleński M., Szujecki A. 2001. Waloryzacja lasów Puszczy Białowieskiej na podstawie struktury zgrupowań Staphylinidae (Coleoptera). W: A. Szujecki (red.), Próba szacunkowej waloryzacji lasów Puszczy
Białowieskiej metodą zooindykacyjną. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 105–176.
Szujecki A. (red.) 2001. Próba szacunkowej waloryzacji lasów Puszczy Białowieskiej metodą zooindykacyjną. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 412 ss.
Szujecki A. (red.) 2006. Zooindication-based monitoring of anthropogenic transformations in Białowieża
Primeval Forest. Warsaw Agricultural University Press, 444 ss.
Szujecki A. 1995. Entomologia leśna. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 389 ss.
150
Akty prawne
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2011 r., Nr 237, poz. 1419).
3.2. Podstawowe zasady wykorzystania w waloryzacjach przyrodniczych
informacji o gatunkach cennych z innych grup organizmów
Poza waloryzacją przyrodniczą z wykorzystaniem chrząszczy Coleoptera i ptaków Aves,
które zostały omówione w poprzednich rozdziałach, można wykorzystać do ekspertyz inne
grupy zwierząt. Najczęściej uwzględnia się następujące taksony:
− mięczaki Mollusca (ślimaki Gastropoda i małże Bivalvia;
− pozostałe rzędy owadów Insecta (najczęściej motyle Lepidoptera i ważki Odonata;
znacznie rzadziej prostoskrzydłe Orthoptera, błonkówki Hymenoptera, muchówki Diptera, jętki Ephemeroptera i pluskwiaki Hemiptera);
− pajęczaki Arachnida (w tym głównie pająki Aranea, zaleszczotki Pseudoscorpionida
i kosarze Opilionida);
− ryby Pisces;
− płazy Amphibia;
− gady Reptilia;
− ssaki Mammalia.
Poniżej podano ogólne informacje o metodach inwentaryzacji wybranych grup zwierząt
(por. Lista gatunków cennych zwierząt w Rozdz. 5.3.).
Mięczaki Mollusca
Pominięto w przypadku mięczaków ślimaki wodne i małże, ponieważ zostały one omówione w przewodniku dotyczącym inwentaryzacji organizmów wodnych. Wśród ślimaków
lądowych najczęściej w ekspertyzach przyrodniczych wykorzystuje się poczwarówki.
Poczwarówki to drobne ślimaki należące do rodzin: poczwarówkowate Vertiginidae,
beczułkowate Orculidae, ziarnkowate Chondrinidae i poczwarkowate Pupillidae. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się ostatnio w Polsce cztery gatunki poczwarówek z rodziny Vertiginidae, które zostały umieszczone w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej
UE. Są to: poczwarówka Geyera Vertigo geyeri, poczwarówka jajowata V. moulinsiana,
poczwarówka zmienna V. Genesis i poczwarówka zwężona V. angustior. Wszystkie wyżej
wymienione gatunki związane są z wilgotnymi terenami otwartymi i istnieje kilka metod
ich zbioru, monitoringu i inwentaryzacji (Książkiewicz 2010). Metody zbioru poczwarówek polegają na bezpośrednim wyszukiwaniu ślimaków w terenie lub na pobieraniu próbek
ściółki i resztek roślinności z badanych stanowisk. Zebrane próbki przebiera się za pomocą
różnych metod:
− metoda Horsáka – polegająca na naprzemiennym przemywaniu i suszeniu próbki,
w wyniku czego puste, przedtem przesuszone muszle ślimaków zbiera się z powierzchni
wody;
− przebieranie materiału na sucho – polegająca na wysuszeniu, przesianiu i przebieraniu
próbek pod mikroskopem stereoskopowym (Książkiewicz 2010).
151
Bezpośrednie wyszukiwanie tych drobnych ślimaków w terenie jest mało efektywne,
natomiast opisane metody przebierania ściółki są bardzo czasochłonne. Bardzo skuteczna i mniej czasochłonna jest metoda zaproponowana przez Wiktora (2004). Polega ona na
zebraniu prób ściółki i roślinności z badanych stanowisk i umieszczenie ich w dużych słojach szklanych. Słoje te przykrywa się, np. kawałkiem szyby i odstawia w ciemne, chłodne
miejsce. Po 1–3 dniach ślimaki same wspinają się po ściankach słoja, skąd można je łatwo
wypatrzeć i zebrać.
Inne rzędy owadów Insecta
Spośród innych rzędów owadów najczęściej w badaniach inwentaryzacyjnych wykorzystuje się motyle i ważki.
Motyle Lepidoptera
Motyle, a zwłaszcza motyle dzienne Rhoplaocera, są wygodnym obiektem waloryzacji przyrodniczej, ponieważ jest to grupa bardzo dobrze poznana, stosunkowo łatwa do identyfikacji oraz o dobrze poznanym rozmieszczeniu i biologii poszczególnych gatunków (Buszko,
Masłowski 2008). Ponadto szereg gatunków znajduje się w Czerwonej Księdze Zwierząt
(Głowaciński, Nowacki 2004), na Czerwonej Liście Zwierząt (Głowaciński 2002) i zostało
umieszczonych w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej UE.
Metody inwentaryzacji motyli możemy podzielić na metody jakościowe ilościowe.
Metoda jakościowa opiera się na aktywnym poszukiwaniu na badanym obszarze wybranych, cennych gatunków motyli – gatunków z Czerwonej Księgi Zwierząt, Czerwonej Listy Zwierząt, gatunków chronionych, a zwłaszcza gatunków z Załącznika II Dyrektywy
Siedliskowej. W przypadku tej metody wymagane jest poznanie czasu pojawu oraz siedlisk
zajmowanych przez cenne gatunki motyli.
Metoda ilościowa polega na rejestracji wszystkich gatunków motyli występujących
na badanych stanowiskach. Zastosować tu można metodę taksacji liniowej i punktowej.
Taksacja liniowa polega na liczeniu gatunków i osobników motyli wzdłuż wyznaczonego
transektu, natomiast taksacja punktowa polega na liczeniu osobników z jednego miejsca
w określonym przedziale czasu. Opis tych metod i procedur postępowania przedstawiono
w pracy Obidzińskiego i Żelazo (2011).
Ważki Odonata
Metodyka inwentaryzacji ważek pokrywa się w znacznym stopniu z metodami stosowanymi w przypadku motyli. Polega ona aktywnym poszukiwaniu i połowie dorosłych ważek na
badanym terenie (Wendzonka 2005). W związku z biologią ważek, które związane są w stadium larwalnym ze zbiornikami wodnymi można przeprowadzić inwentaryzację poszczególnych zbiorników. Powinna ona być jednak oparta przede wszystkim na występowaniu
larw, ponieważ postacie dorosłe wielu gatunków ważek mogą przebywać nawet w znacznej
odległości od zbiorników, w których rozwijały się larwy.
152
Pajęczaki Arachnida
Pajęczaki (w tym przede wszystkim pająki Aranea) są rzadko obiektem inwentaryzacji
w związku ze słabym poznaniem biologii, brakiem literatury, w tym polskich kluczy do
oznaczania gatunków.
Metody połowu pajęczaków to aktywne poszukiwanie okazów na badanym obszarze
(zwłaszcza pająków budujących pajęczyny) oraz stosowanie pułapek, w tym przede wszystkim ziemnych pułapek Barbera, do połowu pająków bezsieciowych, które aktywnie poruszają się po powierzchni ziemi (np. rodzina pogońcowate Lycosidae).
Herpetofauna
Podczas waloryzacji przyrodniczych może być oceniane znaczenia badanego terenu jako
siedliska herpetofauny (płazów i gadów). Wszyscy przedstawiciele tej grupy zwierząt podlegają w Polsce ochronie gatunkowej, chociaż część gatunków jest bardziej rozpowszechniona i ma niższy status ochronny (por. Rozdz. 5.3.). Ponadto większość gatunków jest
wrażliwa na antropogeniczne zmiany w środowisku (Juszczyk1987; Berger 2000).
Płazy Amphibia
W przypadku płazów najważniejszymi cechami, które należy rozpoznać jest: występowanie
miejsc ich rozrodu, oszacowanie ich znaczenia jakościowego i ilościowego dla lokalnych
populacji, rozpoznanie głównych szlaków wędrówkowych oraz ewentualnie możliwości
występowania miejsc zimowania o szczególnej koncentracji osobników.
Do przeprowadzenia inwentaryzacji wykorzystuje się kilka metod zbioru materiału:
− określenie składu gatunkowego i liczebności osobników napotkanych i/lub odłowionych
czerpakiem hydrobiologicznym podczas kontroli miejsc potencjalnego, liczniejszego
występowania płazów tj.: brzegów zbiorników wodnych, dolin cieków, bagiennych lub
przynajmniej wilgotnych lasów i łąk;
− nasłuchy głosów godowych samców płazów bezogonowych prowadzone w zaplanowanych kontrolach dziennych i nocnych;
− ocena ilości złożonego skrzeku (na ogół można oznaczać go do gatunku lub przynajmniej do rodzaju);
− w przypadku, gdy zachodzi potrzeba dokonania dokładniejszej oceny liczebności, można przeprowadzić odłowy migrujących płazów w pułapki płotkowe. Rozstawia się płotki z foli przymocowanej na wbitych patykach, u podstawy przykryte szczelnie ziemią,
płotki ukierunkowują migrację płazów do dołków stanowiących pułapką, najczęściej są
to wkopane wiadra z niewielką ilością wody. Pułapkę mogą stanowić: pojedyncze płoty,
jeśli spodziewana jestściśle ukierunkowanaj migracji (np. płot ustawiony równolegle do
brzegu zbiornika wodnego) lub ustawione w skrzyżowane linie, jeśli migracji będzie
słabo ukierunkowana. Pułapki takie wymagają codziennych kontroli.
Oceny liczebności płazów dokonuje się szacując wskaźnikową liczebność na jednostkę
powierzchni (lub na długość linii brzegowej zbiornika). Do oszacowania liczebności wykorzystuje się metodę Petersena (nazywana też metodą Petersena-Lincolna lub Lincolna)
dostosowaną do specyfiki liczenia płazów – modyfikacja Baileysa (Heyer 1994). Opiera się
ona na znakowaniu odłowionych osobników i ich wypuszczeniu, a następnie powtarzaniu
153
odłowów kontrolnych. Oceny liczebności dokonuje się na podstawie liczebności w odłowie
kontrolnym oraz udziału frakcji osobników oznakowanych podczas wcześniejszego odłowu. Odłowy musza być przeprowadzone w taki sposób, aby można przyjąć założenie, że
w czasie pomiędzy odłowami na badanej powierzchni próbnej nie doszło do znaczących
zjawisk demograficznych.
Zbiór materiałów w terenie podczas badań płazów prowadzi się najczęściej w terminie
kwiecień – czerwiec, co umożliwia określenie cech populacji przestępującej do rozrodu
na danym terenie oraz charakterystykę migracji wiosennej. Jeśli zachodzi potrzeba rozpoznania szlaków migracji jesiennej lub określenia czy dochodzi do koncentracji osobników
w czasie ich schodzenia się do potencjalnie atrakcyjnych miejsc zimowania, badania należy
przeprowadzić również w okresie wrzesień-październik.
Przy waloryzacji znaczenia terenów dla płazów szczególną uwagę należy zwrócić na gatunki z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej, na obszarze pólnocno-wschodniej Polski należ do nich traszka grzebieniasta Triturus cristatus oraz kumak nizinny Bombina bombina.
Gady Reptilia
Ze względu na charakter występowania (na ogół rozproszony) gady są trudne do wykrycia,
stąd ich badania ogranicza się do oceny jakościowej. Podaje się stanowiska stwierdzeń poszczególnych gatunków dokonanych podczas obserwacji terenowych. Jeśli jednak istnieje możliwość występowania na danym terenie żółwia błotnego Emys orbicularis (gatunek
z Załącznika II DS) poświęca się temu specjalną uwagę. Należy wtedy dokonać kontroli ukierunkowanych na obserwację osobników tego gatunku. W drugiej połowie kwietnia
i maju należy objąć obserwacjami oczka wodne i zabagnienia terenu badań poszukując wygrzewających się osobników przy brzegach, na roślinności wodnej, kamieniach wystających z wody itp. Obserwacje należy wykonywać w ciepłe, słoneczne dni, od południa do
godzin wieczornych. Natomiast na przełomie maja i czerwca kontrolami należy objąć obszary nasłonecznionych muraw w sąsiedztwie tych zbiorników wodnych (są to potencjalne
tereny lęgowe – jaja składane są w piaszczystym podłożu) oraz miejsca, przez które mogą
przebiegać trasy wędrówek od miejsc bytowania do lęgowisk.
Ssaki Mammalia
Przy dokonywaniu waloryzacji przyrodniczej obszaru zwraca się również uwagę na występowanie chronionych gatunków ssaków, zwłaszcza, że duża część z nich podlega szczególnej ochronie na podstawie Dyrektywy Siedliskowej. Ze względu na charakter występowanie i wymagania metodyki badań można wyszczególnić trzy grupy ssaków.
Pierwsza grupa obejmuje stosunkowo duże ssaki wymagające sporej przestrzeni życiowej, należą do nich: wilk, ryś, wydra i bóbr. Charakterystyki wykorzystania przez nie
terenu jako siedliska, dokonuje się na podstawie stwierdzeń śladów ich występowania Rejestruje się tropy, ślady kału, ślady żerowania (np. resztki ofiar), nory, ześlizgi do wody,
itp., a w przypadku bobra podczas kontroli koryt cieków i brzegów zbiorników wodnych,
zwraca się uwagą na występowanie: tam, żeremi i zgryzów. Jeśli teren może mieć istotne
znaczenie dla wymienionych gatunków, można wykonać specjalne tropienia zimowe, na
świeżym śniegu. Dokonuje się wtedy oceny zagęszczenia przecięcia linii tropów z trasami
przemierzanych transektów. Określa się też obszary szczególnych koncentracji śladów.
154
Kontrole terenowe warto poprzedzić rozpoznaniem informacji jakie znajdują się w zasobach nadleśnictw i administracji państwowej zajmującej się ochroną przyrody (np. dyrekcje
parków narodowych, krajobrazowych) i zaplanować w oparciu o wyniki przeprowadzonego
wywiadu.
Odrębną grupę ze względów metodycznych stanowią nietoperze, bardzo ważne dla przeprowadzonej waloryzacji przyrodniczej (Kowalski, Lesiński 2000).Wszystkie gatunki występujące w Polsce objęte są ochroną gatunkową, i wiele z nich podlega specjalnej ochronie
na podstawie Dyrektywy Siedliskowej. Aby dokonać inwentaryzacji umożliwiającej określenia znaczenia badanego obszaru dla tej grupy ssaków wykorzystuje się kilka specjalnych
metod badań:
− nasłuchy i nagrania głosów nietoperzy przy pomocy detektorów ultrasonicznych wyposażonych w systemy transformacji dźwięku, dokonane na wyznaczonych trasach transektowych i/lub punktach kontrolnych;
− kontrola istniejących i potencjalnych miejsc letnich schronień nietoperzy; kontroluje
się wszystkie stanowiska, które w przeszłości były wykorzystywane przez nietoperze
w wymienionym charakterze oraz wytypowane potencjalne miejsca tj. rzadko używane
przez ludzi: strychy, poddasza, wieże kościelne, elementy starych elewacji drewnianych,
szczeliny na konstrukcjach budowlanych, mosty, skrzynki dla ptaków i nietoperzy. Należy zwrócić uwagę na zaobserwowanie wieczornych wylotów na żerowiska lub porannych powrotów do schronień. Nasilenie kontroli powinno przypadać w okresie czerwiec-lipiec-wrzesień;
− kontrola istniejących i potencjalnych miejsc zimowania nietoperzy; poszukuje się (w
okresie listopad-marzec) zimujących osobników lub śladów ich występowania w większych piwnicach, zwłaszcza starych budynków, studniach, ziemiankach, bunkrach, nieużywanych kanałach ściekowych, pod budowlami mostowymi, w większych przepustach itp.;
− opcjonalnie, w okresie letnich obserwacji można dokonać odłowów nietoperzy w sieci
chiropterologiczne (po uzyskaniu zezwolenia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska).
Trzecia grupą ssaków są ssaki drobne, wśród nich są chronione gatunki: wszystkie krajowe pilchowate żołędnica, orzesznica, popielica i koszatka, niemal wszystkie owadożerne,
wiewiórkowate, smużki, darniówka tatrzańska i nornik śnieżny (por. gatunki występujące
w połnicno-wschodniej części Polski (Rozdz. 5.3). W czasie waloryzacji przyrodniczych
badania tej grupy ssaków podejmowane są rzadko, bowiem dobre rozpoznanie ich występowania wymaga przeprowadzenia intensywnych odłowów pułapkowych. Nawet przy zastosowaniu dużej ilości pułapek żywołownych gatunki będące obiektem zainteresowania
chwyta się sporadycznie, a przy okazji odławia się dużą liczbę gatunków pospolitych. Bardzo trudno również uniknąć przy tym powodowania śmiertelności. Tego typu badania przeprowadza się więc tylko wtedy, gdy zaistnieją specjalne przesłanki do rozpoznania tej grupy
ssaków. Należy jednak zwrócić uwagę, że istnieje możliwość wykrycia ich występowania
w wyniku przebadania składu szczątków pozyskanych z wypluwek ptaków drapieżnych np.
sów. W przypadku pilchowatych można dokonując kontroli nocnych zarejestrować ich aktywność głosową, albo w czasie innych obserwacji terenowych znaleźć charakterystyczne
ślady żerowania.
155
Piśmiennictwo
Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań, 146 ss.
Buszko J., Masłowski J. 2008. Motyle dzienne Polski. Wydawnictwo „Koliber”, Nowy Sącz, 274 ss.
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 451 ss.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Instytut Ochrony
Przyrody PAN, Kraków, 155 ss.
Głowaciński Z, Nowacki J. 2004. Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce. Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu, Kraków – Poznań,
447 ss.
Heyer W., Donnelly M., McDiarmid R., Hayek L. A., Foster M. 1994. Measuring and monitoring biological
diversity, standard methods for amphibians (Biological diversity handbook). Smithsonian Institution
Press.
Juszczyk W. 1987. Płazy i gady krajowe. Tomy 1–3. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 600 ss.
Kowalski M., Lesiński G. (red.) 2000. Poznajemy nietoperze. ABC wiedzy o nietoperzach, ich badaniu
i ochronie. OTON, Warszawa, 140 ss.
Książkiewicz Z. 2010. Higrofilne gatunki poczwarówek północno-zachodniej Polski. Wydawnictwo Klubu
Przyrodników, Świebodzin, 64 ss.
Obidziński A., Żelazo J. 2011. Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza. Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 111 ss.
Wendzonka J. 2005. Klucz do oznaczania dorosłych ważek (Odonata) Polski. Odonartix 1 (Suplement):
1–26.
Wiktor A. 2004. Ślimaki lądowe Polski. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn, 302 ss.
3.3. Uwagi dotyczące wybranych rodzajów waloryzacji stosowanych
w ochronie przyrody
Komercyjna działalność firm wykonujących ekspertzy przyrodnicze opiera się w głównej
mierze na raportach do ocen oddziaływania na środowisko różnych inwestycji. Ekspertyzy
bezpośrednio związane z obiektami chronionymi mają najczęściej postać planu ochrony
rezerwatu lub planu zadań ochronnych dla obszaru Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura
2000, rzadko – waloryzacji do powiększenia lub utworzenia rezerwatu przyrody. Opracowania przyrodnicze służące np. powołaniu pomnika przyrody użytku ekologicznego, zespołu przyrodniczo-krajobrazowego, a nawet rezerwatu przyrody nie są raczej przedmiotem
specjalnego przetargu. Częściej badania przeprowadzane są na zasadzie zlecenia, we współpracy z pozarządowymi organizacjami ekologicznymi, które realizują programy ochrony
lokalnej przyrody, dofinansowane z różnych środków.
Pomnik przyrody i użytek ekologiczny powoływane są uchwałą odpowiedniej terytorialnie Rady Gminy, po uzgodnieniu z Regionalna Dyrekcją Ochrony Środowiska (RDOŚ). Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, drogą rozporządzenia (aktem prawa miejscowego
powołuje rezerwat przyrody, zatwierdza plan ochrony rezerwatu i plan zadań ochronnych
dla obszaru Natura 2000. Procedury, łącznie z konsultacjami społecznymi prowadzi RDOŚ
Utworzenie pomnika przyrody
Na obszarze północno-wschodniej części Polski pomniki przyrody najczęściej tworzone są
dla ochrony cennych okazów starych drzew, rosnących pojedynczo, rzadziej dla szpaleru lub
156
alei drzew. Wymiary kwalifikujące omówiono przy waloryzacji dendroflory (Rozdz. 3.1.1.).
Nie wszystkie drzewa w pomnikowej alei muszą spełniać kryterium odpowiedniego obwodu, podobnie jak okazy drzew o interesującej, rzadkiej formie. W przypadku głazów polodowcowych kryterium uznania za pomnik przyrody jest obwód mierzony w najszerszym
miejscu projektowanego obiektu (na powierzchni ziemi! większa część głazu może być
niżej!). Przyjmuje się, że minimalny obwód powinien wynosić 300 cm. Największe eratyki
objęte ochroną pomnikową osiągają kilkanaście metrów obwodu i najczęściej zbudowane
są z różnych odmian granitu.
Brak oficjalnie obowiązujących formularzy do przygotowania wniosku o utworzenie
pomnika przyrody, chociaż niektóre urzędy gminne umieszczają odpowiednie wzory na
stronie swojego Biuletynu Informacji Publicznej (np. BIP gminy Brwinów w zakładce: poradnik interesanta/karty usług/ ochrona środowiska/ustanowienie pomnika przyrody).
Formularze wymagają podania danych o lokalizacji projektowanego pomnika przyrody,
własności gruntu (m.in. w formie wyrysu z mapy ewidencji działek), informacji o drzewie
(gatunku, wymiarów i stan zdrowotnego drzewa) lub głazie (obwód, wysokość, rodzaj materiału skalnego) oraz opisu i szkic otoczenia. Wskazówki dotyczące tworzenia pomników
przyrody zawierają m.in. strony niektórych oddziałow Ligi Ochrony Przyrody.
Najpełniejsze informacje i praktyczne wskazówki dotyczące potrzebnych dokumentów
i samej procedury można znaleźć na stronie internetowej Klubu Przyrodników, w zakładce:
w zakładce: ochrona przyrody/porady i dokumenty. Zacytowano m.in. odpowiednie artykuły
z Ustawy o ochronie przyrody (Art. 40, 44, 45), dotyczące obiektów kwalifikowanych jako
pomniki przyrody, zasad powoływania i likwidowania oraz możliwych do zastosowania
zakazów obowiązującyh w stosunku do pomnika przyrody. Informacje pochodzą z 2011 r.,
ale w każdym zakresie w 2013 r. pozostały aktualne. Ostrożnie należy podejść tylko do sugerowanego zastosowania usługi WMS z Geoportalu do tworzenia mapy (por. Rodz.1.7.).
http://www.kp.org.pl/pdf/poradniki/jak_utworzyc_pomnik_przyrody_20100522.pdf.
Utworzenie użytku ekologicznego
Zgodnie z Art. 43 Ustawy o ochronie przyrody, „użytkami ekologicznymi są zasługujące
na ochronę pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania różnorodności
biologicznej – naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew
i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub
chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub
miejsca sezonowego przebywania.”
Użytki ekologiczne mogą objąć cenne fragmenty przyrody, które nie zasługują na ochronę
rezerwatową. Sposób powoływania i możliwe do wyboru zakazy niszczenia i przekształcania
są dla użytku ekologicznego takie same, jak dla pomnika przyrody (Art. 44, 45 ustawy).
Podobnie jak w opisanym wyżej przypadku pomnika przyrody brak utwalonych wzorów
wniosków. Dokument składany do Urzędu Gminy powinien zawierać m.in. podstawę prawną utworzenia uzytku ekologicznego (powołanie na wyżej wymieniony Art. 43), proponowaną nazwę, lokalizację obiektu (analogowa mapę z granicami, lub dane przestrzenne, np.
punkty GPS załamania granic), opis powierzchni (rzeźby), innych cech siedliska abiotycznego, charakterystykę wszystkich elementów cennych, dla ochrony których proponowane
157
jest utworzenie obiektu (flora, fauna, siedliska przyrodnicze lub typy zbiorowisk roślinnych), ocena zagrożeń i ewentualnie zalecenia ochronne.
Warto zwrócić uwagę na dość rzadko wykorzystywaną możliwość utworzenia użytku
ekologicznego dla siedliska przyrodniczego oraz dla stanowiska rzadkiego lub chronionego
gatunku. Bardzo pomocny, szczegółowy poradnik dotyczący utworzenia użytku ekologicznego znajduje się na kolejnej stronie Klubu Przyrodników, w zakładce: ochrona przyrody/
porady i dokumenty: http://www.kp.org.pl/pdf/poradniki/jak_utworzyc_uzytek_ekologiczny_20100501.pdf
Opracowanie to podkreśla, że: „…uznanie za użytek ekologiczny skutkuje nie tylko
wprowadzeniem odpowiednich (wymienionych w uchwale Rady Gminy) zakazów (których
naruszenie jest wykroczeniem), ale również wprowadzeniem stosowalności przepisów innych ustaw i rozporządzeń, w tym np.:
– zaliczeniem siedlisk przyrodniczych w użytku (i to nie tylko siedlisk o znaczeniu dla
Wspólnoty Europejskiej, ale także i innych – np. olsów, wilgotnych łąk, źródlisk niewapiennych) do „chronionych siedlisk przyrodniczych” w sensie ustawy o zapobieganiu i
naprawie szkód w środowisku (w związku z art. 6 pkt 2a tej ustawy). Tym samym ewentualne zagrożenia dla użytku stają się „zagrożeniem szkodą w środowisku” w sensie tej
ustawy, a szkoda w użytku – szkodą w środowisku wymagającą działań zapobiegawczych, naprawczych i ewentualnie kompensacyjnych. Jest to silne narzędzie ochrony,
nie w pełni jeszcze w Polsce wykorzystywane;
– obowiązkiem ujęcia w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego i w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego – przy ich najbliższych aktualizacjach;
– obowiązkiem uzgadniania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu
dotyczące użytku z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska”.
Utworzenie rezerwatu przyrody
Brak specjalnych wytycznych, poradników dotyczących dokumentacji do utworzenia rezerwatu przyrody. Klasyfikacja wyróżnianych rodzajów rezerwatów przyrody i szczegółowy zakres informacji do planu ochrony rezerwatu znajdują się w dwóch rozporządzeniach Ministra Środowiska. Należy zwrócić uwagę na zakres informacji charakteryzujących
środowisko i elementy przyrody ożywionej zależne od rodzaju obiektu, np. analizowane
mogą być takie cechy, jak: charakterystyka złoża torfowego, chemizm wody lub struktura
i miąższość drzewostanów, wymagające udziału odpowiednich specjalistów lub zlecenia
dla stosownego laboratorium.
Schemat dokumentacji przyrodniczej do powołania rezerwatu przyrody zaproponował
niezastąpiony w działaniach dla ochrony przyrody Klub Przyrodników (dokument dostępny
na wcześniejszej wersji strony (Lubuskiego Klubu Przyrodników) www.eko.org.pl/lkp/poradniki/schemat_lkp.rtf
Plany ochrony
Plany ochrony obiektów chronionych powstają na określony czas: 10 lat w przypadku planu zadań ochronnych (PZO) dla obszaru Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, lub
20 lat – dla planu ochrony, zamiennie stosowanego dla tego obszaru (jak dotąd wyjątkowo
158
rzadko). Na okres 20-letni powstaja plany ochrony rezerwatu przyropdy, parku krajobrazowego i parku narodowego. Ważne jest zapoznanie się z wymaganiami dotyczącymi grup
informacji przyrodniczych gromadzonych na potrzeby sporządzania tych planów, zwłaszcza
PZO dla obszaru siedliskowego i ptasiego Natura 2000 i planu ochrony rezerwatu, zwarte
w rozporządzeniach Ministra Środowiska i odpowiednich, aktualnych materiałach pomocniczych, tj. wytycznych GDOŚ „Opracowanie planu zadań ochronnych (PZO) dla obszaru
Natura 2000”, grudzień 2012.
Warto przypomnieć, że dokumentacja do planu zadań ochronnych dla obszaru Natura
2000 wykonywana jest w standardzie danych geoprzestrzennych Platformy PIK, dla planów
ochrony rezerwatów może być zalecony standard SDGIS dla ochrony przyrody W obydwu
przypadkach, do opracowania mapy numerycznej sygnatury i kolory oraz kody dla poszczególnych gatunków i typów siedlisk przyrodniczych Natura 2000 są ściśle określone (Łochyński, Guzik 2009; Michalak, Sadowski 2013).
Piśmiennictwo
Łochyński M., Guzik M. 2009. Standard danych GIS w ochronie przyrody. wersja 3.03.1.
http://bip.gdos.gov.pl/doc/ftp/projekty/PZO/standard_danych_gis.zip
Michalak R., Sadowski J. 2013. Platforma Informacyjno-Komunikacyjna. Plany zadań ochronnych Natura
2000 – jako narzędzie wspomagające tworzenie planów zadań ochronnych dla obszarów NATURA
2000”. wersja 2013.2, GDOŚ.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla parku narodowego, rezerwatu przyrody i parku krajobrazowego, dokonywania zmian w tym
planie oraz ochrony zasobów, tworów i składników przyrody (Dz.U. z 2005 r., Nr 94, poz. 794).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 17 lutego 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu zadań
ochronnych dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 34, poz. 186).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie rodzajów, typów i podtypów rezerwatów przyrody (Dz.U. z 2005 r., Nr 60, poz. 533).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu
ochrony dla obszaru Natura 2000 (Dz.U. z 2010 r., Nr 64; poz. 401).
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2004 r., Nr 92, poz. 880; z późn. zm.).
Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz.U. z 2007 r.,
Nr 75, poz. 493, z późn. zm).
3.4. Podsumowanie waloryzacji przyrodniczej
W przypadku obiektu modelowego waloryzowanego podczas zajęć dydaktycznych zakończenie prac powinno polegać na przygotowaniu kompletu wypełnionych kart pracy
4.1B–4.13, omówionych wcześniej oraz formularza podsumowującego (por. Karta pracy
w Rozdz. 4.14.). W podsumowaniu waloryzacji należy w zwięzły sposób podać cząstkowe
oceny wartości rozpatrywanych elementów przyrodniczych (flory, dendroflory, roślinności,
siedlisk przyrodniczych, awifauny i fauny innych wybranych grup zwierząt), a czasem także dodatkowo np. walorów rzeźby terenu.
Szczególną uwagę trzeba zwrócić na omówienie najważniejszych zagrożeń dla cennych
elementów i przedstawienie prognozy dla całego badanego obszaru. Ogólna ocena wartości przyrodniczej analizowanego obiektu powinna uwzględniać stan obecny ekosystemów
i perspektywy ich ochrony. Przy dużej powierzchni i odmiennym natężeniu niekorzystnych
oddziaływań można wykonać mapy dokumentujące przestrzenne zróżnicowanie zagrożeń,
159
wartości przyrodniczej, a także zaleconych działań ochronnych, dla poszczególnych części
obiektu.
Podczas decydowania o zalecanych sposobach ochrony ekspert powinien zdawać sobie
sprawę, że obecnie istniejące ekosystemy podlegały i nadal podlegają, zarówno procesom
naturalnym (np. wynikającym z dynamiki populacji poszczególnych gatunków), jak i antropopresji. Zaplanowanie działań zapewniających trwanie „resztek dzikości”, powinny być
traktowane jako najwyższy priorytet w każdej waloryzacji. Chroniąc przyrodę, nie można
jednak skupiać się tylko na tym, co najbardziej pierwotne i reliktowe, lub raczej – najmniej
zmienione (przekształcone), w stosunku do optymalnej postaci, zgodnej z naturalnymi warunkami środowiska.
Z „potrzeb przyrody” i obowiązujących przepisów jasno wynika konieczność zachowania aktualnego zróżnicowania gatunków i siedlisk. Ochrony wymagają nie tylko dobrze
zachowane lasy, torfowiska różnych typów lub ekosystemy jeziorne, ale także ginące siedliska krótkotrwałe, zagrożone sukcesją. Przykładem mogą być wydmy śródlądowe z murawami szczotlichowymi (Spergulo vernalis-Corynephoretum) – siedlisko przyrodnicze sieci
Natura 2000 o kodzie 2330. Murawy te stanowią naturalny etap sukcesji i stopniowo przekształcają się w zbiorowiska borów sosnowych. Zatrzymanie przekształceń nie jest możliwe bez ochrony czynnej, podobnie, jak np. w przypadku różnych rodzajów wilgotnych łąk
lub muraw kserotermicznych, które stanowią ekosystemy antropogeniczne lub półnaturalne, utworzone lub utrwalone dzięki działalności człowieka, a obecnie zanikające z powodu
rezygnacji z tradycyjnych form użytkowania (koszenia lub wypasu).
Nie zawsze łatwo zdecydować, czy bardziej korzystna będzie ochrona czynna, czy bierna. Na przykład podczas sporządzania planu ochrony rezerwatu leśnego można spotkać się
z gorąco dyskutowanym problemem, czy na obszarze ochrony częściowej w obrębie rezerwatu, w sposób czynny przebudowywać drzewostany uszkodzone wskutek wiatrołomów
lub gradacji owadów, czy raczej pozwolić na naturalnie przebiegające procesy sukcesyjne,
które w bardzo długim okresie czasu (długim tylko z perspektywy życia człowieka, nie
dynamiki lasu!) mogą doprowadzić do regeneracji zbiorowiska leśnego, zgodnego z warunkami siedliskowymi.
Podsumowanie wyników zawierające ocenę wartości przyrodniczej analizowanego obszaru i jasną argumentację proponowanych dla niego rozwiązań jest jedną z najważniejszych
części opracowania waloryzacji przyrodniczej, ponieważ w dużej mierze wpływa na decyzje
odpowiednich organów administracyjnych i wynik ewentualnych konsultacji społecznych.
Obecnie, komplet dokumentacji przekazywanej zleceniodawcy obejmuje zwykle wydruk
tylko części tekstowej opracowania i formy elektroniczne pozostałych materiałów: bazy danych przestrzennych GIS lub bazy w arkuszach programu Excel, pliki tematycznych map
numerycznych w formacie shapefile lub w postaci plików graficznych, fotografie i tabele.
Przygotowując ostateczne wersje tych materiałów należy zadbać o klarowne nazewnictwo
plików i specyfikację techniczną dokumentacji.
160
Zakończenie
Zgromadzone w niniejszym opracowaniu informacje o metodach przygotowania i przeprowadzenia podstawowej waloryzacji przyrodniczej powinny być uzupełniane przez początkującego eksperta poprzez wytrwałe wyszukiwanie danych o gatunkach, siedliskach i ich
zagrożeniach, a także o sposobach podejmowania decyzji w konkretnych sytuacjach, związanych z użytkowaniem i ochroną zasobów przyrody ożywionej.
Należy też poszukiwać możliwości bezpośredniej współpracy z osobami o większym
doświadczeniu – naukowcami, praktykami, pasjonatami mądrej ochrony przyrody. Takie
współdziałanie pozwala nie tylko na nabycie dodatkowej wiedzy i umiejętności, ale także
uczy postaw, zapala i podsyca płomyczek przyrodniczej pasji. Warto o ten płomień dbać,
aby kiedyś, w przyszłości przekazać go dalej, zgodnie z powiedzeniem: „..aby kogoś zapalić
trzeba samemu płonąć…”.
161
Inwentaryzacja, waloryzacja, podsumowanie
waloryzacji:
– flory, dendroflory, roślinności, siedlisk;
– awifauny;
– entomofauny (fauny chrząszczy).
Podsumowanie waloryzacji badanego obiektu.
KARTY PRACY
4.WZORY TERENOWYCH KART
PRACY I FORMULARZY
PODSUMOWUJĄCYCH
WALORYZACYJNE PRACE
KAMERALNE
4.1.A. Inwentaryzacja flory – wzór terenowej karty pracy
STANOWISKO nr (kod)
Wykonawca
Lokalizacja
Uwagi
Województwo ……………… Nadleśnictwo ……………….
Gmina ……………………… Leśnictwo …………………..
Miejscowość ……………….. Oddział ……………………..
DRZEWA I KRZEWY
L.p
Nazwa gatunku
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
L.p.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
Nazwa gatunku
Pojedynczo
Nielicznie
Dość licznie
Licznie
Masowo
a
drzewostan
Data
GPS nr (kod) punktu
………………………
N ……………………
E …………………..
Obfitość
b
podszyt
ROŚLINY ZIELNE (c – runo)
Obfitość L.p.
Nazwa gatunku
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
c
runo
Obfitość
SZACUNKOWA SKALA OBFITOŚCI
1-kilka osobników
(P)
kilkanaście osobników
(NL)
kilka płatów z wieloma osobnikami
(DL)
bardzo wiele płatów
(L)
gatunek dominujący, kobierce
(M)
165
4.1.B. Inwentaryzacja flory - karta do pracy w obiekcie modelowym
STANOWISKO nr (kod)
Wykonawca
Data
Lokalizacja
Województwo ……………… Nadleśnictwo ……………….
Gmina ……………………… Leśnictwo …………………..
Miejscowość ……………….. Oddział ……………………..
Uwagi
GPS nr (kod) punktu
………………………
N ……………………
E …………………..
DRZEWA I KRZEWY
L.p
Nazwa gatunku
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
L.p
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Acer platanoides
Alnus glutinosa
Betula pendula
Carpinus betulus
Corylus avellana
Euonymus europaea
Euonymus verrucosa
Fagus sylvatica
Frangula alnus
Fraxinus excelsior
Larix decidua
Lonicera xylosteum
Padus avium
Picea abies
Pinus sylvestris
Populus tremula
Quercus robur
Quercus rubra
Ribes uva-crispa
Rubus idaeus
Sambucus nigra
Sambucus racemosa
Sorbus aucuparia
Tilia cordata
Ulmus glabra
Viburnum opulus
Nazwa gatunku
Actaea spicata
Adoxa moschatelina
Aegopodium podagraria
Ajuga reptans
Anemone nemorosa
Anemone ranunculoides
Anthriscus sylvestris
Asarum europaeum
Arthyrium filix-femina
a (drzewostan)
Obfitość
b (podszyt)
ROŚLINY ZIELNE (c – runo)
Obfitość L.p
Nazwa gatunku
10.
Caltha palustris
11.
Campanula persicifolia
12.
Cardamine amara
13.
Cardaminopsis arenosa
14.
Carex digitata
15.
Chaerophyllum aromaticum
16.
Chelidonium majus
17.
Chrysosplenium alternifolium
18.
Circaea lutetiana
c (runo)
Obfitość
167
L.p
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
Nazwa gatunku
Cirsium oleraceum
Convallaria majalis
Crepis paludosa
Dactylis polygama
Dryopteris carthusiana
Dryopteris filix-mas
Equisetum pratense
Equisetum sylvaticum
Festuca gigantea
Ficaria verna
Filipendula ulmaria
Fragaria vesca
Gagea lutea
Galeobdolon luteum
Galium aparine
Galium odoratum
Geranium robertianum
Geum rivale
Geum urbanum
Hepatica nobilis
Impatiens noli-tangere
Impatiens parviflora
Lathraea squamaria
Lathyrus vernus
Luzula pilosa
Lycopus europaeus
Maianthemum bifolium
Melica nutans
Mentha aquatica
Milium effusum
Moehringia trinervia
Mycelis muralis
Myosotis palustis
Oxalis acetosella
Paris quadrifolia
Phyteuma spicatum
Plantago major
Poa nemoralis
Polygonatum multiflorum
Polypodium vulgare
Pulmonaria obscura
Obfitość
L.p
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
Nazwa gatunku
Ranunculus lanuginosus
Ranunculus repens
Rumex obtusifolius
Stellaria holostea
Stellaria nemorum
Taraxacum officinale
Trientalis europaea
Urtica dioica
Vaccinium myrtillus
Veronica beccabunga
Vicia sylvatica
Viola mirabilis
Viola reichenbachiana
SZACUNKOWA
SKALA
OBFITOŚCI
SZACUNKOWA
SKALA
OBFITOŚCI
1- 1 kilka
Pojedynczo
(P)
- kilkaosobników
osobników
Pojedynczo
(P)
kilkanaście
osobników
Nielicznie
(NL) (NL)
kilkanaście
osobników
Nielicznie
kilka płatów
z wieloma
osobnikami
Dość licznie
(DL) (DL)
kilka płatów
z wieloma
osobnikami
Dość licznie
bardzo bardzo
wiele płatów
LicznieLicznie(L)
wiele płatów
(L)
gatunekgatunek
dominujący,
kobierce
Masowo
(M) (M)
dominujący,
kobierce
Masowo
168
Obfitość
169
1.
1.
Lp.
MSZAKI
RAZEM
RAZEM
ROŚLINY NACZYNIOWE
Nazwa łacińska
(kod)
Natura
2000
ścisła
częścio
-wa
Ochrona gat.
Cz. K.
Cz. L.
Cz. L.
regionalna
Kategorie zagrożenia
(jeśli brak
regionalnej
Cz.. L.)
Gat. rzadki
regionalnie
4.2. Waloryzacja flory – karta pracy
-
-
-
-
Gatunek
Liczba
Klasa
obcy
stanowisk frekwencji
-
-
Uwagi
o obfitości
170
ś
Platanthera
bifolia
Platanthera
chloranta
1.
2.
-
-
Cz.
K.
-
-
Cz.
L.
Impatiens parviflora
1.
+
Inwaz.
Polska
+
Inwaz.
Polska
NE
-
17
4
GPS
N …….…
E ………..
Uwagi o
liczebności,
żywotności
10
2
30
Juwe
-nilne
Ocena zagrożenia dla flory
stanowiska
licznie; właściwe warunki
świetlne ,brak zagrożeń
Nielicznie; brak zagrożeń
pojedynczo; potencjalne
zagrożenie- zacienienie
Ocena zagrożenia
gatunku na stanowisku
nieznaczne
znaczne zagrożenie,
1
2
20
Kwitnące
Liczba
osobników
wiele płatów po
kilkanaście
osobników,
większość
kwitnąca
pojedynczo
N xxx/Exxx
N xxx/Exxx
212f
32d
GPS
N …….…
E ………..
N xxx/Exxx
Nr
(kod)
stan.
124g
Nr
(kod)
stan.
-
Cz.
L.
reg.
W załączeniu:
Mapa rozmieszczenia cennych gatunków roślin na badanym terenie.
Mapa rozmieszczenia obcych gatunków roślin na badanym terenie.
2.
Nazwa łacińska
Lp.
ZALECENIA DLA GATUNKÓW OBCYCH
ś.
Nazwa łacińska
Lp.
Ochr.
gat.
ZALECENIA OCHRONNE DLA GATUNKÓW CENNYCH
Rodzaj
monitoring
monitoring
mechaniczne usuwanie
Rodzaj
co 5 lat
Częstotliwość
co 2 lata
Zalecane zabiegi
jw.
co 2 lata
co 5 lat
Częstotliwość
Zalecane zabiegi ochronne
monitoring
(obserwacja, liczenia)
jw.
monitoring, pojedyncze
cięcia prześwietlające
Ochrona gatunkowa:
ś. – ścisła, cz. – częściowa; ś. + stref. – ochrona ścisła strefowa; 2 gatunek wymagający ochrony czynnej
Czerwona Księga Roślin (Zarzycki, Kaźmierczakowa 2001):
CR – gatunek krytycznie zagrożony; EN – gatunek zagrożony; VU – gatunek narażony; LR – gatunek niższego ryzyka;
Czerwona Lista Roślin (Mirek i in. 2006), m.in.:
E – gatunek wymierający – krytycznie zagrożony; V – gatunek narażony; R – gatunek rzadki – potencjalnie zagrożony.
Gatunek obcy: A – antropofit, (gatunek obcy dla flory Polski), A* – antropofit inwazyjny, Reg. gatunek rodzimy, obcy regionalnie
4.3. Inwentaryzacja i waloryzacja dendroflory - karta pracy
Wykonawca
Data
Obiekt przyrodniczy (nr, rodzaj, lokalizacja – wg potrzeby)
np. nr 25, aleja drzew przydrożnych
miejscowość – Wydminy, (wojew. warmińsko-mazurskie)
L.p.
Nazwa
gatunku
Wysokość
drzewa
[m]
1.
Obwód [cm]
pnia na wys. 1,3
m
(lub średnica)
Opis lokalizacji
GPS
Liczba osobników
o wymiarach
pomnikowych
Liczba
innych
cennych
okazów
Uwagi
(stan zdrowotny,
forma, inne cechy)
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
PODSUMOWANIE
Gatunek drzewa
Zakres
wymiarów
wysokości
Zakres
wymiarów
obwodu (lub
pierśnicy)
Uwagi
W załączeniu mapa lokalizacji cennych okazów dendroflory na badanym terenie, z oznakowaniem gatunku i
obwodu (w cm), np. Lp (320), Gb (210).
171
Stan zdrowotny drzewa (wg Pacyniaka 1992, zmienione).
1. korona i pień zdrowe, bez ubytków i obecności szkodników,
2. częściowo obumierające cieńsze gałązki w wierzchołkowej partii korony; pojedyncze szkodniki,
3. korona lub pień obumarłe w 50%; pień w znacznym stopniu zaatakowany przez szkodniki,
4. korona lub pień obumarłe w 70%; pień z dużymi ubytkami,
5. korona lub pień obumarłe w 70% i pień z licznymi dziuplami lub drzewo martwe.
Pacyniak C. 1992. Najstarsze drzewa w Polsce. Przewodnik. Wydawnictwo PTTK "Kraj", Warszawa, 204 ss.
Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony pomnikowej
Wartości obwodów na wysokości 130 cm od gruntu (w cm) - orientacyjne dolne granice
Instrukcja sporządzania programu ochrony przyrody w nadleśnictwie. Załącznik nr 11 do Instrukcji Urządzania
Lasu, Warszawa 1996;
2
Ruciński P. 1998. Motywy i kryteria uznawania tworów przyrody za pomniki. Las Polski 23: 7-10.
1
* gatunek obcy w Polsce
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Brzoza brodawkowata
Buk pospolity
* Choina kanadyjska
* Cyprysiki
Czeremcha zwyczajna
Dąb bezszypułkowy
Dąb szypułkowy
* Dąb czerwony
Grab pospolity
Jałowiec pospolity
Jarząb pospolity
Jesion wyniosły
Jodła pospolita
* Kasztanowiec zwyczajny
Klon jawor
Klon polny
Klon zwyczajny
Leszczyna pospolita
Lipa drobnolistna
Modrzew europejski
Olsza czarna
* Robinia akacjowa
* Sosna czarna
Sosna zwyczajna
* Sosna wejmutka
Szakłak pospolity
Świerk pospolity
Topola biała
Topola czarna
Topola osika
Wiąz górski
Wiąz polny
Wiąz szypułkowy
Wierzba biała
Wierzba krucha
Wierzba iwa
* Żywotniki
Betula pendula
Fagus sylvatica
Tsuga canadensis
Chamaecyparis ssp.
Padus avium
Quercus petraea
Quercus robur
Quercus rubra
Carpinus betulus
Juniperus communis
Sorbus aucuparia
Fraxinus excelsior
Abies alba
Aesculus hippocastanum
Acer pseudoplatanus
Acer campestre
Acer platanoides
Corylus avellana
Tilia cordata
Larix decidua
Alnus nigra
Robinia pseudoacacia
Pinus nigra
Pinus sylvestris
Pinus strobus
Rhamnus cathartica
Picea abies
Populus alba
Populus nigra
Populus tremula
Ulmus glabra
Ulmus minor
Ulmus laevis
Salix alba
Salix fragilis
Salix caprea
Thuja spp.
172
Obowiązujące obecnie
w Lasach Państowych1
220
310
100
310
380
200
160
250
310
250
160
220
100
310
310
310
100
310
380
380
220
220
220
220
310
310
310
-
Proponowane dla
obszarów poza lasami2
200
300
200
100
300
300
300
200
75
100
250
250
300
225
225
225
wszystkie drzewiaste
300
250
225
300
275
275
wszystkie drzewiaste
275
400
400
200
225
225
225
300
300
300
100
4.4. Podsumowanie waloryzacji flory – karta pracy
Wykonawca
Data
Liczba stwierdzonych gatunków:
– roślin naczyniowych:
– mszaków:
FREKWENCJA GATUNKÓW
I – Określenie zakresów klas frekwencji
Klasa skali frekwencji
I – Bardzo rzadki
II – Rzadki
III – Dość częsty
IV – Częsty
V – Pospolity
Ogół stanowisk
% stanowisk
< 5%
5 – 15%
15,1 – 30%
30,1 – 70%
70,1 – 100%
100%
II – Udział gatunków poszczególnych klasach frekwencji
Klasa frekwencji
Liczba gatunków
Wnioski:
I
II
III
IV
V
Liczba stanowisk
Udział w badanej florze
[%]
GATUNKI CENNE
III – Gatunki chronione w Unii Europejskiej (Europejska sieć Ekologiczna Natura 2000)
Liczba stwierdzonych gatunków
Udział w analizowanej florze [%]
IV – Gatunki prawnie chronione w Polsce
Gatunki objęte ochroną ścisłą
Gatunki objęte ochroną częściową
Razem
V – Gatunki zagrożone
Gatunki z Czerwonej Księgi Roślin
Gatunki z Czerwonej Listy Roślin
Gatunki rzadkie regionalnie
(np. z Czerwonej Listy Regionu X)
Liczba gatunków
Udział w analizowanej florze [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej florze [%]
Uwagi:
173
OCENA NATURALNOŚCI FLORY
Liczba stwierdzonych gatunków:
VI – Obszary ze zbiorowiskami naturalnymi
Liczba gatunków
Gatunki rodzime (spontaneofity):
gatunki typowe dla siedliska
gatunki „obce siedliskowo”
gatunki obce regionalnie
Antropofity (gatunki obce dla flory Polski)
VII – Obszary ze zbiorowiskami antropogenicznymi
Liczba gatunków
Gatunki rodzime (spontaneofity):
spontaneofity niesynantropijne)
apofity (spontaneofity synantropijne )
Antropofity (gatunki obce dla flory Polski)
Współczynnik synantropizacji flory
S=
apofity+antropofity
wszystkie stwierdzone gatunki
× 100%
Wnioski:
Cenne elementy dendroflory:
Podsumowanie i wnioski końcowe (m.in. ocena zagrożeń):
174
Udział w analizowanej florze
[%]
Udział w analizowanej florze
[%]
4.5. Inwentaryzacja fitosocjologiczna (zdjęcie fitosocjologiczne) – karta pracy
Data
Wstępna diagnoza zespołu
Nr (kod) zdjęcia w terenie
Powierzchnia
zdjęcia
Lokalizacja płatu
Warstwa
GPS
Nr (kod) punktu
…………………
N ………………
E ………………
Wysokość n.p.m.
Województwo
Nadleśnictwo
Gmina
Leśnictwo
Miejscowość
Oddział
Uwagi o położeniu płatu
Nachylenie
Wykonawca
DRZEWA I KRZEWY
Nazwa gatunkowa
1.
A1
Ilościowość
A2 B1 B2
WARSTWA MSZYSTA (D)
C
L.p.
Nazwa gatunkowa
1.
2.
2.
3.
3.
4.
4.
5.
5.
6.
6.
7.
7.
8.
8.
9.
9.
ROŚLINY ZIELNE w runie (C)
L.p.
1.
Wysokość
[m]
A1
A2
B1
B2
C
D
Gleba
mokra, wilgotna, świeża, sucha
Ekspozycja
L.p.
Zwarcie
[%]
Nazwa gatunkowa
Ilościo
-wość
L.p.
18.
2.
19.
3.
20.
4.
21.
5.
22.
6.
23.
7.
24.
8.
25.
9.
26.
10.
27.
11.
28.
12.
29.
13.
30.
14.
31.
15.
32.
16.
33.
17.
34.
Nazwa gatunkowa
Ilościo
-wość
Ilościo
-wość
175
Ocena udziału (ilościowości = obfitości) gatunku – skala stopni pokrywania Braun-Blanqueta,
z modyfikacją dla stopni + oraz 1 (granica 1% wg porównania ze skalą Londo - por. Dzwonko 2007).
Uproszczone zdjęcie fitosocjologiczne – udział sześciu gatunków wg skali jw.
176
4.6. Identyfikacja zbiorowiska roślinnego – karta pracy
Wykonawca
Data
Nr zdjęcia fitosocjologicznego
Data wykonania zdjęcia
CECHY DIAGNOSTYCZNE
Lokalizacja w krajobrazie:
Cechy siedliska:
Fizjonomia i struktura zbiorowiska:
 drzewostan (struktura, skład):
 podszyt (struktura, skład):
 runo (struktura, gatunki dominujące):
 warstwa przyziemna (struktura, gatunki dominujące):
Obecność (i liczebność) gatunków charakterystycznych KLASY zespołów:
Obecność (i liczebność) gatunków charakterystycznych RZĘDU zespołów:
Obecność (i liczebność) gatunków charakterystycznych ZWIĄZKU zespołów
Obecność (i liczebność) gatunków charakterystycznych ZESPOŁU:
Podsumowanie
Nazwa zidentyfikowanego zespołu roślinnego (lub zbiorowiska innej rangi)
177
4.7. Waloryzacja siedlisk Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 – karta pracy
Wykonawca
Lp.
Nazwa siedliska
przyrodniczego
Data
Kod
Częstość
w Polsce
płn.-wsch.
Powierzchnia
(częstość)
na badanym
terenie
Udział powierzchni
(stanowisk) o stanie
zachowania
FV
U1
U2
Ocena
ogólna
stanu
zachowania
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
Podsumowanie i wnioski końcowe (m.in. ocena zagrożeń i zalecenia ochronne):
W załączeniu:
Mapa rozmieszczenia siedlisk przyrodniczych Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 na badanym terenie.
178
179
4.8. Inwentaryzacja awifauny – karta pracy
180
Cierniówka
Dzięcioł czarny
Dzięcioł duży
Dzięcioł zielonosiwy
Dzięcioł zielony
Dzięciołek
Dzwoniec
Gawron
Grzywacz
Gil
Grubodziób
Kapturka
Kawka
Kos
Kowalik
Krogulec
Kruk
Krzyżówka
Kukułka
Kwiczoł
Łyska
Muchołówka mała
Muchołówka szara
Muchołówka żałobna
Mysikrólik
Pleszka
Ci
Ec
Ed
Pc
Pv
Ek
D
Ga
Gw
Gi
Gr
P
Ka
Ks
Kw
Kg
Kr
K
Cu
Dk
F
Fp
Ms
Fh
Mk
Pl
Pliszka siwa
Pełzacz leśny
Pełzacz ogrodowy
Piecuszek
Piegża
Pierwiosnek
Pokrzewka ogrodowa
Rudzik
Bogatka
Sikora czarnogłowa
Sikora modra (modraszka)
Sikora sosnówka
Sikora uboga (szarytka)
Słowik
Strzyżyk
Sroka
Szczygieł
Szpak
Śpiewak
Świstunka leśna
Trznadel
Wilga
Wrona siwa
Zaganiacz
Zięba
Zniczek
Ma
Łl
Ło
Ft
Pg
Fc
Po
E
B
Sg
Sm
Ss
Su
Sk
St
Sr
Sz
S
Dś
Fs
T
Wi
Wr
Za
Z
Zn
para ptaków
śpiew samca
K
+
Z+ stwierdzenie
jednoczesne
gniazdo
głos ostrzegawczy
Z
przelot ukierunkowany
(20K 26K 10F) stado
K
+
Z
Z
Z
‹
głos wabiący
samica
K
Z
samiec
K
Skróty nazw ptaków oraz symbole, które zaleca się używać podczas mapowania obserwacji
– zestawienie gatunków, których stwierdzenia można spodziewać się na zajęciach terenowych w dolinie strumienia Kortowskiego.
Siła i kierunek wiatru: bezwietrznie lub słaby – 1, umiarkowany – 2, silny – 3 oraz określenie kierunku, z którego wiatr wieje zapisane międzynarodowymi symbolami
róży wiatrów z podziałem na 8 kierunków (np. 3N – wiatr silny północny, 3SE – wiatr silny południowo-wschodni itd.);
Widoczność: dobra – 1, średnia – 2, słaba – 3;
Zachmurzenie: 0-33% – 1, 33-66% – 2, 66-100% – 3;
Opady: brak – 1, słabe – 2, silne – 3.
Zalecany sposób kodyfikacji zapisu warunków pogodowych:
4.9. Waloryzacja awifauny – karta pracy
Waloryzacja gatunków ptaków stwierdzonych na terenie badań oraz w jego sąsiedztwie.
Status występowania: L – gatunek lęgowy, D – zalatujący w okresie dyspersji polęgowej, P – przelotny,
Z – zimujący, S – gatunek lęgowy występujący w sąsiedztwie, ale mogący zalatywać na teren badań.
Cz. K. – status zagrożenia w Czerwonej Księdze Zwierząt.
SPEC – kategorie zagrożenia na poziomie europejskim.
Ochrona gatunkowa: ś – ochrona ścisła, cz. – ochrona częściowa, stref. – ochrona strefowa.
DP – ujęcie w Zał. I Dyrektywy Ptasiej.
Lp.
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Status
występowania
Cz. K.
ŁĄCZNIE x gatunków
x
W załączeniu:
Mapa rozmieszczenia na badanym terenie terytoriów cennych gatunków ptaków.
(roboczy materiał dokumentacyjny – mapy gatunkowe)
Lista SPEC
Ochrona
gatunkowa
DP
x
x
x
181
4.10. Podsumowanie waloryzacji awifauny – karta pracy
Wykonawca
Data
Liczba stwierdzonych gatunków ptaków
Liczba gatunków lęgowych
Dominacja gatunków w ugrupowaniu
Dominanty (> 5%)
Współdominanty (2-5 %)
GATUNKI CENNE
Gatunki chronione w Unii Europejskiej – Dyrektywa Ptasią
Liczba gatunków
Gatunki wymienione w Załączniku I
Dyrektywy Ptasiej
Inne gatunki chronione Dyrektywa Ptasią
Razem
Gatunki prawnie chronione w Polsce
Gatunki objęte ochroną ścisłą
Gatunki objęte ochroną częściową
Razem
Gatunki zagrożone w Polsce
Gatunki z Czerwonej Księgi Zwierząt
Gatunki z Czerwonej Listy Zwierząt
Inne gatunki cenne
Gatunki klasyfikacji SPEC (gatunki
specjalnej troski na poziomie europejskim)
SPEC-1
SPEC-2
SPEC-3
łącznie
Gatunki kwalifikujące międzynarodowe
ostoje ptasie (International Bird Areas,IBA)
Udział w analizowanej faunie [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Podsumowanie i wnioski końcowe (m.in. ocena zagrożeń i ogólne zalecenia ochronne):
182
4.11. Inwentaryzacja entomofauny – karta pracy
STANOWISKO nr (kod)
Wykonawca
Data
Lokalizacja
Typ siedliska
Metoda
GPS nr (kod) punktu
………………………
N ……………………
E ……………………
Uwagi
Województwo ………………… Nadleśnictwo ……………...
Gmina ………………………… Leśnictwo ………………….
Miejscowość ………………….. Oddział …………………….
Lp.
Takson
Rodzina/gatunek
Liczba osobników w próbie
1
2
3
4
5
6
7
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
183
4.12. Waloryzacja entomofauny – karta pracy
STANOWISKO nr (kod)
Wykonawca
Data
Lokalizacja
Województwo ………………………………
Gmina ………………………………………
Miejscowość ……………………………….
Nadleśnictwo ……………………………….
Leśnictwo …………………………………..
Oddział ……………………………………..
Typ siedliska
Metoda
GPS nr (kod) punktu
………………………
N ……………………
E ……………………
Uwagi
Lp.
Takson
rodzina/gatunek
Liczba
osobników
Dominacja
[%]
Plastyczność
ekologiczna
Preferencje
siedliskowe
Typ
zasięgu
Wierność
Gatunek
rzadki
Czerwona
Lista
Zwierząt
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
W załączeniu:
Mapa rozmieszczenia cennych gatunków chrząszczy na badanym terenie.
185
Wykaz skrótów:
Plastyczność ekologiczna:
E – gatunek eurytopowy
P – gatunek politopowy
O – gatunek oligotopowe
S – gatunek stenotopowy
Preferencje siedliskowe:
U – gatunek ubikwistyczny
L – gatunek leśny
O – gatunek terenów otwartych
N – gatunek nadbrzeżny
Typ zasięgu:
Ko – kosmopolityczny
Ho – holarktyczny
Pa – palearktyczny
Es – eurosyberyjski
Ek – eurokaukaski
Eu – europejski
Wierność:
F3 – gatunek charakterystyczny wyłączny
F2 – gatunek charakterystyczny wybierający
F1 – gatunek towarzyszący
F0 – gatunek obcy
Gatunek rzadki:
Rz – gatunek rzadki w Polsce
RLN – relikt lasów naturalnych
Czerwona Lista Zwierząt:
EX? – gatunek prawdopodobnie wymarły
CR – gatunek krytycznie zagrożony
EN – gatunek zagrożony
VU – gatunek narażony
NT – gatunek bliski zagrożenie
LC – gatunek najmniejszej troski
DD – gatunek o danych niepełnych.
186
4.13. Podsumowanie waloryzacji entomofauny – karta pracy
Metoda nr 1
Metoda nr 2
Stan. Nr 1
Stan. Nr 2
Stan. Nr 3
Stan. Nr 1
Stan. Nr 2
Stan. Nr 3
Lokalizacja
Lokalizacja
Lokalizacja
Lokalizacja
Lokalizacja
Lokalizacja
Typ
siedliska
Typ
siedliska
Typ
siedliska
Typ
siedliska
Typ
siedliska
Typ
siedliska
Wskaźnik
Wskaźnik różnorodności H’
Wskaźnik równomierności J’
Wskaźnik bogactwa gatunkowego d
Wskaźnik wierności zgrupowania Q
Wskaźnik naturalności BOHAČA
Wskaźnik cenności biocenoz REB
Wskaźnik wartości faunistycznej WF
Wskaźnik jakości przyrodniczej BC
GATUNKI CENNE
Gatunki chronione w Unii Europejskiej (Europejska sieć Ekologiczna Natura 2000)
Liczba stwierdzonych gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Gatunki prawnie chronione w Polsce
Gatunki objęte ochroną ścisłą
Gatunki objęte ochroną częściową
Razem
Gatunki zagrożone
Gatunki z Czerwonej Księgi Zwierząt
Gatunki z Czerwonej Listy Zwierząt
Inne gatunki cenne
Gatunki rzadkie
Gatunki - relikty lasów naturalnych
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
Liczba gatunków
Udział w analizowanej faunie [%]
187
Gatunki obce dla fauny Polski, w tym inwazyjne (liczba, siedliska, czestość):
Podsumowanie i wnioski końcowe (m.in. ocena zagrożeń i ogólne zalecenia ochronne):
188
4.14. Podsumowanie waloryzacji obiektu modelowego – karta pracy
Wykonawca
Data
Ocena wartości flory:
Ocena wartości dendroflory:
Ocena wartości roślinności:
Ocena wartości awifauny:
Ocena wartości entomofauny:
Ocena innych wartości badanego obiektu (rzeźba terenu, funkcje w geoekosystemie, itp.):
Ocena zagrożeń i wnioski końcowe (m.in. kwalifikacja obiektu do ochrony):
189
ZESTAWIENIA TAKSONÓW DO WALORYZACJI
5.ZESTAWIENIA I LISTY
TAKSONÓW DO WALORYZACJI
FLORY, FAUNY I SIEDLISK
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000, gatunki prawnie chronione,
gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej
Księgi Roślin i Czerwonej Listy Roślin,
gatunki rzadkie w regionie)
CENNE ROŚLINY
5.1.Zestawienie wybranych cennych gatunków
roślin występujących w północno-wschodniej
części Polski (w granicach wg Ryc. 1)
195
Nazwa polska
Rzęsiak pospolity
Wgłębka wodna
Ptilidium ciliare
Riccia fluitans
Bezlist okrywowy
Buxbaumia viridis
Mokradłoszka
Calliergonella
zaostrzona
cuspidata
Climacium dendroides Drabik drzewkowaty
Widłoząb
Dicranum polysetum
szczecinkowaty
–
Płaszczeniec
marszczony
Buckiella undulata
(Plagiothecium
undulatum)
cz.
cz.
cz.
–
–
ś.
cz.
cz.
cz.
–
cz.
cz.
Ochrona
gat. b
–
1386II
–
–
–
–
–
Aulacomnium palustre Próchniczek błotny
Klasa: Mchy Bryopsida
Trichocolea tomentella Rzęsienica kutnerowata
Biczyca trójwrębna
Bazzania trilobata
Gromada: Mszaki Bryophyta
Klasa: Wątrobowce Marchantiopsida
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.c
–
–
–
V
–
–
–
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
–
–
–
+
+
–
–
+
–
–
Gat. rzadkie
regionalnie e
bory sosnowe
podmokłe łąki, zarośla łozowe, olsy
torfowiska, olsy
epiksyl – lasy bukowe, dąbrowy i bory
mieszane
bory
torfowiska wysokie i przejściowe, bory
bagienne, podmokłe łąki, olsy
olsy, bory bagienne sosnowe i świerkowe,
brzegi torfowisk i jezior
wilgotne bory, torfowiska, brzegi zarastających jezior
wody stojące, lekko kwaśne, stawy, starorzecza
źródliska i wysięki wody, olsy, zabagnione lasy świerkowe i mieszane, podmokłe
doliny
Siedlisko
5.1.Zestawienie wybranych cennych gatunków roślin, występujących w północno-wschodniej części Polski
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce
– z Czerwonej Księgi Roślin i Czerwonej Listy Roślin, gatunki rzadkie regionalnie)
196
Sphagnum fallax
Sphagnum fimbriatum
Sphagnum fuscum
Sphagnum cuspidatum
Hylocomium splendens
Leucobryum glaucum
Pleurozium schreberi
Polytrichum commune
Polyrtichum strictum
Pseudoscleropodium
purum
Ptilium cristacastrensis
Rhytidiadelphus
squarrosus
Rhytidiadelphus
triquetrus
–
–
–
Piórosz pierzasty
Fałdownik nastroszony
Fałdownik trzyrzędowy
1409V
1409V
1409V
1409V
–
Brodawkowiec czysty
Torfowiec
spiczastolistny
Torfowiec kończysty
Torfowiec postrzępiony
Torfowiec brunatny
–
1400V
–
–
–
Gajnik lśniący
Bielistka siwa
Rokietnik pospolity
Płonnik pospolity
Płonnik właściwy
–
–
–
1393II
Sierpowiec błyszczący
Dzióbkowiec
Zetterstedta
Dzióbkowiec
bruzdowany
–
1381II
Widłoząb miotłowy
Widłoząb zielony
Nazwa polska
Fontinalis antipyretica Zdrojek potokowy
Eurhynchium striatum
Dicranum scoparium
Dicranum viride
Drepanocladus
vernicosus
Eurhynchium
angustirete
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
cz.
ś.
ś.
ś.
cz.
cz.
cz.
cz.
cz.
cz.
cz.
cz.
cz.
–
cz.
cz.
ś.
cz.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.c
–
–
V
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
–
–
+
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
+
–
–
+
–
–
Gat. rzadkie
regionalnie e
torfowiska przejściowe i wysokie
torfowiska przejściowe, podmokłe lasy
torfowiska wysokie
torfowiska wysokie i przejściowe
lasy liściaste, mieszane, bory
brzegi lasów, dróg, trawiaste, wilgotne
stoki, śródleśne łąki
bory
lasy szpilkowe, rzadziej lasy liściaste
niezanieczyszczone wody płynące, rzadziej stojące
bory iglaste i mieszane, wrzosowiska
wilgotne lasy iglaste i łąki
bory i wrzosowiska
wilgotne bory, torfowiska
torfowiska wysokie bory bagienne
lasy liściaste (grądy, łęgi)
lasy liściaste (grądy, łęgi)
torfowiska niskie i przejściowe
bory iglaste i mieszane
epifit/epiksyl – lasy liściaste
Siedlisko
197
Poryblin jeziorny
Equisetum hyemale
Skrzyp zimowy
Lycopodiella inundata
(=Lycopodium inuda- Widłaczek torfowy
tum)
Lycopodium annotinum Widłak jałowcowaty
Lycopodium clavatum Widłak goździsty
Klasa: Skrzypy Sphenopsida
Isoëtes lacustris
–
ś.
1413V
–
–
–
–
ś.
ś.
1413V
1413V
–
VU
ś.
1413V
VU
EN
ś.
1413V
ś.
–
ś.
1413V
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.c
–
–
–
V
V
[V]
V
–
–
–
–
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
ś.
cz.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
1409V
1409V
1409V
1409V
1409V
Torfowiec magellański
Torfowiec błotny
1409V
Torfowiec Girgensona
Nazwa polska
Torfowiec czerwonawy
Sphagnum rubellum
Sphagnum squarrosum Torfowiec nastroszony
Torfowiec obły
Sphagnum teres
Gromada: Paprotniki Pteridiophyta
Klasa: Widłaki Lycopodiopsida
Diphasiastrum complanatum (=Lycopodium Widlicz spłaszczony
complanatum)
Diphasiastrum tristachyum (=Lycopodium Widlicz cyprysowy
tristachyum)
Huperzia selago
Widłak wroniec
(=Lycopodium selago)
Sphagnum palustre
Sphagnum
girgensohnii
Sphagnum
magellanicum
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
+
–
–
+
+
+
+
+
+
–
–
–
–
Gat. rzadkie
regionalnie e
wysięki na zboczach, obniżenia terenu,
lasy i leśne łąki
bory i lasy mieszane, brzegi torfowisk
bory, wrzosowiska, torfowiska
na mokrym piasku - torfowiska, brzegi
zbiorników wodnych
zbiorniki oligotroficzne - piaszczyste lub
żwirowe dno
wilgotne, cieniste lasy
wrzosowiska, bory sosnowe
bory sosnowo-świerkowe
torfowiska przejściowe i wysokie, olsy,
bory bagienne
torfowiska wysokie
torfowiska, bory bagienne i olsy
torfowiska wysokie i przejściowe
torfowiska wysokie
bory świerkowe, torfowiska
Siedlisko
198
Skrzyp olbrzymi
Nazwa polska
–
–
–
–
VU
–
ś.
ś.2
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.1, 2
Dzwonecznik wonny
Rzepik szczeciniasty
Adenophora lilifolia
Agrimonia pilosa
1393II
ś.1
–
–
–
–
CR
ś.1, 2
4068II
CR
ś.2
–
–
–
ś.
ś.
Cz. K.c
–
E
–
–
V
–
V
–
V
E
E
V
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
ś.2
–
–
Ochrona
gat. b
Klasa: Paprocie Filicopsida
Podejźrzon księżycowy
–
Botrychium lunaria
Botrychium
Podejźrzon marunowy
–
matricariifolium
Podejźrzon pojedynczy 1419II
Botrychium simplex
Nerecznica
–
Dryopteris cristata
grzebieniasta
Matteucia
Pióropusznik strusi
–
struthiopteris
Ophioglossum
Nasięźrzał pospolity
–
vulgatum
Długosz królewski
–
Osmunda regalis
Paprotka zwyczajna
–
Polypodium vulgare
Gromada: Nasienne Spermatophyta
Podgromada: Nagonasienne Gymnospermae
Klasa: Szpilkowe Pinopsida
Cis pospolity
–
Taxus baccata
Podgromada: Okrytonasienne Angiospermae
Klasa: Dwuliścienne Dicotyledones (Magnoliopsida)
–
Aconitum variegatum Tojad dzióbaty
Equisetum variegatum Skrzyp pstry
Equisetum telmateia
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
+
+
+
+
+
–
+
+
–
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
skraje lasów, zarośla nad rzekami
świetliste dąbrowy, lasy, brzegi lasów
– do odnalezienia w lasach grądowych,
świetlistych dąbrowach i w sosnowo-dębowych borach mieszanych.
brzegi dróg, w grądach
grądy
wilgotne lasy, olsy, łęgi, brzegi rzek
skarpy, strome zbocza, wykroty drzew
wilgotne łąki, zarośla, skraje torfowisk
łęgi, brzegi strumieni, żyzne grądy
olszyny, łozowiska, torfowiska
murawy bliźniczkowe, wrzosowiska
łąki i widne lasy
nasłonecznione zbocza i łąki
źródliska, łęgi, wilgotne lasy
wilgotne piaski, torfowiska – podłoże
alkaliczne
Siedlisko
199
Nazwa polska
Dąbrówka piramidalna
Aldrowanda
Aldrovanda vesiculosa
pęcherzykowata
Zawilec
Anemone sylvestris
wielkokwiatowy
Orlik pospolity
Aquilegia vulgaris
Arctostaphylos uvaMącznica lekarska
ursi
Arnika górska
Arnica montana
Parzydło leśne
Aruncus sylvestris
Kopytnik pospolity
Asarum europaeum
Traganek duński
Astragalus danicus
Włosienicznik wodny
Batrachium aquatile
Włosienicznik
Batrachium circinatum
krążkolistny
Włosienicznik
Batrachium
skąpopręcikowy
trichophyllum
Bukwica zwyczajna
Betonica officinalis
Brzoza niska
Betula humilis
Brzoza karłowata
Betula nana
Campanula
Dzwonek boloński
bononiensis
Dzwonek szerokolistny
Campanula latifolia
Dziewięćsił
Carlina acaulis
bezłodygowy
Chamaedaphne
Chamedafne północna
calyculata
Ajuga pyramidalis
Nazwa łacińska
ś.2
ś.
ś.
ś.2
ś.
cz
–
ś.
–
ś.
–
ś.2
ś.
ś.2
ś.
ś.
ś.
–
–
1762V
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
.
ś.1, 2
+stref.
Ochrona
gat. b
–
1516II
–
Kod
w sieci
Natura
2000 a
EN
–
–
–
–
EN
EN
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
CR
–
Cz. K.c
V
–
V
–
–
V
V
–
–
V
–
–
–
–
–
–
–
E
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
torfowiska
suche murawy, widne bory
żyzne grądy, buczyny
murawy ciepłolubne, brzegi grądów
widne grądy, dąbrowy
torfowiska niskie, mokradła
torfowiska wysokie
wody stojące i wolno płynące
wody stojące i wolno płynące
bory, suche murawy
lasy, zarośla
lasy liściaste i zarośla
suche murawy, zbocza, skraje lasów
wody stojące i wolno płynące
wrzosowiska, brzegi borów
widne lasy, murawy
ciepłe zatoki eutroficznych i mezotroficznych jezior
ciepłolubne grądy, murawy na glebach
alkalicznych, pastwiska
świetliste lasy, polany
Siedlisko
200
–
–
–
–
–
–
Naparstnica zwyczajna
Rosiczka długolistna
Rosiczka pośrednia
Rosiczka okrągłolistna
Bażyna czarna
Wiązówka bulwkowa
Kruszyna pospolita
Przytulia wonna
Goryczka krzyżowa
Goryczka wąskolistna
Goryczuszka gorzkawa
Goryczuszka błotna
Digitalis grandiflora
Drosera anglica
Drosera intermedia
Drosera rotundifolia
Empetrum nigrum
Filipendula vulgaris
Frangula alnus
Galium odoratum
Gentiana cruciata
Gentiana
pneumonanthe
Gentianella amarella
Gentianella uliginosa
–
–
–
–
–
–
–
Goździk pyszny
Dianthus superbus
–
–
Goździk kartuzek
Goździk kropkowany
–
–
–
–
–
–
–
Pomocnik
baldaszkowaty
Pluskwica europejska
Kokorycz pusta
Kokorycz drobna
Kokorycz pełna
Wawrzynek wilczełyko
Goździk piaskowy
Nazwa polska
Dianthus deltoides
Cimicifuga europaea
Corydalis cava
Corydalis pumila
Corydalis solida
Daphne mezereum
Dianthus arenarius
Dianthus
carthusianorum
Chimaphila umbellata
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.2
ś.2
cz.
cz.
ś.2
–
ś.
ś.
ś.
ś.
–
ś.2
–
–
–
–
ś.
–
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
VU
–
–
–
–
Cz. K.c
E
E
V
–
–
–
–
–
E
E
V
[V]
V
–
–
–
–
V
–
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
+
–
–
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
łąki i murawy
młaki, mokradła, alkaliczne torfowiska
podmokłe łąki, łąki trzęślicowe
lasy liściaste
żyzne grądy i buczyny
buczyny, żyzne grądy
żyzne grądy i buczyny
lasy liściaste i zarośla
murawy napiaskowe
prześwietlone bory, suche polany śródleśne
murawy napiaskowe, prześwietlone bory,
suche polany śródleśne
łąki trzęślicowe, łąki podmokłe, turzycowiska
ciepłolubne zarośla, zręby, bory mieszane
torfowiska wysokie i przejściowe
torfowiska wysokie i przejściowe
torfowiska wysokie i przejściowe
bory, wrzosowiska, torfowiska
murawy ciepłolubne, alkaliczne łąki, polany śródleśne
lasy, zarośla, brzegi wód
lasy liściaste -najczęściej bukowe
brzegi lasów, murawy
bory
Siedlisko
201
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Przylaszczka pospolita
Turówka leśna
Turówka wonna
Okrężnica bagienna
Wąkrota zwyczajna
Rojownik pospolity
Okrzyn szerokolistny
Łuskiewnik różowy
Groszek skrzydlasty
Groszek czerniejący
Groszek błotny
Groszek
wielkoprzylistkowy
Bagno zwyczajne
Zimoziół północny
Miesiącznica trwała
Miodownik melisowaty
Bobrek trójlistkowy
Gruszycznik
jednokwiatowy
Korzeniówka pospolita
Hydrocotyle vulgaris
Jovibarba sobolifera
Laserpitium latifolium
Lathraea squamaria
Lathyrus montanus
Lathyrus niger
Lathyrus palustris
Monotropa hypopitys
Moneses uniflora
Ledum palustre
Linnaea borealis
Lunaria rediviva
Melittis
melissophyllum
Menyanthes trifoliata Lathyrus pisiformis
–
Kocanki piaskowe
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Kuklik sztywny
Bluszcz pospolity
Nazwa polska
Geum aleppicum
Hedera helix
Helichrysum
arenarium
Hepatica nobilis
Hierochloë australis
Hierochloë odorata
Hottonia palustris
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
­
–
cz.
ś.
ś.
ś.
–
ś.2
–
–
–
–
ś.
–
–
ś.
cz.
cz.
–
cz.
–
cz.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
VU
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.c
–
–
–
–
–
–
–
R
–
–
V
–
–
–
–
–
V
V
–
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
–
+
–
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
+
+
+
–
+
–
Gat. rzadkie
regionalnie e
bory sosnowe
bory
torfowiska niskie, młaki, rowy
ciepłolubne grądy, lasy mieszane
lasy liściaste, zarośla
bór mieszany
łąki, zarośla, słoneczne zbocza
olsy, wody stojące i wolno płynące
torfowiska, olszyny, mokre łąki, brzegi
wód
piaski
łąki, zarośla, skraje lasów
pasożyt leszczyny, olszy, grabu – u podnóża zboczy, w grądach
widne lasy i zarośla
widne lasy liściaste, zarośla i ich skraje
mokre łąki i zarośla
ciepłolubne grądy, dąbrowy, ciepłolubne
zarośla
torfowiska wysokie, bory bagienne
bory sosnowe
wilgotne lasy liściaste
suche murawy, wydmy
lasy liściaste, zarośla
lasy liściaste
Siedlisko
202
–
–
Grzybienie białe
Grzybienie północne
Grzybieńczyk wodny
Gruszkówka
jednostronna
Nymphaea alba
Nymphaea candida
Nymphoides peltata
Orthilia secunda
Gnidosz błotny
Pedicularis palustris
Pedicularis sceptrumcarolinum
Pinguicula vulgaris
Polemonium
coeruleum
Potentilla alba
Primula veris
–
Ostrołódka kosmata
–
–
–
–
–
Gnidosz królewski
Tłustosz pospolity
Wielosił błękitny
Pięciornik biały
Pierwiosnek lekarski
–
–
1617II
Żurawina drobnolistna
Starodub łąkowy
Ostericum palustre
(=Angelica palustris)
Oxycoccus
microcarpus
Oxytropis pilosa
–
–
–
Grążel drobny
Nuphar pumila
–
Grążel żółty
Nazwa polska
Nuphar lutea
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
cz.
ś.2
ś.
ś.
ś.
ś.2
–
ś.1, 2
–
ś.
ś.
cz.
ś.
cz.
Ochrona
gat. b
–
–
VU
CR
–
–
–
–
EN
–
VU
VU
–
VU
–
Cz. K.c
–
–
–
V
E
V
–
V
V
–
[V]
–
–
V
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
–
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
+
–
Gat. rzadkie
regionalnie e
widne lasy liściaste (dąbrowy)
widne lasy i zarośla i ich skraje
zarośla, brzegi potoków, mokre łąki
suche wzgórza, murawy, piaski, żwiry
mokradła, torfowiska niskie, źródliska,
podmokłe łąki
mokradła, torfowiska niskie, źródliska,
podmokłe łąki
torfowiska niskie, wilgotne łąki, źródliska
torfowiska wysokie
podmokłe łąki, w dolinach rzek
bory, bory mieszane
wody stojące o bardzo zróżnicowanej
żyzności
wody stojące o bardzo zróżnicowanej
żyzności
wody stojące lub wolno płynące, oligodo słabo eutroficznych
wody stojące lub wolno płynące, oligodo słabo eutroficznych
eutroficzne wody stojące lub wolno płynące, o mulistym dnie
Siedlisko
203
Sasanka łąkowa
Sasanka wiosenna
Pulsatilla pratensis
Pulsatilla vernalis
–
Malina moroszka
Wierzba lapońska
Wierzba borówkolistna
Szałwia łąkowa
Rubus chamaemorus
Salix lapponum
Salix myrtilloides
Salvia pratensis
Skalnica torfowiskowa
Czarcikęsik kluka
Niebielistka trwała
Saxifraga hirculus
Succisella inflexa
Swertia perennis
Krwiściąg mniejszy
Sanguisorba minor
Sanguisorba officinalis Krwiściąg lekarski
–
–
cz.
–
–
–
–
–
1528II
–
–
–
–
–
–
–
ś.2
ś.2
ś.1
–
–
–
ś.1, 2
ś.2
ś.
–
–
ś.2
ś.2
ś.1, 2
–
–
–
–
1477II
Ochrona
gat. b
Gruszyczka zielonawa
Gruszyczka mniejsza
Gruszyczka
Pyrola rotundifolia
okrągłolistna
Ranunculus cassubicus Jaskier kaszubski
Jaskier wielki
Ranunculus lingua
Porzeczka czarna
Ribes nigrum
Pyrola chlorantha
Pyrola minor
Sasanka otwarta
Nazwa polska
Pulsatilla patens
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
VU
EN
–
–
–
EN
EN
EN
–
–
–
–
–
–
VU
–
LR
Cz. K.c
V
V
E
–
–
–
V
E
V
–
V
–
–
–
–
V
V
E
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
+
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
lasy liściaste, zarośla
szuwary, brzegi wód, torfowiska niskie
olsy i wilgotne zarośla
torfowiska wysokie i przejściowe, bór bagienny
torfowiska przejściowe i niskie, mokradła
torfowiska przejściowe i niskie, mokradła
murawy ciepłolubne, suche przydroża,
skarpy
suche zbocza, murawy, żwirowiska
wilgotne łąki i zarośla
torfowiska niskie i źródliskowe (z podłożem zasadowym, neutralnym lub słabo
kwaśnym)
wilgotne łąki
torfowiska niskie, źródliska, podmokłe
łąki
bory, bory mieszane
brzegi, skarpy, linie leśnego podziału powierzchniowego w borach, murawy napiaskowe
murawy, suche pastwiska, brzegi borów
brzegi lasów, skarpy, w borach, murawy
napiaskowe
bory
bory
Siedlisko
204
Rutewka orlikolistna
Nazwa polska
–
Rutewka wąskolistna
–
Rutewka pojedyncza
–
Leniec
1437II
Thesium ebracteatum
bezpodkwiatkowy
Pełnik europejski
–
Trollius europaeus
Pływacz zachodni
–
Utricularia australis
–
Utricularia intermedia Pływacz średni
Pływacz drobny
–
Utricularia minor
Pływacz zwyczajny
–
Utricularia vulgaris
Kalina koralowa
–
Viburnum opulus
Barwinek pospolity
–
Vinca minor
Fiołek torfowy
–
Viola epipsila
Fiołek mokradłowy
–
Viola stagnina
Klasa: Jednoliścienne Monocotyledones (Liliopsida)
Czosnek niedźwiedzi
–
Allium ursinum
Wełnianeczka alpejska
–
Baeothryon alpinum
Baeothryon
Wełnianeczka darniowa
–
caespitosum Turzyca ciborowata
–
Carex bohemica
Turzyca Buxbauma
–
Carex buxbaumii
Turzyca strunowa
–
Carex chordorrhiza
Turzyca dwupienna
–
Carex dioica
Turzyca kulista
–
Carex globularis
Turzyca torfowa
–
Carex heleonastes
Thalictrum
aquilegifolium
Thalictrum lucidum
Thalictrum simplex
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
CR
–
–
EN
EN
–
–
VU
–
EN
–
ś.1, 2
ś.2
ś.
ś.
ś.
ś.
cz.
cz.
ś.
ś.2
cz.
ś.
ś.
–
–
ś.
–
–
–
–
Cz. K.c
V
E
V
V
[E]
V
V
[V]
V
–
V
V
V
–
–
–
E
V
V
–
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
–
–
–
Ochrona
gat. b
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
–
+
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
namuliska
tereny podmokłe
torfowiska przejściowe i wysokie
torfowiska wysokie
wilgotne lasy sosnowe
torfowiska wysokie
torfowiska
łęgi, żyzne grądy
torfowiska niskie, przejściowe, źródliska
wilgotne i mokre łąki
mezotroficzne wody stojące
wody, torfowiska niskie
młaki, torfowiska
wody stojące
wilgotne lasy i zarośla, okrajki
lasy, zarośla
torfowiska, mszary
mokre łąki i zarośla
murawy ciepłolubne, polany, okrajki
wilgotne łąki i zarośla
wilgotne lasy liściaste, torfiaste łąki
wilgotne zarośla, łęgi, łąki śródleśne
Siedlisko
205
Turzyca życicowa
Turzyca
skąpokwiatowa
Turzyca wczesna
Turzyca luźnokępkowa
Buławnik czerwony
Kłoć wiechowata
Ozorka zielona
Konwalia majowa
Żłobik koralowy
Cibora żółta
Carex loliacea
Kukułka Fuchsa
Dactylorhiza fuchsii
Dactylorhiza incarnata Kukułka krwista
Dactylorhiza maculata Kukułka plamista
Kukułka szerokolistna
Dactylorhiza majalis
Kruszczyk
Epipactis atrorubens
rdzawoczerwony
Kruszczyk
Epipactis helleborine
szerokolistny
Kruszczyk błotny
Epipactis palustris
Kruszczyk siny
Epipactis purpurata
Storzan bezlistny
Epipogium aphyllum
Kukułka bałtycka
Dactylorhiza baltica
Cypripedium calceolus Obuwik pospolity
Carex praecox
Carex vaginata
Cephalanthera rubra
Cladium mariscus
Coeloglossum viride
Convallaria majalis
Corallorhiza trifida
Cyperus flavescens
Carex pauciflora
Turzyca bagienna
Nazwa polska
Carex limosa
Nazwa łacińska
ś.
ś.2
ś.2
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
–
–
–
–
–
–
–
–
ś.2
ś.2
ś.1, 2
–
–
ś.
ś.
ś.2
cz.
ś.
–
–
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
2
–
–
1902II
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
–
CR
–
V
R
E
–
–
–
V
–
–
EN
–
–
V
V
V
V
V
E
–
V
–
V
V
V
V
V
Cz. L.d
–
–
VU
–
VU
EN
–
–
–
–
VU
–
VU
LR
Cz. K.c
Kategorie
zagrożenia
–
+
+
–
+
–
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
–
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
torfowiska niskie, mokre łąki
torfowiska niskie, mokre łąki
lasy iglaste, grądy, kwaśne buczyny
lasy, zarośla i ich skraje
zbocza, zarośla, widne bory;
suche murawy, przydroża, widne bory
lasy, łąki
lasy liściaste i zarośla
brzegi wód, torfowiska węglanowe
łąki i turzycowiska
lasy i ich skraje, poręby
bory i cieniste lasy
namuliska, brzegi wód
prześwietlone grądy, dąbrowy, brzegi zarośli
torfiaste łąki i zarośla
wilgotne łąki śródleśne, lasy liściaste, torfowiska
łąki, torfowiska niskie
mokre łąki
torfiaste łąki i zarośla
torfowiska wysokie
torfowiska przejściowe, brzegi dystroficznych jezior
torfowiska
Siedlisko
206
Wełnianka wąskolistna
Nazwa polska
Orchis morio
Eriophorum latifolium
Storczyk samiczy
Wełnianka
szerokolistna
Eriophorum vaginatum Wełnianka pochwowata
Złoć mała
Gagea minima
Złoć łąkowa
Gagea pratensis
Złoć pochwolistna
Gagea spathacea
Mieczyk
Gladiolus imbricatus
dachówkowaty
Tajęża jednostronna
Goodyera repens
Gymnadenia conopsea Gółka długoostrogowa
Hammarbya paludosa Wątlik błotny
Herminium monorchis Miodokwiat krzyżowy
Przesiąkra okółkowa
Hydrilla verticillata
Kosaciec syberyjski
Iris sibirica
Sit czarny
Juncus atratus
Rzęsa garbata
Lemna gibba
Lilia złotogłów
Lilium martagon
Lipiennik Loesela
Liparis loeselii
Listera sercowata
Listera cordata
Listera jajowata
Listera ovata
Malaxis monophyllos Wyblin jednolistny
Gnieźnik leśny
Neottia nidus-avis
Kukuczka
Neottianthe cucullata
kapturkowata
Eriophorum
angustifolium
Nazwa łacińska
ś.2
ś.2
ś.2
ś.
ś.1 +stref.
cz.
ś.2
–
­–
ś.
ś.1, 2
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.+stref.
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
1903II
–
–
–
–
–
ś.2
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Ochrona
gat. b
–
–
Kod
w sieci
Natura
2000 a
EN
EN
–
–
EN
CR
EN
–
–
–
–
VU
–
–
LR
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.c
V
E
[E]
–
E
E
V
V
V
–
–
E
[V]
–
V
–
–
–
V
V
R
–
–
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
suche zarośla, naturalne łąki, świetliste
lasy
bory sosnowe
bory sosnowe
grądy, dąbrowy, ciepłolubne zarośla
torfowiska
torfowiska
wody
podmokłe łąki, brzegi zarośli
torfowiska, wilgotne łąki
wody
grądy, buczyny
alkaliczne mokradła, młaki
bory sosnowe
torfowiska lasy gradowe, bory, łąki
alkaliczne torfowiska, mokradła
lasy liściaste
łąki, wilgotne pola, zarośla
torfowiska wysokie
lasy liściaste, zarośla
pola, przydroża, zarośla
lasy i łąki śródleśne
torfowiska niskie, źródliska
torfowiska niskie i przejściowe
Siedlisko
207
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Podkolan zielonawy
Kokorycz okółkowa
Rdestnica ostrolistna
Rdestnica alpejska
Rdestnica nitkowata
Rdestnica błyszcząca
Przygiełka biała
Bagnica torfowa
Jeżogłówka pojedyncza
Jeżogłówka
najmniejsza
Osoka aloesowata
Kosatka kielichowata
Stratiotes aloides
Tofieldia calyculata
Sparganium minimum
–
–
Storczyk purpurowy
Podkolan biały
Orchis purpurea
Platanthera bifolia
Platanthera
chlorantha
Polygonatum
verticillatum
Potamogeton
acutifolium
Potamogeton alpinus
Potamogeton filiformis
Potamogeton rutilus
Rhynchospora alba
Scheuchzeria palustris
Sparganium emersum
–
–
–
–
Storczyk błotny
Orchis palustris
–
Storczyk blady
Nazwa polska
Orchis pallens
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
–
ś.2
–
–
–
–
–
ś.
–
–
–
ś.
ś.2
ś.
ś.2
ś.2
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
CR
CR
–
–
–
–
–
–
VU
–
CR
VU
Cz. K.c
–
[V]
–
V
V
–
–
E
–
–
–
–
V
–
E
V
Cz. L.d
Kategorie
zagrożenia
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
Gat. rzadkie
regionalnie e
wody
wilgotne łąki i torfowiska niskie
torfowiska, brzegi wód
wody
wody
wody
torfowiska, mokre wrzosowiska
torfowiska
wody i ich brzegi
wody
grądy i lasy liściaste
lasy liściaste, rzadko wilgotne łąki
zbiorowiska leśne i zaroślowe, murawy
kserotermiczne
szuwar wielkoturzycowy, łąki trzęślicowe
na obrzeżach świetlistych lasów
widne lasy, polany śródleśne, łąki
Siedlisko
208
Źródła kwalifikacji gatunków:
a
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie siedlisk przyrodniczych gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub
wyznaczenia jako obszary Natura 2000. (Dz.U. z 2012, poz. 1041).
b
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2012 r. poz. 81).
c
Zarzycki K., Kaźmierczakowa R. (red.) 2001. Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Instytut Botaniki im. W.
Szafera PAN, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków; 664 ss.
d
Klama H. 2006. Czerwona lista wątrobowców i glewików w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z. (red.),
Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, s. 21–34.
d
Ochyra R. 1992. Czerwona lista mchów zagrożonych w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Heinrich Z. (red.), Lista
roślin zagrożonych w Polsce. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, s. 79-85.
d
Zarzycki K., Szeląg Z. 2006. Czerwona lista roślin naczyniowych w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z.
(red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, s. 9–20. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków.
e
Rutkowski L. 2011. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski Niżowej. Wyd. II. PWN, Warszawa, 816 ss.
e
Zając A., Zając M. (red.). 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu
Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 715 ss.
Układ systematyczny wg:
Rutkowski L. 2004 (dodruk 2011). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski Niżowej. Wyd. II. PWN, Warszawa, 816 ss.
Tutin T. G., Burges N. A., Chater A. O., Edmondson J. R., Heywood V. H., Moore D. M., Valentine D. H, Walters S. M., Webb D. A.
1993. Flora Europaea 1. Cambridge University Press.
Nomenklatura wg:
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. 2002. Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. W: Mirek Z. (red.),
Biodiversity of Poland 1: 1–442. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Science, Kraków.
Ochyra R., Żarnowiec J., Bednarek-Ochyra H. 2003. Census catalouge of Polish mosses. W: Mirek Z. (red.), Biodiversity of Poland
3: 1-372. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Szweykowski J. 2006. An annotated checklist of Polish liverworts and hornworts. W: Mirek Z. (red.), Biodiversity of Poland 4: 1–114.
W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
209
Czerwona Księga Roślin (Zarzycki, Kaźmierczakowa 2001):
CR– gatunek krytycznie zagrożony
EN– gatunek zagrożony
VU– gatunek narażony
LR– gatunki niższego ryzyka
Ochrona gatunkowa:
ś. – ochrona ścisła
cz. – ochrona częściowa
ś. + stref. – ochrona ścisła strefowa
1
gatunek, dla którego nie stosuje się odstępstw od zakazów, określonych w §7 Rozp. Min. Środ. z dnia 5 stycznia 2012 r.
2
gatunek wymagający ochrony czynnej
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 – gatunki chronione Dyrektywą Siedliskową
0000II – gatunek z Zał. II, wymagający utworzenia specjalnego obszaru ochrony (SOO); w zestawieniu brak gatunków priorytetowych
(*0000)
0000V – gatunek z zał. V; jego pozyskanie ze stanu dzikiego może wymagać reglamentowania
Uwaga: nie umieszczono w powyższej tabeli chrobotków Cladonia z podrodzaju Cladina (kod 1378), należących do grzybów zlichenizowanych (= porostów). Są one ujęte w zał. V, jako jedyne grzyby chronione Dyrektywą. Wszystkie gatunki z tej grupy znane są
z północno-wschodniej części Polski; występują głównie w suchych borach sosnowych (Cladonio-Pinetum, Peucedano-Pinetum
cladonietosum).
Chrobotek alpejski (Cladonia stellaris) i chrobotek czarniawy (C. stygia) są w Polsce objęte ochroną ścisłą (Rozporz. Min. Środ.
z 2004 r.). Pierwszy z wymienionych taksonów znajduje się na krajowej Czerwonej Liście Porostów (Cieśliński i in. 2006),
z kategorią EN. Kolejne cztery gatunki są chronione częściowo, ale żaden z nich nie jest dopuszczony do pozyskania (eksploatacji) – chrobotek leśny (Cladonia arbuscula – ujęty łącznie z C. mitis), chrobotek najeżony (C. portentosa), chrobotek reniferowy
(C. rangiferina) i chrobotek smukły (Cladonia ciliata).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U.
z 2004 r., Nr 168, poz. 1765).
Cieśliński S., Czyżewska K., Fabiszewski J. 2006. Czerwona lista porostów w Polsce. W: Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg
Z. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków, s. 71–89.
210
Czerwona Lista Roślin (Ochyra 1992; Klama 2006; Zarzycki, Szeląg 2006):
E – Wymierające – krytycznie zagrożone. Gatunki silnie zagrożone wymarciem, których przeżycie jest mało prawdopodobne, jeśli
nadal będą działać czynniki zagrożenia.
|E| – Wymierające – krytycznie zagrożone. Gatunki silnie zagrożone wymarciem na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania.
V – Narażone. Gatunki zagrożone, które w najbliższej przyszłości zostaną przesunięte do kategorii wymierających – krytycznie zagrożonych, jeśli nadal będą działać czynniki zagrożenia.
|V| – Narażone. Gatunki zagrożone na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania.
R – Rzadkie – potencjalnie zagrożone. Gatunki o ograniczonych zasięgach.
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000, gatunki prawnie chronione,
gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej
Księgi Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierząt,
gatunki specjalnej troski na poziomie
europejskim)
CENNE ZWIERZĘTA – PTAKI
5.2.Zestawienie wybranych cennych gatunków
ptaków występujących w północno-wschodniej
części Polski (w granicach wg Ryc. 1)
211
213
Nazwa polska
Wodniczka
Włochatka
Zimorodek
Płaskonos
Cyraneczka
Acrocephalus
paludicola
Aegolius funereus
Alcedo atthis
Anas clypeata
Anas crecca
Gromada: Ptaki Aves
KRĘGOWCE VERTEBRATA
Nazwa łacińska
A052
A056
A229 I
A223 I
A294
I
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
LC
VU
Cz. K.
c
–
–
–
LC
VU
Cz. L.
Kategorie
zagrożenia
d
Siedlisko
Torfowiska niskie w żyznych dolinach rzek nizinnych,
szuwary turzycowe (przede wszystkim wielkoturzycoSPEC 1
we) mogą być z udziałem trzciny i/lub inicjalnymi stadiami sukcesji zbiorowisk zaroślowych.
Bory, ekoton starodrzewi, z gęstymi zagajnikami i tereNon-SPEC
nami otwartymi (zręby, polany śródleśne, halizny).
Zadrzewione odcinki linii brzegowej rzek, strumieni, jeSPEC 3
zior i stawów rybnych.
Tarasy zalewowe rzek z licznymi rozlewiskami, starorzeczami i oczkami, torfiankami itp., mocno zarośnięte
SPEC 3
roślinnością szuwarową eutroficzne zbiorniki wodne.
Na przelotach również zamulone płycizny i żyzne aluwia różnych wód powierzchniowych.
Na ogół niewielkie, eutroficzne zbiorniki wodne (tj.:
oczka śródpolne, starorzecza, stawy rybne) lub doliny
małych cieków, z dobrze rozwiniętą roślinnością szuwarową, często o brzegach zadrzewionych. W okresach
Non-SPEC
przelotów i zimowania występuje na terenach otwartych,
w zalewowych dolinach rzek, na rozległych polderach,
stawach rybnych, jeziorach, a na wybrzeżu morza głównie na spokojniejszych wodach zatok i zalewów.
Kategorie
SPEC e
5.2.Zestawienie wybranych cennych gatunków ptaków, występujących w północno-wschodniej części Polski
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce
– z Czerwonej Księgi Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierząt, gatunki specjalnej troski na poziomie europejskim)
214
A043
A255 I
A257
Gęgawa
Świergotek
polny
Świergotek
łąkowy
Anser anser
Anthus campestris
Anthus pratensis
A055
Cyranka
Nazwa polska
Anas querquedula
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Eutroficzne zbiorniki wodne, na ogół niewielkie, w tarasach zalewowych rzek, na bagnach i polderach w otoczeni wilgotnych łąk i/lub pastwisk, może też zasiedlać
SPEC 3
zarastające szuwarami stawy rybne, żyzne osadniki itp.
W okresie migracji i zimowania, oprócz w/w licznie spotyka się na większych płytkich zbiornikach wodnych.
Wszelkiego typu zbiorniki wodne z dobrze rozwiniętym
pasem roślinności szuwarowej, zanurzonej, w otoczeniu
łąk i pól uprawnych. Na przelotach i w czasie zimowania
Non-SPEC
odpoczywają na dużych akwenach o małej antropopresji, a żerują na oziminach, pastwiskach i wykoszonych
łąkach.
Tereny otwarte na siedliskach napiaskowych z występującymi przynajmniej płatami: piaszczysk, wydm,
suchych muraw; np.: grunty orne i tereny zrębów po
SPEC 3
zrywce na podłożu piaszczystym, poeksploatacyjne wyrobiska: kamieniołomów, kopalni odkrywkowych (np.:
piasku, kruszywa), hałd.
Bagienne i wilgotne łąki, na rozległych torfowiskach
i polderach może osiągać wyższe zagęszczenia, ale nielicznie zasiedla również tereny, w których zajmują one
niewielkie płaty w obniżeniach terenu. Preferuje wyższą
E roślinność zielną lub pozostające, niewykoszone płaty,
Non-SPEC
okolice miedz, ekstensywnie użytkowane pastwiska
z dużym udziałem niedojadów. W okresie przelotów
przebywają również na murawach, ugorach, wydmach,
aluwiach i uprawach zbóż, ale zawsze w siedliskach słabo zadrzewionych i zakrzewionych.
Kategorie
SPEC e
215
A090 I
A089 I
Orlik
grubodzioby
Orlik
krzykliwy
Uszatka błotna
Pójdźka
Podgorzałka
Aquila clanga
Aquila pomarina
Asio flammeus
Athene noctua
Aythya nyroca
A060 I
.
A222 I
A091 I
Orzeł przedni
Nazwa polska
Aquila chrysaetos
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
Ochrona
gat. b
EN
_
VU
LC
CR
EN
EN
_
VU
LC
CR
EN
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Gniazda zakłada w starodrzewach, ewentualnie na skałach, na tereny łowieckie potrzebuje urozmaiconych
siedlisk otwartych i ekotonowych (przede wszystkim
z dużym udziałem ekstensywnych użytków zielonych
SPEC 3
i nieużytków) o wysokim stopniu bioróżnorodności
i dużej liczebności populacji potencjalnych ofiar (średniej wielkości ssaków, większych ptaków i/lub dużej
podaży padliny dużych ssaków).
Rozległe tarasy zalewowe rzek, gniazduje w lasach, na
SPEC 1
ogół bagiennych. Poluje na terenach otwartych (turzycowiska, łąki wilgotne).
Gniazduje w lasach, na ogół w miejscach słabo penetrowanych przez ludzi; poluje na terenach otwartych
o mozaikowato ukształtowanej strukturze, kluczowe jest
SPEC 2
występowanie w nich ekstensywnych użytków zielonych i stref ekotonowych (urozmaicona linia brzegowa
lasu, zabagnienia śródpolne, zadrzewienia śródpolne).
Tereny otwarte, podmokłe często mozaikowe, luźno
Non-SPEC zakrzewione, obejmujące: torfowiska, wrzosowiska, turzycowiska, pastwiska, łąki, szuwary właściwe.
Gniazduje w budynkach (tj.: pustostany, mało użytkowane strychy, budynki gospodarcze), ale także w dziuplach starych drzew śródpolnych lub w zabudowie rozSPEC 3
proszonej. W otoczeniu wymaga jako żerowisk terenów
otwartych, obfitujących w siedliska o niskiej roślinności,
na ogół jest to mozaika: pól, pastwisk, muraw i zmiennowilgotnych łąk.
Eutroficzne zbiorniki z dobrze rozwiniętą roślinnością
SPEC 1
wynurzoną.
Kategorie
SPEC e
216
Puchacz
Bubo bubo
Chlidonias hybridus
Sieweczka
obrożna
Rybitwa
białowąsa
Lelek
zwyczajny
Caprimulgus
europaeus
Charadrius hiaticula
Biegus
zmienny
podgatunek
schinzii
Calidris alpina
schinzii
Burhinus oedicnemus Kulon
A045 I
Bernikla
białolica
Branta leucopsis
A196 I
A137
A224 I
A149 I
A133 I
A215 I
A021 I
Bąk
Botaurus stellaris
A104 I
Jarząbek
Nazwa polska
Bonasa bonasia
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.
ś.
.
Ochrona
gat. b
LC
VU
–
EN
CR
NT
–
LC
.
LC
VU
–
EN
CR
NT
–
LC
DD
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 3
Non-SPECE
SPEC 2
SPEC 3
SPEC 3
SPEC 3
Non-SPECE
SPEC 3
Non-SPEC
Kategorie
SPEC e
Tereny otwarte śródleśne, przyleśne: polany, zręby
i kilkuletnie odnowienia, pasy przeciwpożarowe, halizny i torfowiska wysokie. Preferuje siedliska borowe
oraz duże kompleksy leśne.
Doliny dużych rzek, aluwia, murawy, pastwiska, również nadmorskie plaże.
Zabagnione tereny nizinne, płytkie zbiorniki wody słonawej, a także stawy rybne.
W Polsce lęgi stwierdzone były na nadmorskich słonawych łąkach oraz na torfowiskach niskich w dolinie
Biebrzy.
Lasy iglaste i mieszane z dobrze rozwiniętą warstwą
podszytu.
Rozległe szuwary trzcinowe.
W Polsce spotykana tylko w okresach migracyjnych
zwłaszcza na pobrzeżu Bałtyku i w dolinach dużych
rzek nizinnych; ptaki przebywają na zbiornikach wodnych albo żerują na pobliskich użytkach zielonych.
Obszar obejmujący: tereny leśne i leśno-bagienne
o małej antropopresji (przynajmniej fragmentarycznie),
na łowiska wykorzystuje też sąsiadujące z nimi tereny
otwarte i strefy brzegowe zbiorników wodnych.
Doliny dużych nizinnych rzek, piaszczyste lub piaszczysto-muliste siedliska aluwialne z początkowymi stadiami rozwoju sukcesji roślinnej, murawy nadrzeczne, rozległe pastwiska, poeksploatacyjne wyrobiska żwirowni
i kamieniołomów
Siedlisko
217
Rybitwa
białoskrzydła
Rybitwa czarna
Mewa
śmieszka
Bocian biały
Bocian czarny
Chlidonias niger
Chroicocephalus
(Larus) ridibundus
Ciconia ciconia
Ciconia nigra
Nazwa polska
Chlidonias
leucopterus
Nazwa łacińska
A030 I
A031 I
A179
A197 I
A198
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.(+stref.)
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
NT
–
–
–
–
NT
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Tarasy zalewowe w dolinach dużych rzek nizinnych,
torfowiska, eutroficzne płytkie zbiorniki słodkowodne
Non-SPEC
z sąsiedztwem rozległych, polderów, wilgotnych łąk,
turzycowisk, czasami stawy rybne.
Doliny rzeczne, obszary bagienne, stawy oraz eutroficzSPEC 3
ne płytkie zbiorniki wodne z silnie rozwiniętą roślinnością wynurzoną, pływającą lub płami.
Kolonie lęgowe zakłada w zachowanych w naturalnym
stanie dolinach rzek, na eutroficznych zbiornikach wodnych z wyspami, płatami roślinności pływającej i szuwarowej wynurzonej, na stawach rybnych, na zalewanych:
torfowiskach, zalanych polderach, innych obszarach bagiennych, zawsze jednak w miejscach otoczonych wodą
lub płami, trudno dostępnych dla drapieżników lądoNon-SPECE wych, żeruje wtedy często nad wodami, ich brzegami,
terenami podmokłymi, wykorzystując jednak wszelkie
okoliczne tereny otwarte i półotwarte. W okresie polęgowym penetrują szerszą gamę siedlisk, ciągle licznie spotykane są nad wodami, zwłaszcza na żyznych aluwiach,
liczniej również pojawiają się na wybrzeżu morza i jego
zatokach i zalewach, na polach uprawnych, w portach
rybackich, w miastach, na wysypiskach śmieci itp.
Gniazduje w terenach zabudowanych, żeruje w różnych
SPEC 2
typach terenów otwartych. Preferuje jednak siedliska
wilgotne i użytki zielone.
Gniazda w starodrzewach na ogół w większych kompleksach leśnych. Żeruje na terenach leśnych i ich obrzeSPEC 2
żach, preferując: łęgi, olsy, brzegi rzek oraz małych: cieków i zbiorników wodnych, rozlewiska, bagienne łąki.
Kategorie
SPEC e
218
A081 I
A082 I
A084 I
A122 I
A037 I
Błotniak
stawowy
Błotniak
zbożowy
Błotniak
łąkowy
Kraska
Derkacz
Łabędź
czarnodzioby
Circus aeruginosus
Circus cyaneus
Circus pygargus
Coracias garrulus
Crex crex
Cygnus columbianus
A231 I
A080 I
Gadożer
Nazwa polska
Circaetus gallicus
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.
ś.
ś.
ś.(+stref.)
Ochrona
gat. b
–
–
CR
–
VU
–
CR
–
DD
CR
–
VU
–
CR
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
SPEC 3
Gniazduje w zadrzewieniach, poluje na terenach otwartych preferując rozległe: torfowiska, wrzosowiska, murawy kserotermiczne.
Gniazduje w szuwarach właściwych, na brzegach zbiorników wodnych lub zabagnieniach śródpolnych, poluje
Non-SPEC
nad: wodami (zwłaszcza w strefie przybrzeżnej) i na terenach otwartych.
Ptaki lęgowe w Polsce na siedliska wybierają: torfowiska,
bagienne i wilgotne łąki, tereny stepowiejące, preferując
SPEC 3
obszary zdominowane przez zbiorowiska: szuwarów turzycowych, wysokich traw i ziołorośli. W okresie zimowania wykorzystują wszelkie rozległe tereny otwarte.
Tradycyjnymi siedliskami są tereny otwarte w dolinach
rzecznych tj.: torfowiska, łąki bagienne i wilgotne. CoNon-SPECE raz częściej obserwuje się osobniki gniazdujące w krajobrazie śródpolnym: w łanach zbóż, uprawach koniczyny
i rzepaku.
Gniazduje w starych drzewach śródpolnych, na łowiska
SPEC 2
preferuje tereny otwarte o charakterze murawowym,
ekstensywnie użytkowane lub ugorowane.
Otwarte tereny z żyznymi, podmokłymi, ekstensywnie
użytkowanymi łąkami oraz przysychające szuwary tuSPEC 1
rzycowe, odłogi, nieużytki ze zbiorowiskami wysokich
traw i ziołorośli.
W Polsce spotykany w okresach migracyjnych na ogół
na: płytkich eutroficznych zbiornikach wodnych, terenach zalewowych, ale może żerować także na pobliskich:
SPEC 3
łąkach, zasiewach polowych i ścierniskach. Szczególnie
licznie potrafią gromadzić się na spuszczonych stawach
rybnych.
Kategorie
SPEC e
219
Łabędź
krzykliwy
Dzięcioł
białogrzbiety
Cygnus cygnus
Dendrocopos
leucotos
A429 I
A236 I
Dzięcioł
białoszyi
Dzięcioł
czarny
Czapla biała
Ortolan
Dendrocopos
syriacus
Dryocopus martius
Egretta alba
Emberiza hortulana
A379 I
A027 I
A238 I
Dendrocopos medius Dzięcioł średni
A239 I
A038 I
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
NT
–
–
–
–
–
–
NT
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 2
Non-SPEC
Non-SPEC
Non-SPEC
Non-SPECE
Non-SPEC
Non-SPECE
Kategorie
SPEC e
Lęgnie się na małych na ogół śródleśnych zbiornikach
wodnych z rozwiniętą strefą szuwarów. W okresach migracji liczniej spotykany w zatokach i zalewach Bałtyku,
na dużych eutroficznych jeziorach, w dolinach dużych
i średnich rzek oraz na terenach zalewowych, żerują też
często na polach uprawnych.
Łęgi, olsy, brzeziny, z dużą ilością obumierających
i martwych drzew.
Starowiekowe lasy liściaste, przede wszystkim grądy
z dużym udziałem starych dębów (również parki), a także łęgi, olsy i bardzo stare buczyny.
Strefy ekotonowe lasów, zadrzewienia: śródpolne i przydrożne, sady, parki, zadrzewienia wśród zabudowy wsi
i terenów podmiejskich.
Starodrzewy sosnowe, bukowe, lasy grądowe. Mogą
być to nawet bardzo rozluźnione drzewostany lub kępy
o małej powierzchni. Jako żerowiska mogą służyć
wszelkie typy drzewostanów w wieku powyżej 30 lat.
Bagienne obszary w dolinach rzecznych, nad brzegami
jezior i stawów rybnych, żyzne odstojniki, pola irygacyjne. Miejsca zakładania gniazd to przede wszystkim: trzcinowiska i zarośla wierzbowe. Żeruje często
w strefach litoralowych stref przybrzeżnych wód,
rozlewiskach, otwartych siedliskach typu bagiennego
i wilgotnego.
Agrocenozy – ekotony upraw z: zadrzewieniami śródpolnymi, obrzeżami lasów, szerszymi miedz i nieużytkami porośniętymi wysoką roślinnością zielną i krzewami.
Preferuje obszary o relatywnie suchym i ciepłym mikroklimacie.
Siedlisko
220
A103 I
A321 I
A320 I
A002 I
A001 I
Sokół
wędrowny
Muchołówka
białoszyja
Muchołówka
mała
Dubelt
Nur czarnoszyi
Nur
rdzawoszyi
Sóweczka
Żuraw
Falco peregrinus
Ficedula albicollis
Ficedula parva
Gallinago media
Gavia arctica
Gavia stellata
Glaucidium
passerinum
Grus grus
A127 I
A217 I
A154 I
A098 I
Drzemlik
Nazwa polska
Falco columbarius
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.(+stref.)
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.
Ochrona
gat. b
–
LC
–
EXP
VU
–
–
CR
–
–
LC
–
EX
VU
–
–
CR
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Tak jak nur czarnoszyi.
SPEC 2
Zabagnienia – zarówno duże torfowiska jak i małe śródleśne lub śródpolne, a także podmokłe pasy przy brzegach wód. Mogą gniazdować w zbiorowiskach szuwarowych lub częściowo zakrzewionych i zadrzewionych,
a także w lasach bagiennych. Preferują jednak miejsca
dobrze uwodnione z zastoiskami wody. Żerują również na
Bory i grądy z dużym udziałem świerka, ewentualnie
Non-SPEC jodły. Na ogół starsze drzewostany, wielopiętrowe, z dobrze rozwiniętą warstwą podokapową i podszytem.
SPEC 3
Non-SPEC
W Polsce tylko migrujący, spotykany rzadko w bardzo
różnych siedliskach, przede wszystkim typu otwartego.
Gniazdowanie: jeden ekotyp gniazdujący na skałach
i budynkach, drugi na drzewach i w gniazdach innych
Non-SPEC
ptaków szponiastych lub krukowatych. Niewyspecjalizowany w aspekcie siedliska żerowania.
Stare grądy, łęgi i olsy, czasem bory mieszane (na ogół
drzewostany tworzone przez bardzo stare sosy z gęstym
Non-SPECE
drugim piętrem drzew liściastych), w górach również
buczyny.
Grądy, łęgi, buczyny, lasy i bory mieszane, na ogół starsze niż 60 lat. Najważniejszym elementem siedliska jest
Non-SPEC
wykształcenie wielowarstwowości drzewostanu. Gatunek ten zasiedla warstwę podokapową.
Rozległe torfowiska w dolinach rzek, na ogół na obrzeSPEC 1
żach stref zalewanych lub tuż za nimi.
W Polsce tylko migrujące osobniki, spotykane na duSPEC 3
żych zbiornikach wodnych.
Kategorie
SPEC e
221
Ostrygojad
Bielik
Orzełek
Bączek
Gąsiorek
Haliaeetus albicilla
Hieraaetus pennata
Ixobrychus minutus
Lanius collurio
Nazwa polska
Haematopus
ostralegus
Nazwa łacińska
A338 I
A022 I
A092
A075 I
A130
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
ś.
Ochrona
gat. b
–
VU
CR
LC
VU
–
VU
CR
LC
VU
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 3
SPEC 3
SPEC 3
SPEC 1
Non-SPECE
Kategorie
SPEC e
okolicznych terenach otwartych, często w agrocenozach.
Na przelotach w okresie migracji preferują rozległe tereny otwarte różnych typów, przy czym na noclegowiska
zbierają się na terenach podmokłych.
Piaszczyste i kamieniste plaże, na wybrzeżach Bałtyku
i w dolinach dużych rzek, również łąki nadrzeczne i nadmorskie. Żerują też na mulistych aluwiach.
Gniazduje w starodrzewach, poluje przede wszystkim
nad wodami, ale również na terenach bagiennych, coraz
częściej też na użytkach rolnych, zwłaszcza jeśli urozmaicają je oczka wodne i zabagnione nieużytki.
Dojrzałe drzewostany w większych kompleksach leśnych lub terenach o mozaikowatej strukturze. Poluje na
obszarach leśnych, ale i na ogół również na okolicznych
terenach otwartych, zwłaszcza tych ekstensywnie użytkowanych.
Brzegi eutroficznych wód, jako miejsce gniazdowania
preferuje szuwary właściwe oraz ich strefy ekotonowe
ze zbiorowiskami zaroślowymi.
Gnieździ się przede wszystkim w ekotonach siedlisk otwartych z: leśnymi zaroślowymi (w tym pasami zadrzewień śródpolnych, zarastającymi krzewami zabagnieniami i oczkami wodnymi). Wystarczające może okazać się
występowanie pojedynczych krzewów zwłaszcza głogów,
tarniny czy róży. Występuje najliczniej w agrocenozach
(najlepiej niezbyt intensywnie użytkowanych lub ugorowanych), na nieużytkowanych terenach podmokłych, ale
spotyka się go również: na zrębach i młodych uprawach
leśnych, a czasem też w sadach, dużych ogrodach, luźno
zadrzewionych zdziczałych parkach i cmentarzach.
Siedlisko
222
A339 I
Dzierzba
czarnoczelna
Mewa
czarnogłowa
Mewa mała
Rycyk
Lanius minor
Larus
melanocephalus
Larus minutus
Limosa limosa
A156
A177 I
A176 I
A340
Srokosz
Nazwa polska
Lanius excubitor
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
VU
LC
–
CR
–
VU
LC
–
CR
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 2
SPEC 3
Non-SPECE
SPEC 2
SPEC 3
Kategorie
SPEC e
Zasiedla tereny otwarte z rozproszonymi wysokimi drzewami, które służą mu za czatownie, wykorzystuje też do
tego celu napowietrzne linie energetyczne. Są to tereny
z dużym udziałem nieużytków, ugorów, lub powierzchnie ekstensywnie użytkowane.
W Polsce występuje w kilku obszarach o stosunkowo
suchym i ciepłym klimacie (lub mikroklimacie). Preferuje agrocenozy ekstensywnie użytkowane lub ugorowane, z udziałem ciepłolubnych muraw, często piaszczysk w ekotonie z zadrzewieniami i zakrzewieniami
śródpolnymi.
Na miejsca gniazdowe wybiera: wyspy w korytach rzek,
stawy rybne, poldery, wyspy i zabagnione brzegi jezior.
Zazwyczaj towarzyszy koloniom mewy śmieszki. Żeruje przede wszystkim nad wodami, na podmokłych terenach przyległych, ale okresowo też w agrocenozach, na
wysypiskach odpadów, w portach rybackich, a nawet na
terenach zurbanizowanych.
Gniazduje na terenach z bogatą roślinnością wynurzoną,
na obrzeżach płytkich jezior, rozlewiskach w dolinach
nizinnych rzek oraz na bagnach i stawach. Żeruje nad
wodami.
Gnieździ się na rozległych, podmokłych łąkach kośnych
i pastwiskach w tarasach zalewowych rzek. Gniazda zakłada na terenach, z których świeżo ustąpiły wody zalewowe, a grunt jest jeszcze silnie uwilgotniony. Unika
obszarów z większym udziałem zadrzewień, zakrzewień
i bliskości lasu. W okresach przelotów spotykany na
bagnach i wilgotnych łąkach w dolinach rzecznych.
Siedlisko
223
Lerka
Podróżniczek
Bielaczek
Nurogęś
Szlachar
Kania czarna
Luscinia svecica
Mergus albellus
Mergus merganser
Mergus serrator
Milvus migrans
Nazwa polska
Lullula arborea
Nazwa łacińska
A073 I
A069
A070
A068 I
A272 I
A246
I
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
NT
EN
–
–
NT
–
NT
–
–
–
NT
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Obrzeża lasów, większe polany śródleśne, zręby i odnowienia w wieku do 8 lat. Preferuje siedliska borowe. JedSPEC 2
nym z warunków je występowania jest obecność niskiego runa lub przynajmniej płatów odkrytego podłoża.
Młode stadia procesu lądowacenia jezior i sukcesji
rzecznych tarasów zalewowych, lęgi odbywa w strefie
Non-SPEC ekotonu lub ekokliny zbiorowisk szuwarowych ze zbiorowiskami zaroślowymi lub leśnymi, wybiera siedliska
o zróżnicowanym zwarciu roślinności zielnej.
W Polsce spotyka się osobniki migrujące i zimujące:
SPEC 3
u wybrzeży morza, na dużych rzekach i większych
zbiornikach wodnych.
Lęgi w dziuplach starych drzew nad rzekami i większymi jeziorami, na obszarach o umiarkowanej antropopresji, często na wyspach. W okresie pozalęgowym prefeNon-SPEC
ruje płytkie zalewy i jeziora przymorskie oraz duże rzeki
i większe zbiorniki słodkowodne, ale również z rozległymi płyciznami i łąkami podwodnymi.
W okresie lęgowym zasiedla duże mezotroficzne jeziora, na ogół z wyspami, o zalesionych przynajmniej
Non-SPEC częściowo brzegach z udziałem starodrzewi. Najliczniej
zimuje na przybrzeżnych wodach morskich i dolinach
dużych rzek.
Gniazdo zakłada na obrzeżu drzewostanów lub w luźnych zadrzewieniach w pobliżu wód. Tereny łowieckie
SPEC 3
są rozległe, poluje nad wodami, w różnorodnych terenach otwartych, lecz wyraźnie preferuje duży udział obszarów podmokłych.
Kategorie
SPEC e
224
Kania ruda
Hełmiatka
Kulik wielki
Ślepowron
Rybołów
Wąsatka
Trzmielojad
Netta rufina
Numenius arquata
Nycticorax
nycticorax
Pandion haliaetus
Panurus biarmicus
Pernis apivorus
Nazwa polska
Milvus milvus
Nazwa łacińska
A072 I
A323
A094 I
A023 I
A160
A058
A074 I
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
ś.
ś.
ś.(+stref.)
Ochrona
gat. b
–
LC
VU
LC
VU
LC
NT
–
LC
VU
LC
VU
LC
NT
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Gniazdo zakłada na obrzeżach lasów, w starych drzewostanach. Podobnie jak w przypadku kani czarnej łowiska
są rozległe i obejmują różnorodne tereny otwarte, najleSPEC 2
piej o mozaikowatej strukturze, jednak nie jest konieczny duży udział wód powierzchniowych czy terenów
podmokłych.
Eutroficzne zbiorniki wodne z dobrze rozwiniętą strefą
Non-SPEC
szuwarową.
Rozległe bagienne i wilgotne łąki, na ogół ekstensywnie
użytkowane, pozbawione lub z małą ilością zadrzewień
SPEC 2
i zakrzewień. W okresach migracyjnych spotykany też
na polach uprawnych oraz plażach, aluwiach i murawach nad brzegami wód.
Zasiedla zakrzewione brzegi wód, na ogół są to płytkie
SPEC 3
eutroficzne zbiorniki wodne np.: stawy rybne albo doliny rzeczne obfitujące w starorzecza.
Gniazduje na starych drzewach w pobliżu wód obfitujących w ryby, które są jego niemal wyłącznym pokarSPEC 3
mem, więc zarówno w okresach: lęgowym i migracyjnym obserwuje się go najczęściej nad wodami.
Całorocznie zasiedla rozległe zbiorowiska szuwarów
Non-SPEC
właściwych z dużym udziałem trzcinowisk.
Duże kompleksy leśne i ich obrzeża. Zdecydowanie
E liczniejszy na siedliskach żyźniejszych (grądy, lasy mieNon-SPEC
szane, lasy bagienne). Często poluje na polanach śródleśnych i na obrzeżach drzewostanów.
Kategorie
SPEC e
225
A241 I
A234 I
Dzięcioł
trójpalczasty
Dzięcioł
zielonosiwy
Dzięcioł
zielony
Siewka złota
Perkoz rogaty
Picoides tridactylus
Picus canus
Picus viridis
Pluvialis apricaria
Podiceps auritus
A007 I
A140
A151 I
Batalion
Nazwa polska
Philomachus pugnax
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
EXP
–
–
VU
EN
–
EX
–
–
VU
EN
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 3
Non-SPECE
SPEC 2
SPEC 3
SPEC 2
Kategorie
SPEC e
Rozległe obszary torfowiskowe w tarasach zalewowych
rzek. W okresie migracyjnym spotykane na żyznych
aluwiach, rozlewiskach, obsychających zbiornikach
wodnych (np.: zaporowych), spuszczonych stawach
rybnych, wilgotnych murawach i łąkach, a nawet na
rżyskach i zaoranych polach uprawnych.
Starowiekowe drzewostany jodłowe i świerkowe, lub
przynajmniej z dużym udziałem tych drzew.
Obrzeża starszych drzewostanów liściastych: ekoton
terenów otwartych i lasu, obrzeża kompleksu leśnego,
większych torfowisk łąk śródleśnych, brzegi jezior,
a również zręby częściowe lub stopniowe przed ostatnim odsłonięciem.
Stare drzewostany, na ogół liściaste (w górach również
iglaste), w strefach ekotonowych tj. obrzeża: kompleksów leśnych, polan, torfowisk, brzegów wód, zadrzewienia śródpolne, aleje drzew, również przydrożnych,
łęgi nadrzeczne, drzewostany o charakterze grądowym,
buczyny, lasy mieszane. Wewnątrz kompleksów leśnych
w drzewostanach prześwietlonych, na obszarach rębni
stopniowych.
W Polsce spotykana tylko w okresach migracyjnych, na
piaszczystych plażach, mulistych aluwiach, wilgotnych
murawach nad brzegami wód, a także na zaoranych polach, rżyskach i młodych zasiewach.
W Polsce spotykany głównie w okresach migracyjnych,
czasem zimą na przybrzeżnych wodach morskich, rzadko na dużych zbiornikach śródlądowych.
Siedlisko
226
A132 I
A195
Kropiatka
Szablodziób
Rybitwa
białoczelna
Porzana porzana
Recurvirostra
avosetta
Sternula albifrons
A119 I
A120 I
Zielonka
Porzana parva
A008
Zausznik
Nazwa polska
Podiceps nigricollis
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
NT
–
–
NT
–
NT
–
DD
NT
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Gniazduje prawie zawsze na obrzeżach koloni mewy
śmieszki. Na eutroficznych zbiornikach wodnych: na
wyspach, w kępach roślinności wodnej, na płach. Często
Non-SPEC
na stawach rybnych. W okresie przelotów na różnego
typu żyznych akwenach, z dobrze rozwiniętą roślinnością podwodną i szuwarową.
Szuwary właściwe w strefie wodnej lub na formujących
się płach – rosnące na brzegach eutroficznych zbiorniNon-SPECE ków wodnych, ewentualnie wód wolnopłynących. Jednak w dolinach rzecznych zasiedla najczęściej brzegi
starorzeczy i stawów rybnych.
Tereny zalewowe (strefy płytkie) lub stale zabagnione,
Non-SPECE z płytkimi zastoiskami wody. Najczęściej zasiedla wysokie szuwary turzycowe.
Sporadyczne lęgi na aluwiach w dolinie rzecznej, osadnikach, częściowo spuszczonym zbiorniku zaporowym
i stawie rybnym. W okresie przelotów spotykane nad
Non-SPEC
brzegami wód (najczęściej na wybrzeżu morza i w dolinach rzecznych), na żyznych aluwiach, płyciznach, plażach i zalanych łąkach.
Lęgną się na piaszczystych wyspach i łachach w korytach większych rzek i przy ich ujściach, czasem też na
piaszczysto kamienistych plażach nadmorskich, rzadko
SPEC 3
gniazduje nad śródlądowymi zbiornikami wodnymi. Poluje wyłącznie nad wodami. Na przelotach obserwowane są najczęściej na wybrzeżu morskim i przy korytach
dużych rzek.
Kategorie
SPEC e
227
A220 I
Rybitwa
rzeczna
Puszczyk
uralski
Jarzębatka
Sterna hirundo
Strix uralensis
Sylvia nisoria
A307 I
A193 I
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
LC
–
–
LC
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Gniazduje na wyspach i półwyspach, łachach piaszczystych lub we wczesnej fazie sukcesji roślinnej zarówno
w korytach rzek jak i na zbiornikach wodnych, również
na nadmorskich wydmach i plażach. Czasem też na tereNon-SPEC
nach zalewowych w kępach roślinności. Poluje nad wodami. Na przelotach obserwowane są najczęściej na wybrzeżu morskim i przy korytach dużych rzek, na większych zbiornikach śródlądowych i stawach rybnych.
W Polsce zasiedla prześwietlone drzewostany, ale z niezbyt mocno rozwiniętym podszytem (bory, bory mieszane, buczyny), w pobliżu polan, zrębów, wiatrołomów,
Non-SPEC niezalesionych jarów, obrzeży lasów, również w niedużych kompleksach leśnych w krajobrazie rolniczym.
Występuje w górzystym lub mocno pofałdowanym terenie.
Zasiedla zakrzewienia, ewentualnie z nielicznymi drzewami, zarówno na terenach bagiennych i wilgotnych (są
to wtedy niewielkie kępy gęstych wierzb lub obrzeża
większych łozowisk bądź wiklin) albo siedliska suche
i ciepłe (preferuje wtedy cierniste krzewy). Licznie
może zasiedlać nasłonecznione, zakrzewione skarpy.
E Gniazduje w krajobrazie rolniczym na zakrzewionych
Non-SPEC
miedzach, wzdłuż polnych dróg, cieków, przy zarastających krzewami oczkach śródpolnych, na ugorach
i terenach ruderalnych. Na terenach leśnych występuje:
w strefach ekotonowych na obrzeżach kompleksów lub
polan, młode stadia regeneracyjne (kilkunastoletnie),
stare bardzo prześwietlone drzewostany z silnie rozwiniętą warstwą krzewów.
Kategorie
SPEC e
228
Cietrzew
Głuszec
Łęczak
Krwawodziób
Tetrao urogallus
Tringa glareola
Tringa totanus
Nazwa polska
Tetrao tetrix
Nazwa łacińska
A162
A166 I
A108 I
A409 I
Kod
w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.(+stref.)
ś.(+stref.)
Ochrona
gat. b
–
CR
CR
EN
–
–
CR
EN
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
Siedlisko
Zasiedla półotwarte obszary ze wstępnymi fazami sukcesji leśnej, mogą to być luźno zadrzewione obszary
podmokłe (z udziałem brzezin, olsów, zarośli wierzbowych), suche halizny z wolno wkraczającą sukceSPEC 3
sją leśną, zalesione torfowiska w dolinach rzecznych,
o zróżnicowanym zwarciu zadrzewień z dużym udziałem: drzewostanów prześwietlonych, polan, zrębów,
w górach zasiedla przede wszystkim lasy regla górnego,
docierając powyżej granicy lasu.
Zasiedla rozległe lasy o charakterze borealnym i górskim o dużym stopniu naturalności. Na nizinach są to
na ogół bory sosnowe i sosnowo-świerkowe z udziałem
osiki, brzozy, a najlepiej z zachowanymi fragmentami
borów bagiennych. Ważne jest też występowanie dużej
Non-SPEC
powierzchni starych drzewostanów, najlepiej o rozluźnionej lub poprzerywanej strukturze. W górach są to
bory świerkowo-jodłowe z udziałem sosny, zasiedla tam
strefę od górnych obrzeży regla dolnego po górną granicę lasu.
W Polce gniazduje tylko na Bielawskich Błotach, na
podmokłej części torfowiska wysokiego, z dawnymi
torfiankami i płytkimi oczkami w otoczeniu karłowatych
SPEC 3
brzóz i sosenek. Na przelotach w większych liczebnościach przebywa na: żyznych aluwiach, płyciznach, plażach i zalanych łąkach, a także na kożuchach roślinności
wodnej.
Otwarte: torfowiska, bagienne lub wilgotne łąki i pastwiska (ekstensywnie użytkowane) – na terenach zalewoSPEC 2
wych lub obniżeniach tereny z utrzymującymi się zastoiskami wody albo w pobliżu zbiorników wodnych, z roślinnością niską i średnio wysoką o strukturze kępkowej
Kategorie
SPEC e
229
Dudek
Upupa epops
A232
A213
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
Cz. K. c Cz. L. d
Kategorie
zagrożenia
SPEC 3
SPEC 3
Kategorie
SPEC e
Na przelotach spotykany również na płyciznach i aluwiach, plażach, w dolinach rzek, na brzegach morza i
zalewów.
Gniazduje w osiedlach ludzkich: w wieżach kościelnych,
w rzadko odwiedzanych zabudowaniach gospodarczych
lub strychach budynków. Zazwyczaj w otoczeniu obszarów słabo zalesionych o mozaikowatej strukturze użytkowania powierzchni zarówno w obrębie upraw polowych, ale też ze znaczącym udziałem użytków zielonych
i/lub miedz, nieużytków, ugorów.
Zasiedla tereny półotwarte (np. luźne łęgi wierzbowe
i topolowe) oraz otwarte w ekotonach lasu lub z zadrzewieniami śródpolnymi, alejami (gniazduje w dziuplach),
ekstensywnie użytkowane, z dużym udziałem siedlisk
suchych i umiarkowanie wilgotnych na podłożu mineralnym np.: pastwisk, muraw, piaszczysk, łąk mineralnych,
ugorów, wydm, wrzosowisk. W dolinach rzecznych są
to wyższe tarasy, wyniesienia na obrzeżach doliny lub
wydmy wśród torfowisk.
Siedlisko
a
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków (Dz.U. 2011 Nr 25,
poz. 133. Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 marca 2011 r. o sprostowaniu błędu (Dz.U. 2011 Nr 67, poz. 358 ); (zawiera zmieniony zał. do rozporządzenia powyżej).
b
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2011 nr. 237,
poz. 1419.
c
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa,
451 ss.
d
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Polska Akademia Nauk. Instytut Ochrony
Przyrody, Kraków, 155 ss.
Płomykówka
Nazwa polska
Tyto alba
Nazwa łacińska
Kod
w sieci
Natura
2000 a
230
BirdLife International 2004. Birds in the European Union: a status assessment. BirdLife International, Wageningen.
Załącznik I Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego
ptactwa (Dz.U. Unii Europejskiej L 20/7, 26.1.2010) – gatunki wymagające utworzenia obszaru specjalnej ochrony (OSO).
Kategorie SPEC:
SPEC 1 – gatunki zagrożone w skali globalnej
SPEC 2 – gatunki o niekorzystnym statusie ochronnym tylko w Europie, których światowa populacja jest skoncentrowana w Europie
(ponad 50% światowej populacji występuje w Europie)
SPEC 3 – gatunki o niekorzystnym statusie ochronnym tylko w Europie, których światowa populacja nie jest skoncentrowana
w Europie
Non-SPECE – gatunki o korzystnym statusie ochronnym w Europie, których światowa populacja jest skoncentrowana w Europie
(w niektórych opracowaniach kategoria ta jest nazywana „SPEC 4”)
Non-SPEC – gatunki o korzystnym statusie ochronnym w Europie, których światowa populacja nie jest skoncentrowana w Europie
Czerwona Księga Zwierząt i Czerwona Lista Zwierząt:
EX? i EXP – gatunek wymarły lub prawdopodobnie wymarły
CR – gatunek krytycznie zagrożony
EN – gatunek zagrożony
VU – gatunek narażony
NT – gatunek bliski zagrożenia
LR – gatunki niższego ryzyka
LC – gatunek najmniejszej troski
DD – gatunek o danych niepełnych
Ochrona gatunkowa:
ś. – ochrona ścisła
ś. + stref. – ochrona ścisła strefowa
I
e
(gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000, gatunki prawnie chronione,
gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej
Księgi Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierzat)
CENNE ZWIERZĘTA (BEZ PTAKÓW)
5.3.Zestawienie wybranych cennych gatunków
zwierząt (bez ptaków) występujących
w północno-wschodniej części Polski
(w granicach wg Ryc. 1)
233
Nazwa polska
Pijawka lekarska
Rak błotny
Zmieraczek plażowy
Atacus leptodactylus
Talitrus saltator
Żagnica torfowcowa
Żagnica zielona
Aeshna viridis
–
Aeshna subarctica
Rząd: Ważki Odonata
Ametropus fragilis
Gromada: Owady Insecta
Rząd: Jętki Ephemeroptera
Rak szlachetny
Astacus astacus
Typ: Stawonogi Arthropoda
Gromada: Pancerzowce Malacostraca
Hirudo medicinalis
BEZKRĘGOWCE INVERTEBRATA
Typ: Pierścienice Annelida
Gromada: Pijawki Hirudina
Nazwa łacińska
1048IV
–
–
–
–
1091V
1034V
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
–
ś.
–
–
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
EN
–
–
VU
VU
Cz. K.
c
LC
NT
EN
–
VU
VU
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
rz.
b.rz.
–
rz.
rz.
–
Rzadkość e
Kwaśne wody torfowiskowe – jeziorka
dystroficzne, torfianki i inne zbiorniki na
torfowiskach wysokich i przejściowych.
Płytkie, szybko nagrzewające się wody stojące z mulistym dnem, stawy, jeziora, starorzecza, koniecznym warunkiem występowania jest obecność osoki aloesowatej.
Średnie i duże, czyste rzeki nizinne, z dość
silnym prądem i podłożem piaszczystym.
Czyste, chłodne wody płynące i stojące
z dobrze natlenioną wodą.
Dobrze natlenione wody stojące i wolno
płynące cieki z mulistym dnem.
Piaszczyste plaże morskie, w miejscach
o małej presji turystycznej.
Drobne zbiorniki: stawy, torfianki, glinianki, jeziora i starorzecza, niewielkie rzeki
i rowy melioracyjne.
Siedlisko
5.3. Zestawienie wybranych cennych gatunków zwierząt (bez ptaków), występujących w północno-wschodniej
części Polski (gatunki Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000, gatunki chronione w Polsce, gatunki zagrożone w Polsce – z Czerwonej Księgi Zwierząt i Czerwonej Listy Zwierząt)
234
Łątka zielona
Coenagrion armatum
Iglica mała
Nehalennia speciosa
Miedziopierś arktyczna
Straszka północna
Somatochlora arctica
Sympecma paedisca
Ophiogomphus cecilia Trzepla zielona
1042II, IV
Zalotka większa
Leucorrhinia
pectoralis
1039IV
–
1037 II, IV
–
1035IV
Leucorrhinia caudalis Zalotka spłaszczona
1040IV
1038IV
Gadziogłówka
żółtonoga
–
–
Leucorrhinia albifrons Zalotka białoczelna
Gomphus flavipes
Cordulegaster boltonii Szklarnik leśny
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
VU
–
EN
–
–
–
–
VU
CR
Cz. K.
c
–
VU
–
EN
–
NT
LC
–
VU
CR
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
rz.
–
rz.
–
rz.
rz.
rz.
b.rz.
b.rz.
Rzadkość e
Płytkie, śródleśne zbiorniki wodne z ubogą
roślinnością, zbiorniki dystroficzne na torfowiskach przejściowych, torfianki.
Płytki zbiorniki wodne, z obfitą roślinnością pływającą i zanurzoną, ale mało żyzne,
najczęściej w otoczeniu lasów.
Zbiorniki na torfowiskach niskich, przejściowych i wysokich, śródleśne drobne
zbiorniki i bagna, nieeksploatowane, zarastające stawy rybne.
Drobne jeziora dystroficzne, torfowiska
sfagnowe i niskie, torfianki, związany z roślinnością turzycową.
Nizinne i podgórskie cieki od strumieni po
duże rzeki z dnem piaszczystym i piaszczysto-żwirowym.
Leśne torfowiska wysokie i przejściowe,
larwy występują w bardzo małych zbiornikach wśród torfowców, często mniejszych
niż 1 m.
Małe, płytkie zbiorniki wodne, płytkie zatoki większych jezior, żwirownie, torfianki,
Doliny dużych, nizinnych rzek.
Niewielkie, ale ze stabilnym poziomem
wód, zbiorniki wodne: jeziora, stawy, glinianki, torfianki, niewielkie stawki łąkowe
i leśne.
Czyste i bogate w tlen, szybko płynące,
śródleśne małe rzeczki i strumienie.
Siedlisko
235
Nazwa polska
Trajkotka czerwona
Piewik tajgowy
–
Aphrophora similis
Brachycoleus decolor
–
Krynicznia wilgotka
Ponurek Schneidera
Bogatek wspaniały
Boros schneideri
Buprestis splendens
Rząd: Chrząszcze Coleoptera
Crunoecia irrorata
Rząd: Chruściki Trichoptera
Chrysopa dasyptera
Rząd: Siatkoskrzydłe Neuroptera
Piewik bagienny
Aphrophora major
Rząd: Pluskwiaki Hemiptera
Psophus stridulus
Rząd: Prostoskrzydłe Orthoptera
Nazwa łacińska
1085 II, IV
1920II
–
–
–
–
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
–
–
–
–
–
Ochrona
gat. b
CR
EN
–
EN
VU
VU
LR
VU
Cz. K.
c
CR
EN
–
–
VU
VU
VU
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
b.rz.
b.rz.
b.rz.
b.rz.
b.rz.
b.rz.
rz.
Rzadkość e
Stare lasy o charakterze naturalnym, zwykle z dużym udziałem sosny, wymagana
jest obecność starych, martwych lub zamierających drzew, relikt lasów pierwotnych.
Prześwietlone lasy iglaste i mieszane o charakterze naturalnym, z licznymi, martwymi,
stojącymi drzewami (głównie sosnami),
tylko w Puszczy Białowieskiej.
Źródła helokrenowe (z wolnym wypływem
wody).
Naturalne, puszczańskie lasy, w Polsce tylko Puszcza Białowieska.
Zbiorowiska trawiaste, podmokłe łąki, torfowiska, polany, obrzeża lasów.
Podmokłe, kwaśne łąki porośnięte turzycami, torfowiska niskie.
Ciepłe, nasłonecznione murawy z mikołajkiem, pasternakiem i sierpnicą.
Siedliska ekotonowe – polany, przydroża,
skraje lasu w borach sosnowych.
preferują zbiorniki porośnięte przez pałkę
lub trzcinę
Siedlisko
236
–
Biegacz leśny
Biegacz złocisty
Biegacz zielonozłoty
Biegacz wręgaty
Biegacz krępy
Biegacz wypukły
Biegacz skórzasty
Biegacz gładki
Biegacz granulowany
Biegacz ogrodowy
Biegacz pomarszczony
Biegacz obrzeżony
Carabus arcensis
Carabus auratus
Carabus auronitens
Carabus cancellatus
Carabus clatratus
Carabus convexus
Carabus coriaceus
Carabus glabratus
Carabus granulatus
Carabus hortensis
Carabus intricatus
Carabus marginalis
–
–
–
–
.
–
–
–
–
–
–
–
–
Calosoma sycophanta Tęcznik liszkarz
Tęcznik mniejszy
Calosoma inquisitor
–
–
–
Tęcznik złocisty
Calosoma
auropunctatum
Calosoma investigator –
Calosoma reticulatum –
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
EN
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
VU
LC
–
–
–
–
NT
EN
–
–
–
–
NT
CR
–
–
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
–
–
–
–
–
rz.
rz.
–
–
–
–
rz.
b.rz.
b.rz.
rz.
rz.
Rzadkość e
Tereny otwarte, głównie suche łąki i pobrzeża pól uprawnych.
Jasne lasy liściaste i mieszane, szczególnie
dąbrowy.
Otwarte tereny suche.
Suche łąki i widne lasy sosnowe.
Zbiorowiska leśne, najczęściej bory sosnowe.
Prześwietlone lasy na glebach piaszczystych, wrzosowiska.
Tereny otwarte, szczególnie pola uprawne
o podłożu gliniastym.
Większe kompleksy leśne, głównie iglaste.
Tereny otwarte, w tym pola uprawne, łąki,
ugory, zakrzaczenia
Bagna, moczary, torfowiska, pobrzeża wód
w obszarach podmokłych.
Ciepłe gleby rzadko porośnięte drzewami
i krzewami, prześwietlone lasy, tereny otwarte.
Dość suche lasy różnych typów, ogrody,
parki.
Wilgotne lasy różnych typów.
Wilgotne tereny zadrzewione na glebach
próchnicznych, czasami gliniastych.
Jasne lasy liściaste i mieszane.
Ciepłe lasy liściaste na glebach gliniastych
i wapiennych.
Bory sosnowe.
Siedlisko
237
Nazwa polska
Biegacz Menetresiego
Biegacz gajowy
Biegacz szykowny
–
Biegacz fioletowy
Kozioróg dębosz
Wynurt
Zgniotek cynobrowy
Zgniotek szkarłatny
Poraj
Nazwa łacińska
Carabus menetriesi
Carabus nemoralis
Carabus nitens
Carabus
problematicus
Carabus violaceus
Cerambyx cerdo
Ceruchus
chrysomelinus
Cucujus
cinnaberinnus
Cucujus haematodes
Dicerca moesta
–
–
1086 II, IV
–
1088 II, IV
–
–
–
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
VU
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
DD
LC
LC
VU
VU
–
DD
VU
–
EN
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
rz.
rz.
rz.
ex???
–
rz.
b.rz.
–
rz.
Rzadkość e
Tereny bagienne w lasach, torfowiska, wilgotne śródleśne łąki.
Różnego rodzaju lasy, głównie na glebach
próchnicznych.
Torfowiska, wrzosowiska, lasy na glebach
próchnicznych.
Gatunek kserofilny, tereny otwarte i słabo
zarośnięte, prześwietlone bory sosnowe.
Jasne lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza
na glebach humusowych.
Pojedyncze lub małe skupiska dębów
w parkach, na łąkach, w dolinach rzecznych i alejach, także lasy o małym zwarciu
i z dużym udziałem dębu.
Wilgotne, cieniste, stare drzewostany
z dużą ilością wywróconych drzew, kłód
i pniaków.
Lasy i zarośla drzewiasto-krzewiaste o naturalnym charakterze, ostatnio wykazywany
także ze stanowisk o całkowicie nienaturalnym charakterze (stare plantacje topolowe,
doliny rzeczne, lasy gospodarcze), warunkiem występowania jest obecność grubowymiarowego, martwego drewna.
Lasy iglaste i mieszane o naturalnym charakterze.
Bory sosnowe, larwy w drewnie pod korą
młodych, obumierających sosen.
Siedlisko
238
Ciołek matowy
Pływak lapoński
Pływak szerokobrzegi
Sprężyk rdzawy
Borodziej próchnik
Pysznik jodłowy
Pysznik dębowiec
Kreślinek nizinny
Dorcus
parallelipipedus
Dytiscus lapponicus
Dytiscus latissimus
Elater ferrugineus
Ergates faber
Eurythyrea austriaca
Eurythyrea quercus
Graphoderus
bilineatus
Kałużnica
czarnozielona
Jelonek rogacz
Hydrophilus piceus
Lucanus cervus
Hydrophilus aterrimus Kałużnica czarna
Nazwa polska
Nazwa łacińska
1083 II
–
–
1082 II, IV
–
–
–
–
1081 II, IV
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
EN
–
–
–
EN
–
–
VU
VU
–
–
Cz. K.
c
EN
NT
VU
–
EN
VU
VU
VU
VU
VU
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
ex?
rz.
rz.
–
b.rz.
rz.
rz.
rz.
b.rz.
b.rz.
–
Rzadkość e
Związany z próchniejącymi drzewami liściastymi, lasy liściaste i mieszane, aleje
przydrożne, parki, itp.
Wody torfowiskowe i bagienne – jeziora,
stawy, torfowiska.
Średnie i duże jeziora i stawy, mezotroficzne lub naturalnie eutroficzne, czyste, z bogato rozwiniętą roślinnością wodną.
Dojrzałe lasy liściaste i mieszane o charakterze pierwotnym, aleje przydrożne, stare
parki ze starymi, dziuplastymi drzewami
liściastymi.
Stare lasy iglaste, wyręby, przesieki, pobrzeża lasu.
Lasy iglaste i mieszane, na martwych, zwykle pozbawionych kory jodłach i sosnach.
Ciepłe, dobrze nasłonecznione dojrzałe dąbrowy, luźno stojące, stare dęby, łęgi i grądy z udziałem dębów.
Czyste, mezotroficzne lub naturalnie eutroficzne, średnie i duże, stałe zbiorniki wodne
z bogatą roślinnością wodną – jeziora, stawy, glinianki, starorzecza.
Różnego rodzaju wody stojące z bogatą roślinnością wodną i mulistym podłożem.
Różnego rodzaju wody stojące z bogatą roślinnością wodną i mulistym podłożem.
Prześwietlone, naturalne dąbrowy i grądy,
także prześwietlone drzewostany gospodarcze, zwłaszcza ich obrzeża, luki i polany.
Siedlisko
239
Nazwa polska
Zmorsznik olbrzymi
Średzinka
Wygonak
Pachnica dębowa
Pogrzybnica
Mannerheima
Konarek tajgowy
Kwietnica okazała
Rozmiazg kolweński
Nazwa łacińska
Macroleptura
thoracica
Mesosa myops
Ochodaeus
chrysomeloides
Osmoderma eremita1
Oxyporus
mannerheimii
Phryganophilus
ruficollis
Protaetia aeruginosa
Pytho kolwensis
1925 IV
–
*4021 IV
1924 II
*1084 II, IV
–
1923 II
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
CR
–
EN
–
VU
–
–
Cz. K.
c
CR
VU
EN
VU
VU
EN
DD
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
rz.
b.rz.
b.rz.
–
rz.
b.rz.
b.rz.
Rzadkość e
Lasy liściaste i mieszane o charakterze naturalnym, obfitujące w grubowymiarowe,
stojące i leżące martwe drewno, relikt lasów pierwotnych, w Polsce tylko w Puszczy Białowieskiej.
Stare drzewostany, zwłaszcza ze starymi,
próchniejącymi dębami.
Chłodne, zacienione miejsca w wilgotnych
lasach (olsy, łęgi) o charakterze naturalnym, z udziałem grubych, powalonych
świerków, relikt lasów pierwotnych, w Polsce tylko Puszcza Białowieska.
Wilgotne lasy liściaste z leżącym i stojącym martwym drewnem.
Lasy liściaste i mieszane, przede wszystkim prześwietlone lasy łęgowe, parki, sady
i zadrzewienia śródpolne, w Polsce tylko w
Puszczy Białowieskiej.
Murawy kserotermiczne, nasłonecznione
stoki w dolinach rzecznych, brzegi lasu, nie
uprawiane gleby aluwialne.
Stare, dziuplaste drzewa liściaste w miejscach prześwietlonych w lasach o charakterze naturalnym oraz w alejach przydrożnych, parkach, cmentarzach, itp.
Chłodne zacienione stanowiska w lasach
liściastych i mieszanych, związany rozwojem z grzybami kapeluszowymi.
Siedlisko
240
–
Zagłębek bruzdkowany
Zmorsznik białowieski
Quedius (=Velleius)
dilatatus
Rhysodes sulcatus
Stictoleptura
variicornis
Dostojka akwilonaris
Dostojka eunomia
Wstęgówka bagienka
Strzępotek hero
Strzępotek edypus
Strzępotek soplaczek
Boloria aquilonaris
Boloria eunomia
Catocala pacta
Coenonympha hero
Coenonympha
oedippus
Coenonympha tullia
Rząd: Motyle Lepidoptera
Tragosoma depsarium Gracz borowy
Nazwa polska
Nazwa łacińska
–
1071 II, IV
1070 IV
–
–
–
–
–
4026 II
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
CR
EN
CR
EN
VU
CR
–
EN
–
Cz. K.
c
VU
CR
EN
CR
EN
VU
CR
DD
EN
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
b.rz.
rz.
b.rz.
rz.
rz.
b.rz.
rz.
b.rz.
rz.
Rzadkość e
Torfowiska wysokie i przejściowe, widne
bory bagienne.
Torfowiska wysokie i bory bagienne oraz
torfowiska niskie i podmokłe łąki z rdestem
wężownikiem.
Naturalne środowiska bagienne, torfowiska
niskie i przejściowe z zaroślami wierzby.
Wilgotne, śródleśne łąki, obrzeża torfowisk
niskich, polany i zręby w wilgotnych lasach.
Podmokłe łąki, torfowiska niskie ze źródliskami, torfowiska węglanowe lub położone
w dolinach rzek.
Podmokłe łąki, turzycowiska, torfowiska
niskie i przejściowe.
W sąsiedztwie gniazd szerszeni, najczęściej
pod gniazdami w wśród opadłych szczątków, Na soku wyciekającym z drzew, przede wszystkim dębów.
Stare, naturalne lasy o zróżnicowanym składzie gatunkowym drzewostanu i dużej zasobności w różne formy martwego, w tym
grubowymiarowego drewna, relikt lasów
pierwotnych.
Lasy iglaste i mieszane z leżącym i stojącym martwym drewnem.
Dojrzałe, naturalne bory ze znaczną ilością
martwego drewna.
Siedlisko
241
Szlaczkoń szafraniec
Szlaczkoń torfowiec
Barczatka katax
Przeplatka aurinia
Colias myrmidone
Colias palaeno
Eriogaster catax
Euphydryas aurinia
(=Eurodryas aurinia,
Hypodryas aurinia)
Paź żeglarz
Osadnik wielkooki
Czerwończyk nieparek
Czerwończyk fioletek
Iphiclides podalirius
Lopinga achine
Lycaena dispar
Lycaena helle
Euphydryas maturna
Przeplatka maturna
(=Hypodryas maturna)
Nazwa polska
Nazwa łacińska
II, IV
4038 II, IV
1060 II, IV
1067 IV
–
1052 IV
1065 II
1074
–
4030 II, IV
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
VU
LR
EN
VU
LR
EN
VU
ś.
ś.
EN
VU
Cz. K.
c
VU
LC
EN
VU
NT
EN
VU
EN
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
d
rz.
–
rz.
rz.
b.rz.
b.rz.
b.rz.
rz.
rz.
Rzadkość e
Ciepłolubne zarośla na miedzach, otwartych wzgórzach i zboczach dolin rzecznych, w Polsce płn.- wsch. tylko rez. „Zbocza Płutowskie” koło Chełmna.
Wilgotne łąki trzęślicowe oraz inne łąki
z czarcikęsem łąkowym, skraje lasów i bagien, torfowiska węglanowe.
Brzegi lasów, drogi i zręby w wilgotnych
lasach liściastych (zwłaszcza olsy i łęgi olszowo-jesionowe) z udziałem jesionu.
Nasłonecznione zbocza i wzgórza porośnięte tarniną, skraje suchych lasów, zadrzewienia śródpolne, przydroża, przytorza, sady.
Cieniste lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza grądy i buczyny, na niewielkich polanach i poboczach dróg leśnych.
Wilgotne łąki, torfowiska niskie, tereny
nadwodne, obrzeża rowów melioracyjnych, ostatnio także w siedliskach bardziej
suchych, ruderalnych.
Wilgotne łąki i polany w dolinach rzek lub
obrzeża torfowisk niskich, zwykle z dużym
zagęszczeniem rdestu wężownika.
Suche, śródleśne polany, skraje lasów,
przydroża, przytorza, wrzosowiska, przesieki pod liniami wysokiego napięcia, pożarzyska i poligony.
Wilgotne bory bagienne, obrzeża torfowisk
wysokich, wilgotne łąki.
Siedlisko
242
Nazwa polska
Mszarnik jutta
Niepylak mnemozyna
Modraszek nausitous
Modraszek telejus
Modraszek alkon
Modraszek arion
Modraszek bagniczek
Modraszek eroides
Postojak wiesiołkowiec
Nazwa łacińska
Oeneis jutta
Parnassius
mnemosyne
Phengaris nausithous
(=Maculinea
nausithous)
Phengaris teleius
(=Maculinea teleius)
Phengaris alcon
(=Maculinea alcon)
Phengaris arion
(=Maculinea arion)
Plebeius optilete
Polyommatus eros
eroides
Proserpinus
proserpina
1076 IV
4042 II, IV
–
6265 IV
–
1059 II
1061 II
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
LR
EN
–
EN
VU
LR
LR
VU
EN
Cz. K.
c
LC
EN
EN
EN
VU
LC
LC
VU
EN
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
b.rz.
rz.
rz.
rz.
rz.
b.rz.
rz.
b.rz.
Rzadkość e
Murawy napiaskowe na skrajach borów
sosnowych, polanach, przydrożach i przytorzach.
Bory bagienne, obrzeża torfowisk wysokich.
Suche śródleśne i przyleśne łąki, zręby,
wrzosowiska, polany oraz przydroża w suchych borach sosnowych na
podłożu piaszczystym.
Środowiska suche i podmokłe, piaszczyste
ugory z działem wiesiołka, tereny bagienne
z wierzbownicą.
Widne bory bagienne (mszary), obrzeża
torfowisk wysokich.
Wilgotne śródleśne łąki, polany, skraje lasów.
Wilgotne łąki trzęślicowe, torfowiska niskie i węglanowe z krwiściągiem lekarskim
i obecnością mrówki wścieklicy Myrmica
sp., preferuje wyższą roślinność z drzewami i krzewami.
Wilgotne łąki trzęślicowe, torfowiska niskie i węglanowe z krwiściągiem lekarskim
i obecnością mrówki wścieklicy Myrmica
sp., także w całkowicie otwartych biotopach.
Torfiaste, rzadko koszone łąki trzęślicowe
w dolinach rzek i nad jeziorami, obrzeża
torfowisk niskich.
Siedlisko
243
Nazwa polska
Trzmiel zmienny
Trzmiel parkowy
Trzmiel tajgowy
Trzmiel gajowy
Trzmiel wielki
Trzmiel żółty
Trzmiel rudy
Bombus humilis
Bombus hypnorum
Bombus jonellus
Bombus lucorum
Bombus magnus
Bombus muscorum
Bombus pascuorum
–
–
–
–
–
–
–
–
Trzmiel ogrodowy
–
–
Bombus hortorum
Trzmiel wielkooki
Trzmiel zamaskowany
Bombus confusus
Bombus cryptarum
–
–
Porobnica włochatka
Anthophora plumipes
–
Bombus distinguendus Trzmiel ozdobny
Porobnica murarka
Anthophora parietina
(=A. plagiata)
Rząd: Błonkówki Hymenoptera
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
–
–
DD
–
VU
–
VU
–
VU
VU
DD
–
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
–
rz.
–
rz.
–
b.rz.
–
rz.
rz.
–
–
rz.
Rzadkość e
Tereny otwarte z nasłonecznionymi, stromymi skarpami, wylepione gliną ściany
starych budynków.
Tereny otwarte, gliniane mury i budynki,
gliniaste strome zbocza i skarpy, ściany
wąwozów i żwirowni.
Obrzeża lasów, łąki.
Siedliska leśne.
Polany leśne, obrzeża lasów, tereny otwarte, torfowiska.
Drobne zadrzewienia i zakrzewienia śródpolne, ogrody.
Leśne łąki, polany, murawy kserotermiczne.
Tereny zadrzewione, parki, ogrody, zarośla.
Siedliska wilgotne i chłodne, lasy (przede
wszystkim bory), wrzosowiska, torfowiska,
polany leśne.
Preferuje siedliska leśne, parki i inne obszary zadrzewione.
Tereny otwarte, choć spotykany też w lasach.
Tereny otwarte, pola, łąki, czasami w lasach.
Zarośla w lasach i na terenach otwartych,
w pobliżu zadrzewień i zakrzewień.
Siedlisko
244
–
–
–
–
–
–
Trzmiel owocowy
Trzmiel leśny
Trzmiel rudonogi
Trzmiel ciemnopasy
Trzmiel
czarnopaskowany
Trzmiel paskowany
Trzmiel rudoszary
Trzmiel szary
Mrówka północna
Mrówka łąkowa
Mrówka pniakowa
Rozróżka chabrowa
Bombus pratorum
Bombus ruderarius
Bombus ruderatus
Bombus schrencki
Bombus semenoviellus Trzmiel wschodni
Trzmiel różnobarwny
Bombus pomorum
Bombus soroeensis
Bombus subterraneus
Bombus sylvarum
Bombus veteranus
Formica aquilonia
Formica pratensis
Formica truncorum
Tetralonia dentata
–
–
–
–
–
–
–
–
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
VU
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
–
NT
NT
VU
VU
–
VU
VU
–
DD
–
–
VU
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
–
–
b.rz.
rz.
–
rz.
rz.
rz.
b.rz.
–
–
rz.
rz.
Rzadkość e
Tereny otwarte – łąki, pola, murawy kserotermiczne.
Lasy, zwłaszcza bory mieszane.
Zarośla, pola, łąki.
Pola, łąki, obrzeża lasów.
Lasy (głównie świerczyny) i zarośla, torfowiska, tereny otwarte przylegające do
lasów.
Wilgotne łąki kośne, murawy kserotermiczne, obrzeża lasów.
Siedliska leśne.
Tereny otwarte – pola, łąki, murawy kserotermiczne, obrzeża borów mieszanych
i lasów, torfowiska.
Tereny otwarte, murawy kserotermiczne,
parki, ekotony z borami mieszanymi i lasami.
Polany, obrzeża lasów, murawy kserotermiczne, łąki, także tereny leśne.
Gatunek borealno–górski, lasy iglaste.
Siedliska suche, łąki, pastwiska, rzadkie
lasy.
Lasy iglaste i mieszane, w miejscach nasłonecznionych – polany, zręby, luźne drzewostany.
Ciepłe, piaszczyste siedliska z rosnącymi
chabrami, nasłonecznione zbocza, przydroża.
Siedlisko
245
Nazwa polska
–
Ślimak
ostrokrawędzisty
Błotniarka otułka
Poczwarówka zwężona
Poczwarówka zmienna
Poczwarówka Geyera
Poczwarówka jajowata
Helicigona lapicida
Myxas glutinosa
Vertigo angustior
Vertigo genesii
Vertigo geyeri
Vertigo moulinsiana
II, IV
1016 II
1013 II
1015 II
1014 II
–
–
Zawójka rzeczna
Borysthenia naticina
4056
Zatoczek łamliwy
Anisus vorticulus
Typ: Mięczaki Mollusca
Gromada: Ślimaki Gastropoda
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
CR
–
–
EN
–
–
CR
–
Cz. K.
c
CR
–
–
EN
VU
NT
CR
NT
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
b.rz.
b.rz.
–
rz.
rz.
rz.
rz.
Rzadkość e
Niewielkie zbiorniki z czystą, dobrze natlenioną wodą, z dobrze rozwiniętą roślinnością
zanurzoną i pływającą – płytkie stawy, starorzecza, rozlewiska, zabagnienia, torfianki.
Przede wszystkim duże rzeki nizinne, rzadziej średnie rzeki, kanały i jeziora, płytkie
miejsca o dnie piaszczystym lub piaszczysto-mulistym.
Lasy liściaste, zwłaszcza bukowe, rumowiska, ruiny starych zamków.
Zaciszne zatoki, kanały i jeziora, starorzecza, wśród roślinności zanurzonej, tylko w
czystych wodach.
Otwarte i półotwarte siedliska o podłożu
wapiennym, od umiarkowanie wilgotnych
do podmokłych – wilgotne łąki, młaki, torfowiska węglanowe, bagna, brzegi jezior.
Bagna, torfowiska niskie, wapienne mokradła w miejscach wypływu wód podziemnych.
Bardzo wilgotne i podmokłe tereny otwarte
o dużym stopniu naturalności, torfowiska
węglanowe, źródliska, żyzne młaki, relikt
polodowcowy.
Bardzo wilgotne i podmokłe siedliska
o podłożu wapiennym, szuwary, trzcinowiska, turzycowiska, zasadowe torfowiska
niskie, zwykle pobliżu rzek i jezior.
Siedlisko
246
Nazwa polska
Szczeżuja spłaszczona
Gałeczka rzeczna
Gałeczka żeberkowana
Skójka
gruboskorupowa
Pseudoanodonta
complanata
Sphaerium rivicola
Sphaerium solidum
Unio crassus
Lampetra fluviatilis
Minóg rzeczny
Eudontomyzon mariae Minóg ukraiński
KRĘGOWCE VERTEBRATA
Krągłouste Cyclostomata
Szczeżuja wielka
Anodonta cygnea
Gromada: Małże Bivalvia
Nazwa łacińska
1099 II
–
1032 II
–
–
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
NT
NT
EN
EN
–
EN
EN
Cz. K.
c
VU
NT
EN
EN
VU
EN
EN
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
rz.
–
b.rz.
rz.
rz.
rz.
Rzadkość e
Rzeki i strumienie z silnym prądem i żwirowato-piaszczystym dnem.
Dorosłe – morskie wody przybrzeżne,
estuaria, tarło – rzeki o bystrym prądzie,
bystrzyny; larwy – zakola i zastoiska rzek
o wolnym nurcie i nagromadzonych szczątkach organicznych.
Starorzecza, jeziora i wolno płynące rzeki,
także sztuczne stawy, kanały i zbiorniki zaporowe, wody dobrze natlenione, nie zanieczyszczone, płytkie i zamulone.
Niezbyt głębokie, czyste rzeki o podłożu
piaszczystym lub piaszczysto-żwirowym,
rzadko w jeziorach na piaszczystym, pozbawionym mułu dnie.
Przede wszystkim duże rzeki o mulistopiaszczystym dnie, zalewy, gatunek wrażliwy na jakość wody.
Duże i średnie, dobrze natlenione rzeki nizinne o szybkim nurcie, wyjątkowo kanały,
duże starorzecza, zbiorniki zaporowe, jeziora i zalewy.
Czyste potoki, strumienie i rzeki z piaszczystym lub piaszczysto-żwirowym dnem
i z dość szybko płynącą wodą.
Siedlisko
247
Minóg strumieniowy
Minóg morski
Lampetra planeri
Petromyzon marinus
Jesiotr bałtycki
Piekielnica
Parposz
Boleń
Śliz
Acipenser sturio x A.
oxyrhynchus
Alburnoides
bipunctatus
Alosa fallax
Aspius aspius
Barbatula barbatula
Gromada: Ryby Pisces
Nazwa polska
Nazwa łacińska
–
1130 II, V
1102 II, V
–
1101 II, IV
1095 II
1096 II
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
–
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
EN
VU
EXP
EN
NT
Cz. K.
c
–
–
EN
VU
EX
EN
NT
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
–
rz.
rz.
b.rz.
b.rz.
–
Rzadkość e
Gatunek dwuśrodowiskowy – występuje
w morzach, na tarło wpływa do rzek, tarliska w górnych odcinkach rzek o czystej
wodzie i piaszczystym dnie, introdukcja m.
in. w Drawie.
Odcinki rzek o znacznym przepływie i dnie
żwirowym lub kamienistym, dobrze natlenione i bez roślinności naczyniowej.
Gatunek dwuśrodowiskowy, ryba morska,
pelagiczna, także w Zalewie Wiślanym,
tarło w dolnym biegu większych rzek i odcinkach przyujściowych.
Rzeki, przede wszystkim środkowe odcinki
dużych rzek nizinnych, także zbiorniki zaporowe i jeziora oraz wody słonawe: laguny, zalewy i delty rzek.
Bystro płynące, płytkie rzeki i rzeki o dnie
kamienistym, także stawy i przybrzeżna
strefa jezior, nie ma dużych wymagań co
do jakości i czystości wody.
Górne i środkowe odcinki niewielkich rzek
i strumieni o czystej, dobrze natlenionej
wodzie z dnem piaszczystym lub żwirowym.
Morska strefa przybrzeżna, zalewy, przyujściowe odcinki rzek, larwy w środkowym
biegu większych rzek, w humusowo-piaszczystych nanosach.
Siedlisko
248
Koza
Głowacz białopłetwy
Głowacz pregopłetwy
Kiełb białopłetwy
Piskorz
Ciosa
Różanka
Koza złotawa
Łosoś
Cobitis taenia
Cottus gobio
Cottus poecilopus
Gobio albipinnatus
Misgurnus fossilis
Pelecus cultratus
Rodeus amarus
Sabanejewia aurata
Salmo salar
Bombina bombina
Kumak nizinny
Gromada: Płazy Amphibia
Nazwa polska
Nazwa łacińska
1188 II, IV
1106 II, V
1146 II
1134 II
2522 II, IV
1145 II
1124 II
–
1163 II
1149 II
Kod w sieci
Natura
2000 a
2
ś.
–
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
CR
EN
NT
NT
NT
NT
NT
–
–
Cz. K.
c
DD
CR
EN
NT
NT
NT
NT
NT
DD
DD
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
Siedlisko
–
Małe i średniej wielkości, płytkie zbiorniki wodne, z czysta wodą i zwykle z dobrze
rozwiniętą roślinnością zanurzoną, położone w miejscach dobrze nasłonecznionych.
Rzeki o dnie piaszczystym lub mulistopiaszczystym oraz słabo zeutrofizowane
jeziora.
Strumienie o dużym spadku z żwirowato–
kamienistym dnem.
W Polsce płn.- wsch. tylko oligo-mezotroficzne jezioro Hańcza, poza tym w Pol–
sce tylko górskie potoki w trzyźródłowych
odcinkach.
rz.
Różnej wielkości rzeki o dnie piaszczystym.
Wody stojące i wolno płynące, muliste
śródpolne zbiorniki, płytkie, zanikające je–
ziora, starorzecza, kanały, rowy melioracyjne i stawy karpiowe.
rz. poza Duże i średnie rzeki, wysłodzone zalewy
Zalewem i zatoki morskie, także duże jeziora i zbiorWiślanym niki zaporowe.
Wody stojące lub wolno płynące, jeziora,
–
stawy, starorzecza i kanały, dolne i środkowe odcinki dużych rzek.
Górne i środkowe odcinki czystych rzek
rz.
z dnem piaszczysto-żwirowatym.
Gatunek dwuśrodowiskowy, ryba morska,
b.rz.
tarło w rzekach o dnie żwirowatym i kamienistym.
–
Rzadkość e
249
Nazwa polska
Ropucha szara
Ropucha paskówka
Ropucha zielona
Rzekotka drzewna
Traszka zwyczajna
Grzebiuszka ziemna
Nazwa łacińska
Bufo bufo
Bufo calamita
Bufo viridis
Hyla arborea
Lissotriton vulgaris
Pelobates fuscus
1197 IV
–
1203 IV
1201 IV
1202 IV
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
–
–
–
–
–
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
–
–
–
rz.
–
Rzadkość e
Gatunek eurytopowy, preferuje jednak
cieniste i wilgotne lasy grądowe, ponadto pola, łąki, ogrody, sady, gody z reguły
w większych i głębszych stawach.
Tereny o glebach suchych i luźnych, piaszczystych, wydmy nadmorskie ponadto
pola, łąki, sady i ogrody, gody w małych,
płytkich, łatwo nagrzewających się zbiornikach, stawkach wiejskich, rowach i kałużach.
Trawiaste, suche lub średnio wilgotne łąki,
pola, sady, ogrody, gatunek synantropijny –
bardzo często w obrębie zabudowań, gody
przeważnie w płytkich, małych, zarośniętych zbiornikach.
Lasy liściaste i mieszane, zagajniki, parki,
sady, ogrody, śródleśne, wilgotne łąki, często w miastach, gody w większych stawach,
bogato zarośniętych roślinnością wodną
i szuwarami.
Preferuje małe, płytkie zbiorniki pozbawione ryb, z roślinnością wodną, na lądzie łąki,
lasy liściaste i mieszane, zarośla nadrzeczne, parki, sady, ogrody.
Na glebach piaszczystych, piaszczysto-gliniastych, lessach, czarnoziemach, ogrody,
pola, doliny rzek, tam gdzie łatwo można
się zakopać w ziemi, gody w różnego rodzaju stawach, najczęściej silnie zarośniętych
Siedlisko
250
Żaba moczarowa
Żaba wodna
Żaba jeziorkowa
Żaba śmieszka
Żaba trawna
Traszka grzebieniasta
Rana arvalis
Rana kl esculenta
Rana lessonae
Rana ridibunda
Rana temporaria
Triturus cristatus
Anguis fragilis
Padalec
Gromada: Gady Reptilia
Nazwa polska
Nazwa łacińska
–
1166 II, IV
1213 V
1212 V
1207 IV
1210 V
1214 IV
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
NT
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
–
NT
–
–
–
–
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
–
–
–
–
–
–
Rzadkość e
Cieniste lasy liściaste i mieszane z bogatym
podszytem, zarośnięte polany, bujnie zarośnięte łąki i ogrody.
Gatunek eurytopowy, łąki suche i wilgotne, pola, lasy iglaste, wilgotne grądy, gody
w niewielkich stawach o czystej wodzie
z dobrze rozwiniętym pasem trzcin, sitowia
i pałki wodnej.
Większe, silnie zarośnięte roślinnością
zbiorniki, stawy w tym hodowlane, wiejskie, starorzecza, torfianki, po okresie godów trzyma się brzegów zbiorników.
Małe, obficie zarośnięte i płytkie zbiorniki,
polne i śródleśne stawki, rowy melioracyjne, rozlewiska na podmokłych łąkach.
Duże, otwarte, zarośnięte zbiorniki wodne,
jeziora, duże stawy rybne, rozległe starorzecza, rzeki, po okresie godów trzyma się
brzegów zbiorników.
Gatunek eurytopowy, pola, ogrody, sady,
lasy liściaste i iglaste, gody w bardzo różnych zbiornikach okresowych i stałych.
Różnego rodzaju zbiorniki wody stojącej,
obficie zarośnięte roślinnością wodną, takie
jak glinianki, żwirownie, stawki śródpolne
i małe leśne jeziorka i torfianki, zaniedbane
stawy rybne, starorzecza, na lądzie zajmuje
środowiska wilgotne, zwłaszcza lasy liściaste oraz podmokłe i wilgotne łąki.
Siedlisko
251
Gniewosz plamisty
Żółw błotny
Jaszczurka zwinka
Jaszczurka żyworodna
Zaskroniec zwyczajny
Żmija zygzakowata
Coronella austriaca
Emys orbicularis
Lacerta agilis
Lacerta vivipara
Natrix natrix
Vipera berus
Rzęsorek mniejszy
Rzęsorek rzeczek
Neomys anomalus
Neomys fodiens
Gromada: Ssaki Mammalia
Rząd: Ryjówkokształtne Soricomorpha
Nazwa polska
Nazwa łacińska
–
–
–
–
–
1261 IV
1220 II, IV
1283 IV
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
LC
–
–
–
–
EN
VU
Cz. K.
c
–
LC
–
–
–
–
EN
VU
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
rz.
–
–
–
–
rz.
b.rz.
Rzadkość e
Brzegi zbiorników wodnych, podmokłe
łąki i olsy, tereny bagienne i torfowiska.
Nad czystymi rzekami i strumieniami
o żwirowatym lub piaszczystym dnie, także nad czystymi niezamulonymi jeziorami,
stawami i na terenach bagiennych.
Gatunek kserotermofilny, suche, silnie nasłonecznione tereny otwarte oraz brzegi
lasów i pól uprawnych.
Niewielkie, zarastające, eutroficzne zbiorniki wodne, jeziorka, stawy, starorzecza,
torfianki, śródleśne bagna i olsy, wolno
płynące czyste rzeki, rowy melioracyjne
i kanały; jaja składane w piaszczystym
podłożu, w dobrze nasłonecznionych, otwartych lub półotwartych miejscach.
Nasłonecznione tereny otwarte o lekkiej
i średnio wilgotnej glebie, łąki, tereny
piaszczyste, zręby i polany leśne, tereny
ruderalne, nasypy kolejowe.
Gatunek wilgociolubny, podmokłe łąki,
wilgotne polany leśne i obrzeża lasów, torfowiska, bagienne tereny w lasach.
Wilgotne i podmokłe tereny leśne i łąkowe,
najczęściej w pobliżu wód: stawów, moczarów, rowów, nad brzegami rzek i strumieni.
Gatunek eurytopowy, pola uprawne, łąki,
lasy, śródleśne polany, zagajniki, torfowiska, tereny suche i podmokłe.
Siedlisko
252
Ryjówka aksamitna
Ryjówka średnia
Ryjówka malutka
Sorex araneus
Sorex caecutiens
Sorex minutus
Mopek
Mroczek pozłocisty
Mroczek późny
Nocek Bechsteina
Barbastella
barbastellus
Eptesicus nilssonii
Eptesicus serotinus
Myotis bechsteinii
Rząd: Nietoperze Chiroptera
Erinaceus roumanicus Jeż wschodni
Rząd: Jeżokształtne Erinaceomorpha
Nazwa polska
Nazwa łacińska
II
1323 II
–
–
1308
–
–
–
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
Ochrona
gat. b
–
–
NT
–
–
–
NT
–
Cz. K.
c
–
–
NT
DD
–
–
NT
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
b.rz.
–
rz.
–
–
rz.
b.rz.
–
Rzadkość e
Najczęściej stare lasy liściaste z lukami
w drzewostanie, zimuje w podziemiach –
piwnicach, jaskiniach, fortach, sztolniach,
bunkrach, tunelach i chłodniach.
Lasy, latem w dziuplach i budynkach, zimowanie w chłodnych miejscach, w temp.
nawet poniżej 0°C.
Związany z osiedlami ludzkimi, kryjówki letnie w budynkach – na strychach,
w szczelinach muru, rzadko w dziuplach
i skrzynkach lęgowych, zimuje w piwnicach, czasami w jaskiniach i na strychach.
Preferuje stare lasy liściaste, kryjówki
w dziuplach i skrzynkach lęgowych, poluje w parkach, alejach, sadach i na brzegach
lasów, zimowanie w podziemiach (jaskinie,
lochy, sztolnie).
Rzadkie lasy mieszane bogatym podszytem, zarośla, brzegi lasów, parki, sady,
ogrody, tereny miejskie i wiejskie.
Najczęściej wilgotne lasy liściaste i mieszane, ogrody, zakrzewione łąki i doliny
rzeczne, torfowiska.
Wilgotne i błotniste miejsca w lasach o charakterze borealnym, w Polsce tylko Puszcza Białowieska.
Podmokłe siedliska w lasach, kępy krzewów na wilgotnych łąkach i bagnach, niekiedy na polach i łąkach.
Siedlisko
253
Nocek łydkowłosy
Nocek rudy
Nocek duży
Nocek wąsatek
Nocek Natterera
Myotis dasycneme
Myotis daubentonii
Myotis myotis
Myotis mystacimus
Myotis nattereri
Borowiaczek
Nocek Brandta
Myotis brandtii
Nyctalus leisleri
Nazwa polska
Nazwa łacińska
–
–
1324 II
–
1318 II
–
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
Ochrona
gat. b
VU
–
–
–
–
EN
–
Cz. K.
c
VU
–
–
–
–
EN
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
–
rz.
rz.
b.rz.
–
rz.
rz.
Rzadkość e
Związany z dużymi zbiornikami wodnymi
– jeziora, doliny dużych, nieuregulowanych
rzek, wiosną i latem w budynkach, zimowanie w jaskiniach, sztolniach, tunelach,
fortach, rzadziej w piwnicach i studniach.
Związany ze zbiornikami wodnymi różnej
wielkości, kryjówki w dziuplach, skrzynkach lęgowych, na strychach, zwykle pobliżu wody, także pod mostami, zimuje
w jaskiniach i piwnicach.
Lasy najczęściej liściaste o ubogim runie i podszycie (buczyny, dąbrowy grądy)
a także tereny otwarte, sady, parki, kryjówki letnie – strychy, skrzynki lęgowe, dziuple, zimowiska – duże podziemia naturalne
i sztuczne.
W okresie letnim w lasach, osiedlach ludzkich, nad wodami, kryjówki w dziuplach, w
budynkach, zimuje w piwnicach, jaskiniach
i kopalniach.
Gatunek leśny, kryjówki w dziuplach
i skrzynkach lęgowych, czasami w szczelinach muru i na strychach. Zimuje w piwnicach, jaskiniach i kopalniach.
Lasy liściaste, kryjówki letnie i zimowe
– dziuple.
W okresie letnim w lasach, rzadziej
w osiedlach ludzkich, nad wodami, kryjówki w dziuplach, w budynkach, zimuje w
piwnicach, jaskiniach i kopalniach.
Siedlisko
254
–
–
–
–
Borowiec wielki
Karlik większy
Pipistrellus pygmaeus Karlik drobny
Gacek szary
Mroczek posrebrzany
Pipistrellus nathusii
Pipistrellus pipistrellus Karlik malutki
Gacek brunatny
Nyctalus noctula
Plecotus auritus
Plecotus austriacus
Vespertilio murinus
–
–
–
Nazwa polska
Nazwa łacińska
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
ś.+stref. 3
Ochrona
gat. b
LC
–
–
–
–
–
–
Cz. K.
c
LC
–
–
–
–
–
–
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
rz.
–
–
–
–
–
Rzadkość e
Związany z lasami, kryjówki w dziuplach,
budkach lęgowych, czasami na strychach,
zimuje na południu i zachodzie Europy
w dziuplach i na strychach.
Tereny leśne ze zbiornikami wodnymi, kryjówki w budynkach, skrzynkach lęgowych
i dziuplach, zimuje w dziuplach, nadziemnych częściach budynków, czasami w podziemiach.
Najczęściej w pobliżu siedzib ludzkich,
rzadziej w lasach, kryjówki w budynkach,
czasami w dziuplach i skrzynkach lęgowych, zimuje w budynkach, na południu
Europy także w jaskiniach.
W pobliżu siedzib ludzkich, rzadziej w lasach, często w pobliżu wód i terenów podmokłych, kryjówki w budynkach, czasami
w dziuplach i skrzynkach lęgowych, zimuje w budynkach, na południu Europy także
w jaskiniach.
Lasy i obszary zabudowane, kryjówki
w budynkach, dziuplach i skrzynkach lęgowych, zimuje w piwnicach, jaskiniach,
fortach, a także w studniach, dziuplach
i na strychach.
Gatunek synantropijny, latem kryjówki
w budynkach, zimuje w piwnicach, fortach,
jaskiniach, na strychach.
Głównie tereny leśne, kryjówki letnie –
strychy, dziuple drzew, zimowanie głównie
w budynkach.
Siedlisko
255
Nazwa polska
Zając bielak
Koszatka
Popielica
Orzesznica
Wiewiórka pospolita
Dryomys nitedula
Glis glis
Muscardinus
avellanarius
Sciurus vulgaris
Morświn
Canis lupus
Wilk
Rząd: Drapieżne Carnivora
Phocoena phocoena
Rząd: Walenie Cetacea
Bóbr europejski
Castor fiber
Rząd: Gryzonie Rodentia
Lepus timidus
Rząd: Zającokształtne Lagomorpha
Nazwa łacińska
1352 II, IV, V
1351 II, IV
–
–
–
–
1337 II, IV, V
1334 V
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.+ stref.4
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
cz.
ś.
Ochrona
gat. b
NT
LC
–
–
NT
NT
–
EN
Cz. K.
c
NT
LC
–
–
NT
NT
–
EN
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
rz.
–
rz.
rz.
b.rz.
–
b.rz.
Rzadkość e
Rozległe i zwarte kompleksy leśne, tereny
bagienne z trudno dostępnymi ostojami.
Płytkie strefy przybrzeżne morza, zatoki,
estuaria, baseny portowe.
Niewielkie cieki wodne na terenach leśnych i śródpolnych, rzeki, jeziora, bagna,
wyrobiska potorfowe i pożwirowe.
Głównie lasy liściaste, poza tym lasy
mieszane i iglaste, gniazda w dziuplach
i opuszczonych gniazdach ptaków.
Lasy liściaste i mieszane, parki z dziuplastymi drzewami, skrzynki lęgowe, sady,
budynki, ruiny, domki myśliwskie i kempingowe wśród lasów.
Lasy i większe skupiska drzew i krzewów,
preferuje zarośla leszczynowe, występuje
w podszycie.
Lasy, parki miejskie, zadrzewienia śródpolne i większe sady.
Większe kompleksy leśne, tereny bagienne
i doliny rzek, zima na zrębach, w młodnikach i na uprawach leśnych, w Polsce tylko
Puszcza Romincka, Augustowska, Knyszyńska, Białowieska i Pojezierze Suwalskie.
Siedlisko
256
Foka szara
Wydra
Ryś europejski
Gronostaj
Łasica
Foka obrączkowana
Foka pospolita
Halichoerus grypus
Lutra lutra
Lynx lynx
Mustela erminea
Mustela nivalis
Phoca hispida
Phoca vitulina
Bison bonasus
Żubr
Rząd: Parzystokopytne Artiodactyla
Nazwa polska
Nazwa łacińska
2647 II, IV
1365 II, V
1938 IV
–
–
1361 II, IV, V
1355 II
1364
Kod w sieci
Natura
2000 a
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.
ś.+ stref.4
cz.
ś.
Ochrona
gat. b
EN
–
–
–
–
NT
–
EN
Cz. K.
c
EN
–
–
–
–
NT
–
EN
Cz. L.
Kategoria
zagrożenia
d
rz.
b.rz.
b.rz.
–
–
b.rz.
–
rz.
Rzadkość e
Rozległe kompleksy lasów liściastych lub
mieszanych z rozległymi polanami i łąkami
przyleśnymi.
Przybrzeżna strefa mórz, ze skalistymi wysepkami i piaszczystymi łachami.
Wody płynące i stojące (stawy hodowlane,
jeziora), tereny bagienne, preferuje czyste
i zasobne w ryby śródleśne odcinki rzek
oraz wody z wysokimi brzegami, nie unika
terenów zabudowanych.
Zwarte kompleksy leśne, preferuje trudno
dostępne, różnogatunkowe drzewostany,
z gęstym podszytem i wiatrołomami.
Lasy liściaste i mieszane, zagajniki, zarośla
nadwodne, zakrzewienia śródpolne, szopy,
stodoły, stajnie.
Pola, łąki, brzegi lasów, zabudowania,
wiejskie cmentarze.
Gatunek arktyczny, w Bałtyku reliktowy,
piaszczyste plaże morskie.
Płytkie wody morskie przy wybrzeżach
piaszczystych i kamienistych, przy ujściach
rzek i na małych piaszczystych wysepkach.
Siedlisko
257
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie siedlisk przyrodniczych gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub
wyznaczenia jako obszary Natura 2000. Dz.U. 2012 nr 0, poz. 1041.
b
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz.U. 2011 nr 237,
poz. 1419.
c
Głowaciński Z. (red.) 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa,
451 ss.
c
Głowaciński Z., Nowacki J. (red.) 2004. Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce, Kraków – Poznań, 447 ss.
d
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Polska Akademia Nauk. Instytut Ochrony
Przyrody, Kraków, 155 ss.
e
gatunki rzadkie w północno-wschodniej Polsce i na obszarze całego kraju.
1
według ostatniej rewizji (Audisio i in. 2007) pachnica dębowa Osmoderma eremita została rozdzielona na kilka gatunków, z których
w Polsce występuje gatunek Osmoderma barnabita, jednak podział ten jest kwestionowany (Oleksa 2010).
2
poza Zalewem Wiślanym.
3
ochrona strefowa zimowisk nietoperzy – tylko zimowiska, w których w ciągu 3 kolejnych lat przynajmniej raz stwierdzono ponad
200 osobników.
4
ochrona strefowa miejsc rozrodu – 500 m od miejsca rozrodu, od 1.04 do 31.08.
Ochrona gatunkowa:
ś. – ochrona ścisła
cz. – ochrona częściowa
ś. + stref. – ochrona ścisła strefowa
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 – gatunki chronione Dyrektywą Siedliskową
*0000 – gatunek priorytetowy
0000II – gatunek z Zał. II, wymagający utworzenia specjalnego obszaru ochrony (SOO)
0000IV – gatunek z Zał. IV, wymagający ochrony ścisłej
0000V – gatunek z Zał. V, jego pozyskanie ze stanu dzikiego może wymagać reglamentowania
a
258
Audisio P., Brustel H., Carpaneto G.M., Coletti G., Mancini E., Piattella E., Trizzino M., Dutto M., Antonini G., De Biase A. 2007.
Updating the taxonomy and distribution of the European Osmoderma, and strategies for their conservation (Coleoptera, Scarabaeidae, Cetoniinae). Fragm. Entomol. 39: 273–290.
Oleksa A. 2010. Pachnica dębowa Osmodema eremita (Scopoli, 1763). W: Przewodnik metodyczny monitoringu gatunków chronionych Dyrektywą Siedliskową. Biblioteka Monitoringu Środowiska: 90–111.
Piśmiennictwo
Rzadkość:
b.rz. – gatunek bardzo rzadki, zwykle od jednego do kilku stanowisk
rz. – gatunek rzadki
Czerwona Księga Zwierząt i Czerwona Lista Zwierząt:
EX? i EXP – gatunek wymarły lub prawdopodobnie wymarły
CR – gatunek krytycznie zagrożony
EN – gatunek zagrożony
VU – gatunek narażony
NT – gatunek bliski zagrożenia
LR – gatunki niższego ryzyka
LC – gatunek najmniejszej troski
DD – gatunek o danych niepełnych
CENNE SIEDLISKA
5.4.Wykaz siedlisk Europejskiej Sieci
Ekologicznej Natura 2000 z Załącznika I
Dyrektywy Rady 92/43/EWG występujących
w północno-wschodniej części Polski
(w granicach wg Ryc. 1)
261
Żyzna buczyna niżowa
Żyzne buczyny
Kwaśna buczyna niżowa
Kwaśne buczyny
Las brzozowo-dębowy
Grąd subatlantycki
Stellario-Carpinetum
zbiorowisko Fagus sylvatica – Mercurialis perennis
Galio odorati-Fagetum
Luzulo pilosae-Fagetum
Betulo pendulae-Quercetum roboris
Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny
9170
9170-1
Grąd środkowoeuropejski
Galio-Carpinetum
9160-1
Identyfikator fitosocjologiczny
SIEDLISKA LEŚNE
Lasy mieszane i bory na wydmach nadmorskich
Nazwa polska
Wilgotna buczyna niżowa ze
9130-2
szczyrem
9160
Grąd subatlactycki
9130-1
9130
9110-1
9110
2180-1
2180
Kod
* – siedlisko priorytetowe
Poradniki metodyczne www.natura2000.gdos.gov.pl (identyfikator fitosocjologiczny)
Bardzo rzadko
(pospolicie w zachodniej części np. Wysoczyzna Elbląska,
Pojezierze Iławskie)
Rzadko
(tylko w zachodniej części)
Rzadko
(jw.)
Rzadko
(pospolicie w zachodniej części np. Wysoczyzna Elbląska,
Pojezierze Iławskie)
Rzadko
(tylko Mierzeja Wiślana)
Bardzo rzadko,
Rozpowszechnienie w Polsce półn.-wsch.
Główne źródła danych:
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie siedlisk przyrodniczych gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub wyznaczenia jako obszary Natura 2000 (Dz.U.
z 2012 r., Nr 0, poz. 1041).
5.4. Wykaz siedlisk Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 z Załącznika I Dyrektywy Rady 92/43/EWG,
występujących w północno-wschodniej części Polski
262
Identyfikator fitosocjologiczny
Brzezina bagienna
Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis
Grąd subkontynentalny
Tilio-Carpinetum
Grądy zboczowe
zb. Acer platanoides-Tilia cordata
Kwaśne dąbrowy (Quercetea robori-petraeae)
wcześniejsza nazwa siedliska – acydofilny pomorski las brzozowo-dębowy (Betulo
pendulae-Quercetum)
Bory i lasy bagienne
Nazwa polska
*91D0-2
Bór sosnowy bagienny
Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
*91D0-5
Borealna świerczyna bagienna
Sphagno girgensohnii-Piceetum
*91D0-6
Sosnowo-brzozowy las bagienny Dryopteridi thelypteridis-Betuletum pubescentis
*91E0
Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe
*91E0-1
Nadrzeczny łęg wierzbowy
Salicetum albo-fragilis
*91E0-2
Nadrzeczny łęg topolowy
Populetum albae
*91E0-3
Niżowy łęg jesionowo-olszowy Fraxino-Alnetum
Cardamino-Alnetum glutinosae, Fraxino-Alnetum
Źródliskowe lasy olszowe na
*91E0-4
cardaminetosum amarae, Circaeo-Alnetum
niżu
brachythecietosum
*91E0-5
Podgórski łęg jesionowy
Carici remotae-Fraxinetum
*91E0-6
Nadrzeczna olszyna górska
Alnetum incanae
Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe
91F0
91F0-1
Wiązowo-jesionowy łęg typowy Ficario-Ulmetum typicum
Łęg wiązowo-jesionowy
91F0-2
Ficario-Ulmetum chrysosplenietosum
śledziennicowy
*91I0
Ciepłolubne dąbrowy
*91I0-1
Świetlista dąbrowa
Potentillo albae-Quercetum
Sosonowy bór chrobotkowy
91T0
Sosnowy bór chrobotkowy
Cladonio-Pinetum, Peucedano-Pinetum
91T0-1
i chrobotkowa postać boru
chrobotkowa postać
świeżego
*91D0-1
*91D0
9190
9170-2
9170-3
Kod
Rzadko
Rzadko
Rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Rzadko
Pospolicie
Rzadko
Pospolicie
Pospolicie
Dość często
Dość często
(tylko w zachodniej części)
Bardzo rzadko
(tylko w zachodniej części)
Bardzo rzadko
Pospolicie
Rzadko
Rozpowszechnienie w Polsce półn.-wsch.
263
Nazwa
Jeziora lobeliowe (miękkowodne zbiorniki z izoetydami)
(zdegradowane)
Bardzo rzadko
Rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Rozpowszechnienie w Polsce półn.-wsch.
Brzegi lub osuszane dna zbiorników wodnych
3130
ze zbiorowiskami z Littorelletea, Isoëto–Nanojuncetea
Roślinność mezotroficznych zbiorników wodnych należąca do związku Elatini–Eleocha3130-2
Bardzo rzadko
rition ovatae
Twarde oligo-mezotroficzne wody z podwodnymi łąkami ramienic Charetea
3140
Zbiorowiska ramienic ze związku Charion fragilis w silnie zmineralizowanych, zasado3140-1
Rzadko
wych wodach oligo–i mezotroficznych
Zbiorowiska ramienic ze związku Nitellion flexilis w słabo zmineralizowanych wodach
3140-2
Rzadko
oligo- i mezotroficznych
3110
*1150
Laguny przybrzeżne
*1150-1 Zalewy
Inicjalne stadia nadmorskich wydm białych
2110
Inicjalne stadia nadmorskich wydm na pograniczu plaży i białych wydm z niehalofilnym
2110-2 zespołem Elymo-Ammophiletum arenariae honckenyetosum – piaskownicy zwyczajnej
i wydmuchrzycy piaskowej w podzespole z honkenia piaskowa
2120
Nadmorskie wydmy białe
Nadmorskie wydmy białe z zespołem Elymo-Ammophiletum arenariae– piaskownicy zwy2120-1
czajnej i wydmuchrzycy piaskowej
*2130
Nadmorskie wydmy szare
Nadmorskie wydmy szare z murawą psammofilną Helichryso-Jasionetum litoralis z kocan*2130-1
kami i jasieńcem
2170
Nadmorskie wydmy z zaroślami wierzby piaskowej Salix repens subsp. arenaria
Wilgotne zagłębienia międzywydmowe
2190
2190-1 Torfowiska w wilgotnych zagłębieniach międzywydmowych (nadmorskie)
Wydmy śródlądowe murawami napiaskowymi (murawy szczotlichowe na piaskach eo2330
licznych)
Kod
SIEDLISKA NIELEŚNE
264
6440-1 Łąki fiołkowo-selernicowe
Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (Nardion - płaty bogate florystycznie)
Niżowe murawy bliźniczkowe
Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion)
Zmiennowilgotne łąki olszewnikowo-trzęślicowe
Zmiennowilgotne łąki sitowo-trzęślicowe
Ziołorośla górskie i ziołorośla nadrzeczne
Niżowe, nadrzeczne zbiorowiska okrajkowe (Convolvuletalia sepium)
Łąki selernicowe (Cnidion dubii)
*6210-3 Kwietne murawy kserotermiczne
*6230
*6230-4
6410
6410-1
6410-2
6430
6430-3
6440
Nazwa
Starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne
ze zbiorowiskami z Nympheion, Potamion
Jeziora eutroficzne
Starorzecza i drobne zbiorniki wodne
Naturalne dystroficzne zbiorniki wodne
Nizinne i podgórskie rzeki ze zbiorowiskami włosieniczników (Ranunculion fluitantis)
Zalewane muliste brzegi rzek z roślinnością Chenopodion rubri p.p. i Bidention p.p.
Naturalna, eutroficzna roślinność zwiazkow: Chenopodion fluviatile, Bidention tripartitae
p. p., Elatini–Eleocharition ovatae p. p.
Suche wrzosowiska
Wrzosowiska janowcowe (Calluno-Genistion)
Wrzosowiska knotnikowe (Pohlio-Callunion)
Wrzosowiska mącznicowe (Calluno-Arctostaphylion)
Ciepłolubne śródlądowe murawy napiaskowe (Koelerion glaucae)
Murawy kserotermiczne
*6210-2 Murawy ostnicowe
4030
4030-1
4030-2
4030-3
*6120
*6210
3270-1
3150-1
3150-2
3160
3260
3270
3150
Kod
(tylko w dolinie Wisły i Bugu)
Bardzo rzadko
Dość często
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
(dolina Wisły i rozproszone stanowiska postaci kadłubowych)
Bardzo rzadko
(tylko w dolinie Wisły)
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Rzadko
Dość często
Dość często
Bardzo często
Rzadko
Bardzo rzadko
Rozpowszechnienie w Polsce półn.-wsch.
265
Nazwa
Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris)
*7110
Torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (żywe)
*7110-1 Niżowe torfowiska wysokie
7120
Torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji
Torfowiska przejściowe i trzęsawiska
7140
(przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea)
7140-1 Torfowiska przejściowe i trzęsawiska na niżu
Torfowiska nakredowe (Cladietum marisci, Caricetum buxbaumii,
*7210
Schoenetum nigricantis)
*7220
Źrodliska wapienne ze zbiorowiskami Cratoneurion commutati
*7220-1 Petryfikujące źródła z utworami tufowymi
Górskie i nizinne torfowiska zasadowe
7230
o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk
7230-3 Torfowiska źródliskowe i przepływowe Polski północnej
6510-2 Łąka wiechlinowo-kostrzewowa
6510-1 Łąka rajgrasowa
6510
Kod
Rzadko
Bardzo rzadko
Bardzo rzadko
Często
Często
Często
(zwykle postacie zubożałe)
Często
(zwykle postacie zubożałe)
Często
Rozpowszechnienie w Polsce półn.-wsch.
ZESPOŁY ROŚLINNE
5.5.Przykład wykazu systematycznego zespołów
i wyższych syntaksonów roślinności –
zbiorowiska leśne północno-wschodniej
części Polski (w granicach wg Ryc. 1)
267
5.5. Przykład wykazu systematycznego zespołów i wyższych syntaksonów
roślinności
Przegląd i pozycja syntaksonomiczna zbiorowisk leśnych występujących w północno-wschodniej części Polski
wg Matuszkiewicz W. 2012. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa, 540 ss.
Uwaga: W wykazach syntaksonomicznych zwykle nie umieszcza się polskich określeń, zwłaszcza dla wyższych syntaksonów niż zespół roslinny; tutaj opisy i nazwy podano pomocniczo.
Klasa: Salicetea purpureae Moor 1958
Rząd: Salicetalia purpureae Moor 1958
Związek: Salicion albae R.Tx. 1955 – głównie niżowe zbiorowiska wierzb wąskolistnych porastające zalewane corocznie aluwia dolin rzecznych
Zespół: Salicetum triandro-viminalis Lohm. 1952 – wikliny nadrzeczne
Zespół: Salicetum albo-fragilis R.Tx. 1955 – nadrzeczny łęg wierzbowy
Zespół: Populetum albae Br.-Bl. 1931 – nadrzeczny łęg topolowy
Klasa: Alnetea glutinosae Br.-Bl. & Tx. 1943.
Rząd: Alnetalia glutinosae Tx. 1937.
Związek: Alnion glutinosae (Malcuit 1929) Meijer-Drees 1936 – głównie niżowe
lasy i zarośla olszowe w zagłębieniach z okresowo stagnującą wodą,
na mokrych glebach torfowych
Zespół: Ribeso nigri-Alnetum Sol.-Górn (1975) 1987– ols porzeczkowy
Zespół: Sphagno squarrosi-Alnetum Sol.-Górn. (1975) 1987 – ols torfowcowy
Zespół: Dryopteridi thelypteridis-Betuletum pubescentis Czerw. 1972 – sosnowo-brzozowy las bagienny, (subborealna brzezina bagienna)
Zbiorowisko: Quercus robur-Carex elongata Sokoł. 1972 – dębniak turzycowy
Klasa: Vaccinio-Piceetea Br.-Bl. 1939
Rząd: Cladonio-Vaccinietalia Kiell.-Lund 1967
Związek: Dicrano-Pinion Libb. 1933 – niżowe, naturalne acydofilne oligo- i mezotroficzne zbiorowiska borowe z przewagą sosny w drzewostanie
Podzwiązek: Dicrano-Pinenion Seibert in Oberd. (ed.) 1992 – bory sosnowe
na glebach mineralnych i bory mieszane
Zespół: Cladonio-Pinetum Juraszek 1927 – śródlądowy bór suchy
Zespół: Peucedano-Pinetum W. Mat. (1962) 1973 – subkontynentalny bór
świeży
Zespół: Leucobryo-Pinetum W. Mat. (1962) 1973 – suboceaniczny bór
świeży
Zespół: Molinio caeruleae-Pinetum W. Mat. et J.Mat 1973 – śródlądowy bór
wilgotny
269
Zespół: Querco roboris-Pinetum (W. Mat. 1981) J. Mat. 1988 – kontynentalny bór mieszany
Zespół: Serratulo-Pinetum (W. Mat. 1981) J. Mat. 1988 – subborealny bór
mieszany
Podzwiązek:Piceo-Vaccinienion uliginosi Seibert in Oberd. (ed.) 1992 – sosnowe i brzozowe zbiorowiska w typie siedliskowym boru bagiennego
na glebach torfowych
Zespół: Vaccinio uliginosi-Pinetum Kleist 1929 – sosnowy bór bagienny
Rząd: Vaccinio-Piceetalia Br.-Bl. 1939
Związek: Piceion abietis Pawł. et al. 1928 (=Vaccinio-Piceion Br.-Bl. 1938)
Podzwiązek: Vaccinio-Piceenion Oberd. 1957 – świerczyny właściwe
Zespół:Sphagno girgensohnii-Piceetum Polak. 1962 – borealna świerczyna
na torfie
Zespół: Querco-Piceetum (W. Mat. 1952) W. Mat. et Pol. 1955 – jegiel
Klasa: Quercetea robori-petraeae Br.-Bl et R. Tx. 1943
Rząd: Quercetalia roboris R.Tx. 1931
Związek: Quercion robori-petraeae Br.-Bl. 1932 – dąbrowy acydofilne
Zespół: Betulo pendulae-Quercetum roboris R. Tx. – pomorski acydofilny
las brzozowo-dębowy
Zespół: Fago-Quercetum petraeae R. Tx. 1955 – subatlantycka mezotroficzna kwaśna dąbrowa typu pomorskiego
Klasa: Querco-Fagetea Br.-Bl. & Vlieg. 1937.
Rząd: Quercetalia pubescenti-petreae Klika 1933 corr. Moravec in Beg. et Theurill 1984
– kserotermiczne lasy dębowe obszarów przyśródziemnomorskich
i dąbrowy subkontynentalne
Związek: Potentillo albae-Quercion petraeae Zól et. Jakucs. n.nov. Jackus 1967
– wschodnio-środkowoeuropejskie kserotermiczne lasy dębowe
Zespół: Potentillo albae-Quercetum Libb. 1933 – świetlista dąbrowa
Rząd: Fagetalia sylvaticae Pawł. 1928.
Związek: Alno-Ulmion Br.-Bl. & Tx. 1943 – lasy łęgowe
Podzwiązek: Alnenion glutinoso-incanae Oberd. 1953 – łęgi z przewagą olszy
na wodogruntowych glebach wilgotnych
Zespół: Fraxino-Alnetum W. Mat. 1952 – łęg jesionowo-olszowy
Zespół: Stellario nemorum-Alnetum glutinosae Lohm. 1957 – łęg olszowy
gwiazdnicowy
Zespół: Carici remotae-Fraxinetum Koch 1926 ex Faber 1936 – podgórski
łęg jesionowy
Zespół:Alnetum incanae Lüdi 1921 – nadrzeczna olszyna górska
Podzwiązek: Ulmenion minoris Oberd. 1953 – łęgi dębowo-wiązowe z ziołoroślowym runem
Zespół:Ficario-Ulmetum minoris Knapp 1942 em. J. Mat. 1976 – łęg wiązowo-jesionowy
270
Związek: Carpinion betuli Issl. 1931 em. Oberd. 1953 – europejskie niżowe
i podgórskie wielogatunkowe lasy liściaste żyznych i średnio żyznych
siedlisk na glebach nie zalewanych, mineralnych (grądy)
Zespół:Stellario holosteae-Carpinetum betuli Oberd. 1957 – suabtlantycki
nizinny las dębowo-grabowy
Zespół:Tilio cordatae-Carpinetum betuli Tracz. 1962 – grąd subkontynentalny
Zbiorowisko: Acer platanoides-Tilia cordata Jutrz.-Trzeb. 1993 – niżowy las
zboczowy klonowo-lipowy (grąd zboczowy)
Związek: Fagion sylvaticae R.Tx et Diem. 1936 – mezo- i eutroficzne lasy bukowe,
jodłowo-bukowe, jodłowe i jaworowe Europy Środkowej
Podzwiązek:Luzulo-Fagenion (Lohm. ex R.Tx. 1954) Oberd. 1957 – kwaśne
buczyny
Zespół:Luzulo pilosae-Fagetum W. Mat. et A. Mat. 1973 – kwaśna buczyna
niżowa
Podzwiązek: Galio odorati-Fagenion (R.Tx. 1955) Th. Müller 1992 – żyzne buczyny niżowe
Zespół: Galio odorati-Fagetum Rübel 1930 ex Sougnez & Thill 1959 – żyzna
buczyna niżowa typu pomorskiego
271
ROŚLINY OBCE (m.in. INWAZYJNE)
5.6.Lista wybranych gatunków roślin obcych
(m.in. inwazyjnych), występujących
w północno-wschodniej części Polski
(w granicach wg Ryc. 1)
275
Nazwa łacińska
Czeremcha amerykańska
Szczawik żółty
16 Oxalis fontana
17 Padus serotina
Niecierpek drobnokwiatowy
14 Impatiens parviflora
Żółtlica drobnokwiatowa
9 Galinsoga parviflora
Niecierpek gruczołowaty
Żółtlica owłosiona
8 Galinsoga ciliata
13 Impatiens glandulifera
Przymiotno białe
7 Erigeron annuus
Barszcz Sosnowskiego
Moczarka kanadyjska
6 Elodea canadensis
12 Heracleum sosnovskyi
Kolczurka klapowana
5 Echinocystis lobata
Barszcz Mantegazziego
Konyza kanadyjska
4 Conyza canadensis
Słonecznik bulwiasty
Uczep amerykański
3 Bidens frondosa
Heracleum
11
mantegazzianum
Wyczyniec polny
2 Alopecurus myosuroides
10 Helianthus tuberosus
Owies głuchy
Nazwa polska
1 Avena fatua s.l.
GATUNKI INWAZYJNE
Lp.
3
1
roślina roczna,
dwuletnia lub bylina
drzewo
3
3
3
3
2
1
1
1
3
3
1
3
1
1
roślina roczna
roślina roczna
bylina
roślina dwuletnia lub
bylina
bylina
roślina roczna
roślina roczna
bylina
bylina
roślina roczna pnąca
roślina roczna
roślina roczna
roślina roczna
roślina roczna
Forma życiowa
2330; 4030; *6120; 9160; 9170; 9190; 91I0;
91T0
6430; 9110; 9130; 9160; 9170; 9190;
*91E0; 91F0
6430; *91E0
*6210; 6430; 6510
6430; 6510
6430
*6210
3150; 3260;
3270, 6430; *91E0
2330; 6210
3130; 3270; 6430
Stopień
Najważniejsze chronione i zagrożone
naturalności
siedliska przyrodnicze do których wnika
kolonizowanych
gatunek b
siedlisk a
5.6. Lista wybranych gatunków roślin obcych (m.in. inwazyjnych) występujących w północno-wschodniej
części Polski (wg danych Tokarskiej-Guzik i in. 2012)
276
Nazwa łacińska
Klon jesionolistny
Świdośliwka kłosowa
Szarłat szorstki
Tomka oścista
Aster nowobelgijski
Stokłosa spłaszczona
Rukiewnik wschodni
Dereń rozłogowy
Naparstnica purpurowa
Dwurząd murowy
Chwastnica jednostronna
Jęczmień płonny
Sit chudy
Łubin trwały
Winobluszcz zaroślowy
22 Acer negundo
23 Amelanchier spicata
24 Amaranthus retroflexus
25 Anthoxanthum aristatum
26 Aster novi-belgii
27 Bromus carinatus
28 Bunias orientalis
29 Cornus sericea
30 Digitalis purpurea
31 Diplotaxis muralis
32 Echinochloa crus-galli
33 Hordeum murinum
15 Juncus tenuis
34 Lupinus polyphyllus
35 Parthenocissus inserta
GATUNKI POTENCJALNIE INWAZYJNE
Nawłoć późna
21 Solidago gigantea
krzew, pnącze
bylina
bylina
roślina roczna
roślina roczna
roślina roczna
bylina
krzew
2
2
2
1
2
1
3
3
2
2
roślina roczna lub
dwuletnia
bylina
3
1
1
3
3
3
2
2
3
bylina
roślina roczna
roślina roczna
krzew
drzewo
bylina
bylina
Nawłoć kanadyjska
20 Solidago canadensis
bylina
Forma życiowa
bylina
Rdestowiec ostrokończysty
Nazwa polska
19 Reynoutria sachalinensis Rdestowiec sachaliński
18 Reynoutria japonica
Lp.
9170; *91E0; 91F0
*6120; 6430; 6510
6510
3130; 3270
9110
*91E0
*6210, 6510
6430; 6510
6430
2330; *6120
9170
*6210; *91E0; 91F0
*6210; 6410; 6430; 6440; 6510; *91E0
*6210; 6410; 6430; 6510;
6430; *91E0
6430; *91E0
Stopień
Najważniejsze chronione i zagrożone
naturalności
siedliska przyrodnicze do których wnika
kolonizowanych
gatunek b
siedlisk a
277
Włośnica zielona
Przetacznik obcy
Przetacznik perski
41 Setaria viridis
42 Veronica peregrina
43 Veronica persica
roślina roczna
roślina roczna
roślina roczna
roślina roczna
1
2
1
1
2
3130
3270
*2130 ; 2330; 2180
Wykaz siedlisk przyrodniczych podanych w tabeli (wytłuszczonym drukiem zaznaczono najczęstsze siedliska dla danego gatunku):
*2130 – Nadmorskie wydmy szare
2180 – Lasy mieszane i bory na wydmach nadmorskich
2330 – Wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi
3130 – Brzegi lub osuszone dna zbiorników wodnych ze zbiorowiskami z Littorelletea i Isoëto-Nanojuncetea
3150 – Starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami z Nympheion, Potamion
3260 – Nizinne i podgórskie rzeki ze zbiorowiskami włosieniczników;
3270 – Zalewane muliste brzegi rzek z roślinnością Chenopodion rubri p.p. i Bidention p.p.
4030 – Suche wrzosowiska
Włośnica sina
40 Setaria pumila
bylina
3
2330; 4030; *6120; *6210; 9160; 9170;
9190; 91I0
*6210; 9110; 9160; 9170; 9190
b
Szczaw omszony
39 Rumex confertus
krzew
3
3
Stopień naturalności kolonizowanych siedlisk
1 – wyłącznie antropogeniczne
2 – przede wszystkim antropogeniczne z możliwością kolonizowania siedlisk o charakterze półnaturalnym i naturalnym
3 – przede wszystkim siedliska półnaturalne i naturalne
Róża pomarszczona
38 Rosa rugosa
drzewo
drzewo
Forma życiowa
a
Robinia akacjowa
37 Robinia pseudoacacia
Nazwa polska
Dąb czerwony
Nazwa łacińska
36 Quercus rubra
Lp.
Stopień
Najważniejsze chronione i zagrożone
naturalności
siedliska przyrodnicze do których wnika
kolonizowanych
gatunek b
siedlisk a
278
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. 2002. Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. W: Z. Mirek (red.),
Biodiversity of Poland. 1: 1–442. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 sierpnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie siedlisk przyrodniczych oraz
gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania
lub wyznaczenia jako obszary Natura 2000 ((Dz.U. z dnia 20 września 2012 r. poz. 1041).
Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M., Zając A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyński Cz. 2012. Rośliny obcego pochodzenia
w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Wyd.: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie.
Warszawa, 197 ss.
Piśmiennictwo
* – Siedlisko przyrodnicze o znaczeniu priorytetowym
*6120 – Ciepłolubne, śródlądowe murawy napiaskowe
*6210 – Murawy kserotermiczne
6410 – Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe
6430 – Ziołorośla nadrzeczne
6440 – Łąki selernicowe
6510 – Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie
9110 – Kwaśne buczyny
9130 – Żyzne buczyny
9160 – Grąd subatlantycki
9170 – Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny
9190 – Pomorski kwaśny las brzozowo-dębowy
*91E0 – Łęgi wierzbowe, topolowe olszowe i jesionowe
91F0 – Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe
91I0 – Ciepłolubne dąbrowy
91T0 – Śródlądowy bór chrobotkowy
ZWIERZĘTA OBCE (m.in. INWAZYJNE)
5.7.Lista wybranych gatunków zwierząt obcych
(m.in. inwazyjnych), występujących
w północno-wschodniej części Polski
(w granicach wg Ryc. 1)
281
Nazwa łacińska
Nazwa polska
Pomrów żółtawy
Pomrów wielki
Namułek pospolity
Szklarka Draparnauda
Rozdętka zaostrzona
4 Limax flavus
5 Limax maximus
6 Litoglyphus naticoides
7 Oxychilus draparnaudi
8 Physella acuta
10 Dreissena polymorpha
9
Racicznica zmienna
Wodożytka nowozelandzka
–
3 Ferrisia clessiniana
Potamopyrgus
antipodarum
Gromada: Małże Bivalvia
Ślinik luzytański
2 Arion lusitanicus
Gromada: Nicienie Nematoda
1 Globodera rostochiensis Mątwik ziemniaczany
Gromada: Ślimaki Gastropoda
Lp.
3
3
2
2
3
2
2
2
2
1
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Wody słodkie i słonawe, głównie głębsze i słabo zeutrofizowane jeziora,
dolny i środkowy bieg większych rzek, zbiorniki zaporowe, zalewy.
Silnie zdegradowane siedliska antropogeniczne, pola i ogrody, w pobliżu zabudowań i cieków wodnych, szkodnik roślin uprawnych.
Wody stojące o bujnej roślinności, zbiorniki antropogeniczne – zapadliska glinianki, zbiorniki pożwirowe, stawy rybne.
Siedliska synantropijne, tereny podmiejskie, uprawy, ogrody, szklarnie, piwnice, budynki, szkodnik w uprawach, szklarniach, składach
owoców i warzyw.
Gatunek synantropijny, ogrody, parki, cmentarze, wysypiska śmieci,
ruiny, piwnice, cieplarnie, szkodnik w ogrodach i magazynach warzyw.
Duże i średnie, wolno płynące rzeki, rzadko w kanałach i jeziorach.
Środowiska synantropijne w miejscach wilgotnych i cienistych – parki, ogrody, szklarnie, wypiera rodzime gatunki ślimaków.
Gatunek ubikwistyczny, zasiedla różnego rodzaju wody, preferuje
drobne zbiorniki z bujną roślinnością.
Bardzo różne wody słodkie i słonawe, płynące i stojące, nie wysychające, niekorzystny wpływ na rodzimą malakofaunę.
Uprawy ziemniaków, bakłażanów i pomidorów, szkodnik ziemniaka.
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
(pominięto gatunki pasożytnicze i gatunki występujące tylko w warunkach podwyższonej temperatury, np. w szklarniach lub w wodach podgrzewanych zrzutami z elektrowni wodnych)
5.7. Lista wybranych gatunków zwierząt obcych (m.in. inwazyjnych) występujących w północno-wschodniej
części Polski
282
Nazwa łacińska
Małgiew piaskołaz
Nazwa polska
Pąkla bałtycka
–
Krab wełnistoręki
Kiełż tygrysi
–
Rak amerykański
Rak sygnałowy
18 Dikerogammarus villosus
19 Eriocheir sinensis
20 Gammarus tigrinus
21 Obesogammarus crassus
22 Orconectes limosus
23 Pacifastacus leniusculus
Gromada: Pancerzowce Malacostraca
15 Chaetogammarus ischnus –
Chelicorophium
16
Bełkaczek wschodni
curvispinum
Dikerogammarus
17
–
haemobaphes
14 Balanus improvisus
Gromada: Wieloszczety Polychaeta
12 Marenzelleria neglecta
–
Gromada: Skrzelonogi Branchiopoda
13 Cercopagis pengoi
Wioślarka kaspijska
Gromada: Wąsonogi Cirripedia
11 Mya arenaria
Lp.
Duże rzeki, jeziora, wysłodzone części zalewów przymorskich.
3
2
3
3
3
3
Przybrzeżna strefa dużych rzek o podwyższonym zasoleniu, wypieranie rodzimych i obcych gatunków kiełży.
Zalewy i zatoki morskie, może wchodzić głęboko w górę rzek,
w okresie międzywojennym XX w. stwierdzony w jeziorach mazurskich, może powodować duże szkody w lokalnych ekosystemach
i gospodarce człowieka.
Duże rzeki i ich ujścia, zalewy i jeziora przymorskie, wybrzeża morskie, wypieranie rodzimych gatunków kiełży.
Zalewy przymorskie i ujścia dużych rzek.
Wszelkiego typu nizinne zbiorniki wodne i cieki, także wody słonawe,
wypiera rodzime gatunki raków, przenosi „dżumę raczą”.
Gatunek eurytopowy, od dużych do niewielkich zbiorników wodnych
i cieków, niebezpieczny dla rodzimych raków, jest nosicielem „dżumy
raczej”.
Środkowe i dolne biegi dużych rzek, na twardym podłożu .
3
3
Środkowe i dolne odcinki dużych rzek.
3
Zalewy i jeziora przymorskie, przybrzeżne strefy Bałtyku.
3
Strefa przybrzeżna Bałtyku, zalewy i ujścia rzek, na obiektach zanurzonych w wodzie, skorupach małży.
Wody słonawe, na dnie piaszczystym i mulistym.
3
3
Małż morski, na dnie piaszczystym i mulistym w strefie pływowej
i eulitoralu.
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
3
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
283
Nazwa łacińska
1
2
Tułacz przybysz
Czwalak dalekowschodni
Szubak Smirnowa
Strąkowiec bobowy
Strąkowiec grochowy
Szrotówek
kasztanowcowiaczek
Wagisz japoński
Skrytoboczek skromny
Pryszczarek igliczniak
Bawełnica korówka
28 Ahasverus advena
29 Amara majuscula
30 Attagenus smirnovi
31 Bruchus fufimanus
32 Bruchus pisorum
33 Cameraria ohridella
34 Cercyon laminatus
35 Cryptopleurum subtile
36 Dasineura gleditchiae
37 Eriosoma lanigerum
1
2
2
3
1
1
2
2
1
Strąkowiec fasolowy
3
3
Gromada: Owady Insecta
27 Acanthoscelides obtectus
–
3
Krabik amerykański
Pontogammarus
robustoides
Krewetka atlantycka
Nazwa polska
26 Rhitropanopeus harrisii
25
24 Palaemon elegans
Lp.
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Magazyny i uprawy fasoli, groźny szkodnik fasoli.
Magazyny produktów spożywczych oraz w warunkach naturalnych
pod korą drzew, na soku wyciekającym z drzew i na gnijących produktach roślinnych, może wyrządzać nieznaczne szkody w magazynach.
Preferuje suche, piaszczyste tereny, ale znajdowany także w lasach,
miastach, polach uprawnych i nad brzegami wód.
Muzealne zbiory zoologiczne, którymi odżywiają się larwy, szkodnik
produktów pochodzenia zwierzęcego (pióra, sierść, skóra, itp.).
Pola uprawne z bobem, rzadko w magazynach, szkodnik bobu.
Pola uprawne grochu, rzadko w magazynach, groźny szkodnik grochu.
Aleje przydrożne, parki z kasztanowcem, może rozwijać się na klonach, szczególnie na jaworze, szkodnik drzew kasztanowca .
Pobrzeża potoków i rzek, wybrzeża morskie, napływki, w detrytusie
i kompoście.
Gatunek synantropijny – ogrody, tereny ruderalne, w kompoście, nawozie i stogach siana.
Parki, nasadzenia z iglicznią trójciernistą, rośliną żywicielską tej muchówki.
Sady jabłoniowe, znacznie rzadziej na gruszach i pigwach, groźny
szkodnik jabłoni.
Przybrzeżne wody morskie, zalewy, być może wypiera rodzimą krewetkę bałtycką.
Zalewy przymorskie, duże rzeki, zbiorniki zaporowe, przymorskie
i śródlądowe jeziora, wypieranie rodzimych gatunków kiełży.
Wody słonawe, zalewy i zatoki, estuaria dużych rzek, może być zagrożeniem dla rodzimych organizmów bentosowych .
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
284
Znamionek wejmutkowiec
44 Megastigmus atedius
Mrówka faraona
Wierciel nadmorski
Mszyca brzoskwiniowa
46 Monomorium pharaonis
47 Nacerdes melanura
48 Nectarosiphon persicae
Znamionek jedlicowiec
Litargus pasiasty
43 Litargus balteatus
Megastigmus
spermotrophus
2
Drzewiaczek jesionowy
42 Lignyodes bischoffi
45
2
41 Leptinotarsa decemlineata Stonka ziemniaczana
1
2
1
2
2
2
2
Biedronka azjatycka
2
2
40 Harmonia axyridis
Urazek kukurydziany
Nazwa polska
–
Glischrochilus
quadrisignatus
Nazwa łacińska
39 Gronops inaequalis
38
Lp.
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Gatunek synantropijny, głównie w budynkach, szczeliny murów, kanały grzewcze i wodociągowe, śmietniki i wysypiska śmieci, mrówki mogą przenosić choroby między pomieszczeniami w szpitalach,
uciążliwy w mieszkaniach.
Chrząszcz słonolubny, imago na kwiatach, larwy w drewnie zalewanym przez fale morskie, uszkadza drewniane konstrukcje portowe
i falochrony.
Związana z brzoskwiniami, morelami i kolcowojem (gospodarze/żywiciele zimowi), a wiosną i latem na roślinach zielnych, w tym uprawnych (ziemniaki, pomidory, rzepak, buraki i inne), groźny szkodnik
roślin uprawnych – przenosi choroby wirusowe.
Lasy i uprawy z udziałem daglezji (jedlicy), szkodnik nasion daglezji.
Łąki, tereny kserotermiczne, nad stawami, parki, ogrody, sady, miasta,
szkodnik kukurydzy.
Tereny ruderalne, przydroża, brzegi lasów, suche wzgórza, piaszczyste
plaże.
Różnorodne siedliska w miastach i poza nimi, żeruje przeważnie na
drzewach i krzewach liściastych, może wypierać rodzime gatunki biedronek.
Uprawy ziemniaków, poza tym na przelotach we wszelkich innych
środowiskach, szkodnik ziemniaków.
Aleje przydrożne i parki z udziałem jesionów obcych i rodzimych,
szkodnik jesionów zwłaszcza w szkółkach i na plantacjach.
Gatunek synantropijny, w pryzmach kompostowych, w sianie, ściółce,
itp.
Lasy i uprawy z udziałem sosny wejmutki, szkodnik nasion wejmutki.
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
285
Omacnica prosowianka
Kozubek wędrownik
Robiniówka
Perygona czarnogłowa
Nawozak kątnik
Nawozak kolconogi
Szrotówek japoński
Szrotówek robiniaczek
Wołek zbożowy
Trojszyk większy
Skórek zbożowy
51 Oxytelus migrator
52 Parectopa robiniella
53 Perigona nigriceps
54 Philonthus rectangulus
55 Philonthus spinipes
56 Phyllonorycter issikii
57 Phyllonorycter robiniella
58 Sitophilus granarius
59 Tribolium destructor
60 Trogoderma granarium
Tołpyga pstra
62 Aristichthys nobilis
63 Carassius auratus gibelio Karaś srebrzysty
Sumik karłowaty
61 Ameiurus nebulosus
Gromada: Ryby promieniopłetwe Actinopterygii
49
50 Ostrinia nubilalis
Nazwa polska
Spichrzel surynamski
Nazwa łacińska
Oryzaephilus
surinamensis
Lp.
3
3
3
1
1
1
2
2
2
2
2
2
1
1
1
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Stawy, eutroficzne, płytkie jeziora, starorzecza, wolno płynące rzeki
nizinne, kanały, jest konkurentem o pokarm z rodzimymi gatunkami
ryb, wyżera ich ikrę i narybek.
Ciepłe wody stojące i płynące, może przyspieszać tempo eutrofizacji
w jeziorach, ponadto przenosi inwazyjne gatunki tasiemców.
Stawy, jeziora eutroficzne, rzeki nizinne, starorzecza, zastoiska rzek,
także zatoki morskie, szkodliwość: konkurencja pokarmowa dla rodzimych ryb, wyżeranie ikry, jest nosicielem dalekowschodnich pasożytów i chorób.
Magazyny, spichrze, silosy, spiżarnie, zanieczyszczanie produktów
spożywczych.
Polifag, uprawy kukurydzy, chmielu, buraków, ziemniaków i wielu innych roślin, jeden z głównych szkodników kukurydzy.
Pola uprawne, ogrody, w kompoście, nawozie i oborniku.
Zadrzewienia z udziałem robinii akacjowej.
Pryzmy kompostowe i inne skupiska odpadów organicznych.
Pryzmy kompostowe, w ekskrementach, nawozie, padlinie, gnijących
grzybach itp., wypiera rodzime gatunki nawozaków Philonthus sp.
W kompoście, nawozach naturalnych, odchodach ssaków i na padlinie,
prawdopodobnie wypiera rodzime gatunki nawozaków Philonthus sp.
Zadrzewienia z udziałem lip Tilia sp.
Zadrzewienia z udziałem robinii akacjowej.
Magazyny zbożowe, rzadko na terenach otwartych w pryzmach odpadów roślinnych, groźny szkodnik magazynowanego ziarna.
Magazyny produktów spożywczych, szkodnik produktów roślinnych.
Składy i magazyny zbożowe, szkodnik ziaren zbóż i kukurydzy, przetworów zbożowych (mąka, makaron, kasza, itp.).
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
286
Pstrąg tęczowy
Trawianka
Czebaczek amurski
Bażant
71 Oncorhynchus mykiss
72 Percottus glenii
73 Pseudorasbora parva
Gromada: Ptaki Aves
74 Phasianus colchicus
Babka łysa
Babka bycza
Neogobius
gymnotrachelus
Babka szczupła
Tołpyga biała
70 Neogobius melanostomus
69
68 Neogobius fluviatilis
Hypophthalmichthys
molitrix
Karp
66 Cyprinus carpio
67
Amur biały
65 Ctenopharyngodon idella
Nazwa polska
Peluga
Nazwa łacińska
64 Coregonus peled
Lp.
2
3
3
2
3
3
3
3
2
3
3
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Krajobraz rolniczy z zakrzewieniami i zadrzewieniami, trzcinowiska.
Przybrzeżne wody morskie, zalewy, estuaria rzek, jeziora przymorskie,
wypieranie rodzimych gatunków ryb, konkurencja pokarmowa.
Potoki, rzeki i jeziora z chłodną i czystą wodą o dnie żwirowatym lub
kamienistym.
Płytkie, silnie zarośnięte jeziora, starorzecza, stawy i drobne zbiorniki
wodne, ogranicza liczebność rodzimych gatunków ryb i płazów.
Płytkie jeziora, starorzecza, stawy karpiowe, kanały, rowy i wolno
płynące odcinki rzek, wyjadanie ikry i młodszych stadiów rodzimych
gatunków ryb.
Rzeki i zbiorniki zaporowe, wysłodzone zatoki morskie.
Rzeki, jeziora przepływowe, może konkurować o pokarm z rodzimą
sieją i sielawą, ponadto krzyżuje się z sieją.
Zarośnięte, ciepłe wody stojące i wolno płynące, może doprowadzić
do likwidacji tarlisk rodzimych ryb i zubożenia awifauny, jest nosicielem dalekowschodnich pasożytów.
Wody ciepłe - dolny bieg rzek, starorzecza, jeziora eutroficzne, wody
słonawe, stanowi konkurencję pokarmową dla rodzimych ryb, przyspiesza eutrofizację naturalnych wód.
Ciepłe, eutroficzne wody stojące i duże, nizinne rzeki, przyspiesza
eutrofizację naturalnych wód, jest nosicielem dalekowschodnich pasożytów.
Wody słodkie i słone o dnie piaszczystym, szczególnie zbiorniki zaporowe i rzeki, jest konkurentem pokarmowym dla rodzimych gatunków
ryb, wyżera ich ikrę i narybek.
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
287
Nazwa łacińska
Jeleń sika
Daniel
Mysz domowa
Norka amerykańska
Jenot
Piżmak
Dziki królik
Muflon
Szczur wędrowny
76 Dama dama
77 Mus musculus
78 Mustela vison
79 Nyctereutes procyonoides
80 Ondatra zibethicus
81 Oryctolagus cuniculus
82 Ovis ammon
83 Rattus norvegicus
Nazwa polska
75 Cervus nippon
Gromada: Ssaki Mammalia
Lp.
1
3
2
2
3
3
1
3
3
Stopień
naturalności
kolonizowanych
siedlisk a
Gęste lasy liściaste i mieszane z terenami podmokłymi i łąkami, może
konkurować z rodzimym jeleniem szlachetnym, przenosi azjatyckie
pasożyty przeżuwaczy.
Niewielkie lasy liściaste i mieszane, graniczące z łąkami i polami.
Gatunek synantropijny, występuje wszędzie tam, gdzie człowiek, powoduje szkody w płodach rolnych i przechowalniach produktów żywnościowych, jest roznosicielem chorób zakaźnych.
Gatunek ziemno-wodny, pobrzeża rzek, kanałów, jezior, stawów
i wybrzeży morskich, wyniszczanie populacji ptaków (zwłaszcza
wodnych) i ssaków.
Wilgotne lasy liściaste i mieszane, doliny rzeczne, turzycowiska, brzegi jezior, tereny bagienne i torfowiska, także na terenach rolniczych,
konkurencja pokarmowa z lisem i borsukiem, przenoszenie chorób
(wścieklizna) i pasożytów.
Brzegi jezior i rzek, bagna, rozlewiska i kanały melioracyjne, uszkadzanie grobli i wałów (kopanie nor), szkody w rolnictwie.
Suche tereny nizinne, brzegi lasów, młodniki, zbocza wąwozów, zadrzewienia śródpolne, pastwiska, zręby, nieużytki, itp., szkody w rolnictwie i leśnictwie.
Lasy liściaste i mieszane z wysokim podszytem, z udziałem pól i łąk.
Gatunek synantropijny, zamieszkuje piwnice, kanalizację, wysypiska
śmieci, magazyny, okolice kanałów i cieków wodnych, niszczenie
żywności i mienia gospodarczego, przenoszenie groźnych chorób,
głównie wścieklizny.
Siedlisko i ujemny wpływ na środowisko lub gospodarkę
288
Stopień naturalności kolonizowanych siedlisk
1 – wyłącznie antropogeniczne
2 – przede wszystkim antropogeniczne, z możliwością kolonizowania siedlisk o charakterze półnaturalnym i naturalnym
3 – przede wszystkim siedliska półnaturalne i naturalne
Głowaciński Z., Okarma H., Pawłowski J., Solarz W. 2011. Gatunki obce w faunie Polski. Instytut Ochrony przyrody PAN, Kraków,
698 ss.
Nawrot J., Klejdysz T. 2009. Atlas owadów szkodników żywności. Studio Reklamy ERZET, 147 ss.
Piśmiennictwo
a
RYCINY
ANEKS Nr 1
Ryciny
Ryc. 1. Przyjęte w opracowaniu granice północno-wschodniej części Polski (ryc. oryg.)
Ryc. 2. Lokalizacja terenu badań do zajęć terenowych.
Olsztyn i okolice. Przykład mapy topograficznej w skali 1:100 000 (siatka współrz. geogr.)
291
292
Ryc. 3. Regionalizacja fizyczno-geograficzna północno-wschodniej części Polski (wg Kondrackiego 1978; źródło Jutrzenka-Trzebiatowski 1999).
Obszary zaznaczone kolorem szarym należą do prowincji Niż Wschodniobałtycko-Białoruski (Niż Zachodniorosyjski), pozostałe – do prowincji Nizina
Środkowoeuropejska (Niż Środkowoeuropejski)
Ryc. 4. Regiony klimatyczne północno-wschodniej części Polski (Stopa-Boryczka i in. 1986)
Ryc. 5. Podział północno-wschodniej części Polski na jednostki wg regionalizacji przyrodniczo-leśnej 2010
[wg Zielonego i Kliczkowskiej (2012), zmienione]. Krainy (I–IV…) i mezoregiony (1…24...) przedstawiono na tle zasięgów terytorialnych nadleśnictw. Pozostałe objaśnienia w tekście – Rozdz. 1.4.
293
a
b
Ryc. 6. Podział geobotaniczny północno-wschodniej części Polski: a – wg Szafera (1972), zmienione; b – wg
Matuszkiewicza 1993 (źródło: Matuszkiewicz 2001, zmienione). Objaśnienia w tekście – rozdz. 1.4.
294
a
b
c
A
B
C
D
E
F
G
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
A
DA
0
00
01
02
03
04
05
06
07
08
09
B
DB
1
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
C
DC
2
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
D
DD
3
30
39
E
DE
4
40
49
5
50
6
60
7
70
8
80
9
90
F
G
AF
BF
CF
DF
DG
EF
FF
GF
56
59
64
69
78
81
79
89
93
99
Ryc. 7. ATPOL: a – przykładowa mapa rozmieszczenia gatunku Cardamine flexuosa (Zając, Zając 2001);
czytanie sygnatur: b – kwadratów 100 x 100 km, c – kwadratów 10 x 10 km.
295
Ryc. 8. Olsztyn i okolice. Fragment mapy topograficznej w skali 1:50 000 (siatka 2 x 2 km)
Ryc. 9. Olsztyn i okolice. Fragment mapy topograficznej w skali 1:25 000 (siatka 1 x 1 km)
296
Ryc. 10. Olsztyn-Dajtki. Fragment mapy topograficznej w skali 1:10 000 (siatka 1 x 1 km)
297
Ryc. 11. Olsztyn-Kortowo. Fragment mapy topograficznej w skali 1:10 000 (siatka 1 x 1 km)
298
299
Ryc. 12. Fragment legendy mapy topograficznej
300
Ryc. 13. Fragment mapy topograficznej kolorowej – czytanie znaków
301
Ryc. 14. Fragment mapy topograficznej czarno-białej – czytanie znaków
302
Ryc. 15. Fragment mapy topograficznej – mozaika wyniesień i zagłębień (znaki spadu)
Ryc. 16. Mapa ewidencji gruntów w skali 1:5 000 (wg Bednarek i in. 2004, zmienione)
303
Ryc. 17. Wzór mapy przeglądowej drzewostanów w skali 1:20 000 (Kukuła i in. 2001b)
304
Ryc. 18. Fragment mapy drzewostanowej – czytanie znaków.
Ryc. 19. Numeracja słupka oddziałowego (wg Kukuły i in. 2001b; źródło: Żurkowski 2013)
305
Ryc. 20. Wycinek mapy glebowo-siedliskowej (Kukuła i in. 2001b)
Siedlisko: Lśw – las świeży, LMśw – las mieszany świeży, Lw – las wilgotny, BMb – bór mieszany bagienny, BMśw – bór mieszany świeży; Ol – ols.
Gleba: BR – brunatna, RDZ – rdzawa; T – torfowa.
Materiał podłoża: gz – gliny zwałowe, glp – gliny lekkie piaszczyste, pg – piaski gliniaste, ps – piaski słabo
gliniaste, pl – piaski luźne, tn – torf niski.
Ol1 Ttn – siedlisko ols, typ wilgotnościowy 1, gleba torfowa z torfu niskiego;
LMśw 1z RDZ ps:glp = siedlisko las mieszany typ wilgotnościowy 1z, gleba rdzawa powstała z piasków
słabo gliniastych przechodzących w piaski gliniaste.
306
Ryc. 21. Fragment ortofotomapy w skali 1:5 000, z nałożonym podziałem powierzchniowym lasu (Ksepko
2004, za zgodą autora)
307
308
Ryc. 22. Operat urządzeniowy starszego typu – tabela z opisem taksacyjnym dla wielu wydzieleń
309
Ryc. 23. Wykorzystanie GIS do waloryzacji siedlisk. (Dynowski 2009, npbl.; za zgodą autora)
Ryc. 24. Dalmierz laserowy (fot. P. Kołodziej).
Ryc. 25. Technika pomiarów wysokości drzewa: a – pomiar dokonywany ze wzniesienia; b – pomiar dokonywany z obniżenia terenu; c – pomiar w płaskim terenie; d – pomiar obiektu pochylonego (wg
Branthomme 2004)
310
a
b
c
Ryc. 26. Wysokościomierze: a – wysokościomierz Blume-Leiss`a (IBL), b – wysokościomierz Suunto
z widoczną tarczą do pomiaru kąta nachylenia, c – skala do pomiaru wysokości w wizjerze wysokościomierza Suunto (a – fot. K. Kuszewska; b, c – fot. P. Kołodziej)
311
312
Ryc. 27. Przebieg Leśnego Potoku (niebieska ramka – obszar źródliskowy, czerwona ramka – końcowy fragment doliny, badany podczas zajęć terenowych)
Ryc. 28. Teren badań – charakterystyka rzeźby terenu
Ryc. 29. Teren badań – dokładna mapa ukształtowania wąwozu
313
a
b
Ryc. 30. Teren badań – ukształtowanie powierzchni: a – płaski fragment doliny; b – strome stoki w części
środkowej wąwozu (fot. A. Zalewska)
314
315
b
Ryc. 31. Fragment numerycznej mapy leśnej badanego obiektu: a – mapa drzewostanów, b – mapa siedlisk (stan na 2005 r.)
a
Ryc. 32. Teren badań – granice i stanowiska badań różnych grup organizmów
Ryc. 33. Teren badań – przekrój wąwozu i oznakowanie stanowisk do badań flory
316
317
b
Ryc. 34. Różne sposoby podziału terenu na stanowiska do waloryzacji florystycznej: a – stanowiska – wybrane wydzielenia z lasami olszowymi (Prelewska
2003, Głąb 2003), b – stanowiska – kwadraty (Kurowski 2001); obydwie mapy na podkładzie leśnego podziału powierzchniowego
a
Ryc. 35. Ocena udziału (ilościowości = obfitości) gatunku – skala stopni pokrywania Braun-Blanqueta (wg
Pawłowskiego 1972, zmienione), z modyfikacją dla stopni „+” i „1” (granica 1% wg porównania ze
skalą Londo – por. Dzwonko 2007)
Ryc. 36. Uproszczone zdjęcie fitosocjologiczne – udział sześciu gatunków wg skali jw. (wg Ellenberga
1956, źródło: Wysocki, Sikorski 2002; zmienione)
318
Ryc. 37. Schemat wielowarstwowej struktury lasu liściastego (górny rysunek) i jednowarstwowej struktury
boru sosnowego (dolny rysunek). A1-A3 – górne granice warstw drzewostanu, B – górna granica podszytu, C+ D – warstwa runa i warstwa mszysta (Wysocki, Sikorski 2002, zmienione)
Ryc. 38. Kartowanie metodą marszrutową (Faliński 1990)
319
a
b
Ryc. 39. Mapy roślinności – wykorzystanie zróżnicowania znaków do oceny udziału cenniejszych, rzadszych podzespołów: a – grądu Tilio-Carpinetum: T-C. corydaletosum (3) i T-C. melittetosum (5) oraz
b – boru świeżego Peucedano-Pinetum: P-P. arctostaphyletosum (2) (wg Polakowskiego i in. 1997,
zmienione; por. informacje i pozostałe objaśnienie w tekście – Rozdz. 3.1.2.)
320
321
b
Ryc. 40. Mapa waloryzacji roślinności i flory: a – robocza, z podkładem. topograficznym; b – uproszczona (wg Zalewskiej i in. 2002, zmienione).
A – rodzaje zbiorowisk roślinnych; m.in. kolorem wyróżniono typowe postacie grądów (e) i grądy zniekształcone (d); B – sygnatury do oznakowania stanowisk
rzadkich gatunków roślin
a
322
Ryc. 41. Mapa do inwentaryzacji ptaków. Zaznaczono punkty odniesienia (N0-N6, S1-S7, C1-C10) do lokalizowania miejsc obserwacji poszczególnych
osobników
Ryc. 42. Mapa dokumentacyjna jednego liczenia ptaków w terenie
323
Ryc. 43. Mapa gatunkowa przedstawiająca wyniki wielu liczeń jednego gatunku
324
a
b
Ryc. 44. Pułapka Barbera do połowu owadów epigeicznych (a) i przybory do jej przygotowania (b).
(fot K. Komosiński)
Ryc. 45. Pułapka ekranowa Netocia, do połowu chrząszczy saproksylicznych zasiedlających próchnowiska
wewnętrzne w dziuplach drzew. (fot. K. Komosiński)
325
a
b
Ryc. 46. Ekshaustor do wybierania owadów (a), m.in. z czerpaka entomologicznego (b) (fot. K. Komosiński)
326
Przykładowa tabela fitosocjologiczna
ANEKS Nr 2
Przykładowa dokumentacyjna tabela
fitosocjologiczna
329
DAss. Tilio-Carpinetum
Euonymus verrucusos
ChO. Vaccinio-Piceetalia
Picea abies
ChO. Cladonio-Vaccinietalia
Pinus sylvestris
Ekspozycja
Nachylenie (o)
Liczba gatunków w zdjęciu
Powierzchnia zdjęcia (m2)
Zwarcie warstw (%)
Nr oddziału
Nr kolejny zdjęcia
Nr kolejny zdjęcia w terenie
Data wykonania zdjęcia
B
A1
A2
B
A1
.
.
.
.
2
1
3
10. 07.
2002
117 c’
A1
15
A2
5
B
20
C
95
D
0
0
33
200
+
.
.
.
3
2
6
10. 07.
2002
117 c’
70
5
15
65
0
0
30
200
+
.
.
+
3
3
2
10. 07.
2002
117 c’
70
15
20
50
0
SW
2-3
42
200
1
.
.
.
4
4
7
10. 07.
2002
117 c’
80
5
40
40
0
0
29
200
.
1
.
+
3
5
1
10. 07.
2002
117 c’
85
15
5
40
5
0
54
200
.
1
+
+
3
6
8
10. 07.
2002
117 c’
55
20
40
25
0
0
30
200
+
.
.
.
4
7
9
10. 07.
2002
117 c’
75
0
45
20
0
0
34
200
.
+
+
.
3
8
4
10. 07.
2002
117 c’
40
20
35
15
0
W
10
31
200
Przykładowa dokumentacyjna tabela fitosocjologiczna.
Tabela fitosocjologiczna przekształconego grądu subkontynetalnego Tilio-Carpinetum udziałem Pinus sylvestris
występującego w rezerwacie „Strzałowo” (Zalewska i in. 2002).
III
II
II
II
V
STOPIEŃ STAŁOŚCI
330
ChO. Fagetalia sylvaticae
Mercurialis perennis
Galeobdolon luteum
Galium odoratum
Dryopteris filix- mas
Milium effusum
Polygonatum multiflorum
Ranunculus lanuginosus
Impatiens noli-tangere
Paris quadrifolia
Daphne mezereum
Pulmonaria obscura
Scrophularia nodosa
Stellaria holostea
Dactylis polygama
Nr kolejny zdjęcia
Tilia cordata
Nr oddziału
ChAll. Carpinion betuli
Carpinus betulus
Nr kolejny zdjęcia
Nr kolejny zdjęcia w terenie
Data wykonania zdjęcia
A2
B
C
A1
A2
B
C
4
2
1
+
.
.
+
+
.
.
.
.
.
+
.
.
1
.
.
1
r
1
1
3
10. 07.
2002
117 c’
3
1
1
.
+
+
+
.
.
.
+
.
.
1
1
.
1
1
+
1
.
2
2
6
10. 07.
2002
117 c’
1
2
1
+
+
.
+
+
.
.
.
.
+
+
+
.
2
+
+
2
+
3
3
2
10. 07.
2002
117 c’
+
2
+
+
+
+
.
.
1
.
.
.
+
+
+
.
1
+
+
1
.
4
4
7
10. 07.
2002
117 c’
+
+
2
+
+
+
+
.
.
+
+
+
.
1
+
3
.
+
.
+
+
5
5
1
10. 07.
2002
117 c’
+
1
+
+
+
+
.
+
+
r
.
.
.
+
1
.
.
.
.
+
.
6
6
8
10. 07.
2002
117 c’
+
1
.
+
+
.
.
.
.
r
.
+
2
.
+
1
.
2
+
.
+
7
7
9
10. 07.
2002
117 c’
+
+
.
+
+
+
.
.
+
.
.
.
.
1
+
.
1
2
1
1
.
8
8
4
10. 07.
2002
117 c’
V
V
IV
V
V
IV
III
II
II
II
II
II
III
V
V
II
IV
IV
IV
V
III
S.
331
Viburnum opulus
Sorbus aucuparia
Ulmus glabra
Gatunki towarzyszące:
Drzewa i krzewy
Quercus robur
Euoymus europaeus
Fraxinus excelsior
Hepatica nobilis
Anemone nemorosa
Carex digitata
Aegopodium podagraria
Melica nutans
Lonicera xylosteum
Acer platanoides
ChCl. Querco-Fagetea
Corylus avellana
Nr oddziału
Nr kolejny zdjęcia
Nr kolejny zdjęcia w terenie
Data wykonania zdjęcia
A1
A2
B
B
C
C
C
B
C
B
C
B
C
C
C
.
+
+
.
.
.
.
2
.
.
+
.
.
.
+
+
+
.
+
+
1
3
10. 07.
2002
117 c’
3
.
.
.
.
.
.
1
+
.
+
.
.
+
+
+
+
.
+
+
2
6
10. 07.
2002
117 c’
3
.
.
+
.
+
.
2
+
+
1
+
+
+
.
1
.
+
+
.
3
2
10. 07.
2002
117 c’
2
.
.
.
.
+
.
3
+
.
+
+
.
.
.
+
.
+
.
.
4
7
10. 07.
2002
117 c’
.
+
.
.
+
.
+
+
+
.
+
.
+
+
r
2
+
+
+
.
5
1
10. 07.
2002
117 c’
2
2
.
.
.
.
.
3
.
.
1
+
.
+
.
+
1
+
.
.
6
8
10. 07.
2002
117 c’
1
.
.
+
.
.
.
.
+
2
.
.
+
.
.
+
.
+
+
7
9
10. 07.
2002
117 c’
2
.
.
.
.
.
+
2
.
.
.
.
.
.
.
+
+
+
.
r
8
4
10. 07.
2002
117 c’
IV
II
I
II
I
II
II
V
III
I
V
II
II
IV
II
V
IV
IV
III
III
332
1
1
2
.
+
.
.
1
.
+
+
+
+
+
+
r
.
.
+
r
Pozostałe gatunki towarzyszące
Impatiens parviflora
Oxalis acetosella
Maianthemum bifolium
Rubus saxatilis
Convalaria majalis
Calamagrostis arundinacea
Urtica dioica
Moehringia trinervia
Actea spicata
Galeopsis bifida
Viola mirabilis
Anthriscus sylvestris
Geum urbanum
Rubus idaeus
Dryopteris dilatata
Hieracium murorum
Hieracium lachenalii
Geranium robertianum
Viola sp. (cf .riviniana)
1
3
10. 07.
2002
117 c’
Nr kolejny zdjęcia
Nr oddziału
Nr kolejny zdjęcia
Nr kolejny zdjęcia w terenie
Data wykonania zdjęcia
2
2
+
.
+
.
.
+
+
.
+
.
.
.
+
.
.
.
.
2
2
6
10. 07.
2002
117 c’
2
2
1
1
+
.
+
+
+
+
+
+
+
.
.
.
.
+
.
3
3
2
10. 07.
2002
117 c’
2
.
1
1
+
+
+
.
.
+
.
.
.
+
.
.
.
.
.
4
4
7
10. 07.
2002
117 c’
.
1
1
+
1
1
.
.
.
.
+
+
+
.
.
+
+
.
+
5
5
1
10. 07.
2002
117 c’
2
2
1
1
+
+
+
+
+
.
.
.
.
+
+
.
.
7
7
9
10. 07.
2002
117 c’
1
1
1
1
+
+
+
+
+
.
.
.
.
.
.
.
.
6
6
8
10. 07.
2002
117 c’
1
1
1
+
+
+
.
+
.
+
.
.
.
.
.
+
+
.
.
8
8
4
10. 07.
2002
117 c’
V
V
V
V
V
IV
IV
IV
IV
III
III
II
II
II
II
II
II
II
II
S.
333
Gatunki sporadyczne, które wystąpiły tylko jeden raz w całej tabeli fitosocjologicznej; 1: Glechoma hederacea (+); 2: Asarum europaeum (+), Galeopsis
speciosa (+), G. tetrahit (+); 3: Campanula trachelium (+), Lapsana communis (+), Ranunculus repens (r); 4: Dryopteris cartusiana (+), Lilium martagon
(+); 5: Ajuga reptans (+), Chaerophyllum aromaticum (+), Equisetum sylvaticum (+), Lathyrus vernus(+), Melapyrum nemorosum (+), M. pratense (+),
Mycelis muralis (+), Orthilla secunda (+), Polygonatum verticillatum (+), Phyteuma spicatum (+), Poa nemoralis (+), Pteridium aquilinum (r), Vaccinium
myrtillus (+), Veronica chamaedrys (+); 7: Brachypodium sylvaticum (+), Fragaria vesca (+), Vincetoxicum hirundinaria (+); 8: Athyrium filix-femina (+),
Gymnocarpium dryopteris (+).
ISBN 978-83-62860-22-7
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards