Podstawy genetyki człowieka 2. Cechy wieloczynnikowe.

advertisement
Podstawy genetyki człowieka część III
Od cech mendlowskich, do wieloczynikowych
Cechy jednogenowe
•
Prosty wzór dziedziczenia
•
Oprócz chorób
•
nieliczne cechy o charakterze anegdotycznym
•
•
markery immunologiczne (grupy krwi)
•
•
rude włosy (80% - recesywny allel genu MC1R)
układ AB0, czynnik Rh
markery molekularne
Cechy jednogenowe
zmienności prawidłowej
•
Bardzo nieliczne przykłady
•
Większość “podręcznikowych”
przykładów to uproszczenia (np.
płatek ucha, zwijanie języka)
•
Przykłady:
•
M1CR - receptor
melanokortyny 1 (receptor
MSH), rude włosy, jasna skóra,
piegi, podatność na czerniaka
•
OR6A2 - wariant genu (~17% w
Europie) powoduje negatywną
reakcję smakową na związki
(aldehydy) występujące w
świeżej naci kolendry
Choroby jednogenowe
•
Znanych jest bardzo wiele (~5800) chorób
jednogenowych
•
Większość jest bardzo rzadka (najczęstsze ~1/1000 1/2000 urodzeń)
•
W sumie ~4/1000 żywych urodzeń
Dane wg. http://omim.org/statistics/entry
Mukowiscydoza
•
Najczęstsza choroba
jednogenowa w Europie
Północnej (w tym Polska)
•
~1/2000 urodzeń
•
Cecha recesywna - rodzice to
heterozygoty - nosiciele
Mukowiscydoza
http://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/singlegene/cf/
Mukowiscydoza - ilu
jest nosicieli?
•
Rodzi się 1/2000 chorych
•
Oboje rodzice muszą być
nosicielami
•
Jeżeli nosicieli jest w populacji n
to
•
par 2 nosicieli jest n2
•
choruje ¼ dzieci nosicieli,
•
zatem ¼ × n2 = 1/2000 •
n ≈1/22
•
Nosicieli jest o wiele więcej niż
chorych!
Cechy sprzężone z
płcią
•
Płeć chromosomowa
człowieka: kobiety XX,
mężczyźni XY
•
Na chromosomie X znajduje się
wiele genów
•
Na chromosomie Y kilkanaście
genów, w tym SRY kierujący
rozwojem jąder
•
Geny leżące na chromosomie
X - sprzężenie z płcią
Inaktywacja X
•
Kobiety mają dwie kopie chromosomu X, mężczyźni jedną
•
Regulacja genów człowieka jest bardzo wrażliwa na liczbę
kopii
•
•
np. zespół Downa - trzecia kopia chromosomu 21
U kobiet (i samic innych ssaków) jedna z dwóch kopii X
jest nieaktywna
•
losowo, w różnych komórkach różna
Mozaikowatość
inaktywacji X
•
Gen odpowiadający za barwę
futra (czarne lub rude) na
chromosomie X
•
U samic łaty czarne i rude
zależnie od inaktywacji •
Samce albo czarne, albo rude
Choroby sprzężone z
X
•
Jeżeli matka jest nosicielką, to
zachoruje średnio ½ synów (a
½ córek będzie nosicielkami)
Choroby sprzężone z
X
•
Jeżeli ojciec jest chory, to
wszystkie córki będą
nosicielkami, ale żaden syn nie
zachoruje
“Królewska” hemofilia
Cechy dominujące
•
Wystarczy jeden zmutowany
allel, by zachorować
•
Choruje średnio ½ dzieci
chorych rodziców
•
Np. choroba Huntingtona
Choroba Huntingtona
•
Postępująca degeneracja
tkanki mózgu
•
Pierwsze objawy zwykle w
wieku 35-45 lat
•
Zaburzenia behawioralne,
zaburzenia ruchu (pląsawica),
postępująca ciężka demencja
•
Oczekiwany czas życia - ~20
lat od pojawienia się objawów
Choroby jednogenowe
•
Znanych jest bardzo wiele (~5800) chorób
jednogenowych
•
Większość jest bardzo rzadka (najczęstsze ~1/1000 1/2000 urodzeń)
•
W sumie ~4/1000 żywych urodzeń
Dane wg. http://omim.org/statistics/entry
•
Za zróżnicowanie fenotypu cech częstych (chorób i
prawidłowych) nie odpowiadają pojedyncze geny
Odziedziczalność
•
Za każdy fenotyp odpowiada interakcja genotypu ze środowiskiem
•
Odziedziczalność: proporcja zmienności fenotypowej wyjaśnianej
zmiennością genetyczną w populacji
•
badania bliźniąt
•
•
monozygotyczne (MZ) vs. dizygotyczne (DZ)
agregacja rodzinna
•
częstość objawów u krewnych I stopnia przewyższa
obserwowaną u dalszych krewnych i osób niespokrewnionych
Badania bliźniąt - przykład
Wikimedia Commons
Agregacja rodzinna
•
Czy prawdopodobieństwo
wystąpienia cechy jest
znacząco wyższe u bliskich
krewnych osób mających tę
cechę w stosunku do całej
populacji
Agregacja rodzinna
•
Choroby afektywne (ostre cykliczne zaburzenia nastroju)
•
jednobiegunowa (epizody depresyjne)
•
dwubiegunowa (epizody maniakalne i depresyjne)
Agregacja rodzinna
•
•
Choroba jednobiegunowa
•
ryzyko w populacji ~3 % (mężczyźni) ~5-9% (kobiety)
•
krewni I stopnia osoby chorej – ryzyko ~10%
•
stosunkowo mała odziedziczalność
Choroba dwubiegunowa
•
ryzyko w populacji ~1%
•
krewni I stopnia osoby chorej – ryzyko ~ 20%
•
istotna odziedziczalność
Asocjacja
•
Nieprzypadkowe współwystępowanie czynników (alleli i
fenotypów) na poziomie populacji
•
Czy zawsze asocjacja oznacza zależność
przyczynową?
•
Czy każda asocjacja ma wartość diagnostyczną?
•
Czy asocjacja odkrywa “gen na ....”?
Asocjacja
•
Typowe badania asocjacyjne: określony wariant danego
genu zwiększa/zmniejsza ryzyko choroby X
•
Błędne interpretacje:
•
To nie znaczy, że każdy z tym wariantem zachoruje!
•
To nie znaczy, że na podstawie zbadania tego wariantu
można powiedzieć, że ktoś zachoruje!
•
To nie znaczy, że mechanizm choroby w jakikolwiek
sposób jest powiązany z tym genem.
Zesztywniające zapalenie stawów
Asocjacja - przykład
HLA-B27 i choroby autoimmunologiczne, np. zesztywniające
zapalenie stawów
Chorzy
Zdrowi
HLA-B27 +
90
1000
Ryzyko 8%
HLA-B27 -
10
9000
Ryzyko 0,11%
test statystyczny Fishera: p≈2·10-76 - bardzo
wysoka istotność
Zesztywniające zapalenie stawów i HLA-B27
•
Jedna z najmocniejszych znanych asocjacji
•
ryzyko wzrasta około 80x
•
p≈2·10-76
•
Prawdopodobnie jest związek przyczynowy (choroba
autoimmunologiczna i układ odpornościowy)
•
Ale nadal posiadanie allelu HLA-B27 nie oznacza, że
choroba na pewno wystąpi (wystąpi u ~8% ludzi z HLAB27)
Geny na...?
•
Asocjacje są błędnie
przedstawiane jako
mutacje sprawcze
•
To tylko korelacja czynnik ryzyka
•
Na tej podstawie
tworzone są komercyjne
testy
Geny na …?
A w rzeczywistości…
Ryzyko wzrasta 2-3-krotnie
Ryzyko w populacji: 2-4%
p=0,0057 - 0,00007
Dla porównania
HLA-B27 i choroby autoimmunologiczne, np. zesztywniające
zapalenie stawów
Chorzy
Zdrowi
HLA-B27 +
90
1000
Ryzyko 8%
HLA-B27 -
10
9000
Ryzyko 0,11%
p≈2·10-76
90
OR = 1000 = 81
10
9000
Interpretacje
•
•
“Ryzyko wzrasta trzykrotnie”, “ryzyko wzrasta o 200%
•
Z 30% do 90% - ważne
•
Z 0,1% do 0,3% - ????
Porada praktyczna - testy genetyczne są cennym narzędziem w
ręku lekarza.
•
test zlecony przez lekarza i przez niego interpretowany - warto
•
test komercyjny oferowany bezpośrednio odbiorcy - nie warto!
Ważne!!
•
Asocjacja to nie jest “gen na...”!
•
Czynnik ryzyka nie ma zwykle znaczenia
diagnostycznego
•
•
Zależnie od częstości w populacji (dla rzadkich – mniej)
•
Może być przydatny w diagnostyce różnicowej
Zawsze należy analizować asocjację na tle ogólnego
ryzyka w populacji, jakie są wartości bezwzględne
Choroby serca?
Choroby serca?
•
Lilian Thuram choruje na
rodzinną kardiomiopatię
rozstrzeniową
•
Forma rodzinna (genetyczna)
~50% wszystkich przypadków
KR
•
Obszar na chromosomie 9 jeden z kilku powiązanych z
chorobą
•
Częstość KR: 1/2500 osób
Taylor i wsp. Orphanet Journal of Rare Diseases 2006 1:27 DOI: 10.1186/1750-1172-1-27
Choroby serca?
•
Test chr.9 wykrywa jeden z
kilku genów stosunkowo
rzadkiej genetycznej choroby
serca
•
Wiązanie go z zawałem
(zupełnie inna choroba) i innymi
częstymi chorobami serca
- ????
Asocjacje i “geny na…”
•
Bardzo wiele doniesień typu “odkryto gen
odpowiedzialny za…” w rzeczywistości dotyczy asocjacji
•
Wiele testów “predyspozycji genetycznych” opiera się na
badaniach asocjacyjnych
•
Ich wartość może być wątpliwa
•
Asocjacja nie oznacza wynikania
O korelacji i wynikaniu…
O korelacji i przyczynowości…
O korelacji i przyczynowości…
Asocjacje mogą być zwodne
•
Allel 3A4 cytochromu P450 (CYP3A) i rak prostaty (bardziej zaawansowana
postać w momencie diagnozy)
•
CYP3A może w pływać na tempo hydroksylowania testosteronu - związek
przyczynowy?
•
Nie ma wpływu allelu 3A4 na kinetykę metabolizmu testosteronu
•
Allel 3A4 częściej występuje u ludzi pochodzenia afrykańskiego
(Afroamerykanie), niż europejskiego
•
Podobne korelacje dla raka prostaty dla innych alleli częstszych w populacji
afrykańskiej
•
Bardziej zaawansowany rak prostaty u Afroamerykanów (przyczyny społeczne)?
Cechy wieloczynnikowe
•
Choroby jednogenowe są rzadkie lub bardzo rzadkie
•
Jednogenowych cech zmienności prawidłowej jest bardzo
niewiele
•
Podstawą do zrozumienia i przewidywania fenotypu
(prawidłowego i chorób) u człowieka są cechy wieloczynnikowe
• np. nowotwory (nie dziedziczne)
• choroby serca i układu naczyniowego
• cukrzyca
• choroby psychiczne
• prawidłowa zmienność fenotypowa
Genom i wzrost - jak
trudny jest problem
•
Na zróżnicowanie wzrostu
człowieka wpływają warianty
ponad 150 różnych genów
GIANT (Genetic Investigation
of Anthropometric Traits),
Lango et al. Nature. 2010
467(7317):832-8.
Defekty a
zmienność prawidłowa
•
Achondroplazja •
Mutacja pojedynczego genu
FGFR3 u człowieka
•
cecha mendlowska,
dominująca (letalna u
homozygot)
•
niski wzrost, nieproporcjonalnie
krótkie kończyny
Defekty a
zmienność prawidłowa
•
Czy gen FGFR3 wystarczy do
zrozumienia genetyki różnic
wzrostu u ludzi?
•
Nie - to nie jest cecha
jednogenowa
•
W odziedziczalną zmienność
wzrostu zaangażowane jest
ponad 150 genów
•
To, że uszkodzenie jakiegoś
genu zaburza jakąś cechę nie
oznacza, że prawidłowa
zmienność tej cechy zależy od
tego genu
Podsumowanie
•
Większość cech zmienności prawidłowej i częstych
chorób człowieka to cechy wieloczynnikowe
•
Badanie pojedynczych genów nie pozwala na
przewidywanie fenotypu takich cech
•
Genetyka dobrze opisuje i przewiduje dziedziczenie cech
jednogenowych
•
Nie ma dobrego opisu teoretycznego pozwalającego na
przewidywanie dla cech wieloczynnikowych - wyzwanie
na kolejne stulecia
“Jeden gen – jedna cecha”?
•
Proste przełożenie jednego genu na jedną cechę
fenotypową (jak u Mendla) zdarza się rzadko
•
Na powstanie wielu cech wpływają interakcję wielu
różnych genów
•
Powstają złożone sieci współzależności – złożoność
budowana przez oddziaływania i kombinacje, a nie liczbę
elementów składowych
Właściwości
emergentne
•
System jako całość ma
właściwości nie będące sumą
właściwości elementów
składowych
•
Złożoność powstaje z licznych
interakcji prostszych
składowych
Henrietta Lacks 1920-1951
Determinizm
genetyczny
•
Czy da się przewidzieć fenotyp
na podstawie genotypu?
•
Dla prostszych cech o dużej
odziedziczalności - pewnie
tak?
•
Dla bardziej złożonych nierealne?
•
Które cechy należą do tych
kategorii?
Determinizm genetyczny?
•
Systemy złożone o wielu składowych i nieliniowych
zależnościach są nieprzewidywalne, mimo że ich
składowe są deterministyczne
•
Genom to bardzo złożony system
•
Oddziaływanie środowiska wprowadza dodatkowe
zmienne
Biologia systemów wyzwanie
•
Przejście od opisu genów (i ich
produktów) do opisu działania
całych systemów - genomów i
komórek
•
Zrozumienie dziedziczenia
wieloczynnikowego wymaga
stworzenia systemowego
modelu współdziałania genów
•
Przejście od opisu części do
opisu całości
•
Właściwości emergentne –
cechy całego systemu nie
będące prostą ekstrapolacją
cech jego elementów
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards